൭. കാളിഗോധാപുത്തഭദ്ദിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യാതം മേ ഹത്ഥിഗീവായാതിആദികാ ആയസ്മതോ ഭദ്ദിയത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരാ ഏകം ഭിക്ഖും ഉച്ചാകുലികാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപിയമാനം ദിസ്വാ സയമ്പി തം ഠാനന്തരം പത്ഥേത്വാ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ പണിധാനം അകാസി. സത്ഥാപിസ്സ അനന്തരായേന സമിജ്ഝനഭാവം ദിസ്വാ ബ്യാകാസി. സോപി തം ബ്യാകരണം സുത്വാ ഉച്ചാകുലികസംവത്തനികം കമ്മം പുച്ഛിത്വാ ധമ്മസ്സവനസ്സ കാരാപനം, ധമ്മമണ്ഡപേ ആസനദാനം, ബീജനീദാനം, ധമ്മകഥികാനം പൂജാസക്കാരകരണം, ഉപോസഥാഗാരേ പടിസ്സയദാനന്തി ഏവമാദിം യാവജീവം ബഹുപുഞ്ഞം കത്വാ തതോ ചുതോ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ അപരഭാഗേ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ ഉപ്പത്തിയാ പുരേതരം ബാരാണസിയം കുടുമ്ബിയഘരേ നിബ്ബത്തോ സമ്ബഹുലേ പച്ചേകബുദ്ധേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഏകസ്മിംയേവ ഠാനേ സമാഗന്ത്വാ ഭത്തവിസ്സഗ്ഗം കരോന്തേ ദിസ്വാ തത്ഥ പാസാണഫലകാനി അത്ഥരിത്വാ പാദോദകാദിം ഉപട്ഠപേന്തോ യാവജീവം ഉപട്ഠഹി.

സോ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കപിലവത്ഥുനഗരേ സാകിയരാജകുലേ നിബ്ബത്തി, ഭദ്ദിയോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ അനുരുദ്ധാദീഹി പഞ്ചഹി ഖത്തിയേഹി സദ്ധിം സത്ഥരി അനുപിയമ്ബവനേ വിഹരന്തേ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തം സത്ഥാ അപരഭാഗേ ജേതവനേ അരിയഗണമജ്ഝേ നിസിന്നോ ഉച്ചാകുലികാനം ഭിക്ഖൂനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി. സോ ഫലസുഖേന നിബ്ബാനസുഖേന ച വീതിനാമേന്തോ അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി ‘‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’ന്തി അഭിക്ഖണം ഉദാനം ഉദാനേസി. തം സുത്വാ ഭിക്ഖൂ സത്ഥു ആരോചേസും – ‘‘ആയസ്മാ ഭദ്ദിയോ കാളിഗോധായ പുത്തോ അഭിക്ഖണം ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’ന്തി വദതി, അനഭിരതോ മഞ്ഞേ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതീ’’തി. സത്ഥാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഭദ്ദിയ, അഭിക്ഖണം ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’ന്തി വദസീ’’തി പുച്ഛി. സോ ‘‘സച്ചം ഭഗവാ’’തി പടിജാനിത്വാ ‘‘പുബ്ബേ മേ, ഭന്തേ, രജ്ജം കാരേന്തസ്സ സുസംവിഹിതാരക്ഖോ അഹോസിം, തഥാപി ഭീതോ ഉബ്ബിഗ്ഗോ ഉസ്സങ്കിതോ വിഹാസിം. ഇദാനി പന പബ്ബജിതോ അഭീതോ അനുബ്ബിഗ്ഗോ അനുസ്സങ്കിതോ വിഹരാമീ’’തി വത്വാ –

൮൪൨. ‘‘യാതം മേ ഹത്ഥിഗീവായ, സുഖുമാ വത്ഥാ പധാരിതാ;

സാലീനം ഓദനോ ഭുത്തോ, സുചിമംസൂപസേചനോ.

൮൪൩. ‘‘സോജ്ജ ഭദ്ദോ സാതതികോ, ഉഞ്ഛാപത്താഗതേ രതോ;

ഝായതി അനുപാദാനോ, പുത്തോ ഗോധായ ഭദ്ദിയോ.

൮൪൪. ‘‘പംസുകൂലീ സാതതികോ, ഉഞ്ഛാപത്താഗതേ രതോ;

ഝായതി അനുപാദാനോ, പുത്തോ ഗോധായ ഭദ്ദിയോ.

