൧. പഠമപീഠവിമാനവണ്ണനാ

തത്ഥ പഠമവത്ഥുസ്സ അയം അട്ഠുപ്പത്തി – ഭഗവതി സാവത്ഥിയം വിഹരന്തേ ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ രഞ്ഞാ പസേനദിനാ കോസലേന ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സത്താഹം അസദിസദാനേ പവത്തിതേ തദനുരൂപേന അനാഥപിണ്ഡികേന മഹാസേട്ഠിനാ തയോ ദിവസേ, തഥാ വിസാഖായ മഹാഉപാസികായ മഹാദാനേ ദിന്നേ അസദിസദാനസ്സ പവത്തി സകലജമ്ബുദീപേ പാകടാ അഹോസി. അഥ മഹാജനോ തത്ഥ തത്ഥ കഥം സമുട്ഠാപേസി ‘‘കിം നു ഖോ ഏവം ഉളാരവിഭവപരിച്ചാഗേനേവ ദാനം മഹപ്ഫലതരം ഭവിസ്സതി, ഉദാഹു അത്തനോ വിഭവാനുരൂപപരിച്ചാഗേനാപീ’’തി. ഭിക്ഖൂ തം കഥം സുത്വാ ഭഗവതോ ആരോചേസും. ഭഗവാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ദേയ്യധമ്മസമ്പത്തിയാവ ദാനം മഹപ്ഫലതരം ഭവിസ്സതി, അഥ ഖോ ചിത്തപസാദസമ്പത്തിയാ ച ഖേത്തസമ്പത്തിയാ ച, തസ്മാ കുണ്ഡകമുട്ഠിമത്തമ്പി പിലോതികാമത്തമ്പി തിണപണ്ണസന്ഥാരമത്തമ്പി പൂതിമുത്തഹരീതകമത്തമ്പി വിപ്പസന്നേന ചേതസാ ദക്ഖിണേയ്യപുഗ്ഗലേ പതിട്ഠാപിതം, തമ്പി മഹപ്ഫലതരം ഭവിസ്സതി മഹാജുതികം മഹാവിപ്ഫാര’’ന്തി ആഹ. തഥാ ഹി വുത്തം സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന –

‘‘നത്ഥി ചിത്തേ പസന്നമ്ഹി, അപ്പികാ നാമ ദക്ഖിണാ;

തഥാഗതേ വാ സമ്ബുദ്ധേ, അഥ വാ തസ്സ സാവകേ’’തി. (വി. വ. ൮൦൪);

സാ പനേസാ കഥാ സകലജമ്ബുദീപേ വിത്ഥാരികാ അഹോസി. മനുസ്സാ സമണബ്രാഹ്മണകപണദ്ധികവണിബ്ബകയാചകാനം യഥാവിഭവം ദാനാനി ദേന്തി, ഗേഹങ്ഗണേ പാനീയം ഉപട്ഠപേന്തി, ദ്വാരകോട്ഠകേസു ആസനാനി ഠപേന്തി. തേന ച സമയേന അഞ്ഞതരോ പിണ്ഡപാതചാരികോ ഥേരോ പാസാദികേന അഭിക്കന്തേന പടിക്കന്തേന ആലോകിതേന വിലോകിതേന സമിഞ്ജിതേന പസാരിതേന ഓക്ഖിത്തചക്ഖു ഇരിയാപഥസമ്പന്നോ പിണ്ഡായ ചരന്തോ ഉപകട്ഠേ കാലേ അഞ്ഞതരം ഗേഹം സമ്പാപുണി. തത്ഥേകാ കുലധീതാ സദ്ധാ പസന്നാ ഥേരം പസ്സിത്വാ സഞ്ജാതഗാരവബഹുമാനാ ഉളാരപീതിസോമനസ്സം ഉപ്പാദേത്വാ ഗേഹം പവേസേത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ അത്തനോ പീഠം പഞ്ഞാപേത്വാ തസ്സ ഉപരി പീതകം മട്ഠവത്ഥം അത്ഥരിത്വാ അദാസി. അഥ ഥേരേ തത്ഥ നിസിന്നേ ‘‘ഇദം മയ്ഹം ഉത്തമം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ഉപട്ഠിത’’ന്തി പസന്നചിത്താ യഥാവിഭവം ആഹാരേന പരിവിസി, ബീജനിഞ്ച ഗഹേത്വാ ബീജി. സോ ഥേരോ കതഭത്തകിച്ചോ ആസനദാനഭോജനദാനാദിപടിസംയുത്തം ധമ്മിം കഥം കഥേത്വാ പക്കാമി. സാ ഇത്ഥീ തം അത്തനോ ദാനം തഞ്ച ധമ്മകഥം പച്ചവേക്ഖന്തീ പീതിയാ നിരന്തരം ഫുട്ഠസരീരാ ഹുത്വാ തം പീഠമ്പി ഥേരസ്സ അദാസി.

തതോ അപരേന സമയേന അഞ്ഞതരേന രോഗേന ഫുട്ഠാ കാലം കത്വാ താവതിംസഭവനേ ദ്വാദസയോജനികേ കനകവിമാനേ നിബ്ബത്തി. അച്ഛരാസഹസ്സം ചസ്സാ പരിവാരോ അഹോസി, പീഠദാനാനുഭാവേന ചസ്സാ യോജനികോ കനകപല്ലങ്കോ നിബ്ബത്തി ആകാസചാരീ സീഘജവോ ഉപരി കൂടാഗാരസണ്ഠാനോ, തേന തം ‘‘പീഠവിമാന’’ന്തി വുച്ചതി. തഞ്ഹി സുവണ്ണവണ്ണം വത്ഥം അത്ഥരിത്വാ ദിന്നത്താ കമ്മസരിക്ഖതം വിഭാവേന്തം സുവണ്ണമയം അഹോസി, പീതിവേഗസ്സ ബലവഭാവേന സീഘജവം, ദക്ഖിണേയ്യസ്സ ചിത്തരുചിവസേന ദിന്നത്താ യഥാരുചിഗാമീ, പസാദസമ്പത്തിയാ ഉളാരതായ സബ്ബസോവ പാസാദികം സോഭാതിസയയുത്തഞ്ച അഹോസി.

അഥേകസ്മിം ഉസ്സവദിവസേ ദേവതാസു യഥാസകം ദിബ്ബാനുഭാവേന ഉയ്യാനകീളനത്ഥം നന്ദനവനം ഗച്ഛന്തീസു സാ ദേവതാ ദിബ്ബവത്ഥനിവത്ഥാ ദിബ്ബാഭരണവിഭൂസിതാ അച്ഛരാസഹസ്സപരിവാരാ സകഭവനാ നിക്ഖമിത്വാ തം പീഠവിമാനം അഭിരുയ്ഹ മഹതിയാ ദേവിദ്ധിയാ മഹന്തേന സിരിസോഭഗ്ഗേന സമന്തതോ ചന്ദോ വിയ സൂരിയോ വിയ ച ഓഭാസേന്തീ ഉയ്യാനം ഗച്ഛതി. തേന ച സമയേന ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ദേവചാരികം ചരന്തോ താവതിംസഭവനം ഉപഗതോ തസ്സാ ദേവതായ അവിദൂരേ അത്താനം ദസ്സേസി. അഥ സാ ദേവതാ തം ദിസ്വാ സമുപ്പന്നബലവപസാദഗാരവാ സഹസാ പല്ലങ്കതോ ഓരുയ്ഹ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ ദസനഖസമോധാനസമുജ്ജലം അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ നമസ്സമാനാ അട്ഠാസി. ഥേരോ കിഞ്ചാപി തായ അഞ്ഞേഹി ച സത്തേഹി യഥൂപചിതം കുസലാകുസലം അത്തനോ യഥാകമ്മൂപഗഞാണാനുഭാവേന ഹത്ഥതലേ ഠപിതആമലകം വിയ പഞ്ഞാബലഭേദേന പച്ചക്ഖതോ പസ്സതി, തഥാപി യസ്മാ ദേവതാനം ഉപപത്തിസമനന്തരമേവ ‘‘കുതോ നു ഖോ അഹം ചവിത്വാ ഇധൂപപന്നാ, കിം നു ഖോ കുസലകമ്മം കത്വാ ഇമം സമ്പത്തിം പടിലഭാമീ’’തി അതീതഭവം യഥൂപചിതഞ്ച കമ്മം ഉദ്ദിസ്സ യേഭുയ്യേന ധമ്മതാസിദ്ധാ ഉപധാരണാ, തസ്സാ ച യാഥാവതോ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ തായ ദേവതായ കതകമ്മം കഥാപേത്വാ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ കമ്മഫലം പച്ചക്ഖം കാതുകാമോ –

൧. ‘‘പീഠം തേ സോവണ്ണമയം ഉളാരം, മനോജവം ഗച്ഛതി യേനകാമം;

അലങ്കതേ മല്യധരേ സുവത്ഥേ, ഓഭാസസി വിജ്ജുരിവബ്ഭ കൂടം.

