൧. വങ്ഗീസത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സത്തതിനിപാതേ നിക്ഖന്തം വത മം സന്തന്തിആദികാ ആയസ്മതോ വങ്ഗീസത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തോ, പുരിമനയേനേവ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും പടിഭാനവന്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ സത്ഥു അധികാരകമ്മം കത്വാ – ‘‘അഹമ്പി അനാഗതേ പടിഭാനവന്താനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം കത്വാ, സത്ഥാരാ ബ്യാകതോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വങ്ഗീസോതി ലദ്ധനാമോ തയോ ബേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ ആചരിയം ആരാധേത്വാ, ഛവസീസമന്തം നാമ സിക്ഖിത്വാ ഛവസീസം നഖേന ആകോടേത്വാ ‘‘അയം സത്തോ അസുകയോനിയം നിബ്ബത്തോ’’തി ജാനാതി.

ബ്രാഹ്മണാ ‘‘അയം അമ്ഹാകം ജീവിതമഗ്ഗോ’’തി ഞത്വാ വങ്ഗീസം ഗഹേത്വാ പടിച്ഛന്നയാനേ നിസീദാപേത്വാ ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ വിചരന്തി. വങ്ഗീസോപി തിവസ്സമത്ഥകേ മതാനമ്പി സീസം ആഹരാപേത്വാ നഖേന ആകോടേത്വാ ‘‘അയം സത്തോ അസുകയോനിയം നിബ്ബത്തോ’’തി വത്വാ മഹാജനസ്സ കങ്ഖച്ഛേദനത്ഥം തേ തേ ജനേ ആവാഹേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ ഗതിം കഥാപേതി. തേന തസ്മിം മഹാജനോ അഭിപ്പസീദതി. സോ തം നിസ്സായ മഹാജനസ്സ ഹത്ഥതോ സതമ്പി സഹസ്സമ്പി ലഭതീതി. ബ്രാഹ്മണാ വങ്ഗീസമാദായ യഥാരുചിം വിചരിത്വാ പുന സാവത്ഥിം അഗമംസു. വങ്ഗീസോ സത്ഥു ഗുണേ സുത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിതുകാമോ അഹോസി. ബ്രാഹ്മണാ ‘‘സമണോ ഗോതമോ മായായ തം ആവട്ടേസ്സതീ’’തി പടിക്ഖിപിംസു. വങ്ഗീസോ തേസം വചനം അനാദിയിത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ മധുരപടിസന്ഥാരം കത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

തം സത്ഥാ പുച്ഛി – ‘‘വങ്ഗീസ, കിഞ്ചി സിപ്പം ജാനാസീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭോ ഗോതമ, ഛവസീസമന്തം നാമ ജാനാമി. തേന തിവസ്സമത്ഥകേ മതാനമ്പി സീസം നഖേന ആകോടേത്വാ നിബ്ബത്തട്ഠാനം ജാനാമീ’’തി. സത്ഥാ തസ്സ ഏകം നിരയേ നിബ്ബത്തസ്സ സീസം ദസ്സേസി, ഏകം മനുസ്സേസു, ഏകം ദേവേസു, ഏകം പരിനിബ്ബുതസ്സ സീസം ദസ്സേസി. സോ പഠമം സീസം ആകോടേത്വാ, ‘‘ഭോ ഗോതമ, അയം സത്തോ നിരയേ നിബ്ബത്തോ’’തി ആഹ. ‘‘സാധു, വങ്ഗീസ, സുട്ഠു തയാ ദിട്ഠം. അയം സത്തോ കുഹിം നിബ്ബത്തോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘മനുസ്സലോകേ’’തി. ‘‘അയം കുഹി’’ന്തി? ‘‘ദേവലോകേ’’തി തിണ്ണന്നമ്പി നിബ്ബത്തട്ഠാനം കഥേസി. പരിനിബ്ബുതസ്സ പന സീസം നഖേന ആകോടേന്തോ നേവ അന്തം ന കോടിം പസ്സി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ന സക്കോസി വങ്ഗീസാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഉപപരിക്ഖാമി താവാ’’തി പുനപ്പുനം പരിവത്തേത്വാ ആകോടേന്തോപി ബാഹിരകമന്തേന ഖീണാസവസ്സ ഗതിം കഥം ജാനിസ്സതി, അഥസ്സ മത്ഥകതോ സേദോ മുച്ചി. സോ ലജ്ജിത്വാ തുണ്ഹീഭൂതോ അട്ഠാസി. അഥ നം സത്ഥാ – ‘‘കിലമസി, വങ്ഗീസാ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ, ഭോ ഗോതമ, ഇമസ്സ ഉപ്പന്നട്ഠാനം ജാനിതും ന സക്കോമി, സചേ തുമ്ഹേ ജാനാഥ, കഥേഥാ’’തി. ‘‘വങ്ഗീസ, അഹം ഏതമ്പി ജാനാമി, ഇതോ ഉത്തരിതരമ്പി ജാനാമീ’’തി വത്വാ –

