൧൬. സാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൯൬൨. ന മേ ദിട്ഠോതി സാരിപുത്തസുത്തം, ‘‘ഥേരപഞ്ഹസുത്ത’’ന്തിപി വുച്ചതി. കാ ഉപ്പത്തി? ഇമസ്സ സുത്തസ്സ ഉപ്പത്തി – രാജഗഹകസ്സ സേട്ഠിസ്സ ചന്ദനഘടികായ പടിലാഭം ആദിം കത്വാ തായ ചന്ദനഘടികായ കതസ്സ പത്തസ്സ ആകാസേ ഉസ്സാപനം ആയസ്മതോ പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജസ്സ ഇദ്ധിയാ പത്തഗ്ഗഹണം, തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം സാവകാനം ഇദ്ധിപടിക്ഖേപോ, തിത്ഥിയാനം ഭഗവതാ സദ്ധിം പാടിഹാരിയം കത്തുകാമതാ, പാടിഹാരിയകരണം, ഭഗവതോ സാവത്ഥിഗമനം, തിത്ഥിയാനുബന്ധനം, സാവത്ഥിയം പസേനദിനോ ബുദ്ധൂപഗമനം കണ്ഡമ്ബപാതുഭാവോ, ചതുന്നം പരിസാനം തിത്ഥിയജയത്ഥം പാടിഹാരിയകരണുസ്സുക്കനിവാരണം, യമകപാടിഹാരിയകരണം, കതപാടിഹാരിയസ്സ ഭഗവതോ താവതിംസഭവനഗമനം, തത്ഥ തേമാസം ധമ്മദേസനാ, ആയസ്മതാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരേന യാചിതസ്സ ദേവലോകതോ സങ്കസ്സനഗരേ ഓരോഹണന്തി ഇമാനി വത്ഥൂനി അന്തരന്തരേ ച ജാതകാനി വിത്ഥാരേത്വാ യാവ ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാഹി പൂജിയമാനോ ഭഗവാ മജ്ഝേ മണിമയേന സോപാനേന സങ്കസ്സനഗരേ ഓരുയ്ഹ സോപാനകളേവരേ അട്ഠാസി –

‘‘യേ ഝാനപ്പസുതാ ധീരാ, നേക്ഖമ്മൂപസമേ രതാ;

ദേവാപി തേസം പിഹയന്തി, സമ്ബുദ്ധാനം സതീമത’’ന്തി. (ധ. പ. ൧൮൧) –

ഇമിസ്സാ ധമ്മപദഗാഥായ വുച്ചമാനായ വുത്താ. സോപാനകളേവരേ ഠിതം പന ഭഗവന്തം സബ്ബപഠമം ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ വന്ദി, തതോ ഉപ്പലവണ്ണാ ഭിക്ഖുനീ, അഥാപരോ ജനകായോ. തത്ര ഭഗവാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമിസ്സം പരിസതി മോഗ്ഗല്ലാനോ ഇദ്ധിയാ അഗ്ഗോതി പാകടോ, അനുരുദ്ധോ ദിബ്ബചക്ഖുനാ, പുണ്ണോ ധമ്മകഥികത്തേന, സാരിപുത്തം പനായം പരിസാ ന കേനചി ഗുണേന ഏവം അഗ്ഗോതി ജാനാതി, യംനൂനാഹം സാരിപുത്തം പഞ്ഞാഗുണേന പകാസേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഥേരം പഞ്ഹം പുച്ഛി. ഥേരോ ഭഗവതാ പുച്ഛിതം പുച്ഛിതം പുഥുജ്ജനപഞ്ഹം, സേക്ഖപഞ്ഹം, അസേക്ഖപഞ്ഹഞ്ച, സബ്ബം വിസ്സജ്ജേസി. തദാ നം ജനോ ‘‘പഞ്ഞായ അഗ്ഗോ’’തി അഞ്ഞാസി. അഥ ഭഗവാ ‘‘സാരിപുത്തോ ന ഇദാനേവ പഞ്ഞായ അഗ്ഗോ, അതീതേപി പഞ്ഞായ അഗ്ഗോ’’തി ജാതകം ആനേസി.

