൧. അധിമുത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

വീസതിനിപാതേ യഞ്ഞത്ഥം വാതിആദികാ ആയസ്മതോ അപരസ്സ അധിമുത്തത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ അത്ഥദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ വിഭവസമ്പന്നേ കുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഉപട്ഠഹന്തോ മഹാദാനാനി പവത്തേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ആയസ്മതോ സംകിച്ചത്ഥേരസ്സ ഭഗിനിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തി, അധിമുത്തോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ മാതുലത്ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ സാമണേരഭൂമിയംയേവ ഠിതോ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൪.൮൪-൮൮) –

‘‘നിബ്ബുതേ ലോകനാഥമ്ഹി, അത്ഥദസ്സീനരുത്തമേ;

ഉപട്ഠഹിം ഭിക്ഖുസങ്ഘം, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ.

‘‘നിമന്തേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം, ഉജുഭൂതം സമാഹിതം;

ഉച്ഛുനാ മണ്ഡപം കത്വാ, ഭോജേസിം സങ്ഘമുത്തമം.

‘‘യം യം യോനുപപജ്ജാമി, ദേവത്തം അഥമാനുസം;

സബ്ബേ സത്തേ അഭിഭോമി, പുഞ്ഞകമ്മസ്സിദം ഫലം.

‘‘അട്ഠാരസേ കപ്പസതേ, യം ദാനമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഉച്ഛുദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ സമാപത്തിസുഖേന വീതിനാമേന്തോ ഉപസമ്പജ്ജിതുകാമോ ‘‘മാതരം ആപുച്ഛിസ്സാമീ’’തി മാതു സന്തികം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ദേവതായ ബലികമ്മകരണത്ഥം മംസപരിയേസനം ചരന്തേഹി പഞ്ചസതേഹി ചോരേഹി സമാഗച്ഛി. ചോരാ ച തം അഗ്ഗഹേസും ‘‘ദേവതായ ബലി ഭവിസ്സതീ’’തി. സോ ചോരേഹി ഗഹിതോപി അഭീതോ അച്ഛമ്ഭീ വിപ്പസന്നമുഖോവ അട്ഠാസി. തം ദിസ്വാ ചോരഗാമണിഅച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതോ പസംസന്തോ –

൭൦൫. ‘‘യഞ്ഞത്ഥം വാ ധനത്ഥം വാ, യേ ഹനാമ മയം പുരേ;

അവസേസം ഭയം ഹോതി, വേധന്തി വിലപന്തി ച.

൭൦൬. ‘‘തസ്സ തേ നത്ഥി ഭീതത്തം, ഭിയ്യോ വണ്ണോ പസീദതി;

കസ്മാ ന പരിദേവേസി, ഏവരൂപേ മഹബ്ഭയേ’’തി. – ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി;

തത്ഥ യഞ്ഞത്ഥന്തി യജനത്ഥം ദേവതാനം ബലികമ്മകരണത്ഥം വാ. വാ-സദ്ദോ വികപ്പനത്ഥോ. ധനത്ഥന്തി സാപതേയ്യഹരണത്ഥം. യേ ഹനാമ മയം പുരേതി യേ സത്തേ മയം പുബ്ബേ ഹനിമ്ഹ. അതീതത്ഥേ ഹി ഇദം വത്തമാനവചനം. അവസേതി അവസേ അസേരികേ കത്വാ. തന്തി തേസം. ‘‘അവസേസന്തി’’പി പഠന്തി. അമ്ഹേഹി ഗഹിതേസു തം ഏകം ഠപേത്വാ അവസേസാനം; അയമേവ വാ പാഠോ. ഭയം ഹോതീതി മരണഭയം ഹോതി. യേന തേ വേധന്തി വിലപന്തി,ചിത്തുത്രാസേന വേധന്തി, ‘‘സാമി, തുമ്ഹാകം ഇദഞ്ചിദഞ്ച ദസ്സാമ, ദാസാ ഭവിസ്സാമാ’’തിആദികം വദന്താ വിലപന്തി.