‘‘ചുതിം യോ വേദി സത്താനം, ഉപപത്തിഞ്ച സബ്ബസോ;

അസത്തം സുഗതം ബുദ്ധം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണം.

‘‘യസ്സ ഗതിം ന ജാനന്തി, ദേവാ ഗന്ധബ്ബമാനുസാ;

ഖീണാസവം അരഹന്തം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി. (ധ. പ. ൪൧൯-൪൨൦; സു. നി. ൬൪൮-൬൪൯) –

ഇമാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി. വങ്ഗീസോ ‘‘തേന ഹി, ഭോ ഗോതമ, തം വിജ്ജം മേ ദേഥാ’’തി അപചിതിം ദസ്സേത്വാ സത്ഥു സന്തികേ നിസീദി. സത്ഥാ ‘‘അമ്ഹേഹി സമാനലിങ്ഗസ്സ ദേമാ’’തി ആഹ. വങ്ഗീസോ ‘‘യംകിഞ്ചി കത്വാ മയാ ഇമം മന്തം ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി ബ്രാഹ്മണേ ആഹ – ‘‘തുമ്ഹേ മയി പബ്ബജന്തേ മാ ചിന്തയിത്ഥ, അഹം മന്തം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സകലജമ്ബുദീപേ ജേട്ഠകോ ഭവിസ്സാമി, തുമ്ഹാകമ്പി തേന ഭദ്ദകമേവ ഭവിസ്സതീ’’തി മന്തത്ഥായ സത്ഥുസന്തികം ഉപസങ്കമിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി. തദാ ച ഥേരോ നിഗ്രോധകപ്പോ ഭഗവതോ സന്തികേ ഠിതോ ഹോതി, തം ഭഗവാ ആണാപേസി – ‘‘നിഗ്രോധകപ്പ, ഇമം പബ്ബാജേഹീ’’തി. സോ സത്ഥു ആണായ തം പബ്ബാജേസി. അഥസ്സ സത്ഥാ ‘‘മന്തപരിവാരം താവ ഉഗ്ഗണ്ഹാഹീ’’തി ദ്വത്തിംസാകാരകമ്മട്ഠാനം വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനഞ്ച ആചിക്ഖി. സോ ദ്വത്തിംസാകാരം സജ്ഝായന്തോവ വിപസ്സനം പട്ഠപേസി. ബ്രാഹ്മണാ വങ്ഗീസം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കിം, ഭോ വങ്ഗീസ, സമണസ്മ ഗോതമസ്സ സന്തികേ സിപ്പം സിക്ഖിത’’ന്തി പുച്ഛിംസു. ‘‘കിം സിപ്പസിക്ഖനേന, ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ, ന മയ്ഹം തുമ്ഹേഹി കത്തബ്ബകിച്ച’’ന്തി. ബ്രാഹ്മണാ ‘‘ത്വമ്പി ദാനി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വസം ആപന്നോ, മായായ ആവട്ടിതോ, കിം മയം തവ സന്തികേ കരിസ്സാമാ’’തി ആഗതമഗ്ഗേനേവ പക്കമിംസു. വങ്ഗീസത്ഥേരോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൫.൯൬-൧൪൨) –

‘‘പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ, സബ്ബധമ്മേസു ചക്ഖുമാ;

ഇതോ സതസഹസ്സമ്ഹി, കപ്പേ ഉപ്പജ്ജി നായകോ.

‘‘യഥാപി സാഗരേ ഊമി, ഗഗനേ വിയ താരകാ;

ഏവം പാവചനം തസ്സ, അരഹന്തേഹി ചിത്തിതം.

