൭. പപഞ്ചഖയസുത്തവണ്ണനാ

൬൭. സത്തമേ പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാപഹാനന്തി പപഞ്ചേന്തി യത്ഥ സയം ഉപ്പന്നാ, തം സന്താനം വിത്ഥാരേന്തി ചിരം ഠപേന്തീതി പപഞ്ചാ, കിലേസാ. വിസേസതോ രാഗദോസമോഹതണ്ഹാദിട്ഠിമാനാ. തഥാ ഹി വുത്തം –

‘‘രാഗോ പപഞ്ചോ, ദോസോ പപഞ്ചോ, മോഹോ പപഞ്ചോ, തണ്ഹാ പപഞ്ചോ, ദിട്ഠി പപഞ്ചോ, മാനോ പപഞ്ചോ’’തി. –

അപിച സംകിലേസട്ഠോ പപഞ്ചട്ഠോ, കചവരട്ഠോ പപഞ്ചട്ഠോ. തത്ഥ രാഗപപഞ്ചസ്സ സുഭസഞ്ഞാ നിമിത്തം, ദോസപപഞ്ചസ്സ ആഘാതവത്ഥു, മോഹപപഞ്ചസ്സ ആസവാ, തണ്ഹാപപഞ്ചസ്സ വേദനാ, ദിട്ഠിപപഞ്ചസ്സ സഞ്ഞാ, മാനപപഞ്ചസ്സ വിതക്കോ നിമിത്തം. തേഹി പപഞ്ചേഹി സഹഗതാ സഞ്ഞാ പപഞ്ചസഞ്ഞാ. പപഞ്ചസഞ്ഞാനം സങ്ഖാ ഭാഗാ കോട്ഠാസാ പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ. അത്ഥതോ സദ്ധിം നിമിത്തേഹി തംതംപപഞ്ചസ്സ പക്ഖിയോ കിലേസഗണോ. സഞ്ഞാഗഹണഞ്ചേത്ഥ തസ്സ നേസം സാധാരണഹേതുഭാവേന. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘സഞ്ഞാനിദാനാ ഹി പപഞ്ചസങ്ഖാ’’തി (സു. നി. ൮൮൦). തേസം പഹാനം, തേന തേന മഗ്ഗേന രാഗാദികിലേസാനം സമുച്ഛേദനന്തി അത്ഥോ.

തദാ ഹി ഭഗവാ അതീതാസു അനേകകോടിസതസഹസ്സസങ്ഖാസു അത്തനോ ജാതീസു അനത്ഥസ്സ നിമിത്തഭൂതേ കിലേസേ ഇമസ്മിം ചരിമഭവേ അരിയമഗ്ഗേന ബോധിമണ്ഡേ സവാസനേ പഹീനേ പച്ചവേക്ഖിത്വാ സത്തസന്താനഞ്ച കിലേസചരിതം രാഗാദികിലേസസംകിലിട്ഠം കഞ്ജിയപുണ്ണലാബും വിയ തക്കഭരിതചാടിം വിയ വസാപീതപിലോതികം വിയ ച ദുബ്ബിനിമോചിയം ദിസ്വാ ‘‘ഏവം ഗഹനം നാമിദം കിലേസവട്ടം അനാദികാലഭാവിതം മയ്ഹം അനവസേസം പഹീനം, അഹോ സുപ്പഹീന’’ന്തി ഉപ്പന്നപീതിപാമോജ്ജോ ഉദാനം ഉദാനേസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ അത്തനോ പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാപഹാനം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസീ’’തി.

തത്ഥ യസ്സ പപഞ്ചാ ഠിതി ച നത്ഥീതി യസ്മാ ഭഗവാ അത്താനമേവ പരം വിയ കത്വാ നിദ്ദിസതി തസ്മാ യസ്സ അഗ്ഗപുഗ്ഗലസ്സ വുത്തലക്ഖണാ പപഞ്ചാ, തേഹി കതാ സംസാരേ ഠിതി ച നത്ഥി. നേത്തിയം പന ‘‘ഠിതി നാമ അനുസയോ’’തി (നേത്തി. ൨൭) വുത്തം. അനുസയോ ഹി ഭവപവത്തിയാ മൂലന്തി. സത്തേ സംസാരേ പപഞ്ചേന്തീതി പപഞ്ചാ. ‘‘പപഞ്ചട്ഠിതീ’’തി ച പാഠോ. തസ്സത്ഥോ – പപഞ്ചാനം ഠിതി വിജ്ജമാനതാ മഗ്ഗേന അസമുച്ഛേദോ പപഞ്ചട്ഠിതി, പപഞ്ചാ ഏവ വാ അവസിട്ഠകുസലാകുസലവിപാകാനം പവത്തിയാ ഹേതുഭാവതോ വട്ടസ്സ ഠിതി പപഞ്ചട്ഠിതി, സാ യസ്സ അഗ്ഗപുഗ്ഗലസ്സ നത്ഥി. സന്ദാനം പലിഘഞ്ച വീതിവത്തോതി യോ ബന്ധനട്ഠേന സന്താനസദിസത്താ ‘‘സന്ദാന’’ന്തി ലദ്ധനാമാ തണ്ഹാദിട്ഠിയോ, നിബ്ബാനനഗരപവേസനിസേധനതോ പലിഘസദിസത്താ പലിഘസങ്ഖാതം അവിജ്ജഞ്ച വീതിവത്തോ സവാസനപഹാനേന വിസേസതോ അതിക്കന്തോ. അപരേ പന കോധം ‘‘സന്ദാന’’ന്തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. സോ ഹി ‘‘പരാഭിസജ്ജനീ’’തി വുത്തോതി.

തം നിത്തണ്ഹം മുനിം ചരന്തന്തി തം സബ്ബഥാപി തണ്ഹാഭാവേന നിത്തണ്ഹം, ഉഭയലോകമുനനതോ അത്തഹിതപരഹിതമുനനതോ ച മുനിം, ഏകന്തേനേവ സബ്ബസത്തഹിതത്ഥം ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി നാനാസമാപത്തിചാരേഹി അനഞ്ഞസാധാരണേന ഞാണചാരേന ച ചരന്തം. നാവജാനാതി സദേവകോപി ലോകോതി സബ്ബോ സപഞ്ഞജാതികോ സത്തലോകോ സദേവകോപി സബ്രഹ്മകോപി ന കദാചിപി അവജാനാതി ന പരിഭോതി, അഥ ഖോ അയമേവ ലോകേ അഗ്ഗോ സേട്ഠോ ഉത്തമോ പവരോതി ഗരും കരോന്തോ സക്കച്ചം പൂജാസക്കാരനിരതോ ഹോതീതി.

സത്തമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.