൧൨. ധമ്മദിന്നാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ

ഛന്ദജാതാ അവസായീതി ധമ്മദിന്നാഥേരിയാ ഗാഥാ. സാ കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ പരാധീനവുത്തികാ ഹുത്വാ ജീവന്തീ നിരോധതോ വുട്ഠിതസ്സ അഗ്ഗസാവകസ്സ പൂജാസക്കാരപുബ്ബകം ദാനം ദത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്താ. തതോ ചവിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീ ഫുസ്സസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സത്ഥു വേമാതികഭാതികാനം കമ്മികസ്സ ഗേഹേ വസമാനാ ദാനം പടിച്ച ‘‘ഏകം ദേഹീ’’തി സാമികേന വുത്തേ ദ്വേ ദേന്തീ, ബഹും പുഞ്ഞം കത്വാ കസ്സപബുദ്ധകാലേ കികിസ്സ കാസികരഞ്ഞോ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ സത്തന്നം ഭഗിനീനം അബ്ഭന്തരാ ഹുത്വാ വീസതിവസ്സസഹസ്സാനി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്താ വിസാഖസ്സ സേട്ഠിനോ ഗേഹം ഗതാ.

അഥേകദിവസം വിസാഖോ സേട്ഠി സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ അനാഗാമീ ഹുത്വാ ഘരം ഗന്ത്വാ പാസാദം അഭിരുഹന്തോ സോപാനമത്ഥകേ ഠിതായ ധമ്മദിന്നായ പസാരിതഹത്ഥം അനാലമ്ബിത്വാവ പാസാദം അഭിരുഹിത്വാ ഭുഞ്ജമാനോപി തുണ്ഹീഭൂതോവ ഭുഞ്ജി. ധമ്മദിന്നാ തം ഉപധാരേത്വാ, ‘‘അയ്യപുത്ത, കസ്മാ ത്വം അജ്ജ മമ ഹത്ഥം നാലമ്ബി, ഭുഞ്ജമാനോപി ന കിഞ്ചി കഥേസി, അത്ഥി നു ഖോ കോചി മയ്ഹം ദോസോ’’തി ആഹ. വിസാഖോ ‘‘ധമ്മദിന്നേ, ന തേ ദോസോ അത്ഥി, അഹം പന അജ്ജ പട്ഠായ ഇത്ഥിസരീരം ഫുസിതും ആഹാരേ ച ലോലഭാവം കാതും അനരഹോ, താദിസോ മയാ ധമ്മോ പടിവിദ്ധോ. ത്വം പന സചേ ഇച്ഛസി, ഇമസ്മിംയേവ ഗേഹേ വസ. നോ ചേ ഇച്ഛസി, യത്തകേന ധനേന തേ അത്ഥോ, തത്തകം ഗഹേത്വാ കുലഘരം ഗച്ഛാഹീ’’തി ആഹ. ‘‘നാഹം, അയ്യപുത്ത, തയാ വന്തവമനം ആചമിസ്സാമി, പബ്ബജ്ജം മേ അനുജാനാഹീ’’തി. വിസാഖോ ‘‘സാധു, ധമ്മദിന്നേ’’തി തം സുവണ്ണസിവികായ ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയം പേസേസി. സാ പബ്ബജിത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ കതിപാഹം തത്ഥ വസിത്വാ വിവേകവാസം വസിതുകാമാ ആചരിയുപജ്ഝായാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘അയ്യാ, ആകിണ്ണട്ഠാനേ മയ്ഹം ചിത്തം ന രമതി, ഗാമകാവാസം ഗച്ഛാമീ’’തി ആഹ. ഭിക്ഖുനിയോ തം ഗാമകാവാസം നയിംസു. സാ തത്ഥ വസന്തീ അതീതേ മദ്ദിതസങ്ഖാരതായ ന ചിരസ്സേവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേരീ ൨.൩.൯൫-൧൩൦) –

‘‘പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ, സബ്ബധമ്മാന പാരഗൂ;

ഇതോ സതസഹസ്സമ്ഹി, കപ്പേ ഉപ്പജ്ജി നായകോ.

‘‘തദാഹം ഹംസവതിയം, കുലേ അഞ്ഞതരേ അഹും;

പരകമ്മകാരീ ആസിം, നിപകാ സീലസംവുതാ.

‘‘പദുമുത്തരബുദ്ധസ്സ, സുജാതോ അഗ്ഗസാവകോ;

വിഹാരാ അഭിനിക്ഖമ്മ, പിണ്ഡപാതായ ഗച്ഛതി.

‘‘ഘടം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തീ, തദാ ഉദകഹാരികാ;

തം ദിസ്വാ അദദം പൂപം, പസന്നാ സേഹി പാണിഭി.

‘‘പടിഗ്ഗഹേത്വാ തത്ഥേവ, നിസിന്നോ പരിഭുഞ്ജി സോ;

തതോ നേത്വാന തം ഗേഹം, അദാസിം തസ്സ ഭോജനം.