൨. ‘‘കേന തേതാദിസോ വണ്ണോ, കേന തേ ഇധ മിജ്ഝതി;

ഉപ്പജ്ജന്തി ച തേ ഭോഗാ, യേ കേചി മനസോ പിയാ.

൩. ‘‘പുച്ഛാമി തം ദേവി മഹാനുഭാവേ,

മനുസ്സഭൂതാ കിമകാസി പുഞ്ഞം;

കേനാസി ഏവം ജലിതാനുഭാവാ,

വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി. ആഹ –

൪. ‘‘സാ ദേവതാ അത്തമനാ, മോഗ്ഗല്ലാനേന പുച്ഛിതാ;

പഞ്ഹം പുട്ഠാ വിയാകാസി, യസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫലം’’.

൫. ‘‘അഹം മനുസ്സേസു മനുസ്സഭൂതാ, അബ്ഭാഗതാനാസനകം അദാസിം;

അഭിവാദയിം അഞ്ജലികം അകാസിം, യഥാനുഭാവഞ്ച അദാസി ദാനം.

൬. ‘‘തേന മേതാദിസോ വണ്ണോ, തേന മേ ഇധ മിജ്ഝതി;

ഉപ്പജ്ജന്തി ച മേ ഭോഗാ, യേ കേചി മനസോ പിയാ.

൭. ‘‘അക്ഖാമി തേ ഭിക്ഖു മഹാനുഭാവ, മനുസ്സഭൂതാ യമകാസി പുഞ്ഞം;

തേനമ്ഹി ഏവം ജലിതാനുഭാവാ, വണ്ണോ ച മേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

൧. തത്ഥ പീഠന്തി യംകിഞ്ചി താദിസം ദാരുക്ഖന്ധമ്പി ആപണമ്പി ബലികരണപീഠമ്പി വേത്താസനമ്പി മസാരകാദിവിസേസനാമം ദാരുമയാദിആസനമ്പി വുച്ചതി. തഥാ ഹി ‘‘പാദപീഠം പാദകഥലിക’’ന്തി (മഹാവ. ൨൦൯; ചൂളവ. ൭൫) ഏത്ഥ പാദഠപനയോഗ്ഗം പീഠാദികം ദാരുക്ഖന്ധം വുച്ചതി, ‘‘പീഠസപ്പീ’’തി (മി. പ. ൫.൩.൧) ഏത്ഥ ഹത്ഥേന ഗഹണയോഗ്ഗം. ‘‘പീഠികാ’’തി പന ഏകച്ചേസു ജനപദേസു ദേസവോഹാരേന ആപണം. ‘‘ഭൂതപീഠികാ ദേവകുലപീഠികാ’’തി ഏത്ഥ ദേവതാനം ബലികരണട്ഠാനഭൂതം പീഠം. ‘‘ഭദ്ദപീഠ’’ന്തി ഏത്ഥ വേത്തലതാദീഹി ഉപരി വീതം ആസനം, യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഭദ്ദപീഠം ഉപാനയീ’’തി. ‘‘സുപഞ്ഞത്തം മഞ്ചപീഠം. മഞ്ചം വാ പീഠം വാ കാരയമാനേനാ’’തി (പാചി. ൫൨൨) ച ആദീസു മസാരകാദിഭേദം ദാരുമയാദിആസനം. ഇധ പന പല്ലങ്കാകാരസണ്ഠിതം ദേവതായ പുഞ്ഞാനുഭാവാഭിനിബ്ബത്തം യോജനികം കനകവിമാനം വേദിതബ്ബം.

തേതി തേ-സദ്ദോ ‘‘ന തേ സുഖം പജാനന്തി, യേ ന പസ്സന്തി നന്ദന’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൧, ൨൨൬) ത-സദ്ദസ്സ വസേന പച്ചത്തബഹുവചനേ ആഗതോ. ‘‘നമോ തേ പുരിസാജഞ്ഞ, നമോ തേ പുരിസുത്തമ (ദീ. നി. ൩.൨൭൮; സു. നി. ൫൪൯). നമോ തേ ബുദ്ധ വീരത്ഥൂ’’തി (സം. നി. ൧.൯൦) ച ആദീസു തുമ്ഹ-സദ്ദസ്സ വസേന സമ്പദാനേ, തുയ്ഹന്തി അത്ഥോ. ‘‘കിം തേ ദിട്ഠം കിന്തി തേ സുതം. ഉപധീ തേ സമതിക്കന്താ, ആസവാ തേ പദാലിതാ’’തി (മ. നി. ൨.൪൦൦; സു. നി. ൫൫൧) ച ആദീസു കരണേ. ‘‘കിം തേ വതം കിം പന ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തിആദീസു (വി. വ. ൧൨൫൧; ജാ. ൧.൧൦.൯൨) സാമിഅത്ഥേ. ഇധാപി സാമിഅത്ഥേ ദട്ഠബ്ബോ. തവാതി ഹി അത്ഥോ.

സോവണ്ണമയന്തി ഏത്ഥ സുവണ്ണ-സദ്ദോ ‘‘സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ’’തി (മ. നി. ൧.൧൪൮) ച ‘‘സുവണ്ണതാ സുസരതാ’’തി (ഖു. പാ. ൮.൧൧) ച ഏവമാദീസു ഛവിസമ്പത്തിയം ആഗതോ. ‘‘കാകം സുവണ്ണാ പരിവാരയന്തീ’’തിആദീസു (ജാ. ൧.൧.൭൭) ഗരുളേ. ‘‘സുവണ്ണവണ്ണോ കഞ്ചനസന്നിഭത്തചോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൨൦൦) ജാതരൂപേ. ഇധാപി ജാതരൂപേ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ. തഞ്ഹി ബുദ്ധാനം സമാനവണ്ണതായ സോഭനോ വണ്ണോ ഏതസ്സാതി സുവണ്ണന്തി വുച്ചതി. സുവണ്ണമേവ സോവണ്ണം യഥാ ‘‘വേകതം വേസമ’’ന്തി ച. മയ-സദ്ദോ ച ‘‘അനുഞ്ഞാതപടിഞ്ഞാതാ, തേവിജ്ജാ മയമസ്മുഭോ’’തിആദീസു (സു. നി. ൫൯൯; മ. നി. ൨.൪൫൫) അസ്മദത്ഥേ ആഗതോ. ‘‘മയം നിസ്സായ ഹേമായ, ജാതമണ്ഡോ ദരീ സുഭാ’’തി ഏത്ഥ പഞ്ഞത്തിയം. ‘‘മനോമയാ പീതിഭക്ഖാ സയംപഭാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൩൯; ൩.൩൮) നിബ്ബത്തിഅത്ഥേ, ബാഹിരേന പച്ചയേന വിനാ മനസാവ നിബ്ബത്താതി മനോമയാതി വുത്താ. ‘‘യംനൂനാഹം സാമം ചിക്ഖല്ലം മദ്ദിത്വാ സബ്ബമത്തികാമയം കുടികം കരേയ്യ’’ന്തിആദീസു (പാരാ. ൮൪) വികാരത്ഥേ. ‘‘ദാനമയം സീലമയ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൦൫) പദപൂരണമത്തേ. ഇധാപി വികാരത്ഥേ, പദപൂരണമത്തേ വാ ദട്ഠബ്ബോ. യദാ ഹി സുവണ്ണേന നിബ്ബത്തം സോവണ്ണമയന്തി അയമത്ഥോ, തദാ സുവണ്ണസ്സ വികാരോ സോവണ്ണമയന്തി വികാരത്ഥേ മയ-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ, ‘‘നിബ്ബത്തിഅത്ഥേ’’തിപി വത്തും വട്ടതിയേവ. യദാ പന സുവണ്ണേന നിബ്ബത്തം സോവണ്ണന്തി അയമത്ഥോ, തദാ സോവണ്ണമേവ സോവണ്ണമയന്തി പദപൂരണമത്തേ മയ-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഉളാരന്തി പണീതമ്പി സേട്ഠമ്പി മഹന്തമ്പി. ഉളാര-സദ്ദോ ഹി ‘‘പുബ്ബേനാപരം ഉളാരം വിസേസം അധിഗച്ഛതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൫.൩൭൬) പണീതേ ആഗതോ. ‘‘ഉളാരായ ഖലു ഭവം വച്ഛായനോ സമണം ഗോതമം പസംസായ പസംസതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൮൮) സേട്ഠേ. ‘‘ഉളാരഭോഗാ ഉളാരയസാ ഓളാരിക’’ന്തി ച ആദീസു (ധ. സ. ൮൯൪, ൮൯൬; മ. നി. ൧.൨൪൪) മഹന്തേ. തമ്പി ച വിമാനം മനുഞ്ഞഭാവേന ഉപഭുഞ്ജന്താനം അതിത്തികരണത്ഥേന പണീതം, സമന്തപാസാദികതാദിനാ പസംസിതതായ സേട്ഠം, പമാണമഹന്തതായ ച മഹഗ്ഘതായ ച മഹന്തം, തീഹിപി അത്ഥേഹി ഉളാരമേവാതി വുത്തം ഉളാരന്തി.

