൧൧. കലഹവിവാദസുത്തവണ്ണനാ

൮൬൯. കുതോ പഹൂതാ കലഹാ വിവാദാതി കലഹവിവാദസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഇദമ്പി തസ്മിംയേവ മഹാസമയേ ‘‘കുതോ നു, ഖോ, കലഹാദയോ അട്ഠ ധമ്മാ പവത്തന്തീ’’തി ഉപ്പന്നചിത്താനം ഏകച്ചാനം ദേവതാനം തേ ധമ്മേ ആവികാതും പുരിമനയേനേവ നിമ്മിതബുദ്ധേന അത്താനം പുച്ഛാപേത്വാ വുത്തം തത്ഥ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനക്കമേന ഠിതത്താ സബ്ബഗാഥാ പാകടസമ്ബന്ധായേവ.

അനുത്താനപദവണ്ണനാ പനേതാസം ഏവം വേദിതബ്ബാ – കുതോപഹൂതാ കലഹാ വിവാദാതി കലഹോ ച തസ്സ പുബ്ബഭാഗോ വിവാദോ ചാതി ഇമേ കുതോ ജാതാ. പരിദേവസോകാ സഹമച്ഛരാ ചാതി പരിദേവസോകാ ച മച്ഛരാ ച കുതോപഹൂതാ. മാനാതിമാനാ സഹപേസുണാ ചാതി മാനാ ച അതിമാനാ ച പേസുണാ ച കുതോപഹൂതാ. തേതി തേ സബ്ബേപി അട്ഠ കിലേസധമ്മാ. തദിങ്ഘ ബ്രൂഹീതി തം മയാ പുച്ഛിതമത്ഥം ബ്രൂഹി യാചാമി തം അഹന്തി. യാചനത്ഥോ ഹി ഇങ്ഘാതി നിപാതോ.

൮൭൦. പിയപ്പഹൂതാതി പിയവത്ഥുതോ ജാതാ. യുത്തി പനേത്ഥ നിദ്ദേസേ (മഹാനി. ൯൮) വുത്താ ഏവ. മച്ഛേരയുത്താ കലഹാ വിവാദാതി ഇമിനാ കലഹവിവാദാദീനം ന കേവലം പിയവത്ഥുമേവ, മച്ഛരിയമ്പി പച്ചയം ദസ്സേതി. കലഹവിവാദസീസേന ചേത്ഥ സബ്ബേപി തേ ധമ്മാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. യഥാ ച ഏതേസം മച്ഛരിയം, തഥാ പേസുണാനഞ്ച വിവാദം. തേനാഹ – ‘‘വിവാദജാതേസു ച പേസുണാനീ’’തി.

൮൭൧. പിയാസു ലോകസ്മിം കുതോനിദാനാ യേ ചാപി ലോഭാ വിചരന്തി ലോകേതി ‘‘പിയാ പഹൂതാ കലഹാ’’തി യേ ഏത്ഥ വുത്താ. തേ പിയാ ലോകസ്മിം കുതോനിദാനാ, ന കേവലഞ്ച പിയാ, യേ ചാപി ഖത്തിയാദയോ ലോഭാ വിചരന്തി ലോഭഹേതുകാ ലോഭേനാഭിഭൂതാ വിചരന്തി, തേസം സോ ലോഭോ ച കുതോനിദാനോതി ദ്വേ അത്ഥേ ഏകായ പുച്ഛായ പുച്ഛതി. ആസാ ച നിട്ഠാ ചാതി ആസാ ച തസ്സാ ആസായ സമിദ്ധി ച. യേ സമ്പരായായ നരസ്സ ഹോന്തീതി യേ നരസ്സ സമ്പരായായ ഹോന്തി, പരായനാ ഹോന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ഏകാ ഏവായമ്പി പുച്ഛാ.

൮൭൨. ഛന്ദാനിദാനാനീതി കാമച്ഛന്ദാദിഛന്ദനിദാനാനി. യേ ചാപി ലോഭാ വിചരന്തീതി യേ ചാപി ഖത്തിയാദയോ ലോഭാ വിചരന്തി തേസം ലോഭോപി ഛന്ദനിദാനോതി ദ്വേപി അത്ഥേ ഏകതോ വിസ്സജ്ജേതി. ഇതോനിദാനാതി ഛന്ദനിദാനാ ഏവാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘കുതോനിദാനാ കുതോനിദാനാ’’തി (സു. നി. ൨൭൩) ഏതേസു ച സദ്ദസിദ്ധി സൂചിലോമസുത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

൮൭൩. വിനിച്ഛയാതി തണ്ഹാദിട്ഠിവിനിച്ഛയാ. യേ വാപി ധമ്മാ സമണേന വുത്താതി യേ ച അഞ്ഞേപി കോധാദീഹി സമ്പയുത്താ, തഥാരൂപാ വാ അകുസലാ ധമ്മാ ബുദ്ധസമണേന വുത്താ, തേ കുതോപഹൂതാതി.