൮൪൫.

‘‘പിണ്ഡപാതീ സാതതികോ…പേ….

൮൪൬. ‘‘തേചീവരീ സാതതികോ…പേ….

൮൪൭. ‘‘സപദാനചാരീ സാതതികോ…പേ….

൮൪൮. ‘‘ഏകാസനീ സാതതികോ…പേ….

൮൪൯. ‘‘പത്തപിണ്ഡീ സാതതികോ…പേ….

൮൫൦. ‘‘ഖലുപച്ഛാഭത്തീ സാതതികോ…പേ….

൮൫൧. ‘‘ആരഞ്ഞികോ സാതതികോ…പേ….

൮൫൨. ‘‘രുക്ഖമൂലികോ സാതതികോ…പേ….

൮൫൩. ‘‘അബ്ഭോകാസീ സാതതികോ…പേ….

൮൫൪. ‘‘സോസാനികോ സാതതികോ…പേ….

൮൫൫. ‘‘യഥാസന്ഥതികോ സാതതികോ…പേ….

൮൫൬. ‘‘നേസജ്ജികോ സാതതികോ…പേ….

൮൫൭. ‘‘അപ്പിച്ഛോ സാതതികോ…പേ….

൮൫൮. ‘‘സന്തുട്ഠോ സാതതികോ…പേ….

൮൫൯. ‘‘പവിവിത്തോ സാതതികോ…പേ….

൮൬൦. ‘‘അസംസട്ഠോ സാതതികോ…പേ….

൮൬൧. ‘‘ആരദ്ധവീരിയോ സാതതികോ…പേ….

൮൬൨. ‘‘ഹിത്വാ സതപലം കംസം, സോവണ്ണം സതരാജികം;

അഗ്ഗഹിം മത്തികാപത്തം, ഇദം ദുതിയാഭിസേചനം.

൮൬൩. ‘‘ഉച്ചേ മണ്ഡലിപാകാരേ, ദള്ഹമട്ടാലകോട്ഠകേ;

രക്ഖിതോ ഖഗ്ഗഹത്ഥേഹി, ഉത്തമം വിഹരിം പുരേ.

൮൬൪. ‘‘സോജ്ജ ഭദ്ദോ അനുത്രാസീ, പഹീനഭയഭേരവോ;

ഝായതി വനമോഗയ്ഹ, പുത്തോ ഗോധായ ഭദ്ദിയോ.

൮൬൫. ‘‘സീലക്ഖന്ധേ പതിട്ഠായ, സതിം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയം;

പാപുണിം അനുപുബ്ബേന, സബ്ബസംയോജനക്ഖയ’’ന്തി. –

ഇമാഹി ഗാഥാഹി സത്ഥു പുരതോ സീഹനാദം നദി.

തത്ഥ യാതം മേ ഹത്ഥിഗീവായാതി, ഭന്തേ, പുബ്ബേ മയാ ഗച്ഛന്തേനാപി ഹത്ഥിഗീവായ ഹത്ഥിക്ഖന്ധേ നിസീദിത്വാ യാതം ചരിതം. വത്ഥാനി പരിഹരന്തേനാപി സുഖുമാ സുഖസമ്ഫസ്സാ കാസികവത്ഥവിസേസാ ധാരിതാ. ഓദനം ഭുഞ്ജന്തേനാപി തിവസ്സികാനം പുരാണഗന്ധസാലീനം ഓദനോ തിത്തിരകപിഞ്ജരാദിനാ സുചിനാ മംസേന ഉപസിത്തതായ സുചിമംസൂപസേചനോ ഭുത്തോ, തഥാപി തം സുഖം ന മയ്ഹം ചിത്തപരിതോസകരം അഹോസി, യഥാ ഏതരഹി വിവേകസുഖന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സോജ്ജ ഭദ്ദോ’’തിആദി. ഏത്ഥ ച ഹത്ഥിഗ്ഗഹണേനേവ അസ്സരഥയാനാനി, വത്ഥഗ്ഗഹണേന സബ്ബരാജാലങ്കാരാ, ഓദനഗ്ഗഹണേന സബ്ബഭോജനവികതി ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബം. സോജ്ജാതി സോ അജ്ജ ഏതരഹി പബ്ബജ്ജായം ഠിതോ. ഭദ്ദോതി സീലാദിഗുണേഹി സമന്നാഗതത്താ ഭദ്ദോ. സാതതികോതി സമണധമ്മേ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരേ സാതച്ചയുത്തോ. ഉഞ്ഛാപത്താഗതേ രതോതി ഉഞ്ഛാചരിയായ പത്തേ ആഗതേ പത്തപരിയാപന്നേ അഭിരതോ, തേനേവ സന്തുട്ഠോതി അധിപ്പായോ. ഝായതീതി ഫലസമാപത്തിഝാനേന ഝായതി. പുത്തോ ഗോധായാതി കാളിഗോധായ നാമ ഖത്തിയായ പുത്തോ. ഭദ്ദിയോതി ഏവംനാമോ അത്താനമേവ ഥേരോ അഞ്ഞം വിയ കത്വാ വദതി.