‘‘സദേവാസുരനാഗേഹി, മനുജേഹി പുരക്ഖതോ;

സമണബ്രാഹ്മണാകിണ്ണേ, ജനമജ്ഝേ ജിനുത്തമോ.

‘‘പഭാഹി അനുരഞ്ജന്തോ, ലോകേ ലോകന്തഗൂ ജിനോ;

വചനേന വിബോധേന്തോ, വേനേയ്യപദുമാനി സോ.

‘‘വേസാരജ്ജേഹി സമ്പന്നോ, ചതൂഹി പുരിസുത്തമോ;

പഹീനഭയസാരജ്ജോ, ഖേമപ്പത്തോ വിസാരദോ.

‘‘ആസഭം പവരം ഠാനം, ബുദ്ധഭൂമിഞ്ച കേവലം;

പടിജാനാതി ലോകഗ്ഗോ, നത്ഥി സഞ്ചോദകോ ക്വചി.

‘‘സീഹനാദമസമ്ഭീതം, നദതോ തസ്സ താദിനോ;

ദേവാ നരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ, പടിവത്താ ന വിജ്ജതി.

‘‘ദേസേന്തോ പവരം ധമ്മം, സന്താരേന്തോ സദേവകം;

ധമ്മചക്കം പവത്തേതി, പരിസാസു വിസാരദോ.

‘‘പടിഭാനവതം അഗ്ഗം, സാവകം സാധുസമ്മതം;

ഗുണം ബഹും പകിത്തേത്വാ, ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി തം.

‘‘തദാഹം ഹംസവതിയം, ബ്രാഹ്മണോ സാധുസമ്മതോ;

സബ്ബവേദവിദൂ ജാതോ, വാഗീസോ വാദിസൂദനോ.

‘‘ഉപേച്ച തം മഹാവീരം, സുത്വാഹം ധമ്മദേസനം;

പീതിവരം പടിലഭിം, സാവകസ്സ ഗുണേ രതോ.

‘‘നിമന്തേത്വാവ സുഗതം, സസങ്ഘം ലോകനന്ദനം;

സത്താഹം ഭോജയിത്വാഹം, ദുസ്സേഹച്ഛാദയിം തദാ.

‘‘നിപച്ച സിരസാ പാദേ, കതോകാസോ കതഞ്ജലീ;

ഏകമന്തം ഠിതോ ഹട്ഠോ, സന്ഥവിം ജിനമുത്തമം.

‘‘നമോ തേ വാദിമദ്ദന, നമോ തേ ഇസിസത്തമ;

നമോ തേ സബ്ബലോകഗ്ഗ, നമോ തേ അഭയം കര.

‘‘നമോ തേ മാരമഥന, നമോ തേ ദിട്ഠിസൂദന;

നമോ തേ സന്തിസുഖദ, നമോ തേ സരണം കര.

‘‘അനാഥാനം ഭവം നാഥോ, ഭീതാനം അഭയപ്പദോ;

വിസ്സാമഭൂമി സന്താനം, സരണം സരണേസിനം.

‘‘ഏവമാദീഹി സമ്ബുദ്ധം, സന്ഥവിത്വാ മഹാഗുണം;

അവോചം വാദിസൂദസ്സ, ഗതിം പപ്പോമി ഭിക്ഖുനോ.

‘‘തദാ അവോച ഭഗവാ, അനന്തപടിഭാനവാ;

യോ സോ ബുദ്ധം അഭോജേസി, സത്താഹം സഹസാവകം.

‘‘ഗുണഞ്ച മേ പകിത്തേസി, പസന്നോ സേഹി പാണിഭി;

ഏസോ പത്ഥയതേ ഠാനം, വാദിസൂദസ്സ ഭിക്ഖുനോ.

‘‘അനാഗതമ്ഹി അദ്ധാനേ, ലച്ഛസേ തം മനോരഥം;

ദേവമാനുസസമ്പത്തിം, അനുഭോത്വാ അനപ്പകം.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തസ്സ ധമ്മേസു ദായാദോ, ഓരസോ ധമ്മനിമ്മിതോ;

വങ്ഗീസോ നാമ നാമേന, ഹേസ്സതി സത്ഥു സാവകോ.