തസ്സ തേതി യോ ത്വം അമ്ഹേഹി ദേവതായ ബലികമ്മത്ഥം ജീവിതാ വോരോപേതുകാമേഹി ഉക്ഖിത്താസികേഹി സന്തജ്ജിതോ, തസ്സ തേ. ഭീതത്തന്തി ഭീതഭാവോ, ഭയന്തി അത്ഥോ. ഭിയ്യോ വണ്ണോ പസീദതീതി പകതിവണ്ണതോ ഉപരിപി തേ മുഖവണ്ണോ വിപ്പസീദതി. ഥേരസ്സ കിര തദാ ‘‘സചേ ഇമേ മാരേസ്സന്തി, ഇദാനേവാഹം അനുപാദായ പരിനിബ്ബായിസ്സാമി, ദുക്ഖഭാരോ വിഗച്ഛിസ്സതീ’’തി ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജി. ഏവരൂപേ മഹബ്ഭയേതി ഏദിസേ മഹതി മരണഭയേ ഉപട്ഠിതേ. ഹേതുഅത്ഥേ വാ ഏതം ഭുമ്മവചനം.

ഇദാനി ഥേരോ ചോരഗാമണിസ്സ പടിവചനദാനമുഖേന ധമ്മം ദേസേന്തോ –

൭൦൭. ‘‘നത്ഥി ചേതസികം ദുക്ഖം, അനപേക്ഖസ്സ ഗാമണി;

അതിക്കന്താ ഭയാ സബ്ബേ, ഖീണസംയോജനസ്സ വേ.

൭൦൮. ‘‘ഖീണായ ഭവനേത്തിയാ, ദിട്ഠേ ധമ്മേ യഥാതഥേ;

ന ഭയം മരണേ ഹോതി, ഭാരനിക്ഖേപനേ യഥാ.

൭൦൯. ‘‘സുചിണ്ണം ബ്രഹ്മചരിയം മേ, മഗ്ഗോ ചാപി സുഭാവിതോ;

മരണേ മേ ഭയം നത്ഥി, രോഗാനമിവ സങ്ഖയേ.

൭൧൦. ‘‘സുചിണ്ണം ബ്രഹ്മചരിയം മേ, മഗ്ഗോ ചാപി സുഭാവിതോ;

നിരസ്സാദാ ഭവാ ദിട്ഠാ, വിസം പിത്വാവ ഛഡ്ഡിതം.

൭൧൧. ‘‘പാരഗൂ അനുപാദാനോ, കതകിച്ചോ അനാസവോ;

തുട്ഠോ ആയുക്ഖയാ ഹോതി, മുത്തോ ആഘാതനാ യഥാ.

൭൧൨. ‘‘ഉത്തമം ധമ്മതം പത്തോ, സബ്ബലോകേ അനത്ഥികോ;

ആദിത്താവ ഘരാ മുത്തോ, മരണസ്മിം ന സോചതി.

൭൧൩. ‘‘യദത്ഥി സങ്ഗതം കിഞ്ചി, ഭവോ വാ യത്ഥ ലബ്ഭതി;

സബ്ബം അനിസ്സരം ഏതം, ഇതി വുത്തം മഹേസിനാ.

൭൧൪. ‘‘യോ തം തഥാ പജാനാതി, യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതം;

ന ഗണ്ഹാതി ഭവം കിഞ്ചി, സുതത്തംവ അയോഗുളം.

൭൧൫. ‘‘ന മേ ഹോതി ‘അഹോസി’ന്തി, ‘ഭവിസ്സ’ന്തി ന ഹോതി മേ;

സങ്ഖാരാ വിഗമിസ്സന്തി, തത്ഥ കാ പരിദേവനാ.

൭൧൬. ‘‘സുദ്ധം ധമ്മസമുപ്പാദം, സുദ്ധം സങ്ഖാരസന്തതിം;

പസ്സന്തസ്സ യഥാഭൂതം, ന ഭയം ഹോതി ഗാമണി.

൭൧൭. ‘‘തിണകട്ഠസമം ലോകം, യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതി;

മമത്തം സോ അസംവിന്ദം, ‘നത്ഥി മേ’തി ന സോചതി.