‘‘തതോ മേ അയ്യകോ തുട്ഠോ, അകരീ സുണിസം സകം;

സസ്സുയാ സഹ ഗന്ത്വാന, സമ്ബുദ്ധം അഭിവാദയിം.

‘‘തദാ സോ ധമ്മകഥികം, ഭിക്ഖുനിം പരികിത്തയം;

ഠപേസി ഏതദഗ്ഗമ്ഹി, തം സുത്വാ മുദിതാ അഹം.

‘‘നിമന്തയിത്വാ സുഗതം, സസങ്ഘം ലോകനായകം;

മഹാദാനം ദദിത്വാന, തം ഠാനമഭിപത്ഥയിം.

‘‘തതോ മം സുഗതോ ആഹ, ഘനനിന്നാദസുസ്സരോ;

മമുപട്ഠാനനിരതേ, സസങ്ഘപരിവേസികേ.

‘‘സദ്ധമ്മസ്സവനേ യുത്തേ, ഗുണവദ്ധിതമാനസേ;

ഭദ്ദേ ഭവസ്സു മുദിതാ, ലച്ഛസേ പണിധീഫലം.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തസ്സ ധമ്മേസു ദായാദാ, ഓരസാ ധമ്മനിമ്മിതാ;

ധമ്മദിന്നാതി നാമേന, ഹേസ്സതി സത്ഥു സാവികാ.

‘‘തം സുത്വാ മുദിതാ ഹുത്വാ, യാവജീവം മഹാമുനിം;

മേത്തചിത്താ പരിചരിം, പച്ചയേഹി വിനായകം.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘ഇമമ്ഹി ഭദ്ദകേ കപ്പേ, ബ്രഹ്മബന്ധു മഹായസോ;

കസ്സപോ നാമ ഗോത്തേന, ഉപ്പജ്ജി വദതം വരോ.

‘‘ഉപട്ഠാകോ മഹേസിസ്സ, തദാ ആസി നരിസ്സരോ;

കാസിരാജാ കികീ നാമ, ബാരാണസിപുരുത്തമേ.

‘‘ഛട്ഠാ തസ്സാസഹം ധീതാ, സുധമ്മാ ഇതി വിസ്സുതാ;

ധമ്മം സുത്വാ ജിനഗ്ഗസ്സ, പബ്ബജ്ജം സമരോചയിം.

‘‘അനുജാനി ന നോ താതോ, അഗാരേവ തദാ മയം;

വീസവസ്സസഹസ്സാനി, വിചരിമ്ഹ അതന്ദിതാ.

‘‘കോമാരിബ്രഹ്മചരിയം, രാജകഞ്ഞാ സുഖേധിതാ;

ബുദ്ധോപട്ഠാനനിരതാ, മുദിതാ സത്ത ധീതരോ.

‘‘സമണീ സമണഗുത്താ ച, ഭിക്ഖുനീ ഭിക്ഖുദായികാ;

ധമ്മാ ചേവ സുധമ്മാ ച, സത്തമീ സങ്ഘദായികാ.

‘‘ഖേമാ ഉപ്പലവണ്ണാ ച, പടാചാരാ ച കുണ്ഡലാ;

ഗോതമീ ച അഹഞ്ചേവ, വിസാഖാ ഹോതി സത്തമീ.

‘‘തേഹി കമ്മേഹി സുകതേഹി, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘പച്ഛിമേ ച ഭവേ ദാനി, ഗിരിബ്ബജപുരുത്തമേ;

ജാതാ സേട്ഠികുലേ ഫീതേ, സബ്ബകാമസമിദ്ധിനേ.

‘‘യദാ രൂപഗുണൂപേതാ, പഠമേ യോബ്ബനേ ഠിതാ;

തദാ പരകുലം ഗന്ത്വാ, വസിം സുഖസമപ്പിതാ.

‘‘ഉപേത്വാ ലോകസരണം, സുണിത്വാ ധമ്മദേസനം;

അനാഗാമിഫലം പത്തോ, സാമികോ മേ സുബുദ്ധിമാ.

‘‘തദാഹം അനുജാനേത്വാ, പബ്ബജിം അനഗാരിയം;

നചിരേനേവ കാലേന, അരഹത്തമപാപുണിം.

‘‘തദാ ഉപാസകോ സോ മം, ഉപഗന്ത്വാ അപുച്ഛഥ;

ഗമ്ഭീരേ നിപുണേ പഞ്ഹേ, തേ സബ്ബേ ബ്യാകരിം അഹം.

‘‘ജിനോ തസ്മിം ഗുണേ തുട്ഠോ, ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി മം;

ഭിക്ഖുനിം ധമ്മകഥികം, നാഞ്ഞം പസ്സാമി ഏദിസിം.