‘‘തം സുത്വാ മുദിതോ ഹുത്വാ, യാവജീവം തദാ ജിനം;

പച്ചയേഹി ഉപട്ഠാസിം, മേത്തചിത്തോ തഥാഗതം.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, തുസിതം അഗമാസഹം.

‘‘പച്ഛിമേ ച ഭവേ ദാനി, ജാതോ വിപ്പകുലേ അഹം;

പച്ചാജാതോ യദാ ആസിം, ജാതിയാ സത്തവസ്സികോ.

‘‘സബ്ബവേദവിദൂ ജാതോ, വാദസത്ഥവിസാരദോ;

വാദിസ്സരോ ചിത്തകഥീ, പരവാദപ്പമദ്ദനോ.

‘‘വങ്ഗേ ജാതോതി വങ്ഗീസോ, വചനേ ഇസ്സരോതി വാ;

വങ്ഗീസോ ഇതി മേ നാമം, അഭവീ ലോകസമ്മതം.

‘‘യദാഹം വിഞ്ഞുതം പത്തോ, ഠിതോ പഠമയോബ്ബനേ;

തദാ രാജഗഹേ രമ്മേ, സാരിപുത്തമഹദ്ദസം.

‘‘പിണ്ഡായ വിചരന്തം തം, പത്തപാണിം സുസംവുതം;

അലോലക്ഖിം മിതഭാണിം, യുഗമത്തം നിദക്ഖിതം.

‘‘തം ദിസ്വാ വിമ്ഹിതോ ഹുത്വാ, അവോചം മമനുച്ഛവം;

കണികാരംവ നിചിതം, ചിത്തം ഗാഥാപദം അഹം.

‘‘ആചിക്ഖി സോ മേ സത്ഥാരം, സമ്ബുദ്ധം ലോകനായകം;

തദാ സോ പണ്ഡിതോ വീരോ, ഉത്തരിം സമവോച മേ.

‘‘വിരാഗസംഹിതം വാക്യം, കത്വാ ദുദ്ദസമുത്തമം;

വിചിത്തപടിഭാനേഹി, തോസിതോ തേന താദിനാ.

‘‘നിപച്ച സിരസാ പാദേ, പബ്ബാജേഹീതി മം ബ്രവി;

തതോ മം സ മഹാപഞ്ഞോ, ബുദ്ധസേട്ഠമുപാനയി.

‘‘നിപച്ച സിരസാ പാദേ, നിസീദിം സത്ഥു സന്തികേ;

മമാഹ വദതം സേട്ഠോ, കച്ചി വങ്ഗീസ ജാനാസി.

‘‘കിഞ്ചി സിപ്പന്തി തസ്സാഹം, ജാനാമീതി ച അബ്രവിം;

മതസീസം വനച്ഛുദ്ധം, അപി ബാരസവസ്സികം;

തവ വിജ്ജാവിസേസേന, സചേ സക്കോസി വാചയ.

‘‘ആമോതി മേ പടിഞ്ഞാതേ, തീണി സീസാനി ദസ്സയി;

നിരയനരദേവേസു, ഉപപന്നേ അവാചയിം.

‘‘തദാ ഖീണാസവസ്സേവ, സീസം ദസ്സേസി നായകോ;

തതോഹം വിഹതാരബ്ഭോ, പബ്ബജ്ജം സമയാചിസം.

‘‘പബ്ബജിത്വാന സുഗതം, സന്ഥവാമി തഹിം തഹിം;

തതോ മം കബ്ബവിത്തോസി, ഉജ്ഝായന്തിഹ ഭിക്ഖവോ.

‘‘തതോ വീമംസനത്ഥം മേ, ആഹ ബുദ്ധോ വിനായകോ;

തക്കികാ പനിമാ ഗാഥാ, ഠാനസോ പടിഭന്തി തം.

‘‘ന കബ്ബവിത്തോഹം വീര, ഠാനസോ പടിഭന്തി മം;

തേന ഹി ദാനി വങ്ഗീസ, ഠാനസോ സന്ഥവാഹി മം.

‘‘തദാഹം സന്ഥവിം വീരം, ഗാഥാഹി ഇസിസത്തമം;

ഠാനസോ മേ തദാ തുട്ഠോ, ജിനോ അഗ്ഗേ ഠപേസി മം.