അതീതേ പരോസഹസ്സാ ഇസയോ വനമൂലഫലാഹാരാ പബ്ബതപാദേ വസന്തി. തേസം ആചരിയസ്സ ആബാധോ ഉപ്പജ്ജി, ഉപട്ഠാനാനി വത്തന്തി. ജേട്ഠന്തേവാസീ ‘‘സപ്പായഭേസജ്ജം ആഹരിസ്സാമി, ആചരിയം അപ്പമത്താ ഉപട്ഠഹഥാ’’തി വത്വാ മനുസ്സപഥം അഗമാസി. തസ്മിം അനാഗതേയേവ ആചരിയോ കാലമകാസി. തം ‘‘ഇദാനി കാലം കരിസ്സതീ’’തി അന്തേവാസികാ സമാപത്തിമാരബ്ഭ പുച്ഛിംസു. സോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിം സന്ധായാഹ – ‘‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’’തി, അന്തേവാസിനോ ‘‘നത്ഥി ആചരിയസ്സ അധിഗമോ’’തി അഗ്ഗഹേസും. അഥ ജേട്ഠന്തേവാസീ ഭേസജ്ജം ആദായ ആഗന്ത്വാ തം കാലകതം ദിസ്വാ ആചരിയം ‘‘കിഞ്ചി പുച്ഛിത്ഥാ’’തി ആഹ. ആമ പുച്ഛിമ്ഹാ, ‘‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’’തി ആഹ, ന കിഞ്ചി ആചരിയേന അധിഗതന്തി. നത്ഥി കിഞ്ചീതി വദന്തോ ആചരിയോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം പവേദേസി, സക്കാതബ്ബോ ആചരിയോതി.

‘‘പരോസഹസ്സമ്പി സമാഗതാനം,

കന്ദേയ്യും തേ വസ്സസതം അപഞ്ഞാ;

ഏകോപി സേയ്യോ പുരിസോ സപഞ്ഞോ,

യോ ഭാസിതസ്സ വിജാനാതി അത്ഥ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൯൯);

കഥിതേ ച പന ഭഗവതാ ജാതകേ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ അത്തനോ സദ്ധിവിഹാരികാനം പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനമത്ഥായ സപ്പായസേനാസനഗോചരസീലവതാദീനി പുച്ഛിതും ‘‘ന മേ ദിട്ഠോ ഇതോ പുബ്ബേ’’തി ഇമം ഥുതിഗാഥം ആദിം കത്വാ അട്ഠ ഗാഥായോ അഭാസി. തമത്ഥം വിസ്സജ്ജേന്തോ ഭഗവാ തതോ പരാ സേസഗാഥാതി.

തത്ഥ ഇതോ പുബ്ബേതി ഇതോ സങ്കസ്സനഗരേ ഓതരണതോ പുബ്ബേ. വഗ്ഗുവദോതി സുന്ദരവദോ. തുസിതാ ഗണിമാഗതോതി തുസിതകായാ ചവിത്വാ മാതുകുച്ഛിം ആഗതത്താ തുസിതാ ആഗതോ, ഗണാചരിയത്താ ഗണീ. സന്തുട്ഠട്ഠേന വാ തുസിതസങ്ഖാതാ ദേവലോകാ ഗണിം ആഗതോ തുസിതാനം വാ അരഹന്താനം ഗണിം ആഗതോതി.

൯൬൩. ദുതിയഗാഥായ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ യഥാ ദിസ്സതീതി സദേവകസ്സ ലോകസ്സ വിയ മനുസ്സാനമ്പി ദിസ്സതി. യഥാ വാ ദിസ്സതീതി തച്ഛതോ അവിപരീതതോ ദിസ്സതി ചക്ഖുമാതി ഉത്തമചക്ഖു. ഏകോതി പബ്ബജ്ജാസങ്ഖാതാദീഹി ഏകോ. രതിന്തി നേക്ഖമ്മരതിആദിം.