മനോജവന്തി ഏത്ഥ മനോതി ചിത്തം. യദിപി മനോ-സദ്ദോ സബ്ബേസമ്പി കുസലാകുസലാബ്യാകതചിത്താനം സാധാരണവാചീ, ‘‘മനോജവ’’ന്തി പന വുത്തത്താ യത്ഥ കത്ഥചി ആരമ്മണേ പവത്തനകസ്സ കിരിയമയചിത്തസ്സ വസേന വേദിതബ്ബം. തസ്മാ മനസോ വിയ ജവോ ഏതസ്സാതി മനോജവം യഥാ ഓട്ഠമുഖോതി, അതിവിയ സീഘഗമനന്തി അത്ഥോ. മനോ ഹി ലഹുപരിവത്തിതായ അതിദൂരേപി വിസയേ ഖണേനേവ നിപതതി, തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമി യം ഏവം ലഹുപരിവത്തം, യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧.൪൮) ‘‘ദൂരങ്ഗമം ഏകചര’’ന്തി (ധ. പ. ൩൭) ച. ഗച്ഛതീതി തസ്സാ ദേവതായ വസനവിമാനതോ ഉയ്യാനം ഉദ്ദിസ്സ ആകാസേന ഗച്ഛതി.

യേനകാമന്തി ഏത്ഥ കാമ-സദ്ദോ ‘‘കാമാ ഹി ചിത്രാ മധുരാ മനോരമാ, വിരൂപരൂപേന മഥേന്തി ചിത്ത’’ന്തിആദീസു (സു. നി. ൫൦; ഥേരഗാ. ൭൮൭) മനാപിയേ രൂപാദിവിസയേ ആഗതോ. ‘‘ഛന്ദോ കാമോ രാഗോ കാമോ’’തിആദീസു (വിഭ. ൫൬൪; മഹാനി. ൧; ചൂളനി. ൮ അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ) ഛന്ദരാഗേ. ‘‘കിലേസകാമോ കാമുപാദാന’’ന്തിആദീസു (ധ. സ. ൧൨൧൯; മഹാനി. ൨) സബ്ബസ്മിം ലോഭേ. ‘‘അത്തകാമപാരിചരിയായ വണ്ണം ഭാസേയ്യാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൨൯൧) ഗാമധമ്മേ. ‘‘സന്തേത്ഥ തയോ കുലപുത്താ അത്തകാമരൂപാ വിഹരന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൨൫; മഹാവ. ൪൬൬) ഹിതച്ഛന്ദേ. ‘‘അത്താധീനോ അപരാധീനോ ഭുജിസ്സോ യേനകാമംഗമോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൨൧; മ. നി. ൧.൪൨൬) സേരിഭാവേ. ഇധാപി സേരിഭാവേ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ, തസ്മാ യേനകാമന്തി യഥാരുചി, ദേവതായ ഇച്ഛാനുരൂപന്തി അത്ഥോ.

അലങ്കതേതി അലങ്കതഗത്തേ, നാനാവിധരംസിജാലസമുജ്ജലവിവിധരതനവിജ്ജോതിതേഹി ഹത്ഥൂപഗപാദൂപഗാദിഭേദേഹി സട്ഠിസകടഭാരപരിമാണേഹി ദിബ്ബാലങ്കാരേഹി വിഭൂസിതസരീരേതി അത്ഥോ. സമ്ബോധനേ ചേതം ഏകവചനം. മല്യധരേതി കപ്പരുക്ഖപാരിച്ഛത്തകസന്താനകലതാദിസമ്ഭവേഹി, സുവിസുദ്ധചാമീകരവിവിധരതനമയപത്തകിഞ്ജക്ഖകേസരേഹി, സമന്തതോ വിജ്ജോതമാനവിപ്ഫുരന്തകിരണനികരരുചിരേഹി ദിബ്ബകുസുമേഹി സുമണ്ഡിതകേസഹത്ഥാദിതായ മാലാഭാരിനീ. സുവത്ഥേതി കപ്പലതാനിബ്ബത്താനം, നാനാവിരാഗവണ്ണവിസേസാനം സുപരിസുദ്ധഭാസുരപ്പഭാനം നിവാസനുത്തരിയപടിച്ഛദാദീനം ദിബ്ബവത്ഥാനം വസേന സുന്ദരവത്ഥേ. ഓഭാസസീതി വിജ്ജോതസി. വിജ്ജുരിവാതി വിജ്ജുലതാ വിയ. അബ്ഭകൂടന്തി വലാഹകസിഖരേ. ഭുമ്മത്ഥേ ഹി ഏതം ഉപയോഗവചനം. ഓഭാസസീതി വാ അന്തോഗധഹേതുഅത്ഥവചനം, ഓഭാസേസീതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം പക്ഖേ ‘‘അബ്ഭകൂട’’ന്തി ഉപയോഗത്ഥേ ഏവ ഉപയോഗവചനം ദട്ഠബ്ബം.

അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – യഥാ നാമ സഞ്ഝാപഭാനുരഞ്ജിതം രത്തവലാഹകസിഖരം പകതിയാപി ഓഭാസമാനം സമന്തതോ വിജ്ജോതമാനാ വിജ്ജുലതാ നിച്ഛരന്തീ വിസേസതോ ഓഭാസേതി, ഏവമേവം സുപരിസുദ്ധതപനീയമയം നാനാരതനസമുജ്ജലം പകതിപഭസ്സരം ഇമം വിമാനം ത്വം സബ്ബാലങ്കാരേഹി വിഭൂസിതാ സബ്ബസോ വിജ്ജോതയന്തീഹി അത്തനോ സരീരപ്പഭാഹി വത്ഥാഭരണോഭാസേഹി ച വിസേസതോ ഓഭാസേസീതി.

ഏത്ഥ ഹി ‘‘പീഠ’’ന്തി നിദസ്സേതബ്ബവചനമേതം, ‘‘അബ്ഭകൂട’’ന്തി നിദസ്സനവചനം. തഥാ ‘‘തേ’’തി നിദസ്സേതബ്ബവചനം. തഞ്ഹി ‘‘പീഠ’’ന്തി ഇദം അപേക്ഖിത്വാ സാമിവചനേന വുത്തമ്പി ‘‘അലങ്കതേ മല്യധരേ സുവത്ഥേ ഓഭാസസീ’’തി ഇമാനി പദാനി അപേക്ഖിത്വാ പച്ചത്തവസേന പരിണമതി, തസ്മാ ‘‘ത്വ’’ന്തി വുത്തം ഹോതി. ‘‘വിജ്ജുരിവാ’’തി നിദസ്സനവചനം. ‘‘ഓഭാസസീ’’തി ഇദം ദ്വിന്നമ്പി ഉപമേയ്യുപമാനാനം സമ്ബന്ധദസ്സനം. ‘‘ഓഭാസസീ’’തി ഹി ഇദം ‘‘ത്വ’’ന്തി പദം അപേക്ഖിത്വാ മജ്ഝിമപുരിസവസേന വുത്തം, ‘‘പീഠ’’ന്തി ഇദം അപേക്ഖിത്വാ പഠമപുരിസവസേന പരിണമതി. ച-സദ്ദോ ചേത്ഥ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘ഗച്ഛതി യേനകാമം ഓഭാസസീ’’തി ച ‘‘വിജ്ജുലതോഭാസിതം അബ്ഭകൂടം വിയാ’’തി പച്ചത്തവസേന ചേതം ഉപയോഗവചനം പരിണമതി. തഥാ ‘‘പീഠ’’ന്തി വിസേസിതബ്ബവചനമേതം, ‘‘തേ സോവണ്ണമയം ഉളാര’’ന്തിആദി തസ്സ വിസേസനം.

