൫. ഭദ്ദിത്ഥിവിമാനവണ്ണനാ

നീലാ പീതാ ച കാളാ ചാതി ഭദ്ദിത്ഥിവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ച സമയേന കിമിലനഗരേ രോഹകോ നാമ ഗഹപതിപുത്തോ അഹോസി സദ്ധോ പസന്നോ സീലാചാരസമ്പന്നോ. തസ്മിംയേവ ച നഗരേ തേന സമാനമഹാഭോഗേ കുലേ ഏകാ ദാരികാ അഹോസി സദ്ധാ പസന്നാ പകതിയാപി ഭദ്ദതായ ഭദ്ദാതി നാമേന. അഥ രോഹകസ്സ മാതാപിതരോ തം കുമാരിം വാരേത്വാ താദിസേ കാലേ തം ആനേത്വാ ആവാഹവിവാഹം അകംസു. തേ ഉഭോപി സമഗ്ഗവാസം വസന്തി. സാ അത്തനോ ആചാരസമ്പത്തിയാ ‘‘ഭദ്ദിത്ഥീ’’തി തസ്മിം നഗരേ പാകടാ പഞ്ഞാതാ അഹോസി.

തേന ച സമയേന ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ പഞ്ചസതപഞ്ചസതഭിക്ഖുപരിവാരാ ജനപദചാരികം ചരന്താ കിമിലനഗരം പാപുണിംസു. രോഹകോ തേസം തത്ഥ ഗതഭാവം ഞത്വാ സോമനസ്സജാതോ ഥേരേ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ സ്വാതനായ നിമന്തേത്വാ ദുതിയദിവസേ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സപരിവാരേ തേ സന്തപ്പേത്വാ സപുത്തദാരോ തേഹി ദേസിതം ധമ്മദേസനം സുത്വാ തേസം ഓവാദേ പതിട്ഠഹന്തോ സരണാനി ഗണ്ഹി, പഞ്ച സീലാനി സമാദിയി. ഭരിയാ പനസ്സ അട്ഠമീചാതുദ്ദസീപന്നരസീപാടിഹാരിയപക്ഖേസു ഉപോസഥം ഉപവസി, വിസേസതോ സീലാചാരസമ്പന്നാ അഹോസി ദേവതാഹി ച അനുകമ്പിതാ. തായ ഏവ ച ദേവതാനുകമ്പായ അത്തനോ ഉപരി പതിതം മിച്ഛാപവാദം നിരംകത്വാ സുവിസുദ്ധസീലാചാരതായ അതിവിയ ലോകേ പത്ഥടയസാ അഹോസി.

സാ ഹി സയം കിമിലനഗരേ ഠിതാ അത്തനോ സാമികസ്സ വണിജ്ജാവസേന തക്കസിലായം വസന്തസ്സ, ഉസ്സവദിവസേ സഹായേഹി ഉസ്സാഹിതസ്സ നക്ഖത്തകീളാചിത്തേ ഉപ്പന്നേ ഘരദേവതായ അത്തനോ ദിബ്ബാനുഭാവേന തം തത്ഥ നേത്വാ സാമികേന സഹ യോജിതാ തേനേവ സമാഗമേന പതിട്ഠിതഗബ്ഭാ ഹുത്വാ ദേവതായ കിമിലനഗരം പടിനീതാ, അനുക്കമേന ഗബ്ഭിനിഭാവേ പാകടേ ജാതേ സസ്സുആദീഹി ‘‘അതിചാരിനീ’’തി ആസങ്കിതാ, തായ ഏവ ദേവതായ അത്തനോ ആനുഭാവേന ഗങ്ഗാമഹോഘേ കിമിലനഗരം ഓത്ഥരന്തേ വിയ ഉപട്ഠാപിതേ അത്തനോ പതിബ്ബതാഭാവസംസൂചകേന സച്ചാധിട്ഠാനപുബ്ബകേന സപഥേന വാതവേഗസമുട്ഠിതവീചിജാലം ഗങ്ഗാമഹോഘം അത്തനോ ഉപരി ആപതിതം ആയസ്സഞ്ച നിവത്തേത്വാ, സാമികേന സമാഗതാപി തേന പുബ്ബേ സസ്സുആദീഹി വിയ ആസങ്കിതാ തക്കസിലായം തേന ദിന്നം നാമമുദ്ദിതം സഞ്ഞാണഞ്ച അപ്പേന്തീ, തം ആസങ്കം നിരംകത്വാ ഭത്തുനോ ഞാതിജനസ്സ ച മഹാജനസ്സ ച സമ്ഭാവനീയാ ജാതാ. തേന വുത്തം ‘‘സുവിസുദ്ധസീലാചാരതായ അതിവിയ ലോകേ പത്ഥടയസാ അഹോസീ’’തി.