൯൬൪. തതിയഗാഥായ ബഹൂനമിധ ബദ്ധാനന്തി ഇധ ബഹൂനം ഖത്തിയാദീനം സിസ്സാനം. സിസ്സാ ഹി ആചരിയേ പടിബദ്ധവുത്തിത്താ ‘‘ബദ്ധാ’’തി വുച്ചന്തി അത്ഥി പഞ്ഹേന ആഗമന്തി അത്ഥികോ പഞ്ഹേന ആഗതോമ്ഹി, അത്ഥികാനം വാ പഞ്ഹേന ആഗമനം, പഞ്ഹേന അത്ഥി ആഗമനം വാതി.

൯൬൫. ചതുത്ഥഗാഥായ വിജിഗുച്ഛതോതി ജാതിആദീഹി അട്ടീയതോ രിത്തമാസനന്തി വിവിത്തം മഞ്ചപീഠം. പബ്ബതാനം ഗുഹാസു വാതി പബ്ബതഗുഹാസു വാ രിത്തമാസനം ഭജതോതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം.

൯൬൬. പഞ്ചമഗാഥായ ഉച്ചാവചേസൂതി ഹീനപണീതേസു. സയനേസൂതി വിഹാരാദീസു സേനാസനേസു. കീവന്തോ തത്ഥ ഭേരവാതി കിത്തകാ തത്ഥ ഭയകാരണാ. ‘‘കുവന്തോ’’തിപി പാഠോ, കൂജന്തോതി ചസ്സ അത്ഥോ. ന പന പുബ്ബേനാപരം സന്ധിയതി.

൯൬൭. ഛട്ഠഗാഥായ കതീ പരിസ്സയാതി കിത്തകാ ഉപദ്ദവാ. അഗതം ദിസന്തി നിബ്ബാനം. തഞ്ഹി അഗതപുബ്ബത്താ അഗതം തഥാ നിദ്ദിസിതബ്ബതോ ദിസാ ചാതി. തേന വുത്തം ‘‘അഗതം ദിസ’’ന്തി. അഭിസമ്ഭവേതി അഭിഭവേയ്യ. പന്തമ്ഹീതി പരിയന്തേ.

൯൬൮-൯. സത്തമഗാഥായ ക്യാസ്സ ബ്യപ്പഥയോ അസ്സൂതി കീദിസാനി തസ്സ വചനാനി അസ്സു. അട്ഠമഗാഥായ ഏകോദി നിപകോതി ഏകഗ്ഗചിത്തോ പണ്ഡിതോ.

൯൭൦. ഏവം ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന തീഹി ഗാഥാഹി ഭഗവന്തം ഥോമേത്വാ പഞ്ചഹി ഗാഥാഹി – പഞ്ചസതാനം സിസ്സാനമത്ഥായ സേനാസനഗോചരസീലവതാദീനി പുച്ഛിതോ ഭഗവാ തമത്ഥം പകാസേതും ‘‘വിജിഗുച്ഛമാനസ്സാ’’തിആദിനാ നയേന വിസ്സജ്ജനമാരദ്ധോ. തത്ഥ പഠമഗാഥായ താവത്ഥോ – ജാതിആദീഹി വിജിഗുച്ഛമാനസ്സ രിത്താസനം സയനം സേവതോ ചേ സമ്ബോധികാമസ്സ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനോ യദിദം ഫാസു യോ ഫാസുവിഹാരോ യഥാനുധമ്മം യോ ച അനുധമ്മോ, തം തേ പവക്ഖാമി യഥാ പജാനം യഥാ പജാനന്തോ വദേയ്യ, ഏവം വദാമീതി.

൯൭൧. ദുതിയഗാഥായ പരിയന്തചാരീതി സീലാദീസു ചതൂസു പരിയന്തേസു ചരമാനോ. ഡംസാധിപാതാനന്തി പിങ്ഗലമക്ഖികാനഞ്ച സേസമക്ഖികാനഞ്ച. സേസമക്ഖികാ ഹി തതോ തതോ അധിപതിത്വാ ഖാദന്തി, തസ്മാ ‘‘അധിപാതാ’’തി വുച്ചന്തി. മനുസ്സഫസ്സാനന്തി ചോരാദിഫസ്സാനം.

