൧൭. കേസകാരീവിമാനവണ്ണനാ

ഇദം വിമാനം രുചിരം പഭസ്സരന്തി കേസകാരീവിമാനം. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ ബാരാണസിയം വിഹരതി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ബാരാണസിം പിണ്ഡായ പവിസിംസു. തേ അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഗേഹദ്വാരസമീപേന ഗച്ഛന്തി. തസ്മിഞ്ച ഗേഹേ ബ്രാഹ്മണസ്സ ധീതാ കേസകാരീ നാമ ഗേഹദ്വാരസമീപേ മാതു സീസതോ ഊകാ ഗണ്ഹന്തീ തേ ഭിക്ഖൂ ഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ മാതരം ആഹ ‘‘അമ്മ, ഇമേ പബ്ബജിതാ പഠമേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതാ അഭിരൂപാ ദസ്സനീയാ പാസാദികാ സുഖുമാലാ കേനചി പാരിജുഞ്ഞേന അനഭിഭൂതാ മഞ്ഞേ, കസ്മാ നു ഖോ ഇമേ ഇമസ്മിംയേവ വയേ പബ്ബജന്തീ’’തി? തം മാതാ ആഹ ‘‘അത്ഥി, അമ്മ, സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ, സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം, പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി, തസ്സ ഇമേ ധമ്മം സുത്വാ പബ്ബജന്തീ’’തി.

തേന ച സമയേന ആഗതഫലോ വിഞ്ഞാതസാസനോ അഞ്ഞതരോ ഉപാസകോ തായ വീഥിയാ ഗച്ഛന്തോ തം കഥം സുത്വാ താസം സന്തികം ഉപസങ്കമി. അഥ നം ബ്രാഹ്മണീ ആഹ ‘‘ഏതരഹി ഖോ ഉപാസക ബഹൂ കുലപുത്താ മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം മഹന്തം ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ സക്യസമയേ പബ്ബജന്തി, തേ കിം നു ഖോ അത്ഥവസം സമ്പസ്സന്താ പബ്ബജന്തീ’’തി? തം സുത്വാ ഉപാസകോ ‘‘കാമേസു ആദീനവം, നേക്ഖമ്മേ ച ആനിസംസം സമ്പസ്സന്താ’’തി വത്വാ അത്തനോ ഞാണബലാനുരൂപം തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ കഥേസി, തിണ്ണഞ്ച രതനാനം ഗുണേ പകാസേസി, പഞ്ചന്നം സീലാനം ദിട്ഠധമ്മികം സമ്പരായികഞ്ച ഗുണാനിസംസം പവേദേസി. അഥ ബ്രാഹ്മണധീതാ തം ‘‘കിം അമ്ഹേഹിപി സരണേസു ച സീലേസു ച പതിട്ഠായ തയാ വുത്തേ ഗുണാനിസംസേ അധിഗന്തും സക്കാ’’തി പുച്ഛി. സോ ‘‘സബ്ബസാധാരണാ ഇമേ ധമ്മാ ഭഗവതാ ഭാസിതാ, കസ്മാ ന സക്കാ’’തി വത്വാ തസ്സാ സരണാനി ച സീലാനി ച അദാസി. സാ ഗഹിതസരണാ സമാദിന്നസീലാ ച ഹുത്വാ പുന ആഹ ‘‘കിം ഇതോ ഉത്തരി അഞ്ഞമ്പി കരണീയം അത്ഥീ’’തി. സോ തസ്സാ വിഞ്ഞുഭാവം സല്ലക്ഖേന്തോ ‘‘ഉപനിസ്സയസമ്പന്നാ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ സരീരസഭാവം വിഭാവേന്തോ ദ്വത്തിംസാകാരകമ്മട്ഠാനം കഥേത്വാ കായേ വിരാഗം ഉപ്പാദേത്വാ ഉപരി അനിച്ചതാദിപടിസംയുത്തായ ധമ്മിയാ കഥായ സംവേജേത്വാ വിപസ്സനാമഗ്ഗം ആചിക്ഖിത്വാ ഗതോ. സാ തേന വുത്തനയം സബ്ബം മനസി കത്വാ പടികൂലമനസികാരേ സമാഹിതചിത്താ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ ന ചിരസ്സേവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. അഥാപരേന സമയേന കാലം കത്വാ സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ പരിചാരികാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, സതസഹസ്സഞ്ചസ്സാ അച്ഛരാപരിവാരോ അഹോസി. തം സക്കോ ദേവരാജാ ദിസ്വാ അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതോ പമുദിതഹദയോ –

൧൫൦. ‘‘ഇദം വിമാനം രുചിരം പഭസ്സരം, വേളുരിയഥമ്ഭം സതതം സുനിമ്മിതം;

സുവണ്ണരുക്ഖേഹി സമന്തമോത്ഥതം, ഠാനം മമം കമ്മവിപാകസമ്ഭവം.