നനു ച ‘‘സോവണ്ണമയ’’ന്തി വത്വാ സുവണ്ണസ്സ അഗ്ഗലോഹതായ സേട്ഠഭാവതോ ദിബ്ബസ്സ ച ഇധാധിപ്പേതത്താ ‘‘ഉളാര’’ന്തി ന വത്തബ്ബന്തി? ന, കിഞ്ചി വിസേസസബ്ഭാവതോ. യഥേവ ഹി മനുസ്സപരിഭോഗസുവണ്ണവികതിതോ രസവിദ്ധം സേട്ഠം സുവിസുദ്ധം, തതോ ആകരുപ്പന്നം, തതോ യംകിഞ്ചി ദിബ്ബം സേട്ഠം, ഏവം ദിബ്ബസുവണ്ണേപി ചാമീകരം, ചാമീകരതോ സാതകുമ്ഭം, സാതകുമ്ഭതോ ജമ്ബുനദം, ജമ്ബുനദതോ സിങ്ഗീസുവണ്ണം. തഞ്ഹി സബ്ബസേട്ഠം. തേനാഹ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ –

‘‘മുത്തോ മുത്തേഹി സഹ പുരാണജടിലേഹി, വിപ്പമുത്തോ വിപ്പമുത്തേഹി;

സിങ്ഗീനിക്ഖസവണ്ണോ, രാജഗഹം പാവിസി ഭഗവാ’’തി. (മഹാവ. ൫൮);

തസ്മാ ‘‘സോവണ്ണമയ’’ന്തി വത്വാപി ‘‘ഉളാര’’ന്തി വുത്തം. അഥ വാ ‘‘ഉളാര’’ന്തി ഇദം ന തസ്സ സേട്ഠപണീതഭാവമേവ സന്ധായ വുത്തം, അഥ ഖോ മഹന്തഭാവമ്പീതി വുത്തോവായമത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ‘‘പീഠ’’ന്തിആദി ഫലസ്സ കമ്മസരിക്ഖതാദസ്സനം. തത്ഥാപി ‘‘സോവണ്ണമയ’’ന്തി ഇമിനാ തസ്സ വിമാനസ്സ വത്ഥുസമ്പദം ദസ്സേതി, ‘‘ഉളാര’’ന്തി ഇമിനാ സോഭാതിസയസമ്പദം, ‘‘മനോജവ’’ന്തി ഇമിനാ ഗമനസമ്പദം. ‘‘ഗച്ഛതി യേനകാമ’’ന്തി ഇമിനാ സീഘജവതായ പീഠസമ്പത്തിഭാവസമ്പദം ദസ്സേതി.

അഥ വാ ‘‘സോവണ്ണമയ’’ന്തി ഇമിനാ തസ്സ പണീതഭാവം ദസ്സേതി, ‘‘ഉളാര’’ന്തി ഇമിനാ വേപുല്ലമഹത്തം. ‘‘മനോജവ’’ന്തി ഇമിനാ ആനുഭാവമഹത്തം. ‘‘ഗച്ഛതി യേനകാമ’’ന്തി ഇമിനാ വിഹാരസുഖത്തം ദസ്സേതി. ‘‘സോവണ്ണമയ’’ന്തി വാ ഇമിനാ തസ്സ അഭിരൂപതം വണ്ണപോക്ഖരതഞ്ച ദസ്സേതി, ‘‘ഉളാര’’ന്തി ഇമിനാ ദസ്സനീയതം പാസാദികതഞ്ച ദസ്സേതി, ‘‘മനോജവ’’ന്തി ഇമിനാ സീഘസമ്പദം, ‘‘ഗച്ഛതി യേനകാമ’’ന്തി ഇമിനാ കത്ഥചി അപ്പടിഹതചാരതം ദസ്സേതി.

അഥ വാ തം വിമാനം യസ്സ പുഞ്ഞകമ്മസ്സ നിസ്സന്ദഫലം, തസ്സ അലോഭനിസ്സന്ദതായ സോവണ്ണമയം, അദോസനിസ്സന്ദതായ ഉളാരം, അമോഹനിസ്സന്ദതായ മനോജവം ഗച്ഛതി യേനകാമം. തഥാ തസ്സ കമ്മസ്സ സദ്ധാനിസ്സന്ദഭാവേന സോവണ്ണമയം, പഞ്ഞാനിസ്സന്ദഭാവേന ഉളാരം, വീരിയനിസ്സന്ദഭാവേന മനോജവം, സമാധിനിസ്സന്ദഭാവേന ഗച്ഛതി യേനകാമം. സദ്ധാസമാധിനിസ്സന്ദഭാവേന വാ സോവണ്ണമയം, സമാധിപഞ്ഞാനിസ്സന്ദഭാവേന ഉളാരം, സമാധിവീരിയനിസ്സന്ദഭാവേന മനോജവം, സമാധിസതിനിസ്സന്ദഭാവേന ഗച്ഛതി യേനകാമന്തി വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ യഥാ ‘‘പീഠ’’ന്തിആദി വിമാനസമ്പത്തിദസ്സനവസേന തസ്സാ ദേവതായ പുഞ്ഞഫലവിഭവസമ്പത്തികിത്തനം, ഏവം ‘‘അലങ്കതേ’’തിആദി അത്തഭാവസമ്പത്തിദസ്സനവസേന പുഞ്ഞഫലവിഭവസമ്പത്തികിത്തനം. യഥാ ഹി സുസിക്ഖിതസിപ്പാചരിയവിരചിതോപി രത്തസുവണ്ണാലങ്കാരോ വിവിധരംസിജാലസമുജ്ജലമണിരതനഖചിതോ ഏവ സോഭതി, ന കേവലോ, ഏവം സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നോ ചതുരസ്സസോഭനോപി അത്തഭാവോ സുമണ്ഡിതപസാധിതോവ സോഭതി, ന കേവലോ. തേനസ്സാ ‘‘അലങ്കതേ’’തിആദിനാ ആഹരിമം സോഭാവിസേസം ദസ്സേതി, ‘‘ഓഭാസസീ’’തി ഇമിനാ അനാഹരിമം. തഥാ പുരിമേന വത്തമാനപച്ചയനിമിത്തം സോഭാതിസയം ദസ്സേതി, പച്ഛിമേന അതീതപച്ചയനിമിത്തം. പുരിമേന വാ തസ്സാ ഉപഭോഗവത്ഥുസമ്പദം ദസ്സേതി, പച്ഛിമേന ഉപഭുഞ്ജനകവത്ഥുസമ്പദം.

ഏത്ഥാഹ ‘‘കിം പന തം വിമാനം യുത്തവാഹം, ഉദാഹു അയുത്തവാഹ’’ന്തി? യദിപി ദേവലോകേ രഥവിമാനാനി യുത്തവാഹാനിപി ഹോന്തി ‘‘സഹസ്സയുത്തം ആജഞ്ഞരഥ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൬൪) ആദിവചനതോ, തേ പന ദേവപുത്താ ഏവ കിച്ചകരണകാലേ വാഹരൂപേന അത്താനം ദസ്സേന്തി യഥാ ഏരാവണോ ദേവപുത്തോ കീളനകാലേ ഹത്ഥിരൂപേന. ഇദം പന അഞ്ഞഞ്ച ഏദിസം അയുത്തവാഹം ദട്ഠബ്ബം.

യദി ഏവം കിം തസ്സ വിമാനസ്സ അബ്ഭന്തരാ വായോധാതു ഗമനേ വിസേസപച്ചയോ, ഉദാഹു ബാഹിരാതി? അബ്ഭന്തരാതി ഗഹേതബ്ബം. യഥാ ഹി ചന്ദവിമാനസൂരിയവിമാനാദീനം ദേസന്തരഗമനേ തദുപജീവീനം സത്താനം സാധാരണകമ്മനിബ്ബത്തം അതിവിയ സീഘജവം മഹന്തം വായുമണ്ഡലം താനി പേലേന്തം പവത്തേതി, ന ഏവം തം പേലേത്വാ പവത്തേന്തീ ബാഹിരാ വായോധാതു അത്ഥി. യഥാ ച പന ചക്കരതനം അന്തോസമുട്ഠിതായ വായോധാതുയാ വസേന പവത്തതി. ന ഹി തസ്സ ചന്ദവിമാനാദീനം വിയ ബാഹിരാ വായോധാതു പേലേത്വാ പവത്തികാ അത്ഥി രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ചിത്തവസേന ‘‘പവത്തതു ഭവം ചക്കരതന’’ന്തിആദിവചനസമനനന്തരമേവ പവത്തനതോ, ഏവം തസ്സാ ദേവതായ ചിത്തവസേന അത്തസന്നിസ്സിതായ വായോധാതുയാ ഗച്ഛതീതി വേദിതബ്ബം. തേന വുത്തം ‘‘മനോജവം ഗച്ഛതി യേനകാമ’’ന്തി.

