൩. ഖേമാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

ദഹരാ ത്വം രൂപവതീതിആദികാ ഖേമായ ഥേരിയാ ഗാഥാ. അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ പരാധീനവുത്തികാ പരേസം ദാസീ അഹോസി. സാ പരേസം വേയ്യാവച്ചകരണേന ജീവികം കപ്പേന്തീ ഏകദിവസം പദുമുത്തരസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അഗ്ഗസാവകം സുജാതത്ഥേരം പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ തയോ മോദകേ ദത്വാ തംദിവസമേവ അത്തനോ കേസേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഥേരസ്സ ദാനം ദത്വാ ‘‘അനാഗതേ മഹാപഞ്ഞാ ബുദ്ധസ്സ സാവികാ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം കത്വാ യാവജീവം കുസലകമ്മേ അപ്പമത്താ ഹുത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീ അനുക്കമേന ഛകാമസഗ്ഗേ, തേസം തേസം ദേവരാജൂനം മഹേസിഭാവേന ഉപപന്നാ, മനുസ്സലോകേപി അനേകവാരം ചക്കവത്തീനം മണ്ഡലരാജൂനഞ്ച മഹേസിഭാവം ഉപഗതാ മഹാസമ്പത്തിയോ അനുഭവിത്വാ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ മനുസ്സലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ, സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസംവേഗാ പബ്ബജിത്വാ ദസവസ്സസഹസ്സാനി ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തീ ബഹുസ്സുതാ ധമ്മകഥികാ ഹുത്വാ ബഹുജനസ്സ ധമ്മകഥനാദിനാ പഞ്ഞാസംവത്തനിയകമ്മം കത്വാ തതോ ചവിത്വാ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തീ ഇമസ്മിം കപ്പേ ഭഗവതോ ച കകുസന്ധസ്സ ഭഗവതോ ച കോണാഗമനസ്സ കാലേ വിഭവസമ്പന്നേ കുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ മഹന്തം സങ്ഘാരാമം കാരേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിയ്യാദേസി.

ഭഗവതോ പന കസ്സപദസബലസ്സ കാലേ കികിസ്സ കാസിരഞ്ഞോ സബ്ബജേട്ഠികാ സമണീ നാമ ധീതാ ഹുത്വാ, സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസംവേഗാ അഗാരേയേവ ഠിതാ, വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി കോമാരിബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തീ സമണഗുത്താദീഹി അത്തനോ ഭഗിനീഹി സദ്ധിം രമണീയം പരിവേണം കാരേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിയ്യാദേസി. ഏവമേവ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ ആയതനഗതം ഉളാരം പുഞ്ഞകമ്മം കത്വാ സുഗതീസുയേവ സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മദ്ദരട്ഠേ സാകലനഗരേ രാജകുലേ നിബ്ബത്തി. ഖേമാതിസ്സാ നാമം അഹോസി, സുവണ്ണവണ്ണാ കഞ്ചനസന്നിഭത്തചാ. സാ വയപ്പത്താ ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞോ ഗേഹം ഗതാ. സത്ഥരി വേളുവനേ വിഹരന്തേ രൂപമത്താ ഹുത്വാ ‘‘രൂപേ ദോസം ദസ്സേതീ’’തി സത്ഥു ദസ്സനായ ന ഗച്ഛതി.