൧൫൧. ‘‘തത്രൂപപന്നാ പുരിമച്ഛരാ ഇമാ, സതം സഹസ്സാനി സകേന കമ്മുനാ;

തുവംസി അജ്ഝുപഗതാ യസസ്സിനീ, ഓഭാസയം തിട്ഠസി പുബ്ബദേവതാ.

൧൫൨. ‘‘സസീ അധിഗ്ഗയ്ഹ യഥാ വിരോചതി, നക്ഖത്തരാജാരിവ താരകാഗണം;

തഥേവ ത്വം അച്ഛരാസങ്ഗണം ഇമം, ദദ്ദല്ലമാനാ യസസാ വിരോചസി.

൧൫൩. ‘‘കുതോ നു ആഗമ്മ അനോമദസ്സനേ, ഉപപന്നാ ത്വം ഭവനം മമം ഇദം;

ബ്രഹ്മംവ ദേവാ തിദസാ സഹിന്ദകാ, സബ്ബേ ന തപ്പാമസേ ദസ്സനേന ത’’ന്തി. –

ചതൂഹി ഗാഥാഹി തായ കതകമ്മം പുച്ഛി.

൧൫൦. തത്ഥ ഇദം വിമാനന്തി യസ്മിം വിമാനേ സാ ദേവതാ ഉപ്പന്നാ, തം അത്തനോ വിമാനം സന്ധായാഹ. സതതന്തി സബ്ബകാലം രുചിരം പഭസ്സരന്തി യോജനാ. സതതന്തി വാ സമ്മാതതം, അതിവിയ വിത്ഥിണ്ണന്തി അത്ഥോ. സമന്തമോത്ഥതന്തി സമന്തതോ അവത്ഥതം ഛാദിതം. ഠാനന്തി വിമാനമേവ സന്ധായ വദതി. തഞ്ഹി തിട്ഠന്തി ഏത്ഥ കതപുഞ്ഞാതി ഠാനന്തി വുച്ചതി. കമ്മവിപാകസമ്ഭവന്തി കമ്മവിപാകഭാവേന സമ്ഭൂതം, കമ്മവിപാകേന വാ സഹ സമ്ഭൂതം. മമന്തി ഇദം മമ ഠാനം മമ കമ്മവിപാകസമ്ഭവന്തി ദ്വീഹിപി പദേഹി യോജേതബ്ബം.

൧൫൧. തത്രൂപപന്നാതി ഗാഥായ അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – തത്ര തസ്മിം യഥാവുത്തേ വിമാനേ ഉപപന്നാതി നിബ്ബത്താ പഗേവ ഉപ്പന്നത്താ പുബ്ബദേവതാ ഇമാ പുരിമാ അച്ഛരായോ പരിമാണതോ സതം സഹസ്സാനി. തുവംസീതി ത്വം അസി സകേന കമ്മുനാ അജ്ഝുപഗതാ ഉപപന്നാ. യസസ്സിനീതി പരിവാരസമ്പന്നാ, തേനേവ സകേന കമ്മുനാ കമ്മാനുഭാവേന ഓഭാസയന്തീ വിരോചമാനാ തിട്ഠസീതി.

൧൫൨. ഇദാനി തമേവ ഓഭാസനം ഉപമായ വിഭാവേന്തോ ‘‘സസീ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യഥാ സസലഞ്ഛനയോഗേന ‘‘സസീ’’തി, നക്ഖത്തേഹി അധികഗുണതായ ‘‘നക്ഖത്തരാജാ’’തി ച ലദ്ധനാമോ ചന്ദോ സബ്ബം താരകാഗണം അധിഗ്ഗയ്ഹ അഭിഭവിത്വാ വിരോചതി വിരാജതി, തഥേവ ത്വം ഇമം അച്ഛരാനം ദേവകഞ്ഞാനം ഗണം സമൂഹം അത്തനോ യസസാ ദദ്ദല്ലമാനാ അതിവിയ വിജ്ജോതമാനാ വിരോചസീതി. ഏത്ഥ ച ‘‘ഇമാ’’തി ‘‘ഇമ’’ന്തി ച നിപാതമത്തം. കേചി പന ‘‘നക്ഖത്തരാജാരിവ താരാഗണം തഥേവ ത്വ’’ന്തി പഠന്തി.