൨. ഏവം പഠമഗാഥായ തസ്സാ ദേവതായ പുഞ്ഞഫലസമ്പത്തിം കിത്തേത്വാ ഇദാനി തസ്സാ കാരണഭൂതം പുഞ്ഞസമ്പദം വിഭാവേതും ‘‘കേന തേതാദിസോ വണ്ണോ’’തിആദി ഗാഥാദ്വയം വുത്തം. തത്ഥ കേനാതി കിം-സദ്ദോ ‘‘കിം രാജാ യോ ലോകം ന രക്ഖതി, കിം നു ഖോ നാമ തുമ്ഹേ മം വത്തബ്ബം മഞ്ഞഥാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൪൨൪) ഗരഹണേ ആഗതോ. ‘‘യംകിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്ന’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൪൪; സം. നി. ൩.൫൯) അനിയമേ. ‘‘കിം സൂധ വിത്തം പുരിസസ്സ സേട്ഠ’’ന്തിആദീസു (സു. നി. ൧൮൩; സം. നി. ൧.൭൩) പുച്ഛായം. ഇധാപി പുച്ഛായമേവ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘കേനാ’’തി ച ഹേതുഅത്ഥേ കരണവചനം, കേന ഹേതുനാതി അത്ഥോ. തേതി തവ. ഏതാദിസോതി ഏദിസോ, ഏതരഹി യഥാദിസ്സമാനോതി അത്ഥോ. വണ്ണോതി വണ്ണ-സദ്ദോ ‘‘കദാ സഞ്ഞൂള്ഹാ പന തേ, ഗഹപതി, ഇമേ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വണ്ണാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൭൭) ഗുണേ ആഗതോ. ‘‘അനേകപരിയായേന ബുദ്ധസ്സ വണ്ണം ഭാസതി, ധമ്മസ്സ വണ്ണം ഭാസതി, സങ്ഘസ്സ വണ്ണം ഭാസതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൪) ഥുതിയം. ‘‘അഥ കേന നു വണ്ണേന, ഗന്ധഥേനോതി വുച്ചതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൨൩൪; ജാ. ൧.൬.൧൧൬) കാരണേ. ‘‘തയോ പത്തസ്സ വണ്ണാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൬൦൨) പമാണേ. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭോ ഗോതമ, വണ്ണാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൧൧൫; മ. നി. ൨.൩൭൯-൩൮൦) ജാതിയം. ‘‘മഹന്തം ഹത്ഥിരാജവണ്ണം അഭിനിമ്മിനിത്വാ’’തിആദീസു സണ്ഠാനേ. ‘‘സുവണ്ണവണ്ണോസി ഭഗവാ, സുസുക്കദാഠോസി വീരിയവാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൩൯൯; സു. നി. ൫൫൩) ഛവിവണ്ണേ. ഇധാപി ഛവിവണ്ണേ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – കേന കീദിസേന പുഞ്ഞവിസേസേന ഹേതുഭൂതേന ദേവതേ, തവ ഏതാദിസോ ഏവംവിധോ ദ്വാദസയോജനാനി ഫരണകപ്പഭോ സരീരവണ്ണോ ജാതോതി?

കേന തേ ഇധ മിജ്ഝതീതി കേന പുഞ്ഞാതിസയേന തേ ഇധ ഇമസ്മിം ഠാനേ ഇദാനി തയി ലബ്ഭമാനം ഉളാരം സുചരിതഫലം ഇജ്ഝതി നിപ്ഫജ്ജതി. ഉപ്പജ്ജന്തീതി നിബ്ബത്തന്തി, അവിച്ഛേദവസേന ഉപരൂപരി വത്തന്തീതി അത്ഥോ. ഭോഗാതി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബട്ഠേന ‘‘ഭോഗാ’’തി ലദ്ധനാമാ വത്ഥാഭരണാദിവിത്തൂപകരണവിസേസാ. യേതി സാമഞ്ഞേന അനിയമനിദ്ദേസോ, കേചീതി പകാരഭേദം ആമസിത്വാ അനിയമനിദ്ദേസോ, ഉഭയേനാപി പണീതപണീതതരാദിഭേദേ തത്ഥ ലബ്ഭമാനേ താദിസേ ഭോഗേ അനവസേസതോ ബ്യാപേത്വാ സങ്ഗണ്ഹാതി. അനവസേസബ്യാപകോ ഹി അയം നിദ്ദേസോ യഥാ ‘‘യേ കേചി സങ്ഖാരാ’’തി. മനസോ പിയാതി മനസാ പിയായിതബ്ബാ, മനാപിയാതി അത്ഥോ.

ഏത്ഥ ച ‘‘ഏതാദിസോ വണ്ണോ’’തി ഇമിനാ ഹേട്ഠാ വുത്തവിസേസാ തസ്സാ ദേവതായ അത്തഭാവപരിയാപന്നാ വണ്ണസമ്പദാ ദസ്സിതാ. ‘‘ഭോഗാ’’തി ഇമിനാ ഉപഭോഗപരിഭോഗവത്ഥുഭൂതാ ദിബ്ബരൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബഭേദാ കാമഗുണസമ്പദാ. ‘‘മനസോ പിയാ’’തി ഇമിനാ തേസം രൂപാദീനം ഇട്ഠകന്തമനാപതാ. ‘‘ഇധ മിജ്ഝതീ’’തി ഇമിനാ പന ദിബ്ബആയുവണ്ണയസസുഖആധിപതേയ്യസമ്പദാ ദസ്സിതാ. ‘‘യേ കേചി മനസോ പിയാ’’തി ഇമിനാ യാനി ‘‘സോ അഞ്ഞേ ദേവേ ദസഹി ഠാനേഹി അധിഗ്ഗണ്ഹാതി ദിബ്ബേന ആയുനാ ദിബ്ബേന വണ്ണേന ദിബ്ബേന സുഖേന ദിബ്ബേന യസേന ദിബ്ബേന ആധിപതേയ്യേന ദിബ്ബേഹി രൂപേഹി ദിബ്ബേഹി സദ്ദേഹി ദിബ്ബേഹി ഗന്ധേഹി ദിബ്ബേഹി രസേഹി ദിബ്ബേഹി ഫോട്ഠബ്ബേഹീ’’തി (സം. നി. ൪.൩൪൧) സുത്തേ ആഗതാനി ദസ ഠാനാനി. തേസം ഇധ അനവസേസതോ സങ്ഗഹോ ദസ്സിതോതി വേദിതബ്ബോ.

൩. പുച്ഛാമീതി പഞ്ഹം കരോമി, ഞാതുമിച്ഛാമീതി അത്ഥോ. കാമഞ്ചേതം ‘‘കേന തേതാദിസോ വണ്ണോ, കേന തേ ഇധ മിജ്ഝതി. കിമകാസി പുഞ്ഞം, കേനാസി ഏവം ജലിതാനുഭാവാ’’തി ച കിം-സദ്ദഗ്ഗഹണേനേവ അത്ഥന്തരസ്സ അസമ്ഭവതോ പുച്ഛാവസേന ഗാഥാത്തയം വുത്തന്തി വിഞ്ഞായതി. പുച്ഛാവിസേസഭാവഞാപനത്ഥം പന ‘‘പുച്ഛാമീ’’തി വുത്തം. അയഞ്ഹി പുച്ഛാ അദിട്ഠജോതനാ താവ ന ഹോതി ഏദിസസ്സ അത്ഥസ്സ മഹാഥേരസ്സ അദിട്ഠഭാവാഭാവതോ, വിമതിച്ഛേദനാപി ന ഹോതി സബ്ബസോ സമുഗ്ഘാതിതസംസയത്താ, അനുമതിപുച്ഛാപി ന ഹോതി ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി രാജഞ്ഞാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൪൧൩) വിയ അനുമതിഗഹണാകാരേന അപ്പവത്തത്താ, കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാപി ന ഹോതി തസ്സാ ദേവതായ കഥേതുകമ്യതാവസേന ഥേരേന അപുച്ഛിതത്താ. വിസേസേന പന ദിട്ഠസംസന്ദനാതി വേദിതബ്ബാ. സ്വായമത്ഥോ ഹേട്ഠാ അട്ഠുപ്പത്തികഥായം ‘‘ഥേരോ കിഞ്ചാപീ’’തിആദിനാ വിഭാവിതോ ഏവ. തന്തി ത്വം. തയിദം പുബ്ബാപരാപേക്ഖം, പുബ്ബാപേക്ഖതായ ഉപയോഗേകവചനം, പരാപേക്ഖതായ പന പച്ചത്തേകവചനം ദട്ഠബ്ബം.