രാജാ മനുസ്സേഹി വേളുവനസ്സ വണ്ണേ പകാസാപേത്വാ ദേവിയാ വിഹാരദസ്സനായ ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. അഥ ദേവീ ‘‘വിഹാരം പസ്സിസ്സാമീ’’തി രാജാനം പടിപുച്ഛി. രാജാ ‘‘വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം അദിസ്വാ ആഗന്തും ന ലഭിസ്സസീ’’തി വത്വാ പുരിസാനം സഞ്ഞം അദാസി – ‘‘ബലക്കാരേനപി ദേവിം ദസബലം ദസ്സേഥാ’’തി. ദേവീ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ദിവസഭാഗം ഖേപേത്വാ നിവത്തേന്തീ സത്ഥാരം അദിസ്വാവ ഗന്തും ആരദ്ധാ. അഥ നം രാജപുരിസാ അനിച്ഛന്തിമ്പി സത്ഥു സന്തികം നയിംസു. സത്ഥാ തം ആഗച്ഛന്തിം ദിസ്വാ ഇദ്ധിയാ ദേവച്ഛരാസദിസം ഇത്ഥിം നിമ്മിനിത്വാ താലപണ്ണം ഗഹേത്വാ ബീജയമാനം അകാസി. ഖേമാ ദേവീ തം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഏവരൂപാ നാമ ദേവച്ഛരപടിഭാഗാ ഇത്ഥിയോ ഭഗവതോ അവിദൂരേ തിട്ഠന്തി, അഹം ഏതാസം പരിചാരികതായപി നപ്പഹോമി, മനമ്പി നിക്കാരണാ പാപചിത്തസ്സ വസേന നട്ഠാ’’തി നിമിത്തം ഗഹേത്വാ തമേവ ഇത്ഥിം ഓലോകയമാനാ അട്ഠാസി. അഥസ്സാ പസ്സന്തിയാവ സത്ഥു അധിട്ഠാനബലേന സാ ഇത്ഥീ പഠമവയം അതിക്കമ്മ മജ്ഝിമവയമ്പി അതിക്കമ്മ പച്ഛിമവയം പത്വാ ഖണ്ഡദന്താ പലിതകേസാ വലിത്തചാ ഹുത്വാ സദ്ധിം താലപണ്ണേന പരിവത്തിത്വാ പതി. തതോ ഖേമാ കതാധികാരത്താ ഏവം ചിന്തേസി – ‘‘ഏവംവിധമ്പി സരീരം ഈദിസം വിപത്തിം പാപുണി, മയ്ഹമ്പി സരീരം ഏവംഗതികമേവ ഭവിസ്സതീ’’തി. അഥസ്സാ ചിത്താചാരം ഞത്വാ സത്ഥാ –

‘‘യേ രാഗരത്താനുപതന്തി സോതം, സയം കതം മക്കടകോവ ജാലം;

ഏതമ്പി ഛേത്വാന പരിബ്ബജന്തി, അനപേക്ഖിനോ കാമസുഖം പഹായാ’’തി. –

ഗാഥമാഹ. സാ ഗാഥാപരിയോസാനേ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണീതി അട്ഠകഥാസു ആഗതം. അപദാനേ പന ‘‘ഇമം ഗാഥം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതാ രാജാനം അനുജാനാപേത്വാ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണീ’’തി ആഗതം. തത്ഥായം അപദാനപാളി (അപ. ഥേരീ ൨.൨.൨൮൯-൩൮൩) –

‘‘പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ, സബ്ബധമ്മേസു ചക്ഖുമാ;

ഇതോ സതസഹസ്സമ്ഹി, കപ്പേ ഉപ്പജ്ജി നായകോ.

‘‘തദാഹം ഹംസവതിയം, ജാതാ സേട്ഠികുലേ അഹും;

നാനാരതനപജ്ജോതേ, മഹാസുഖസമപ്പിതാ.

‘‘ഉപേത്വാ തം മഹാവീരം, അസ്സോസിം ധമ്മദേസനം;

തതോ ജാതപ്പസാദാഹം, ഉപേമി സരണം ജിനം.

‘‘മാതരം പിതരം ചാഹം, ആയാചിത്വാ വിനായകം;

നിമന്തയിത്വാ സത്താഹം, ഭോജയിം സഹസാവകം.

‘‘അതിക്കന്തേ ച സത്താഹേ, മഹാപഞ്ഞാനമുത്തമം;

ഭിക്ഖുനിം ഏതദഗ്ഗമ്ഹി, ഠപേസി നരസാരഥി.

‘‘തം സുത്വാ മുദിതാ ഹുത്വാ, പുനോ തസ്സ മഹേസിനോ;

കാരം കത്വാന തം ഠാനം, പണിപച്ച പണീദഹിം.

‘‘തതോ മമ ജിനോ ആഹ, സിജ്ഝതം പണിധീ തവ;

സസങ്ഘേ മേ കതം കാരം, അപ്പമേയ്യഫലം തയാ.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തസ്സ ധമ്മേസു ദായാദാ, ഓരസാ ധമ്മനിമ്മിതാ;

ഏതദഗ്ഗമനുപ്പത്താ, ഖേമാ നാമ ഭവിസ്സതി.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസൂപഗാ അഹം.

‘‘തതോ ചുതാ യാമമഗം, തതോഹം തുസിതം ഗതാ;

തതോ ച നിമ്മാനരതിം, വസവത്തിപുരം തതോ.

‘‘യത്ഥ യത്ഥൂപപജ്ജാമി, തസ്സ കമ്മസ്സ വാഹസാ;

തത്ഥ തത്ഥേവ രാജൂനം, മഹേസിത്തമകാരയിം.