൯൭൨. തതിയഗാഥായ പരധമ്മികാ നാമ സത്ത സഹധമ്മികവജ്ജാ സബ്ബേപി ബാഹിരകാ. കുസലാനുഏസീതി കുസലധമ്മേ അന്വേസമാനോ.

൯൭൩. ചതുത്ഥഗാഥായ ആതങ്കഫസ്സേനാതി രോഗഫസ്സേന. സീതം അതുണ്ഹന്തി സീതഞ്ച ഉണ്ഹഞ്ച. സോ തേഹി ഫുട്ഠോ ബഹുധാതി സോ തേഹി ആതങ്കാദീഹി അനേകേഹി ആകാരേഹി ഫുട്ഠോ സമാനോപി. അനോകോതി അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണാദീനം അനോകാസഭൂതോ.

൯൭൪. ഏവം ‘‘ഭിക്ഖുനോ വിജിഗുച്ഛതോ’’തിആദീഹി തീഹി ഗാഥാഹി പുട്ഠമത്ഥം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഇദാനി ‘‘ക്യാസ്സ ബ്യപ്പഥയോ’’തിആദിനാ നയേന പുട്ഠം വിസ്സജ്ജേന്തോ ‘‘ഥേയ്യം ന കാരേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഫസ്സേതി ഫരേയ്യ. യദാവിലത്തം മനസോ വിജഞ്ഞാതി യം ചിത്തസ്സ ആവിലത്തം വിജാനേയ്യ, തം സബ്ബം ‘‘കണ്ഹസ്സ പക്ഖോ’’തി വിനോദയേയ്യ.

൯൭൫. മൂലമ്പി തേസം പലിഖഞ്ഞ തിട്ഠേതി തേസം കോധാതിമാനാനം യം അവിജ്ജാദികം മൂലം, തമ്പി പലിഖണിത്വാ തിട്ഠേയ്യ. അദ്ധാ ഭവന്തോ അഭിസമ്ഭവേയ്യാതി ഏവം പിയപ്പിയം അഭിഭവന്തോ ഏകംസേനേവ അഭിഭവേയ്യ, ന തത്ര സിഥിലം പരക്കമേയ്യാതി അധിപ്പായോ.

൯൭൬. പഞ്ഞം പുരക്ഖത്വാതി പഞ്ഞം പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ. കല്യാണപീതീതി കല്യാണായ പീതിയാ സമന്നാഗതോ. ചതുരോ സഹേഥ പരിദേവധമ്മേതി അനന്തരഗാഥായ വുച്ചമാനേ പരിദേവനീയധമ്മേ സഹേയ്യ.

൯൭൭. കിംസൂ അസിസ്സാമീതി കിം ഭുഞ്ജിസ്സാമി. കുവം വാ അസിസ്സന്തി കുഹിം വാ അസിസ്സാമി. ദുക്ഖം വത സേത്ഥ ക്വജ്ജ സേസ്സന്തി ഇമം രത്തിം ദുക്ഖം സയിം, അജ്ജ ആഗമനരത്തിം കത്ഥ സയിസ്സം. ഏതേ വിതക്കേതി ഏതേ പിണ്ഡപാതനിസ്സിതേ ദ്വേ, സേനാസനനിസ്സിതേ ദ്വേതി ചത്താരോ വിതക്കേ. അനികേതചാരീതി അപലിബോധചാരീ നിത്തണ്ഹചാരീ.

൯൭൮. കാലേതി പിണ്ഡപാതകാലേ പിണ്ഡപാതസങ്ഖാതം അന്നം വാ ചീവരകാലേ ചീവരസങ്ഖാതം വസനം വാ ലദ്ധാ ധമ്മേന സമേനാതി അധിപ്പായോ. മത്തം സോ ജഞ്ഞാതി പടിഗ്ഗഹണേ ച പരിഭോഗേ ച സോ പമാണം ജാനേയ്യ. ഇധാതി സാസനേ, നിപാതമത്തമേവ വാ ഏതം. തോസനത്ഥന്തി സന്തോസത്ഥം, ഏതദത്ഥം മത്തം ജാനേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. സോ തേസു ഗുത്തോതി സോ ഭിക്ഖു തേസു പച്ചയേസു ഗുത്തോ. യതചാരീതി സംയതവിഹാരോ, രക്ഖിതിരിയാപഥോ രക്ഖിതകായവചീമനോദ്വാരോ ചാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘യതിചാരീ’’തിപി പാഠോ, സോയേവത്ഥോ. രുസിതോതി രോസിതോ, ഘട്ടിതോതി വുത്തം ഹോതി.