സാ അപരേന സമയേന കാലം കത്വാ താവതിംസഭവനേ ഉപ്പന്നാ. അഥ ഭഗവതി സാവത്ഥിതോ താവതിംസഭവനം ഗന്ത്വാ പാരിച്ഛത്തകമൂലേ പണ്ഡുകമ്ബലസിലായം നിസിന്നേ, ദേവപരിസായ ച ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നായ ഭദ്ദിത്ഥീപി ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അഥ ഭഗവാ ദസസഹസ്സിലോകധാതൂസു സന്നിപതിതായ ദേവബ്രഹ്മപരിസായ മജ്ഝേ തായ ദേവതായ കതപുഞ്ഞകമ്മം പുച്ഛന്തോ –

൨൦൬. ‘‘നീലാ പീതാ ച കാളാ ച, മഞ്ജിട്ഠാ അഥ ലോഹിതാ;

ഉച്ചാവചാനം വണ്ണാനം, കിഞ്ജക്ഖപരിവാരിതാ.

൨൦൭. ‘‘മന്ദാരവാനം പുപ്ഫാനം, മാലം ധാരേസി മുദ്ധനി;

നയിമേ അഞ്ഞേസു കായേസ, രുക്ഖാ സന്തി സുമേധസേ.

൨൦൮. ‘‘കേന കായം ഉപപന്നാ, താവതിംസം യസസ്സിനീ;

ദേവതേ പുച്ഛിതാചിക്ഖ, കിസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫല’’ന്തി. – ആഹ;

൨൦൬-൭. തത്ഥ നീലാ പീതാ ച കാളാ ച, മഞ്ജിട്ഠാ അഥ ലോഹിതാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ വുത്തത്ഥസമുച്ചയോ, സോ നീലാ ച പീതാ ചാതിആദിനാ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ. അഥാതി അഞ്ഞത്ഥേ നിപാതോ. തേന ഓദാതാദികേ അവുത്തവണ്ണേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഇതി-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ വേദിതബ്ബോ. ച-സദ്ദോ വാ അവുത്തത്ഥസമുച്ചയോ. അഥാതി ഇതി-സദ്ദത്ഥേ നിപാതോ. ഉച്ചാവചാനം വണ്ണാനന്തി ഏത്ഥ ഉച്ചാവചാനന്തി വിഭത്തിയാ അലോപോ ദട്ഠബ്ബോ, ഉച്ചാവചവണ്ണാനം നാനാവിധവണ്ണാനന്തി അത്ഥോ. വണ്ണാനന്തി വാ വണ്ണവന്താനം. കിഞ്ജക്ഖപരിവാരിതാതി കിഞ്ജക്ഖേഹി പരിവാരിതാനം. സാമിഅത്ഥേ ഹി ഏതം പച്ചത്തവചനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – നീലാ ച പീതാ ച കാളാ ച മഞ്ജിട്ഠാ ച ലോഹിതാ ച അഥ അഞ്ഞേ ഓദാതാദയോ ചാതി ഇമേസം വസേന ഉച്ചാവചവണ്ണാനം തഥാഭൂതേഹിയേവ കിഞ്ജക്ഖേഹി കേസരേഹി പരിവാരിതാനം വിചിത്തസണ്ഠാനാദിതായ വാ ഉച്ചാവചാനം യഥാവുത്തവണ്ണവന്താനം മന്ദാരവരുക്ഖസമ്ഭൂതതായ മന്ദാരവാനം പുപ്ഫാനം മാലം തേഹി കതം മാലാഗുണം ത്വം ദേവതേ അത്തനോ സീസേ ധാരേസി പിളന്ധസീതി.

യതോ രുക്ഖതോ താനി പുപ്ഫാനി, തേസം വിസേസവണ്ണതായ അനഞ്ഞസാധാരണതം ദസ്സേതും ‘‘നയിമേ അഞ്ഞേസു കായേസു, രുക്ഖാ സന്തി സുമേധസേ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ഇമേതി യഥാവുത്തവണ്ണസണ്ഠാനാദിയുത്താ പുപ്ഫവന്തോ രുക്ഖാ ന സന്തീതി യോജനാ. കായേസൂതി ദേവനികായേസു. സുമേധസേതി സുന്ദരപഞ്ഞേ.