ദേവീതി ഏത്ഥ ദേവ-സദ്ദോ ‘‘ഇമാനി തേ ദേവ ചതുരാസീതി നഗരസഹസ്സാനി കുസവതീരാജധാനിപമുഖാനി, ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം കരോഹി ജീവിതേ അപേക്ഖ’’ന്തി ച ആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൬൬) സമ്മുതിദേവവസേന ആഗതോ, ‘‘തസ്സ ദേവാതിദേവസ്സ, സാസനം സബ്ബദസ്സിനോ’’തിആദീസു വിസുദ്ധിദേവവസേന. വിസുദ്ധിദേവാനഞ്ഹി ഭഗവതോ അതിദേവഭാവേ വുത്തേ ഇതരേസം വുത്തോ ഏവ ഹോതീതി. ‘‘ചാതുമഹാരാജികാ ദേവാ ദീഘായുകാ വണ്ണവന്തോ സുഖബഹുലാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൩൭) ഉപപത്തിദേവവസേന. ഇധാപി ഉപപത്തിദേവവസേനേവ വേദിതബ്ബോ. പദത്ഥതോ പന – ദിബ്ബതി അത്തനോ പുഞ്ഞിദ്ധിയാ കീളതി ലളതി പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി രമതി, അഥ വാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ജോതതി ഓഭാസതി, ആകാസേന വിമാനേന ച ഗച്ഛതീതി ദേവീ. ‘‘ത്വം ദേവീ’’തി സമ്ബോധനേ ചേതം ഏകവചനം. മഹാനുഭാവേതി ഉളാരപ്പഭാവേ, സോ പനസ്സാനുഭാവോ ഹേട്ഠാ ദ്വീഹി ഗാഥാഹി ദസ്സിതോയേവ.

മനുസ്സഭൂതാതി ഏത്ഥ മനസ്സ ഉസ്സന്നതായ മനുസ്സാ, സതിസൂരഭാവബ്രഹ്മചരിയയോഗ്യതാദിഗുണവസേന ഉപചിതമാനസാ ഉക്കട്ഠഗുണചിത്താ. കേ പന തേ? ജമ്ബുദീപവാസിനോ സത്തവിസേസാ. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനേഹി ജമ്ബുദീപകാ മനുസ്സാ ഉത്തരകുരുകേ മനുസ്സേ അധിഗ്ഗണ്ഹന്തി ദേവേ ച താവതിംസേ. കതമേഹി തീഹി? സൂരാ, സതിമന്തോ, ഇധ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ’’തി (അ. നി. ൯.൨൧).

തഥാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ പച്ചേകബുദ്ധാ അഗ്ഗസാവകാ മഹാസാവകാ ചക്കവത്തിനോ അഞ്ഞേ ച മഹാനുഭാവാ സത്താ ഏത്ഥേവ ഉപ്പജ്ജന്തി. തേഹി സമാനരൂപാദിതായ പന സദ്ധിം പരിത്തദീപവാസീഹി ഇതരമഹാദീപവാസിനോപി ‘‘മനുസ്സാ’’ത്വേവ പഞ്ഞായിംസൂതി ഏകേ.

അപരേ പന ഭണന്തി – ലോഭാദീഹി അലോഭാദീഹി ച സഹിതസ്സ മനസ്സ ഉസ്സന്നതായ മനുസ്സാ. യേ ഹി സത്താ മനുസ്സജാതികാ, തേസു വിസേസതോ ലോഭാദയോ അലോഭാദയോ ച ഉസ്സന്നാ, തേ ലോഭാദിഉസ്സന്നതായ അപായമഗ്ഗം, അലോഭാദിഉസ്സന്നതായ സുഗതിമഗ്ഗം നിബ്ബാനഗാമിമഗ്ഗഞ്ച പൂരേന്തി, തസ്മാ ലോഭാദീഹി അലോഭാദീഹി ച സഹിതസ്സ മനസ്സ ഉസ്സന്നതായ പരിത്തദീപവാസീഹി സദ്ധിം ചതുമഹാദീപവാസിനോ സത്തവിസേസാ ‘‘മനുസ്സാ’’തി വുച്ചന്തീതി.

ലോകിയാ പന ‘‘മനുനോ അപച്ചഭാവേന മനുസ്സാ’’തി വദന്തി. മനു നാമ പഠമകപ്പികോ ലോകമരിയാദായ ആദിഭൂതോ ഹിതാഹിതവിധായകോ സത്താനം പിതുട്ഠാനിയോ, യോ സാസനേ ‘‘മഹാസമ്മതോ’’തി വുച്ചതി. പച്ചക്ഖതോ പരമ്പരായ ച തസ്സ ഓവാദാനുസാസനിയം ഠിതാ സത്താ പുത്തസദിസതായ ‘‘മനുസ്സാ’’തി വുച്ചന്തി. തതോ ഏവ ഹി തേ മാണവാ ‘‘മനുജാ’’തി ച വോഹരീയന്തി. മനുസ്സേസു ഭൂതാ ജാതാ, മനുസ്സഭാവം വാ പത്താതി മനുസ്സഭൂതാ.

കിമകാസി പുഞ്ഞന്തി കിം ദാനസീലാദിപ്പഭേദേസു കീദിസം പുജ്ജഭാവഫലനിബ്ബത്തനതോ, യത്ഥ സയം ഉപ്പന്നം, തം സന്താനം പുനാതി വിസോധേതീതി ച ‘‘പുഞ്ഞ’’ന്തി ലദ്ധനാമം സുചരിതം കുസലകമ്മം അകാസി, ഉപചിനി നിബ്ബത്തേസീതി അത്ഥോ. ജലിതാനുഭാവാതി സബ്ബസോ വിജ്ജോതമാനപുഞ്ഞിദ്ധികാ.

കസ്മാ പനേത്ഥ ‘‘മനുസ്സഭൂതാ കിമകാസി പുഞ്ഞ’’ന്തി വുത്തം, കിം അഞ്ഞാസു ഗതീസു പുഞ്ഞകിരിയാ നത്ഥീതി? നോ നത്ഥി. യസ്മാ നിരയേപി നാമ കാമാവചരകുസലചിത്തപവത്തി കദാചി ലബ്ഭതേവ, കിമങ്ഗം പനഞ്ഞത്ഥ, നനു അവോചുമ്ഹാ ‘‘ദിട്ഠസംസന്ദനാ പുച്ഛാ’’തി. തസ്മാ മഹാഥേരോ മനുസ്സത്തഭാവേ ഠത്വാ പുഞ്ഞകമ്മം കത്വാ ഉപ്പന്നം തം ദിസ്വാ ഭൂതത്ഥവസേന പുച്ഛന്തോ ‘‘മനുസ്സഭൂതാ കിമകാസി പുഞ്ഞ’’ന്തി അവോച.

അഥ വാ അഞ്ഞാസു ഗതീസു ഏകന്തസുഖതായ ഏകന്തദുക്ഖതായ ദുക്ഖബഹുലതായ ച പുഞ്ഞകിരിയായ ഓകാസോ ന സുലഭരൂപോ സപ്പുരിസൂപനിസ്സയാദിപച്ചയസമവായസ്സ സുദുല്ലഭഭാവതോ. കദാചി ഉപ്പജ്ജമാനോപി യഥാവുത്തകാരണേന ഉളാരോ വിപുലോ ന ച ഹോതി, മനുസ്സഗതിയം പന സുഖബഹുലതായ പുഞ്ഞകിരിയായ ഓകാസോ സുലഭരൂപോ സപ്പുരിസൂപനിസ്സയാദിപച്ചയസമവായസ്സ യേഭുയ്യേന സുലഭഭാവതോ. യഞ്ച തത്ഥ ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, തമ്പി വിസേസതോ പുഞ്ഞകിരിയായ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി. ദുക്ഖൂപനിസ്സയാ ഹി സദ്ധാതി. യഥാ ഹി അയോഘനേന സത്ഥകേ നിപ്ഫാദിയമാനേ തസ്സ ഏകന്തതോ ന അഗ്ഗിമ്ഹി താപനം ഉദകേന വാ തേമനം ഛേദനകിരിയാസമത്ഥതായ വിസേസപച്ചയോ, താപേത്വാ പന പമാണയോഗതോ ഉദകതേമനം തസ്സാ വിസേസപച്ചയോ, ഏവമേവ സത്തസന്താനസ്സ ഏകന്തദുക്ഖസമങ്ഗിതാ ദുക്ഖബഹുലതാ ഏകന്തസുഖസമങ്ഗിതാ ച പുഞ്ഞകിരിയായ ന വിസേസപച്ചയോ ഹോതി. സതി പന ദുക്ഖസന്താപനേ പമാണയോഗതോ സുഖൂപബ്രൂഹനേ ച ലദ്ധൂപനിസ്സയാ പുഞ്ഞകിരിയാ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പജ്ജമാനാ ച മഹാജുതികാ മഹാവിപ്ഫാരാ പടിപക്ഖഛേദനസമത്ഥാ ച ഹോതി, തസ്മാ മനുസ്സഭാവോ പുഞ്ഞകിരിയായ വിസേസപച്ചയോ. തേന വുത്തം ‘‘മനുസ്സഭൂതാ കിമകാസി പുഞ്ഞ’’ന്തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