‘‘തതോ ചുതാ മനുസ്സത്തേ, രാജൂനം ചക്കവത്തിനം;

മണ്ഡലീനഞ്ച രാജൂനം, മഹേസിത്തമകാരയിം.

‘‘സമ്പത്തിം അനുഭോത്വാന, ദേവേസു മനുജേസു ച;

സബ്ബത്ഥ സുഖിതാ ഹുത്വാ, നേകകപ്പേസു സംസരിം.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, വിപസ്സീ ലോകനായകോ;

ഉപ്പജ്ജി ചാരുദസ്സനോ, സബ്ബധമ്മവിപസ്സകോ.

‘‘തമഹം ലോകനായകം, ഉപേത്വാ നരസാരഥിം;

ധമ്മം ഭണിതം സുത്വാന, പബ്ബജിം അനഗാരിയം.

‘‘ദസവസ്സസഹസ്സാനി, തസ്സ വീരസ്സ സാസനേ;

ബ്രഹ്മചരിയം ചരിത്വാന, യുത്തയോഗാ ബഹുസ്സുതാ.

‘‘പച്ചയാകാരകുസലാ, ചതുസച്ചവിസാരദാ;

നിപുണാ ചിത്തകഥികാ, സത്ഥുസാസനകാരികാ.

‘‘തതോ ചുതാഹം തുസിതം, ഉപപന്നാ യസസ്സിനീ;

അഭിഭോമി തഹിം അഞ്ഞേ, ബ്രഹ്മചാരീഫലേനഹം.

‘‘യത്ഥ യത്ഥൂപപന്നാഹം, മഹാഭോഗാ മഹദ്ധനാ;

മേധാവിനീ സീലവതീ, വിനീതപരിസാപി ച.

‘‘ഭവാമി തേന കമ്മേന, യോഗേന ജിനസാസനേ;

സബ്ബാ സമ്പത്തിയോ മയ്ഹം, സുലഭാ മനസോ പിയാ.

‘‘യോപി മേ ഭവതേ ഭത്താ, യത്ഥ യത്ഥ ഗതായപി;

വിമാനേതി ന മം കോചി, പടിപത്തിബലേന മേ.

‘‘ഇമമ്ഹി ഭദ്ദകേ കപ്പേ, ബ്രഹ്മബന്ധു മഹായസോ;

നാമേന കോണാഗമനോ, ഉപ്പജ്ജി വദതം വരോ.

‘‘തദാ ഹി ബാരാണസിയം, സുസമിദ്ധകുലപ്പജാ;

ധനഞ്ജാനീ സുമേധാ ച, അഹമ്പി ച തയോ ജനാ.

‘‘സങ്ഘാരാമമദാസിമ്ഹ, ദാനസഹായികാ പുരേ;

സങ്ഘസ്സ ച വിഹാരമ്പി, ഉദ്ദിസ്സ കാരികാ മയം.

‘‘തതോ ചുതാ മയം സബ്ബാ, താവതിംസൂപഗാ അഹും;

യസസാ അഗ്ഗതം പത്താ, മനുസ്സേസു തഥേവ ച.

‘‘ഇമസ്മിംയേവ കപ്പമ്ഹി, ബ്രഹ്മബന്ധു മഹായസോ;

കസ്സപോ നാമ ഗോത്തേന, ഉപ്പജ്ജി വദതം വരോ.

‘‘ഉപട്ഠാകോ മഹേസിസ്സ, തദാ ആസി നരിസ്സരോ;

കാസിരാജാ കികീ നാമ, ബാരാണസിപുരുത്തമേ.

‘‘തസ്സാസിം ജേട്ഠികാ ധീതാ, സമണീ ഇതി വിസ്സുതാ;

ധമ്മം സുത്വാ ജിനഗ്ഗസ്സ, പബ്ബജ്ജം സമരോചയിം.

‘‘അനുജാനി ന നോ താതോ, അഗാരേവ തദാ മയം;

വീസവസ്സസഹസ്സാനി, വിചരിമ്ഹ അതന്ദിതാ.

‘‘കോമാരിബ്രഹ്മചരിയം, രാജകഞ്ഞാ സുഖേധിതാ;

ബുദ്ധോപട്ഠാനനിരതാ, മുദിതാ സത്ത ധീതരോ.