‘‘പടിഭാനേന ചിത്തേന, അഞ്ഞേസമതിമഞ്ഞഹം;

പേസലേ തേന സംവിഗ്ഗോ, അരഹത്തമപാപുണിം.

‘‘പടിഭാനവതം അഗ്ഗോ, അഞ്ഞോ കോചി ന വിജ്ജതി;

യഥായം ഭിക്ഖു വങ്ഗീസോ, ഏവം ധാരേഥ ഭിക്ഖവോ.

‘‘സതസഹസ്സേ കതം കമ്മം, ഫലം ദസ്സേസി മേ ഇധ;

സുമുത്തോ സരവേഗോവ, കിലേസേ ഝാപയിം മമ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം, ഭവാ സബ്ബേ സമൂഹതാ;

നാഗോവ ബന്ധനം ഛേത്വാ, വിഹരാമി അനാസവോ.

‘‘സ്വാഗതം വത മേ ആസി, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ സന്തികേ;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം.

‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ, വിമോക്ഖാപി ച അട്ഠിമേ;

ഛളഭിഞ്ഞാ സച്ഛികതാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹാ പന ഹുത്വാ ഥേരോ സത്ഥു സന്തികം ഗച്ഛന്തോ ചക്ഖുപഥതോ പട്ഠായ ചന്ദേന, സൂരിയേന, ആകാസേന, മഹാസമുദ്ദേന, സിനേരുനാ പബ്ബതരാജേന, സീഹേന മിഗരഞ്ഞാ, ഹത്ഥിനാഗേനാതി തേന തേന സദ്ധിം ഉപമേന്തോ അനേകേഹി പദസതേഹി സത്ഥാരം വണ്ണേന്തോവ ഉപഗച്ഛതി. തേന തം സത്ഥാ സങ്ഘമജ്ഝേ നിസിന്നോ പടിഭാനവന്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി. അഥ ഥേരേന അരഹത്തപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ ച പച്ഛാ ച തം തം ചിത്തം ആഗമ്മ ഭാസിതാ. ഥേരം ഉദ്ദിസ്സ ആനന്ദത്ഥേരാദീഹി ഭാസിതാ ച –

൧൨൧൮. ‘‘നിക്ഖന്തം വത മം സന്തം, അഗാരസ്മാനഗാരിയം;

വിതക്കാ ഉപധാവന്തി, പഗബ്ഭാ കണ്ഹതോ ഇമേ.

൧൨൧൯. ‘‘ഉഗ്ഗപുത്താ മഹിസ്സാസാ, സിക്ഖിതാ ദള്ഹധമ്മിനോ;

സമന്താ പരികിരേയ്യും, സഹസ്സം അപലായിനം.

൧൨൨൦. ‘‘സചേപി ഏത്തകാ ഭിയ്യോ, ആഗമിസ്സന്തി ഇത്ഥിയോ;

നേവ മം ബ്യാധയിസ്സന്തി, ധമ്മേ സമ്ഹി പതിട്ഠിതോ.

൧൨൨൧. ‘‘സക്ഖീ ഹി മേ സുതം ഏതം, ബുദ്ധസ്സാദിച്ചബന്ധുനോ;

നിബ്ബാനഗമനം മഗ്ഗം, തത്ഥ മേ നിരതോ മനോ.

൧൨൨൨. ‘‘ഏവഞ്ചേ മം വിഹരന്തം, പാപിമ ഉപഗച്ഛസി;

തഥാ മച്ചു കരിസ്സാമി, ന മേ മഗ്ഗമ്പി ദക്ഖസി.

൧൨൨൩. ‘‘അരതിഞ്ച രതിഞ്ച പഹായ, സബ്ബസോ ഗേഹസിതഞ്ച വിതക്കം;

വനഥം ന കരേയ്യ കുഹിഞ്ചി, നിബ്ബനഥോ അവനഥോ സ ഭിക്ഖു.

൧൨൨൪. ‘‘യമിധ പഥവിഞ്ച വേഹാസം, രൂപഗതം ജഗതോഗധം കിഞ്ചി;

പരിജീയതി സബ്ബമനിച്ചം, ഏവം സമേച്ച ചരന്തി മുതത്താ.