൭൧൮. ‘‘ഉക്കണ്ഠാമി സരീരേന, ഭവേനമ്ഹി അനത്ഥികോ;

സോയം ഭിജ്ജിസ്സതി കായോ, അഞ്ഞോ ച ന ഭവിസ്സതി.

൭൧൯. ‘‘യം വോ കിച്ചം സരീരേന, തം കരോഥ യദിച്ഛഥ;

ന മേ തപ്പച്ചയാ തത്ഥ, ദോസോ പേമഞ്ച ഹേഹിതീ’’തി. –

ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി.

൭൨൦. ‘‘തസ്സ തം വചനം സുത്വാ, അബ്ഭുതം ലോമഹംസനം;

സത്ഥാനി നിക്ഖിപിത്വാന, മാണവാ ഏതദബ്രവു’’ന്തി. –

അയം സങ്ഗീതികാരേഹി വുത്തഗാഥാ. ഇതോ അപരാ തിസ്സോ ചോരാനം, ഥേരസ്സ ച വചനപടിവചനഗാഥാ –

൭൨൧. ‘‘കിം ഭദന്തേ കരിത്വാന, കോ വാ ആചരിയോ തവ;

കസ്സ സാസനമാഗമ്മ, ലബ്ഭതേ തം അസോകതാ.

൭൨൨. ‘‘സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ, ജിനോ ആചരിയോ മമ;

മഹാകാരുണികോ സത്ഥാ, സബ്ബലോകതികിച്ഛകോ.

൭൨൩. ‘‘തേനായം ദേസിതോ ധമ്മോ, ഖയഗാമീ അനുത്തരോ;

തസ്സ സാസനമാഗമ്മ, ലബ്ഭതേ തം അസോകതാ.

൭൨൪. ‘‘സുത്വാന ചോരാ ഇസിനോ സുഭാസിതം, നിക്ഖിപ്പ സത്ഥാനി ച ആവുധാനി ച;

തമ്ഹാ ച കമ്മാ വിരമിംസു ഏകേ, ഏകേ ച പബ്ബജ്ജമരോചയിംസു.

൭൨൫. ‘‘തേ പബ്ബജിത്വാ സുഗതസ്സ സാസനേ, ഭാവേത്വ ബോജ്ഝങ്ഗബലാനി പണ്ഡിതാ;

ഉദഗ്ഗചിത്താ സുമനാ കതിന്ദ്രിയാ, ഫുസിംസു നിബ്ബാനപദം അസങ്ഖത’’ന്തി. –

ഇമാപി സങ്ഗീതികാരേഹി വുത്തഗാഥാ.

തത്ഥ നത്ഥി ചേതസികം ദുക്ഖം, അനപേക്ഖസ്സ, ഗാമണീതി ഗാമണി, അപേക്ഖായ, തണ്ഹായ, അഭാവേന അനപേക്ഖസ്സ മാദിസസ്സ, ലോഹിതസഭാവോ പുബ്ബോ വിയ, ചേതസികം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം നത്ഥി, ദോമനസ്സാഭാവാപദേസേന ഭയാഭാവം വദതി. തേനാഹ ‘‘അതിക്കന്താ ഭയാ സബ്ബേ’’തി. അതിക്കന്താ ഭയാ സബ്ബേതി ഖീണസംയോജനസ്സ അരഹതോ പഞ്ചവീസതി മഹാഭയാ, അഞ്ഞേ ച സബ്ബേപി ഭയാ ഏകംസേന അതിക്കന്താ അതീതാ, അപഗതാതി അത്ഥോ.