തത്ഥ നീലാതി ഇന്ദനീലമഹാനീലാദിമണിരതനാനം വസേന നീലോഭാസാ. പീതാതി പുപ്ഫരാഗകക്കേതനപുലകാദിമണിരതനാനഞ്ചേവ സിങ്ഗീസുവണ്ണസ്സ ച വസേന പീതോഭാസാ. കാളാതി അസ്മകഉപലകാദിമണിരതനാനം വസേന കണ്ഹോഭാസാ. മഞ്ജിട്ഠാതി ജോതിരസഗോമുത്തകഗോമേദകാദിമണിരതനാനം വസേന മഞ്ജിട്ഠോഭാസാ. ലോഹിതാതി പദുമരാഗലോഹിതങ്കപവാളരതനാദീനം വസേന ലോഹിതോഭാസാ. കേചി പന നീലാദിപദാനി ‘‘രുക്ഖാ’’തി ഇമിനാ ‘‘നീലാ രുക്ഖാ’’തിആദിനാ യോജേത്വാ വദന്തി. രുക്ഖാപി ഹി നീലാദിവണ്ണേഹി പുപ്ഫേഹി സഞ്ഛന്നത്താ നീലാദിയോഗതോ നീലാദിവോഹാരം ലഭന്തീതി തേഹി ‘‘നീലാ…പേ… ലോഹിതാ…പേ… നയിമേ അഞ്ഞേസു കായേസു രുക്ഖാ സന്തി സുമേധസേതി, യതോ ത്വം ഉച്ചാവചാനം വണ്ണാനം കിഞ്ജക്ഖപരിവാരിതാനം മന്ദാരവാനം പുപ്ഫാനം മാലം ധാരേസീ’’തി യോജനാ കാതബ്ബാ. തത്ഥ യഥാദിട്ഠേ വണ്ണവിസേസയുത്തേ പുപ്ഫേ കിത്തേത്വാ തേസം അസാധാരണഭാവദസ്സനേന രുക്ഖാനം ആവേനികഭാവദസ്സനം പഠമനയോ, രുക്ഖാനം അസാധാരണഭാവദസ്സനേന പുപ്ഫാനം ആവേനികഭാവദസ്സനം ദുതിയനയോ. പഠമനയേ വണ്ണാദയോ സരൂപേന ഗഹിതാ, ദുതിയനയേ നിസ്സയമുഖേനാതി അയമേതേസം വിസേസോ.

൨൦൮. കേനാതി കേന പുഞ്ഞകമ്മേന, കായം താവതിംസന്തി യോജനാ. പുച്ഛിതാചിക്ഖാതി പുച്ഛിതാ ത്വം ആചിക്ഖ കഥേഹി.

ഏവം ഭഗവതാ പുച്ഛിതാ സാ ദേവതാ ഇമാഹി ഗാഥാഹി ബ്യാകാസി –

൨൦൯. ‘‘ഭദ്ദിത്ഥികാതി മം അഞ്ഞംസു, കിമിലായം ഉപാസികാ;

സദ്ധാ സീലേന സമ്പന്നാ, സംവിഭാഗരതാ സദാ.

൨൧൦. ‘‘അച്ഛാദനഞ്ച ഭത്തഞ്ച, സേനാസനം പദീപിയം;

അദാസിം ഉജുഭൂതേസു, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ.

൨൧൧. ‘‘ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം, യാ ച പക്ഖസ്സ അട്ഠമീ;

പാടിഹാരിയപക്ഖഞ്ച, അട്ഠങ്ഗസുസമാഗതം.

൨൧൨. ‘‘ഉപോസഥം ഉപവസിസ്സം, സദാ സീലേസു സംവുതാ;

സഞ്ഞമാ സംവിഭാഗാ ച, വിമാനം ആവസാമഹം.

൨൧൩. ‘‘പാണാതിപാതാ വിരതാ, മുസാവാദാ ച സഞ്ഞതാ;

ഥേയ്യാ ച അതിചാരാ ച, മജ്ജപാനാ ച ആരകാ.

൨൧൪. ‘‘പഞ്ചസിക്ഖാപദേ രതാ, അരിയസച്ചാന കോവിദാ;

ഉപാസികാ ചക്ഖുമതോ, അപ്പമാദവിഹാരിനീ;

കതാവാസാ കതകുസലാ തതോ ചുതാ, സയംപഭാ അനുവിചരാമി നന്ദനം.

൨൧൫. ‘‘ഭിക്ഖൂ ചാഹം പരമഹിതാനുകമ്പകേ, അഭോജയിം തപസ്സിയുഗം മഹാമുനിം;

കതാവാസാ കതകുസലാ തതോ ചുതാ, സയംപഭാ അനുവിചരാമി നന്ദനം.

൨൧൬. ‘‘അട്ഠങ്ഗികം അപരിമിതം സുഖാവഹം, ഉപോസഥം സതതമുപാവസിം അഹം;

കതാവാസാ കതകുസലാ തതോ ചുതാ, സയംപഭാ അനുവിചരാമി നന്ദന’’ന്തി.