‘‘സമണീ സമണഗുത്താ ച, ഭിക്ഖുനീ ഭിക്ഖുദായികാ;

ധമ്മാ ചേവ സുധമ്മാ ച, സത്തമീ സങ്ഘദായികാ.

‘‘അഹം ഉപ്പലവണ്ണാ ച, പടാചാരാ ച കുണ്ഡലാ;

കിസാഗോതമീ ധമ്മദിന്നാ, വിസാഖാ ഹോതി സത്തമീ.

‘‘കദാചി സോ നരാദിച്ചോ, ധമ്മം ദേസേസി അബ്ഭുതം;

മഹാനിദാനസുത്തന്തം, സുത്വാ തം പരിയാപുണിം.

‘‘തേഹി കമ്മേഹി സുകതേഹി, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘പച്ഛിമേ ച ഭവേ ദാനി, സാകലായ പുരുത്തമേ;

രഞ്ഞോ മദ്ദസ്സ ധീതാമ്ഹി, മനാപാ ദയിതാ പിയാ.

‘‘സഹ മേ ജാതമത്തമ്ഹി, ഖേമം തമ്ഹി പുരേ അഹു;

തതോ ഖേമാതി നാമം മേ, ഗുണതോ ഉപപജ്ജഥ.

‘‘യദാഹം യോബ്ബനം പത്താ, രൂപലാവഞ്ഞഭൂസിതാ;

തദാ അദാസി മം താതോ, ബിമ്ബിസാരസ്സ രാജിനോ.

‘‘തസ്സാഹം സുപ്പിയാ ആസിം, രൂപകേലായനേ രതാ;

രൂപാനം ദോസവാദീതി, ന ഉപേസിം മഹാദയം.

‘‘ബിമ്ബിസാരോ തദാ രാജാ, മമാനുഗ്ഗഹബുദ്ധിയാ;

വണ്ണയിത്വാ വേളുവനം, ഗായകേ ഗാപയീ മമം.

‘‘രമ്മം വേളുവനം യേന, ന ദിട്ഠം സുഗതാലയം;

ന തേന നന്ദനം ദിട്ഠം, ഇതി മഞ്ഞാമസേ മയം.

‘‘യേന വേളുവനം ദിട്ഠം, നരനന്ദനനന്ദനം;

സുദിട്ഠം നന്ദനം തേന, അമരിന്ദസുനന്ദനം.

‘‘വിഹായ നന്ദനം ദേവാ, ഓതരിത്വാ മഹീതലം;

രമ്മം വേളുവനം ദിസ്വാ, ന തപ്പന്തി സുവിമ്ഹിതാ.

‘‘രാജപുഞ്ഞേന നിബ്ബത്തം, ബുദ്ധപുഞ്ഞേന ഭൂസിതം;

കോ വത്താ തസ്സ നിസ്സേസം, വനസ്സ ഗുണസഞ്ചയം.

‘‘തം സുത്വാ വനസമിദ്ധം, മമ സോതമനോഹരം;

ദട്ഠുകാമാ തമുയ്യാനം, രഞ്ഞോ ആരോചയിം തദാ.

‘‘മഹതാ പരിവാരേന, തദാ ച സോ മഹീപതി;

മം പേസേസി തമുയ്യാനം, ദസ്സനായ സമുസ്സുകം.

‘‘ഗച്ഛ പസ്സ മഹാഭോഗേ, വനം നേത്തരസായനം;

യം സദാ ഭാതി സിരിയാ, സുഗതാഭാനുരഞ്ജിതം.

‘‘യദാ ച പിണ്ഡായ മുനി, ഗിരിബ്ബജപുരുത്തമം;

പവിട്ഠോഹം തദായേവ, വനം ദട്ഠുമുപാഗമിം.

‘‘തദാ തം ഫുല്ലവിപിനം, നാനാഭമരകൂജിതം;

കോകിലാഗീതസഹിതം, മയൂരഗണനച്ചിതം.

‘‘അപ്പസദ്ദമനാകിണ്ണം, നാനാചങ്കമഭൂസിതം;

കുടിമണ്ഡപസംകിണ്ണം, യോഗീവരവിരാജിതം.

‘‘വിചരന്തീ അമഞ്ഞിസ്സം, സഫലം നയനം മമ;

തത്ഥാപി തരുണം ഭിക്ഖും, യുത്തം ദിസ്വാ വിചിന്തയിം.

‘‘ഈദിസേ വിപിനേ രമ്മേ, ഠിതോയം നവയോബ്ബനേ;

വസന്തമിവ കന്തേന, രൂപേന ച സമന്വിതോ.