൧൫൩. ഇദാനി തസ്സാ ദേവതായ പുരിമഭവം തത്ഥ കതപുഞ്ഞഞ്ച പുച്ഛന്തോ ‘‘കുതോ നു ആഗമ്മാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ കുതോ നു ആഗമ്മാതി കുതോ നു ഭവതോ കുതോ നു പുഞ്ഞകമ്മതോ കാരണഭൂതതോ ഇദം മമ ഭവനം ആഗമ്മ ഭദ്ദേ അനോമദസ്സനേ സബ്ബങ്ഗസോഭനേ ത്വം ഉപപന്നാ ഉപ്പത്തിഗഹണവസേന ഉപഗതാ. ‘‘അനോമദസ്സനേ’’തി വുത്തമേവത്ഥം ഉപമായ പകാസേന്തോ ‘‘ബ്രഹ്മംവ ദേവാ തിദസാ സഹിന്ദകാ, സബ്ബേ ന തപ്പാമസേ ദസ്സനേന ത’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ യഥാ ബ്രഹ്മാനം സഹമ്പതിം സനങ്കുമാരം വാ ഉപഗതം സഹ ഇന്ദേനാതി സഹിന്ദകാ താവതിംസാ ദേവാ പസ്സന്താ ദസ്സനേന ന തപ്പന്തി, ഏവം തവ ദസ്സനേന മയം സബ്ബേ ദേവാ ന തപ്പാമസേതി അത്ഥോ.

ഏവം പന സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന പുച്ഛിതാ സാ ദേവതാ തമത്ഥം പകാസേന്തീ –

൧൫൪. ‘‘യമേതം സക്ക അനുപുച്ഛസേ മമം, കുതോ ചുതാ ത്വം ഇധ ആഗതാതി;

ബാരാണസീ നാമ പുരത്ഥി കാസിനം, തത്ഥ അഹോസിം പുരേ കേസകാരികാ.

൧൫൫. ‘‘ബുദ്ധേ ച ധമ്മേ ച പസന്നമാനസാ, സങ്ഘേ ച ഏകന്തഗതാ അസംസയാ;

അഖണ്ഡസിക്ഖാപദാ ആഗതപ്ഫലാ, സമ്ബോധിധമ്മേ നിയതാ അനാമയാ’’തി. –

ഗാഥദ്വയമാഹ.

൧൫൪-൫. തത്ഥ യമേതന്തി യം ഏതം പഞ്ഹന്തി അത്ഥോ. അനുപുച്ഛസേതി അനുകൂലഭാവേന പുച്ഛസി. മമന്തി മം. പുരത്ഥീതി പുരം അത്ഥി. കാസിനന്തി കാസിരട്ഠസ്സ. കേസകാരികാതി പുരിമത്തഭാവേ അത്തനോ നാമം വദതി. ബുദ്ധേ ച ധമ്മേ ചാതിആദിനാ അത്തനോ പുഞ്ഞം വിഭാവേതി.

പുന സക്കോ തസ്സാ തം പുഞ്ഞസമ്പത്തിഞ്ച ദിബ്ബസമ്പത്തിഞ്ച അനുമോദമാനോ –

൧൫൬. ‘‘തന്ത്യാഭിനന്ദാമസേ സ്വാഗതഞ്ച തേ,

ധമ്മേന ച ത്വം യസസാ വിരോചസി;

ബുദ്ധേ ച ധമ്മേ ച പസന്നമാനസേ,

സങ്ഘേ ച ഏകന്തഗതേ അസംസയേ;

അഖണ്ഡസിക്ഖാപദേ ആഗതപ്ഫലേ,

സമ്ബോധിധമ്മേ നിയതേ അനാമയേ’’തി. – ആഹ;

൧൫൬. തത്ഥ തന്ത്യാഭിനന്ദാമസേതി തം തേ ദുവിധമ്പി സമ്പത്തിം അഭിനന്ദാമ അനുമോദാമ. സ്വാഗതഞ്ച തേതി തുയ്ഹഞ്ച ഇധാഗമനം സ്വാഗതം, അമ്ഹാകം പീതിസോമനസ്സസംവദ്ധനമേവ. സേസം വുത്തനയമേവാതി.

തം പന പവത്തിം സക്കോ ദേവരാജാ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ കഥേസി, ഥേരോ ഭഗവതോ നിവേദേസി. ഭഗവാ തമത്ഥം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ സമ്പത്തപരിസായ ധമ്മം ദേസേസി. സാ ദേസനാ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ സാത്ഥികാ ജാതാതി.

കേസകാരീവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി പരമത്ഥദീപനിയാ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ വിമാനവത്ഥുസ്മിം

സത്തരസവത്ഥുപടിമണ്ഡിതസ്സ പഠമസ്സ പീഠവഗ്ഗസ്സ

അത്ഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.