൨൦൯-൨൧൪. തത്ഥ ഭദ്ദിത്ഥികാതി മം അഞ്ഞംസു, കിമിലായം ഉപാസികാതി ആചാരസമ്പത്തിയാ സച്ചകിരിയായ ഉബ്ബത്തമാനമഹോഘനിവത്തനേന അഖണ്ഡസീലാതി സഞ്ജാതനിച്ഛയാ ഭദ്ദാ സുന്ദരാ അയം ഇത്ഥീ, തസ്മാ ‘‘ഭദ്ദിത്ഥികാ ഉപാസികാ’’തി ച മം കിമിലനഗരവാസിനോ ജാനിംസു. സദ്ധാ സീലേന സമ്പന്നാതിആദി ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥമേവ.

അപിച ‘‘സദ്ധാ’’തി ഇമിനാ സദ്ധാധനം, ‘‘സംവിഭാഗരതാ, അച്ഛാദനഞ്ച ഭത്തഞ്ച, സേനാസനം പദീപിയം. അദാസിം ഉജുഭൂതേസു, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ’’തി ഇമിനാ ചാഗധനം, ‘‘സീലേന സമ്പന്നാ, ചതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം…പേ… പഞ്ചസിക്ഖാപദേ രതാ’’തി ഇമിനാ സീലധനം ഹിരിധനം ഓത്തപ്പധനഞ്ച, ‘‘അരിയസച്ചാന കോവിദാ’’തി ഇമിനാ സുതധനം പഞ്ഞാധനഞ്ച ദസ്സിതന്തി സാ അത്തനോ സത്തവിധഅരിയധനപടിലാഭം. ‘‘ഉപാസികാ ചക്ഖുമതോ…പേ… അനുവിചരാമി നന്ദന’’ന്തി ഇമിനാ തസ്സ ദിട്ഠധമ്മികം സമ്പരായികഞ്ച ആനിസംസം വിഭാവേതി. തത്ഥ കതാവാസാതി നിപ്ഫാദിതസുചരിതാവാസാ. സുചരിതകമ്മഞ്ഹി തദത്തേ ആയതിഞ്ച സുഖാവാസഹേതുതായ ‘‘സുഖവിഹാരസ്സ ആവാസോ’’തി വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘കതകുസലാ’’തി.

൨൧൫. പുബ്ബേ അനാമസിതഖേത്തവിസേസം അത്തനോ ദാനമയം പുഞ്ഞം വത്വാ ഇദാനി തസ്സ ആയതനഗതതം ദസ്സേതും ‘‘ഭിക്ഖൂ ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഭിക്ഖൂതി അനവസേസഭിന്നകിലേസതായ ഭിക്ഖൂ. പരമഹിതാനുകമ്പകേതി പരമം അതിവിയ ദിട്ഠധമ്മികാദിനാ ഹിതേന അനുഗ്ഗാഹകേ. അഭോജയിന്തി പണീതേന ഭോജനേന ഭോജേസിം. തപസ്സിയുഗന്തി ഉത്തമേന തപസാ സബ്ബകിലേസമലം താപേത്വാ സമുച്ഛിന്ദിത്വാ ഠിതത്താ തപസ്സിഭൂതം യുഗം. മഹാമുനിന്തി തതോ ഏവ മഹാഇസിഭൂതം, മഹതോ വാ അത്തനോ വിസയസ്സ മഹന്തേനേവ ഞാണേന മുനനതോ പരിച്ഛിന്ദനതോ മഹാമുനിം. സബ്ബമേതം ദ്വേ അഗ്ഗസാവകേ സന്ധായ വദതി.

൨൧൬. അപരിമിതം സുഖാവഹന്തി അനുനാസികലോപം അകത്വാ വുത്തം. ‘‘യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, ന സുകരം അക്ഖാനേന പാപുണിതും യാവ സുഖാ സഗ്ഗാ’’തി (മ. നി. ൩.൨൫൫) വചനതോ ഭഗവതോപി വചനപഥാതീതപരിമാണരഹിതസുഖനിബ്ബത്തകം അത്തനോ വാ ആനുഭാവേന അപരിമിതസുഖാവഹം സുഖസ്സ ആവഹനകം. സതതന്തി സബ്ബകാലം. തം തം ഉപോസഥരക്ഖണദിവസം അഹാപേത്വാ, തം തം വാ ഉപോസഥരക്ഖണദിവസം അഖണ്ഡം കത്വാ പരിപുണ്ണം കത്വാ സതതം വാ സബ്ബകാലം സുഖാവഹന്തി യോജനാ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

അഥ ഭഗവാ മാതുദേവപുത്തപ്പമുഖാനം ദസസഹസ്സിലോകധാതുവാസീനം ദേവബ്രഹ്മസങ്ഘാനം തയോ മാസേ അഭിധമ്മപിടകം ദേസേത്വാ മനുസ്സലോകം ആഗന്ത്വാ ഭദ്ദിത്ഥിവിമാനം ഭിക്ഖൂനം ദേസേസി. സാ ദേസനാ സമ്പത്തപരിസായ സാത്ഥികാ അഹോസീതി.

ഭദ്ദിത്ഥിവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.