൮൭൪. തമൂപനിസ്സായ പഹോതി ഛന്ദോതി തം സുഖദുക്ഖവേദനം. തദുഭയവത്ഥുസങ്ഖാതം സാതാസാതം ഉപനിസ്സായ സംയോഗവിയോഗപത്ഥനാവസേന ഛന്ദോ പഹോതി. ഏത്താവതാ ‘‘ഛന്ദോ നു ലോകസ്മിം കുതോനിദാനോ’’തി അയം പഞ്ഹോ വിസ്സജ്ജിതോ ഹോതി. രൂപേസു ദിസ്വാ വിഭവം ഭവഞ്ചാതി രൂപേസു വയഞ്ച ഉപ്പാദഞ്ച ദിസ്വാ. വിനിച്ഛയം കുബ്ബതി ജന്തു ലോകേതി അപായാദികേ ലോകേ അയം ജന്തു ഭോഗാധിഗമനത്ഥം തണ്ഹാവിനിച്ഛയം ‘‘അത്താ മേ ഉപ്പന്നോ’’തിആദിനാ നയേന ദിട്ഠിവിനിച്ഛയഞ്ച കുരുതേ. യുത്തി പനേത്ഥ നിദ്ദേസേ (മഹാനി. ൧൦൨) വുത്താ ഏവ. ഏത്താവതാ ‘‘വിനിച്ഛയാ ചാപി കുതോപഹൂതാ’’തി അയം പഞ്ഹോ വിസ്സജ്ജിതോ ഹോതി.

൮൭൫. ഏതേപി ധമ്മാ ദ്വയമേവ സന്തേതി ഏതേപി കോധാദയോ ധമ്മാ സാതാസാതദ്വയേ സന്തേ ഏവ പഹോന്തി ഉപ്പജ്ജന്തി. ഉപ്പത്തി ച നേസം നിദ്ദേസേ (മഹാനി. ൧൦൩) വുത്തായേവ. ഏത്താവതാ തതിയപഞ്ഹോപി വിസ്സജ്ജിതോ ഹോതി. ഇദാനി യോ ഏവം വിസ്സജ്ജിതേസു ഏതേസു പഞ്ഹേസു കഥംകഥീ ഭവേയ്യ, തസ്സ കഥംകഥാപഹാനൂപായം ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘കഥംകഥീ ഞാണപഥായ സിക്ഖേ’’തി, ഞാണദസ്സനഞാണാധിഗമനത്ഥം തിസ്സോ സിക്ഖാ സിക്ഖേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. കിം കാരണം? ഞത്വാ പവുത്താ സമണേന ധമ്മാ. ബുദ്ധസമണേന ഹി ഞത്വാവ ധമ്മാ വുത്താ, നത്ഥി തസ്സ ധമ്മേസു അഞ്ഞാണം. അത്തനോ പന ഞാണാഭാവേന തേ അജാനന്തോ ന ജാനേയ്യ, ന ദേസനാ ദോസേന, തസ്മാ കഥംകഥീ ഞാണപഥായ സിക്ഖേ, ഞത്വാ പവുത്താ സമണേന ധമ്മാതി.

൮൭൬-൭. സാതം അസാതഞ്ച കുതോനിദാനാതി ഏത്ഥ സാതം അസാതന്തി സുഖദുക്ഖവേദനാ ഏവ അധിപ്പേതാ. ന ഭവന്തി ഹേതേതി ന ഭവന്തി ഏതേ. വിഭവം ഭവഞ്ചാപി യമേതമത്ഥം ഏതം മേ പബ്രൂഹി യതോനിദാനന്തി സാതാസാതാനം വിഭവം ഭവഞ്ച ഏതമ്പി യം അത്ഥം. ലിങ്ഗബ്യത്തയോ ഏത്ഥ കതോ. ഇദം പന വുത്തം ഹോതി – സാതാസാതാനം വിഭവോ ഭവോ ചാതി യോ ഏസ അത്ഥോ, ഏവം മേ പബ്രൂഹി യതോനിദാനന്തി. ഏത്ഥ ച സാതാസാതാനം വിഭവഭവവത്ഥുകാ വിഭവഭവദിട്ഠിയോ ഏവ വിഭവഭവാതി അത്ഥതോ വേദിതബ്ബാ. തഥാ ഹി ഇമസ്സ പഞ്ഹസ്സ വിസ്സജ്ജനപക്ഖേ ‘‘ഭവദിട്ഠിപി ഫസ്സനിദാനാ, വിഭവദിട്ഠിപി ഫസ്സനിദാനാ’’തി നിദ്ദേസേ (മഹാനി. ൧൦൫) വുത്തം. ഇതോനിദാനന്തി ഫസ്സനിദാനം.