ദിട്ഠേ ധമ്മേ യഥാതഥേതി ചതുസച്ചധമ്മേ പരിഞ്ഞാപഹാനസച്ഛികിരിയഭാവനാവസേന മഗ്ഗപഞ്ഞായ യഥാഭൂതം ദിട്ഠേ. മരണേതി മരണഹേതു. ഭാരനിക്ഖേപനേ യഥാതി യഥാ കോചി പുരിസോ സീസേ ഠിതേന മഹതാ ഗരുഭാരേന സംസീദന്തോ തസ്സ നിക്ഖേപനേ, അപനയനേ ന ഭായതി, ഏവം സമ്പദമിദന്തി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘ഭാരാ ഹവേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, ഭാരഹാരോ ച പുഗ്ഗലോ;

ഭാരാദാനം ദുഖം ലോകേ, ഭാരനിക്ഖേപനം സുഖ’’ന്തി. (സം. നി. ൩.൨൨);

സുചിണ്ണന്തി സുട്ഠു ചരിതം. ബ്രഹ്മചരിയന്തി, സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹം സാസനബ്രഹ്മചരിയം. തതോ ഏവ മഗ്ഗോ ചാപി സുഭാവിതോ അട്ഠങ്ഗികോ അരിയമഗ്ഗോപി സമ്മദേവ ഭാവിതോ. രോഗാനമിവ സങ്ഖയേതി യഥാ ബഹൂഹി രോഗേഹി അഭിഭൂതസ്സ ആതുരസ്സ രോഗാനം സങ്ഖയേ പീതിസോമനസ്സമേവ ഹോതി, ഏവം ഖന്ധരോഗസങ്ഖയേ മരണേ മാദിസസ്സ ഭയം നത്ഥി.

നിരസ്സാദാ ഭവാ ദിട്ഠാതി തീഹി ദുക്ഖതാഹി അഭിഭൂതാ, ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി ആദിത്താ, തയോ ഭവാ നിരസ്സാദാ, അസ്സാദരഹിതാ, മയാ ദിട്ഠാ. വിസം പിത്വാവ ഛഡ്ഡിതന്തി പമാദവസേന വിസം പിവിത്വാ താദിസേന പയോഗേന ഛഡ്ഡിതം വിയ മരണേ മേ ഭയം നത്ഥീതി അത്ഥോ.

മുത്തോ ആഘാതനാ യഥാതി യഥാ ചോരേഹി മാരണത്ഥം ആഘാതനം നീതോ കേനചി ഉപായേന തതോ മുത്തോ ഹട്ഠതുട്ഠോ ഹോതി, ഏവം സംസാരപാരം, നിബ്ബാനം, ഗതത്താ പാരഗൂ, ചതൂഹിപി ഉപാദാനേഹി അനുപാദാനോ, പരിഞ്ഞാദീനം സോളസന്നം കിച്ചാനം കതത്താ കതകിച്ചോ കാമാസവാദീഹി അനാസവോ, ആയുക്ഖയാ ആയുക്ഖയഹേതു തുട്ഠോ സോമനസ്സികോ ഹോതി.

ഉത്തമന്തി സേട്ഠം. ധമ്മതന്തി, ധമ്മസഭാവം. അരഹത്തേ സിദ്ധേ സിജ്ഝനഹേതു ഇട്ഠാദീസു താദിഭാവം. സബ്ബലോകേതി സബ്ബലോകസ്മിമ്പി, ദീഘായുകസുഖബഹുലതാദിവസേന സംയുത്തേപി ലോകേ. അനത്ഥികോതി, അനപേക്ഖോ. ആദിത്താവ ഘരാ മുത്തോതി യഥാ കോചി പുരിസോ സമന്തതോ ആദിത്തതോ പജ്ജലിതതോ ഗേഹതോ നിസ്സടോ, തതോ നിസ്സരണനിമിത്തം ന സോചതി, ഏവം ഖീണാസവോ മരണനിമിത്തം ന സോചതി.