൯൭൯. ഝാനാനുയുത്തോതി അനുപന്നുപ്പാദനേന ഉപ്പന്നാസേവനേന ച ഝാനേ അനുയുത്തോ. ഉപേക്ഖമാരബ്ഭ സമാഹിതത്തോതി ചതുത്ഥജ്ഝാനുപേക്ഖം ഉപ്പാദേത്വാ സമാഹിതചിത്തോ. തക്കാസയം കുക്കുച്ചിയൂപഛിന്ദേതി കാമവിതക്കാദിം തക്കഞ്ച, കാമസഞ്ഞാദിം തസ്സ തക്കസ്സ ആസയഞ്ച, ഹത്ഥകുക്കുച്ചാദിം കുക്കുച്ചിയഞ്ച ഉപച്ഛിന്ദേയ്യ.

൯൮൦. ചുദിതോ വചീഭി സതിമാഭിനന്ദേതി ഉപജ്ഝായാദീഹി വാചാഹി ചോദിതോ സമാനോ സതിമാ ഹുത്വാ തം ചോദനം അഭിനന്ദേയ്യ. വാചം പമുഞ്ചേ കുസലന്തി ഞാണസമുട്ഠിതം വാചം പമുഞ്ചേയ്യ. നാതിവേലന്തി അതിവേലം പന വാചം കാലവേലഞ്ച സീലവേലഞ്ച അതിക്കന്തം നപ്പമുഞ്ചേയ്യ. ജനവാദധമ്മായാതി ജനവാദകഥായ. ന ചേതയേയ്യാതി ചേതനം ന ഉപ്പാദേയ്യ.

൯൮൧. അഥാപരന്തി അഥ ഇദാനി ഇതോ പരമ്പി. പഞ്ച രജാനീതി രൂപരാഗാദീനി പഞ്ച രജാനി. യേസം സതീമാ വിനയായ സിക്ഖേതി യേസം ഉപട്ഠിതസ്സതി ഹുത്വാ വിനയനത്ഥം തിസ്സോ സിക്ഖാ സിക്ഖേയ്യ. ഏവം സിക്ഖന്തോ ഹി രൂപേസു…പേ… ഫസ്സേസു സഹേഥ രാഗം, ന അഞ്ഞേതി.

൯൮൨. തതോ സോ തേസം വിനയായ സിക്ഖന്തോ അനുക്കമേന – ഏതേസു ധമ്മേസൂതി ഗാഥാ. തത്ഥ ഏതേസൂതി രൂപാദീസു. കാലേന സോ സമ്മാ ധമ്മം പരിവീമംസമാനോതി സോ ഭിക്ഖു യ്വായം ‘‘ഉദ്ധതേ ചിത്തേ സമാധിസ്സ കാലോ’’തിആദിനാ നയേന കാലോ വുത്തോ, തേന കാലേന സബ്ബം സങ്ഖതധമ്മം അനിച്ചാദിനയേന പരിവീമംസമാനോ. ഏകോദിഭൂതോ വിഹനേ തമം സോതി സോ ഏകഗ്ഗചിത്തോ സബ്ബം മോഹാദിതമം വിഹനേയ്യ. നത്ഥി ഏത്ഥ സംസയോ. സേസം സബ്ബത്ഥ പാകടമേവ.

ഏവം ഭഗവാ അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തം പത്താ, തിംസകോടിസങ്ഖ്യാനഞ്ച ദേവമനുസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസീതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ സാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ ച ചതുത്ഥോ വഗ്ഗോ അത്ഥവണ്ണനാനയതോ, നാമേന

അട്ഠകവഗ്ഗോതി.