൮൭൮. കിസ്മിം വിഭൂതേ ന ഫുസന്തി ഫസ്സാതി കിസ്മിം വീതിവത്തേ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദയോ പഞ്ച ഫസ്സാ ന ഫുസന്തി.

൮൭൯. നാമഞ്ച രൂപഞ്ച പടിച്ചാതി സമ്പയുത്തകനാമം വത്ഥാരമ്മണരൂപഞ്ച പടിച്ച. രൂപേ വിഭൂതേ ന ഫുസന്തി ഫസ്സാതി രൂപേ വീതിവത്തേ പഞ്ച ഫസ്സാ ന ഫുസന്തി.

൮൮൦. കഥം സമേതസ്സാതി കഥം പടിപന്നസ്സ. വിഭോതി രൂപന്തി രൂപ വിഭവതി, ന ഭവേയ്യ വാ. സുഖം ദുഖഞ്ചാതി ഇട്ഠാനിട്ഠം രൂപമേവ പുച്ഛതി.

൮൮൧. ന സഞ്ഞസഞ്ഞീതി യഥാ സമേതസ്സ വിഭോതി രൂപം, സോ പകതിസഞ്ഞായ സഞ്ഞീപി ന ഹോതി. ന വിസഞ്ഞസഞ്ഞീതി വിസഞ്ഞായപി വിരൂപായ സഞ്ഞായ സഞ്ഞീ ന ഹോതി ഉമ്മത്തകോ വാ ഖിത്തചിത്തോ വാ. നോപി അസഞ്ഞീതി സഞ്ഞാവിരഹിതോപി ന ഹോതി നിരോധസമാപന്നോ വാ അസഞ്ഞസത്തോ വാ. ന വിഭൂതസഞ്ഞീതി ‘‘സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാന’’ന്തിആദിനാ (ധ സ. ൨൬൫; വിഭ. ൬൦൨) നയേന സമതിക്കന്തസഞ്ഞീപി ന ഹോതി അരൂപജ്ഝാനലാഭീ. ഏവം സമേതസ്സ വിഭോതി രൂപന്തി ഏതസ്മിം സഞ്ഞസഞ്ഞിതാദിഭാവേ അട്ഠത്വാ യദേതം വുത്തം ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ…പേ… ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിപടിലാഭത്ഥായ ചിത്തം അഭിനീഹരതീ’’തി. ഏവം സമേതസ്സ അരൂപമഗ്ഗസമങ്ഗിനോ വിഭോതി രൂപം. സഞ്ഞാനിദാനാ ഹി പപഞ്ചസങ്ഖാതി ഏവം പടിപന്നസ്സാപി യാ സഞ്ഞാ, തന്നിദാനാ തണ്ഹാദിട്ഠിപപഞ്ചാ അപ്പഹീനാ ഏവ ഹോന്തീതി ദസ്സേതി.

൮൮൨-൩. ഏത്താവതഗ്ഗം നു വദന്തി, ഹേകേ യക്ഖസ്സ സുദ്ധിം ഇധ പണ്ഡിതാസേ. ഉദാഹു അഞ്ഞമ്പി വദന്തിഏത്തോതി ഏത്താവതാ നു ഇധ പണ്ഡിതാ സമണബ്രാഹ്മണാ അഗ്ഗം സുദ്ധിം സത്തസ്സ വദന്തി, ഉദാഹു അഞ്ഞമ്പി ഏത്തോ അരൂപസമാപത്തിതോ അധികം വദന്തീതി പുച്ഛതി. ഏത്താവതഗ്ഗമ്പി വദന്തി ഹേകേതി ഏകേ സസ്സതവാദാ സമണബ്രാഹ്മണാ പണ്ഡിതമാനിനോ ഏത്താവതാപി അഗ്ഗം സുദ്ധിം വദന്തി. തേസം പനേകേ സമയം വദന്തീതി തേസംയേവ ഏകേ ഉച്ഛേദവാദാ സമയം ഉച്ഛേദം വദന്തി. അനുപാദിസേസേ കുസലാ വദാനാതി അനുപാദിസേസേ കുസലവാദാ സമാനാ.

൮൮൪. ഏതേ ച ഞത്വാ ഉപനിസ്സിതാതി ഏതേ ച ദിട്ഠിഗതികേ സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠിയോ നിസ്സിതാതി ഞത്വാ. ഞത്വാ മുനീ നിസ്സയേ സോ വിമംസീതി നിസ്സയേ ച ഞത്വാ സോ വീമംസീ പണ്ഡിതോ ബുദ്ധമുനി. ഞത്വാ വിമുത്തോതി ദുക്ഖാനിച്ചാദിതോ ധമ്മേ ഞത്വാ വിമുത്തോ. ഭവാഭവായ ന സമേതീതി പുനപ്പുനം ഉപപത്തിയാ ന സമാഗച്ഛതീതി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ പുരാഭേദസുത്തേ വുത്തസദിസോയേവാഭിസമയോ അഹോസീതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ കലഹവിവാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.