യദത്ഥി സങ്ഗതം കിഞ്ചീതി യംകിഞ്ചി ഇമസ്മിം ലോകേ അത്ഥി, വിജ്ജതി, ഉപലബ്ഭതി സങ്ഗതം, സത്തേഹി സങ്ഖാരേഹി വാ സമാഗമോ, സമോധാനം. ‘‘സങ്ഖത’’ന്തിപി പാഠോ, തസ്സ യംകിഞ്ചി പച്ചയേഹി സമച്ച സമ്ഭുയ്യ കതം, പടിച്ചസമുപ്പന്നന്തി അത്ഥോ. ഭവോ വാ യത്ഥ ലബ്ഭതീതി യസ്മിം സത്തനികായേ യോ ഉപപത്തിഭവോ ലബ്ഭതി. സബ്ബം അനിസ്സരം ഏതന്തി സബ്ബമേതം ഇസ്സരരഹിതം, ന ഏത്ഥ കേനചി ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി ഇസ്സരിയം വത്തേതും സക്കാ. ഇതി വുത്തം മഹേസിനാതി ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി ഏവം വുത്തം മഹേസിനാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന. തസ്മാ ‘‘അനിസ്സരം ഏത’’ന്തി പജാനന്തോ മരണസ്മിം ന സോചതീതി യോജനാ.

ന ഗണ്ഹാതി ഭവം കിഞ്ചീതി യോ അരിയസാവകോ ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തിആദിനാ (ധ. പ. ൨൭൭) യഥാ ബുദ്ധേന ഭഗവതാ ദേസിതം, തഥാ തം ഭവത്തയം വിപസ്സനാപഞ്ഞാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ പജാനാതി. സോ യഥാ കോചി പുരിസോ സുഖകാമോ ദിവസം സന്തത്തം അയോഗുളം ഹത്ഥേന ന ഗണ്ഹാതി, ഏവം കിഞ്ചി ഖുദ്ദകം വാ മഹന്തം വാ ഭവം ന ഗണ്ഹാതി, ന തത്ഥ തണ്ഹം കരോതീതി അത്ഥോ.

ന മേ ഹോതി ‘‘അഹോസി’’ന്തി ‘‘അതീതമദ്ധാനം അഹം ഈദിസോ അഹോസി’’ന്തി അത്തദിട്ഠിവസേന ന മേ ചിത്തപ്പവത്തി അത്ഥി ദിട്ഠിയാ സമ്മദേവ ഉഗ്ഘാടിതത്താ, ധമ്മസഭാവസ്സ ച സുദിട്ഠത്താ. ‘‘ഭവിസ്സ’’ന്തി ന ഹോതി മേതി തതോ ഏവ ‘‘അനാഗതമദ്ധാനം അഹം ഏദിസോ കഥം നു ഖോ ഭവിസ്സം ഭവേയ്യ’’ന്തി ഏവമ്പി മേ ന ഹോതി. സങ്ഖാരാ വിഗമിസ്സന്തീതി ഏവം പന ഹോതി ‘‘യഥാപച്ചയം പവത്തമാനാ സങ്ഖാരാവ, ന ഏത്ഥ കോചി അത്താ വാ അത്തനിയം വാ, തേ ച ഖോ വിഗമിസ്സന്തി, വിനസ്സിസ്സന്തി, ഖണേ ഖണേ ഭിജ്ജിസ്സന്തീ’’തി. തത്ഥ കാ പരിദേവനാതി ഏവം പസ്സന്തസ്സ മാദിസസ്സ തത്ഥ സങ്ഖാരഗതേ കാ നാമ പരിദേവനാ.

സുദ്ധന്തി കേവലം, അത്തസാരേന അസമ്മിസ്സം. ധമ്മസമുപ്പാദന്തി പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നധമ്മസമുപ്പത്തിം അവിജ്ജാദിപച്ചയേഹി സങ്ഖാരാദിധമ്മമത്തപ്പവത്തിം. സങ്ഖാരസന്തതിന്തി കിലേസകമ്മവിപാകപ്പഭേദസങ്ഖാരപബന്ധം. പസ്സന്തസ്സ യഥാഭൂതന്തി സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ യാഥാവതോ ജാനന്തസ്സ.