ഗഹപതിചീവരം പടിക്ഖിപിത്വാ പംസുകൂലികങ്ഗസമാദാനേന പംസുകൂലികോ. സങ്ഘഭത്തം പടിക്ഖിപിത്വാ പിണ്ഡപാതികങ്ഗസമാദാനേന പിണ്ഡപാതികോ. അതിരേകചീവരം പടിക്ഖിപിത്വാ തേചീവരികങ്ഗസമാദാനേന തേചീവരികോ. ലോലുപ്പചാരം പടിക്ഖിപിത്വാ സപദാനചാരികങ്ഗസമാദാനേന സപദാനചാരീ. നാനാസനഭോജനം പടിക്ഖിപിത്വാ ഏകാസനികങ്ഗസമാദാനേന ഏകാസനികോ. ദുതിയകഭാജനം പടിക്ഖിപിത്വാ പത്തപിണ്ഡികങ്ഗസമാദാനേന പത്തപിണ്ഡികോ. അതിരിത്തഭോജനം പടിക്ഖിപിത്വാ ഖലുപച്ഛാഭത്തികങ്ഗസമാദാനേന ഖലുപച്ഛാഭത്തികോ. ഗാമന്തസേനാസനം പടിക്ഖിപിത്വാ ആരഞ്ഞികങ്ഗസമാദാനേന ആരഞ്ഞികോ. ഛന്നവാസം പടിക്ഖിപിത്വാ രുക്ഖമൂലികങ്ഗസമാദാനേന രുക്ഖമൂലികോ. ഛന്നരുക്ഖമൂലാനി പടിക്ഖിപിത്വാ അബ്ഭോകാസികങ്ഗസമാദാനേന അബ്ഭോകാസികോ. നസുസാനം പടിക്ഖിപിത്വാ സോസാനികങ്ഗസമാദാനേന സോസാനികോ. സേനാസനലോലുപ്പം പടിക്ഖിപിത്വാ യഥാസന്ഥതികങ്ഗസമാദാനേന യഥാസന്ഥതികോ. സയനം പടിക്ഖിപിത്വാ നേസജ്ജികങ്ഗസമാദാനേന നേസജ്ജികോ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരതോ പന ധുതങ്ഗകഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൨ ആദയോ) വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബാ.

ഉച്ചേതി ഉച്ചാദിട്ഠാനേ, ഉപരിപാസാദതായ വാ ഉച്ചേ. മണ്ഡലിപാകാരേതി മണ്ഡലാകാരേന പാകാരപരിക്ഖിത്തേ. ദള്ഹമട്ടാലകോട്ഠകേതി ഥിരേഹി അട്ടാലേഹി ദ്വാരകോട്ഠകേഹി ച സമന്നാഗതേ, നഗരേതി അത്ഥോ.

സതിം പഞ്ഞഞ്ചാതി ഏത്ഥ സതിസീസേന സമാധിം വദതി. ഫലസമാപത്തിനിരോധസമാപത്തിയോ സന്ധായ ‘‘സതിം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയ’’ന്തി വുത്തോ. സേസം തത്ഥ തത്ഥ വുത്തനയത്താ ഉത്താനമേവ.

ഏവം ഥേരോ സത്ഥു സമ്മുഖാ സീഹനാദം നദി. തം സുത്വാ ഭിക്ഖൂ അഭിപ്പസന്നാ അഹേസും.

കാളിഗോധാപുത്തഭദ്ദിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.