൪. ഏവം പന ഥേരേന പുച്ഛിതാ സാ ദേവതാ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേസി. തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘സാ ദേവതാ അത്തമനാ’’തി ഗാഥാ വുത്താ. കേന പനായം ഗാഥാ വുത്താ? ധമ്മസങ്ഗാഹകേഹി. തത്ഥ സാതി യാ പുബ്ബേ ‘‘പുച്ഛാമി തം ദേവി മഹാനുഭാവേ’’തി വുത്താ, സാ. ദേവതാതി ദേവപുത്തോപി ബ്രഹ്മാപി ദേവധീതാപി വുച്ചതി. ‘‘അഥ ഖോ അഞ്ഞതരാ ദേവതാ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧; ഖു. പാ. ൫.൧) ഹി ദേവപുത്തോ ‘‘ദേവതാ’’തി വുത്തോ ദേവോയേവ ദേവതാതി കത്വാ. തഥാ ‘‘താ ദേവതാ സത്തസതാ ഉളാരാ, ബ്രഹ്മവിമാനാ അഭിനിക്ഖമിത്വാ’’തിആദീസു ബ്രഹ്മാനോ.

‘‘അഭിക്കന്തേന വണ്ണേന, യാ ത്വം തിട്ഠസി ദേവതേ;

ഓഭാസേന്തീ ദിസാ സബ്ബാ, ഓസധീ വിയ താരകാ’’തി. (വി. വ. ൭൫) –

ആദീസു ദേവധീതാ. ഇധാപി ദേവധീതാ ഏവ ദട്ഠബ്ബാ. അത്തമനാതി തുട്ഠമനാ പീതിസോമനസ്സേഹി ഗഹിതമനാ. പീതിസോമനസ്സസഹഗതഞ്ഹി ചിത്തം ദോമനസ്സസ്സ അനോകാസതോ തേഹി തം സകം കത്വാ ഗഹിതം വിയ ഹോതി. അത്തമനാതി വാ സകമനാ. അനവജ്ജപീതിസോമനസ്സസമ്പയുത്തഞ്ഹി ചിത്തം സമ്പതി ആയതിഞ്ച തംസമങ്ഗിനോ ഹിതസുഖാവഹതോ ‘‘സക’’ന്തി വത്തബ്ബതം ലഭതി, ന ഇതരം.

മോഗ്ഗല്ലാനേനാതി മോഗ്ഗല്ലാനഗോത്തസ്സ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലസ്സ പുത്തഭാവതോ സോ മഹാഥേരോ ഗോത്തവസേന ‘‘മോഗ്ഗല്ലാനോ’’തി പഞ്ഞാതോ, തേന മോഗ്ഗല്ലാനേന. പുച്ഛിതാതി ദിട്ഠസംസന്ദനവസേന പുച്ഛിതാ, അത്തമനാ സാ ദേവതാ പഞ്ഹം ബ്യാകാസീതി യോജനാ. അത്തമനതാ ചസ്സാ ‘‘തമ്പി നാമ പരിത്തകമ്പി കമ്മം ഏവം മഹതിയാ ദിബ്ബസമ്പത്തിയാ കാരണം അഹോസീ’’തി പുബ്ബേപി സാ അത്തനോ പുഞ്ഞഫലം പടിച്ച അന്തരന്തരാ സോമനസ്സം പടിസംവേദേതി, ഇദാനി പന ‘‘അഞ്ഞതരസ്സ ഥേരസ്സ കതോപി നാമ കാരോ ഏവം ഉളാരഫലോ, അയം പന ബുദ്ധാനം അഗ്ഗസാവകോ ഉളാരഗുണോ മഹാനുഭാവോ, ഇമമ്പി പസ്സിതും നിപച്ചകാരഞ്ച കാതും ലഭാമി, മമ പുഞ്ഞഫലപടിസംയുത്തമേവ ച പുച്ഛം കരോതീ’’തി ദ്വീഹി കാരണേഹി ഉപ്പന്നാ. ഏവം സഞ്ജാതബലവപീതിസോമനസ്സാ സാ ഥേരസ്സ വചനം സിരസാ സമ്പടിച്ഛിത്വാ പഞ്ഹം പുട്ഠാ ബ്യാകാസി.

പഞ്ഹന്തി ഞാതും ഇച്ഛിതം തം അത്ഥം വിയാകാസി കഥേസി വിസ്സജ്ജേസി. കഥം പന ബ്യാകാസി? പുട്ഠാതി പുട്ഠാകാരതോ, പുച്ഛിതാകാരേനേവാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ഹി ‘‘പുച്ഛിതാ’’തി വത്വാ പുന ‘‘പുട്ഠാ’’തി വചനം വിസേസത്ഥനിയമനം ദട്ഠബ്ബം. സിദ്ധേ ഹി സതി ആരമ്ഭോ വിസേസത്ഥഞാപകോവ ഹോതി. കോ പനേസോ വിസേസത്ഥോ? ബ്യാകരണസ്സ പുച്ഛാനുരൂപതാ. യഞ്ഹി കമ്മഫലം ദസ്സേത്വാ തസ്സ കാരണഭൂതം കമ്മം പുച്ഛിതം, തദുഭയസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞാനുരൂപഭാവവിഭാവനാ. യേന ച ആകാരേന പുച്ഛാ പവത്താ അത്ഥതോ ച ബ്യഞ്ജനതോ ച, തദാകാരസ്സ ബ്യാകരണസ്സ പുച്ഛാനുരൂപതാ, തഥാ ചേവ വിസ്സജ്ജനം പവത്തം. ഇതി ഇമസ്സ വിസേസസ്സ ഞാപനത്ഥം ‘‘പുച്ഛിതാ’’തി വത്വാ പുന ‘‘പുട്ഠാ’’തി വുത്തം.

‘‘പുച്ഛിതാ’’തി വാ തായ ദേവതായ വിസേസനമുഖേന പുട്ഠഭാവസ്സ പഞ്ഹബ്യാകരണസ്സ ച കാരണകിത്തനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘കേന തേതാദിസോ വണ്ണോ’’തിആദിനാ ഥേരേന പുച്ഛീയതീതി പുച്ഛാ, തായ ദേവതായ കതകമ്മം, തസ്സാ പുച്ഛായ കാരിതാ ആചിക്ഖിതാ വാതി സാ ദേവതാ ‘‘പുച്ഛിതാ’’തി വുത്താ. യസ്മാ പുച്ഛിതാ പുച്ഛിയമാനസ്സ കമ്മസ്സ കാരിതാ, തസ്മാ പഞ്ഹം പുട്ഠാ. യസ്മാ ച പുച്ഛിതാ പുച്ഛിയമാനസ്സ കമ്മസ്സ ആചിക്ഖനസഭാവാ, തസ്മാ പഞ്ഹം ബ്യാകാസീതി. യസ്സ കമ്മസ്സിദം ഫലന്തി ഇദം ‘‘പഞ്ഹ’’ന്തി വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ സരൂപദസ്സനം. അയം ചേത്ഥ അത്ഥോ – ഇദം പുച്ഛന്തസ്സ പുച്ഛിയമാനായ ച പച്ചക്ഖഭൂതം അനന്തരം വുത്തപ്പകാരം പുഞ്ഞഫലം, യസ്സ കമ്മസ്സ തം ഞാതും ഇച്ഛിതത്താ പഞ്ഹന്തി വുത്തം പുഞ്ഞകമ്മം ബ്യാകാസീതി.