തിണകട്ഠസമം ലോകന്തി യഥാ അരഞ്ഞേ അപരിഗ്ഗഹേ തിണകട്ഠേ കേനചി ഗയ്ഹമാനേ അപരസ്സ ‘‘മയ്ഹം സന്തകം അയം ഗണ്ഹതീ’’തി ന ഹോതി, ഏവം സോ അസാമികതായ തിണകട്ഠസമം സങ്ഖാരലോകം യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതി, സോ തത്ഥ മമത്തം അസംവിന്ദം അസംവിന്ദന്തോ അലഭന്തോ അകരോന്തോ. നത്ഥി മേതി ‘‘അഹു വത സോഹം, തം മേ നത്ഥീ’’തി ന സോചതി.

ഉക്കണ്ഠാമി സരീരേനാതി അസാരകേന അഭിനുദേന ദുക്ഖേന അകതഞ്ഞുനാ അസുചിദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛപടിക്കൂലസഭാവേന ഇമിനാ കായേന ഉക്കണ്ഠാമി ഇമം കായം നിബ്ബിന്ദന്തോ ഏവം തിട്ഠാമി. ഭവേനമ്ഹി അനത്ഥികോതി സബ്ബേനപി ഭവേന അനത്ഥികോ അമ്ഹി, ന കിഞ്ചി ഭവം പത്ഥേമി. സോയം ഭിജ്ജിസ്സതി കായോതി അയം മമ കായോ ഇദാനി തുമ്ഹാകം പയോഗേന അഞ്ഞഥാ വാ അഞ്ഞത്ഥ ഭിജ്ജിസ്സതി. അഞ്ഞോ ച ന ഭവിസ്സതീതി അഞ്ഞോ കായോ മയ്ഹം ആയതിം ന ഭവിസ്സതി, പുനബ്ഭവാഭാവതോ.

യം വോ കിച്ചം സരീരേനാതി യം തുമ്ഹാകം ഇമിനാ സരീരേന പയോജനം, തം കരോഥ യദിച്ഛഥ, ഇച്ഛഥ ചേ. ന മേ തപ്പച്ചയാതി, തം നിമിത്തം ഇമസ്സ സരീരസ്സ തുമ്ഹേഹി യഥിച്ഛിതകിച്ചസ്സ കരണഹേതു. തത്ഥാതി തേസു കരോന്തേസു ച അകരോന്തേസു ച. ദോസോ പേമഞ്ച ഹേഹിതീതി യഥാക്കമം പടിഘോ അനുനയോ ന ഭവിസ്സതി, അത്തനോ ഭവേ അപേക്ഖായ സബ്ബസോ പഹീനത്താതി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞപച്ചയാ അഞ്ഞത്ഥ ച പടിഘാനുനയേസു അസന്തേസുപി തപ്പച്ചയാ, ‘‘തത്ഥാ’’തി വചനം യഥാധിഗതവസേന വുത്തം.

തസ്സാതി അധിമുത്തത്ഥേരസ്സ. തം വചനന്തി ‘‘നത്ഥി ചേതസികം ദുക്ഖ’’ന്തിആദികം മരണേ ഭയാഭാവാദിദീപകം, തതോ ഏവ അബ്ഭുതം ലോമഹംസനം വചനം സുത്വാ. മാണവാതി ചോരാ. ചോരാ ഹി ‘‘മാണവാ’’തി വുച്ചന്തി ‘‘മാണവേഹി സഹ ഗച്ഛന്തി കതകമ്മേഹി അകതകമ്മേഹിപീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൪൯) വിയ.

കിം ഭദന്തേ കരിത്വാനാതി, ഭന്തേ, കിം നാമ തപോകമ്മം കത്വാ. കോ വാ തവ ആചരിയോ കസ്സ സാസനം, ഓവാദം നിസ്സായ അയം അസോകതാ മരണകാലേ സോകാഭാവോ ലബ്ഭതീതി ഏതം അത്ഥം അബ്രവും, പുച്ഛാവസേന കഥേസും, ഭാസിംസു.