‘‘ധമ്മദിന്നാ യഥാ ധീരാ, ഏവം ധാരേഥ ഭിക്ഖവോ;

ഏവാഹം പണ്ഡിതാ ഹോമി, നായകേനാനുകമ്പിതാ.

‘‘പരിചിണ്ണോ മയാ സത്ഥാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം;

ഓഹിതോ ഗരുകോ ഭാരോ, ഭവനേത്തി സമൂഹതാ.

‘‘യസ്സത്ഥായ പബ്ബജിതാ, അഗാരസ്മാനഗാരിയം;

സോ മേ അത്ഥോ അനുപ്പത്തോ, സബ്ബസംയോജനക്ഖയോ.

‘‘ഇദ്ധീസു ച വസീ ഹോമി, ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ;

പരചിത്താനി ജാനാമി, സത്ഥുസാസനകാരികാ.

‘‘പുബ്ബേനിവാസം ജാനാമി, ദിബ്ബചക്ഖു വിസോധിതം;

ഖേപേത്വാ ആസവേ സബ്ബേ, വിസുദ്ധാസിം സുനിമ്മലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി. (അപ. ഥേരീ ൨.൩.൯൫-൧൩൦);

അരഹത്തം പന പത്വാ ‘‘മയ്ഹം മനം മത്ഥകം പത്തം, ഇദാനി ഇധ വസിത്വാ കിം കരിസ്സാമി, രാജഗഹമേവ ഗന്ത്വാ സത്ഥാരഞ്ച വന്ദിസ്സാമി, ബഹൂ ച മേ ഞാതകാ പുഞ്ഞാനി കരിസ്സന്തീ’’തി ഭിക്ഖുനീഹി സദ്ധിം രാജഗഹമേവ പച്ചാഗതാ. വിസാഖോ തസ്സാ ആഗതഭാവം സുത്വാ തസ്സാ അധിഗമം വീമംസന്തോ പഞ്ചക്ഖന്ധാദിവസേന പഞ്ഹം പുച്ഛി. ധമ്മദിന്നാ സുനിസിതേന സത്ഥേന കുമുദനാളേ ഛിന്ദന്തീ വിയ പുച്ഛിതം പുച്ഛിതം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേസി. വിസാഖോ സബ്ബം പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനനയം സത്ഥു ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘പണ്ഡിതാ, വിസാഖ, ധമ്മദിന്നാ ഭിക്ഖുനീ’’തിആദിനാ തം പസംസന്തോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സദ്ധിം സംസന്ദേത്വാ ബ്യാകതഭാവം പവേദേത്വാ തമേവ ചൂളവേദല്ലസുത്തം (മ. നി. ൧.൪൬൦) അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ തം ധമ്മകഥികാനം ഭിക്ഖുനീനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി. യദാ പന സാ തസ്മിം ഗാമകാവാസേ വസന്തീ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗേ അധിഗന്ത്വാ അഗ്ഗമഗ്ഗത്ഥായ വിപസ്സനം പട്ഠപേസി, തദാ –

൧൨. ‘‘ഛന്ദജാതാ അവസായീ, മനസാ ച ഫുടാ സിയാ;

കാമേസു അപ്പടിബദ്ധചിത്താ, ഉദ്ധംസോതാതി വുച്ചതീ’’തി. –

ഇമം ഗാഥം അഭാസി.

തത്ഥ ഛന്ദജാതാതി അഗ്ഗഫലത്ഥം ജാതച്ഛന്ദാ. അവസായീതി അവസായോ വുച്ചതി അവസാനം നിട്ഠാനം, തമ്പി കാമേസു അപ്പടിബദ്ധചിത്തതായ ‘‘ഉദ്ധംസോതാ’’തി വക്ഖമാനത്താ സമണകിച്ചസ്സ നിട്ഠാനം വേദിതബ്ബം, ന യസ്സ കസ്സചി, തസ്മാ പദദ്വയേനാപി അപ്പത്തമാനസാ അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം പത്ഥയമാനാതി അയമത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി. മനസാ ച ഫുടാ സിയാതി ഹേട്ഠിമേഹി തീഹി മഗ്ഗചിത്തേഹി നിബ്ബാനം ഫുടാ ഫുസിതാ ഭവേയ്യ. കാമേസു അപ്പടിബദ്ധചിത്താതി അനാഗാമിമഗ്ഗവസേന കാമേസു ന പടിബദ്ധചിത്താ. ഉദ്ധംസോതാതി ഉദ്ധമേവ മഗ്ഗസോതോ സംസാരസോതോ ച ഏതിസ്സാതി ഉദ്ധംസോതാ. അനാഗാമിനോ ഹി യഥാ അഗ്ഗമഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി, ന അഞ്ഞോ, ഏവം അവിഹാദീസു ഉപ്പന്നസ്സ യാവ അകനിട്ഠാ ഉദ്ധമേവ ഉപ്പത്തി ഹോതീതി.

ധമ്മദിന്നാഥേരീഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.