൧൨൨൫. ‘‘ഉപധീസു ജനാ ഗധിതാസേ, ദിട്ഠസുതേ പടിഘേ ച മുതേ ച;

ഏത്ഥ വിനോദയ ഛന്ദമനേജോ, യോ ഹേത്ഥ ന ലിമ്പതി മുനി തമാഹു.

൧൨൨൬. ‘‘അഥ സട്ഠിസിതാ സവിതക്കാ, പുഥുജ്ജനതായ അധമ്മാ നിവിട്ഠാ;

ന ച വഗ്ഗഗതസ്സ കുഹിഞ്ചി, നോ പന ദുട്ഠുല്ലഗാഹീ സ ഭിക്ഖു.

൧൨൨൭. ‘‘ദബ്ബോ ചിരരത്തസമാഹിതോ, അകുഹകോ നിപകോ അപിഹാലു;

സന്തം പദം അജ്ഝഗമാ മുനി, പടിച്ച പരിനിബ്ബുതോ കങ്ഖതി കാലം.

൧൨൨൮. ‘‘മാനം പജഹസ്സു ഗോതമ, മാനപഥഞ്ച ജഹസ്സു അസേസം;

മാനപഥമ്ഹി സ മുച്ഛിതോ, വിപ്പടിസാരീഹുവാ ചിരരത്തം.

൧൨൨൯. ‘‘മക്ഖേന മക്ഖിതാ പജാ, മാനഹതാ നിരയം പപതന്തി;

സോചന്തി ജനാ ചിരരത്തം, മാനഹതാ നിരയം ഉപപന്നാ.

൧൨൩൦. ‘‘ന ഹി സോചതി ഭിക്ഖു കദാചി, മഗ്ഗജിനോ സമ്മാ പടിപന്നോ;

കിത്തിഞ്ച സുഖഞ്ചാനുഭോതി, ധമ്മദസോതി തമാഹു തഥത്തം.

൧൨൩൧. ‘‘തസ്മാ അഖിലോ ഇധ പധാനവാ, നീവരണാനി പഹായ വിസുദ്ധോ;

മാനഞ്ച പഹായ അസേസം, വിജ്ജായന്തകരോ സമിതാവീ.

൧൨൩൨. ‘‘കാമരാഗേന ഡയ്ഹാമി, ചിത്തം മേ പരിഡയ്ഹതി;

സാധു നിബ്ബാപനം ബ്രൂഹി, അനുകമ്പായ ഗോതമ.

൧൨൩൩. ‘‘സഞ്ഞായ വിപരിയേസാ, ചിത്തം തേ പരിഡയ്ഹതി;

നിമിത്തം പരിവജ്ജേഹി, സുഭം രാഗൂപസംഹിതം.

൧൨൩൪. ‘‘അസുഭായ ചിത്തം ഭാവേഹി, ഏകഗ്ഗം സുസമാഹിതം;

സതി കായഗതാ ത്യത്ഥു, നിബ്ബിദാബഹുലോ ഭവ.

൧൨൩൫. ‘‘അനിമിത്തഞ്ച ഭാവേഹി, മാനാനുസയമുജ്ജഹ;

തതോ മാനാഭിസമയാ, ഉപസന്തോ ചരിസ്സസി.

൧൨൩൬. ‘‘തമേവ വാചം ഭാസേയ്യ, യായത്താനം ന താപയേ;

പരേ ച ന വിഹിംസേയ്യ, സാ വേ വാചാ സുഭാസിതാ.

൧൨൩൭. ‘‘പിയവാചമേവ ഭാസേയ്യ, യാ വാചാ പടിനന്ദിതാ;

യം അനാദായ പാപാനി, പരേസം ഭാസതേ പിയം.

൧൨൩൮. ‘‘സച്ചം വേ അമതാ വാചാ, ഏസ ധമ്മോ സനന്തനോ;

സച്ചേ അത്ഥേ ച ധമ്മേ ച, ആഹു സന്തോ പതിട്ഠിതാ.

൧൨൩൯. ‘‘യം ബുദ്ധോ ഭാസതി വാചം, ഖേമം നിബ്ബാനപത്തിയാ;

ദുക്ഖസ്സന്തകിരിയായ, സാ വേ വാചാനമുത്തമാ.

൧൨൪൦. ‘‘ഗമ്ഭീരപഞ്ഞോ മേധാവീ, മഗ്ഗാമഗ്ഗസ്സ കോവിദോ;