തം സുത്വാ ഥേരോ തേസം പടിവചനം ദേന്തോ ‘‘സബ്ബഞ്ഞൂ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സബ്ബഞ്ഞൂതി പരോപദേസേന വിനാ സബ്ബപകാരേന സബ്ബധമ്മാവബോധനസമത്ഥസ്സ ആകങ്ഖാപടിബദ്ധവുത്തിനോ അനാവരണഞാണസ്സ അധിഗമേന അതീതാദിഭേദം സബ്ബം ജാനാതീതി, സബ്ബഞ്ഞൂ. തേനേവ സമന്തചക്ഖുനാ സബ്ബസ്സ ദസ്സനതോ സബ്ബദസ്സാവീ. യമ്ഹി അനാവരണഞാണം, തദേവ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, നത്ഥേവ അസാധാരണഞാണപാളിയാ വിരോധോ വിസയുപ്പത്തിമുഖേന അഞ്ഞേഹി അസാധാരണഭാവദസ്സനത്ഥം ഏകസ്സേവ ഞാണസ്സ ദ്വിധാ വുത്തത്താ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഇതിവുത്തകവണ്ണനായം (ഇതിവു. അട്ഠ. ൩൮) വിത്ഥാരതോ വുത്തമേവാതി തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. പഞ്ചന്നമ്പി മാരാനം വിജയതോ ജിനോ, ഹീനാദിവിഭാഗഭിന്നേ സബ്ബസ്മിം സത്തനികായേ അധിമുത്തവുത്തിതായ മഹതിയാ കരുണായ സമന്നാഗതത്താ മഹാകാരുണികോ, ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേഹി യഥാരഹം വേനേയ്യാനം അനുസാസനതോ സത്ഥാ, തതോ ഏവ സബ്ബലോകസ്സ കിലേസരോഗതികിച്ഛനതോ സബ്ബലോകതികിച്ഛകോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ആചരിയോ മമാതി യോജനാ. ഖയഗാമീതി നിബ്ബാനഗാമീ.

ഏവം ഥേരേന സത്ഥു സാസനസ്സ ച ഗുണേ പകാസിതേ പടിലദ്ധസദ്ധാ ഏകച്ചേ ചോരാ പബ്ബജിംസു, ഏകച്ചേ ഉപാസകത്തം പവേദേസും. തമത്ഥം ദീപേന്തോ ധമ്മസങ്ഗാഹകാ ‘‘സുത്വാന ചോരാ’’തിആദിനാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസിംസു. തത്ഥ ഇസിനോതി അധിസീലസിക്ഖാദീനം ഏസനട്ഠേന ഇസിനോ, അധിമുത്തത്ഥേരസ്സ. നിക്ഖിപ്പാതി പഹായ. സത്ഥാനി ച ആവുധാനി ചാതി അസിആദിസത്ഥാനി ചേവ ധനുകലാപാദിആവുധാനി ച. തമ്ഹാ ച കമ്മാതി തതോ ചോരകമ്മതോ.

തേ പബ്ബജിത്വാ സുഗതസ്സ സാസനേതി തേ ചോരാ സോഭനഗമനതാദീഹി സുഗതസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ പബ്ബജ്ജം ഉപഗന്ത്വാ. ഭാവനാവിസേസാധിഗതായ ഓദഗ്യലക്ഖണായ പീതിയാ സമന്നാഗമേന ഉദഗ്ഗചിത്താ. സുമനാതി സോമനസ്സപ്പത്താ. കതിന്ദ്രിയാതി ഭാവിതിന്ദ്രിയാ. ഫുസിംസൂതി അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമേന അസങ്ഖതം നിബ്ബാനം അധിഗച്ഛിംസു. അധിമുത്തോ കിര ചോരേ നിബ്ബിസേവനേ കത്വാ, തേ തത്ഥേവ ഠപേത്വാ, മാതു സന്തികം ഗന്ത്വാ, മാതരം ആപുച്ഛിത്വാ, പച്ചാഗന്ത്വാ തേഹി സദ്ധിം ഉപജ്ഝായസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ, പബ്ബാജേത്വാ ഉപസമ്പദം അകാസി. അഥ തേസം കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖി, തേ നചിരസ്സേവ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു. തേന വുത്തം ‘‘പബ്ബജിത്വാ…പേ… അസങ്ഖത’’ന്തി.

അധിമുത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.