‘‘നിസിന്നോ രുക്ഖമൂലമ്ഹി, മുണ്ഡോ സങ്ഘാടിപാരുതോ;

ഝായതേ വതയം ഭിക്ഖു, ഹിത്വാ വിസയജം രതിം.

‘‘നനു നാമ ഗഹട്ഠേന, കാമം ഭുത്വാ യഥാസുഖം;

പച്ഛാ ജിണ്ണേന ധമ്മോയം, ചരിതബ്ബോ സുഭദ്ദകോ.

‘‘സുഞ്ഞകന്തി വിദിത്വാന, ഗന്ധഗേഹം ജിനാലയം;

ഉപേത്വാ ജിനമദ്ദക്ഖം, ഉദയന്തം വ ഭാകരം.

‘‘ഏകകം സുഖമാസീനം, ബീജമാനം വരിത്ഥിയാ;

ദിസ്വാനേവം വിചിന്തേസിം, നായം ലൂഖോ നരാസഭോ.

‘‘സാ കഞ്ഞാ കനകാഭാസാ, പദുമാനനലോചനാ;

ബിമ്ബോട്ഠീ കുന്ദദസനാ, മനോനേത്തരസായനാ.

‘‘ഹേമദോലാഭസവനാ, കലികാകാരസുത്ഥനീ;

വേദിമജ്ഝാവ സുസ്സോണീ, രമ്ഭോരു ചാരുഭൂസനാ.

‘‘രത്തംസകുപസംബ്യാനാ, നീലമട്ഠനിവാസനാ;

അതപ്പനേയ്യരൂപേന, ഹാസഭാവസമന്വിതാ.

‘‘ദിസ്വാ തമേവം ചിന്തേസിം, അഹോയമഭിരൂപിനീ;

ന മയാനേന നേത്തേന, ദിട്ഠപുബ്ബാ കുദാചനം.

‘‘തതോ ജരാഭിഭൂതാ സാ, വിവണ്ണാ വികതാനനാ;

ഭിന്നദന്താ സേതസിരാ, സലാലാ വദനാസുചി.

‘‘സംഖിത്തകണ്ണാ സേതക്ഖീ, ലമ്ബാസുഭപയോധരാ;

വലിവിതതസബ്ബങ്ഗീ, സിരാവിതതദേഹിനീ.

‘‘നതങ്ഗാ ദണ്ഡദുതിയാ, ഉപ്ഫാസുലികതാ കിസാ;

പവേധമാനാ പതിതാ, നിസ്സസന്തീ മുഹും മുഹും.

‘‘തതോ മേ ആസി സംവേഗോ, അബ്ഭുതോ ലോമഹംസനോ;

ധിരത്ഥു രൂപം അസുചിം, രമന്തേ യത്ഥ ബാലിസാ.

‘‘തദാ മഹാകാരുണികോ, ദിസ്വാ സംവിഗ്ഗമാനസം;

ഉദഗ്ഗചിത്തോ സുഗതോ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

‘‘ആതുരം അസുചിം പൂതിം, പസ്സ ഖേമേ സമുസ്സയം;

ഉഗ്ഘരന്തം പഗ്ഘരന്തം, ബാലാനം അഭിനന്ദിതം.

‘‘അസുഭായ ചിത്തം ഭാവേഹി, ഏകഗ്ഗം സുസമാഹിതം;

സതി കായഗതാ ത്യത്ഥു, നിബ്ബിദാ ബഹുലാ ഭവ.

‘‘യഥാ ഇദം തഥാ ഏതം, യഥാ ഏതം തഥാ ഇദം;

അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ച, കായേ ഛന്ദം വിരാജയ.

‘‘അനിമിത്തഞ്ച ഭാവേഹി, മാനാനുസയമുജ്ജഹ;

തതോ മാനാഭിസമയാ, ഉപസന്താ ചരിസ്സസി.

‘‘യേ രാഗരത്താനുപതന്തി സോതം, സയം കതം മക്കടകോവ ജാലം;

ഏതമ്പി ഛേത്വാന പരിബ്ബജന്തി, അനപേക്ഖിനോ കാമസുഖം പഹായ.

‘‘തതോ കല്ലിതചിത്തം മം, ഞത്വാന നരസാരഥി;

മഹാനിദാനം ദേസേസി, സുത്തന്തം വിനയായ മേ.

‘‘സുത്വാ സുത്തന്തസേട്ഠം തം, പുബ്ബസഞ്ഞമനുസ്സരിം;