൫. അഹം മനുസ്സേസൂതിആദി പഞ്ഹസ്സ ബ്യാകരണാകാരോ. തത്ഥ അഹന്തി ദേവതാ അത്താനം നിദ്ദിസതി. ‘‘മനുസ്സേസൂ’’തി വത്വാ പുന ‘‘മനുസ്സഭൂതാ’’തി വചനം തദാ അത്തനി മനുസ്സഗുണാനം വിജ്ജമാനതാദസ്സനത്ഥം. യോ ഹി മനുസ്സജാതികോവ സമാനോ പാണാതിപാതാദിം അകത്തബ്ബം കത്വാ ദണ്ഡാരഹോ തത്ഥ തത്ഥ രാജാദിതോ ഹത്ഥച്ഛേദാദികമ്മകാരണം പാപുണന്തോ മഹാദുക്ഖം അനുഭവതി, അയം മനുസ്സനേരയികോ നാമ. അപരോ മനുസ്സജാതികോവ സമാനോ പുബ്ബേകതകമ്മുനാ ഘാസച്ഛാദനമ്പി ന ലഭതി, ഖുപ്പിപാസാഭിഭൂതോ ദുക്ഖബഹുലോ കത്ഥചി പതിട്ഠം അലഭമാനോ വിചരതി, അയം മനുസ്സപേതോ നാമ. അപരോ മനുസ്സജാതികോവ സമാനോ പരാധീനവുത്തി പരേസം ഭാരം വഹന്തോ ഭിന്നമരിയാദോ വാ അനാചാരം ആചരിത്വാ പരേഹി സന്തജ്ജിതോ മരണഭയഭീതോ ഗഹനനിസ്സിതോ ദുക്ഖബഹുലോ വിചരതി ഹിതാഹിതം അജാനന്തോ നിദ്ദാജിഘച്ഛാദുക്ഖവിനോദനാദിപരോ, അയം മനുസ്സതിരച്ഛാനോ നാമ. യോ പന അത്തനോ ഹിതാഹിതം ജാനന്തോ കമ്മഫലം സദ്ദഹന്തോ ഹിരോത്തപ്പസമ്പന്നോ ദയാപന്നോ സബ്ബസത്തേസു സംവേഗബഹുലോ അകുസലകമ്മപഥേ പരിവജ്ജേന്തോ കുസലകമ്മപഥേ സമാചരന്തോ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി പരിപൂരേതി, അയം മനുസ്സധമ്മേ പതിട്ഠിതോ പരമത്ഥതോ മനുസ്സോ നാമ. അയമ്പി താദിസാ അഹോസി. തേന വുത്തം ‘‘മനുസ്സേസു മനുസ്സഭൂതാ’’തി. മനുസ്സേ സത്തനികായേ മനുസ്സഭാവം പത്താ മനുസ്സധമ്മഞ്ച അപ്പഹായ ഠിതാതി അത്ഥോ.

അബ്ഭാഗതാനന്തി അഭിആഗതാനം, സമ്പത്തആഗന്തുകാനന്തി അത്ഥോ. ദുവിധാ ഹി ആഗന്തുകാ അതിഥി അബ്ഭാഗതോതി. തേസു കതപരിചയോ ആഗന്തുകോ അതിഥി, അകതപരിചയോ അബ്ഭാഗതോ. കതപരിചയോ അകതപരിചയോപി വാ പുരേതരം ആഗതോ അതിഥി, ഭോജനവേലായം ഉപട്ഠിതോ സമ്പതി ആഗതോ അബ്ഭാഗതോ. നിമന്തിതോ വാ ഭത്തേന അതിഥി, അനിമന്തിതോ അബ്ഭാഗതോ. അയം പന അകതപരിചയോ അനിമന്തിതോ സമ്പതി ആഗതോ ച, തം സന്ധായാഹ ‘‘അബ്ഭാഗതാന’’ന്തി, ഗരുകാരേന പനേത്ഥ ബഹുവചനം വുത്തം. ആസതി നിസീദതി ഏത്ഥാതി ആസനം. യംകിഞ്ചി നിസീദനയോഗ്ഗം, ഇധ പന പീഠം അധിപ്പേതം, തസ്സ ച അപ്പകത്താ അനുളാരത്താ ച ‘‘ആസനക’’ന്തി ആഹ. അദാസിന്തി ‘‘ഇദമസ്സ ഥേരസ്സ ദിന്നം മയ്ഹം മഹപ്ഫലം ഭവിസ്സതി മഹാനിസംസ’’ന്തി സഞ്ജാതസോമനസ്സാ കമ്മം കമ്മഫലഞ്ച സദ്ദഹിത്വാ തസ്സ ഥേരസ്സ പരിഭോഗത്ഥായ അദാസിം, നിരപേക്ഖപരിച്ചാഗവസേന പരിച്ചജിന്തി അത്ഥോ.

അഭിവാദയിന്തി അഭിവാദനമകാസിം, പഞ്ചപതിട്ഠിതേന ദക്ഖിണേയ്യപുഗ്ഗലേ വന്ദിന്തി അന്തോ. വന്ദമാനാ ഹി തം തായേവ വന്ദനകിരിയായ വന്ദിയമാനം ‘‘സുഖിനീ ഹോഹി, അരോഗാ ഹോഹീ’’തിആദിനാ ആസിവാദം അത്ഥതോ വദാപേസി നാമ. അഞ്ജലികം അകാസിന്തി ദസനഖസമോധാനസമുജ്ജലം അഞ്ജലിം സിരസി പഗ്ഗണ്ഹന്തീ ഗുണവിസിട്ഠാനം അപചായനം അകാസിന്തി അത്ഥോ. യഥാനുഭാവന്തി യഥാബലം, തദാ മമ വിജ്ജമാനവിഭവാനുരൂപന്തി അത്ഥോ. അദാസി ദാനന്തി അന്നപാനാദിദേയ്യധമ്മപരിച്ചാഗേന ദക്ഖിണേയ്യം ഭോജേന്തീ ദാനമയം പുഞ്ഞം പസവിം.

ഏത്ഥ ച ‘‘അഹ’’ന്തി ഇദം കമ്മസ്സ ഫലസ്സ ച ഏകസന്തതിപതിതതാദസ്സനേന സമ്ബന്ധഭാവദസ്സനം, ‘‘മനുസ്സേസു മനുസ്സഭൂതാ’’തി ഇദം തസ്സാ പുഞ്ഞകിരിയായ അധിട്ഠാനഭൂതസന്താനവിസേസദസ്സനം, ‘‘അബ്ഭാഗതാന’’ന്തി ഇദം ചിത്തസമ്പത്തിദസ്സനഞ്ചേവ ഖേത്തസമ്പത്തിദസ്സനഞ്ച ദാനസ്സ വിയ പടിഗ്ഗഹണസ്സ ച കിഞ്ചി അനപേക്ഖിത്വാ പവത്തിതഭാവദീപനതോ. ‘‘ആസനകം അദാസിം യഥാനുഭാവഞ്ച അദാസി ദാന’’ന്തി ഇദം ഭോഗസാരദാനദസ്സനം, ‘‘അഭിവാദയിം അഞ്ജലികം അകാസി’’ന്തി ഇദം കായസാരദാനദസ്സനം.

൬. തേനാതി തേന യഥാവുത്തേന പുഞ്ഞേന ഹേതുഭൂതേന. മേതി അയം മേ-സദ്ദോ ‘‘കിച്ഛേന മേ അധിഗതം, ഹലം ദാനി പകാസിതു’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൬൫; മ. നി. ൧.൨൮൧; സം. നി. ൧.൧൭൨) കരണേ ആഗതോ, മയാതി അത്ഥോ. ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതൂ’’തിആദീസു (സം. നി. ൩.൧൮൨; അ. നി. ൪.൨൫൭) സമ്പദാനേ, മയ്ഹന്തി അത്ഥോ. ‘‘പുബ്ബേവ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൦൬; സം. നി. ൪.൧൪; അ. നി. ൩.൧൦൪) സാമിഅത്ഥേ ആഗതോ, ഇധാപി സാമിഅത്ഥേ ഏവ, മമാതി അത്ഥോ. സ്വായം മേ-സദ്ദോ തേന മേ പുഞ്ഞേനാതി ച മേ ഏതാദിസോതി ച ഉഭയത്ഥ സമ്ബന്ധിതബ്ബോ. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഏവം തായ ദേവതായ പഞ്ഹേ ബ്യാകതേ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ വിത്ഥാരേന ധമ്മം ദേസേസി. സാ ദേസനാ സപരിവാരായ തസ്സാ ദേവതായ സാത്ഥികാ അഹോസി. ഥേരോ തതോ മനുസ്സലോകം ആഗന്ത്വാ സബ്ബം തം പവത്തിം ഭഗവതോ ആരോചേസി. ഭഗവാ തം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ സമ്പത്തപരിസായ ധമ്മം ദേസേസി. ഗാഥാ ഏവ പന സങ്ഗഹം ആരുള്ഹാതി.

പഠമപീഠവിമാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.