൪. പൂരളാസസുത്ത-(സുന്ദരികഭാരദ്വാജസുത്ത)-വണ്ണനാ

ഏവം മേ സുതന്തി പൂരളാസസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ പച്ഛാഭത്തകിച്ചാവസാനേ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ സുന്ദരികഭാരദ്വാജബ്രാഹ്മണം അരഹത്തസ്സ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നം ദിസ്വാ ‘‘തത്ഥ മയി ഗതേ കഥാ പവത്തിസ്സതി, തതോ കഥാവസാനേ ധമ്മദേസനം സുത്വാ ഏസ ബ്രാഹ്മണോ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതീ’’തി ച ഞത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ കഥം സമുട്ഠാപേത്വാ ഇമം സുത്തമഭാസി.

തത്ഥ ഏവം മേ സുതന്തിആദി സങ്ഗീതികാരകാനം വചനം. കിംജച്ചോ ഭവന്തിആദി തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ, ന ബ്രാഹ്മണോ നോമ്ഹീതിആദി ഭഗവതോ. തം സബ്ബമ്പി സമോധാനേത്വാ ‘‘പൂരളാസസുത്ത’’ന്തി വുച്ചതി. തത്ഥ വുത്തസദിസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം, അവുത്തം വണ്ണയിസ്സാമ, തഞ്ച ഖോ ഉത്താനത്ഥാനി പദാനി അനാമസന്താ. കോസലേസൂതി കോസലാ നാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ. തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹിസദ്ദേന ‘‘കോസലാ’’തി വുച്ചതി. തസ്മിം കോസലേസു ജനപദേ. കേചി പന ‘‘യസ്മാ പുബ്ബേ മഹാപനാദം രാജകുമാരം നാനാനാടകാദീനി ദിസ്വാ സിതമത്തമ്പി അകരോന്തം സുത്വാ രാജാ ആണാപേസി ‘യോ മമ പുത്തം ഹസാപേതി, സബ്ബാഭരണേഹി നം അലങ്കരോമീ’തി. തതോ നങ്ഗലാനി ഛഡ്ഡേത്വാ മഹാജനകായോ സന്നിപതി. തേ ച മനുസ്സാ അതിരേകസത്തവസ്സാനി നാനാകീളികാദയോ ദസ്സേന്താപി തം നാസക്ഖിംസു ഹസാപേതും. തതോ സക്കോ ദേവനടം പേസേസി, സോ ദിബ്ബനാടകം ദസ്സേത്വാ ഹസാപേസി. അഥ തേ മനുസ്സാ അത്തനോ അത്തനോ വസനോകാസാഭിമുഖാ പക്കമിംസു. തേ പടിപഥേ മിത്തസുഹജ്ജാദയോ ദിസ്വാ പടിസന്ഥാരമകംസു ‘കച്ചി ഭോ കുസലം, കച്ചി ഭോ കുസല’ന്തി. തസ്മാ തം ‘കുസല’ന്തി സദ്ദം ഉപാദായ സോ പദേസോ ‘കോസലോ’തി വുച്ചതീ’’തി വണ്ണയന്തി. സുന്ദരികായ നദിയാ തീരേതി സുന്ദരികാതി ഏവംനാമികായ നദിയാ തീരേ.

തേന ഖോ പനാതി യേന സമയേന ഭഗവാ തം ബ്രാഹ്മണം വിനേതുകാമോ ഗന്ത്വാ തസ്സാ നദിയാ തീരേ സസീസം പാരുപിത്വാ രുക്ഖമൂലേ നിസജ്ജാസങ്ഖാതേന ഇരിയാപഥവിഹാരേന വിഹരതി. സുന്ദരികഭാരദ്വാജോതി സോ ബ്രാഹ്മണോ തസ്സാ നദിയാ തീരേ വസതി അഗ്ഗിഞ്ച ജുഹതി, ഭാരദ്വാജോതി ചസ്സ ഗോത്തം, തസ്മാ ഏവം വുച്ചതി. അഗ്ഗിം ജുഹതീതി ആഹുതിപക്ഖിപനേന ജാലേതി. അഗ്ഗിഹുത്തം പരിചരതീതി അഗ്യായതനം സമ്മജ്ജനൂപലേപനബലികമ്മാദിനാ പയിരുപാസതി. കോ നു ഖോ ഇമം ഹബ്യസേസം ഭുഞ്ജേയ്യാതി സോ കിര ബ്രാഹ്മണോ അഗ്ഗിമ്ഹി ജുഹിത്വാ അവസേസം പായാസം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഗ്ഗിമ്ഹി താവ പക്ഖിത്തപായാസോ മഹാബ്രഹ്മുനാ ഭുത്തോ, അയം പന അവസേസോ അത്ഥി. തം യദി ബ്രഹ്മുനോ മുഖതോ ജാതസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സേവ ദദേയ്യം, ഏവം മേ പിതരാ സഹ പുത്തോപി സന്തപ്പിതോ ഭവേയ്യ, സുവിസോധിതോ ച ബ്രഹ്മലോകഗാമിമഗ്ഗോ അസ്സ, ഹന്ദാഹം ബ്രാഹ്മണം ഗവേസാമീ’’തി. തതോ ബ്രാഹ്മണദസ്സനത്ഥം ഉട്ഠായാസനാ ചതുദ്ദിസാ അനുവിലോകേസി – ‘‘കോ നു ഖോ ഇമം ഹബ്യസേസം ഭുഞ്ജേയ്യാ’’തി.

അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേതി തസ്മിം വനസണ്ഡേ സേട്ഠരുക്ഖമൂലേ. സസീസം പാരുതന്തി സഹ സീസേന പാരുതകായം. കസ്മാ പന ഭഗവാ ഏവമകാസി, കിം നാരായനസങ്ഖാതബലോപി ഹുത്വാ നാസക്ഖി ഹിമപാതം സീതവാതഞ്ച പടിബാഹിതുന്തി? അത്ഥേതം കാരണം. ന ഹി ബുദ്ധാ സബ്ബസോ കായപടിജഗ്ഗനം കരോന്തി ഏവ, അപിച ഭഗവാ ‘‘ആഗതേ ബ്രാഹ്മണേ സീസം വിവരിസ്സാമി, മം ദിസ്വാ ബ്രാഹ്മണോ കഥം പവത്തേസ്സതി, അഥസ്സ കഥാനുസാരേന ധമ്മം ദേസേസ്സാമീ’’തി കഥാപവത്തനത്ഥം ഏവമകാസി. ദിസ്വാന വാമേന…പേ… തേനുപസങ്കമീതി സോ കിര ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘അയം സസീസം പാരുപിത്വാ സബ്ബരത്തിം പധാനമനുയുത്തോ, ഇമസ്സ ദക്ഖിണോദകം ദത്വാ ഇമം ഹബ്യസേസം ദസ്സാമീ’’തി ബ്രാഹ്മണസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഏവ ഉപസങ്കമി. മുണ്ഡോ അയം ഭവം, മുണ്ഡകോ അയം ഭവന്തി സീസേ വിവരിതമത്തേവ കേസന്തം ദിസ്വാ ‘‘മുണ്ഡോ’’തി ആഹ. തതോ സുട്ഠുതരം ഓലോകേന്തോ പരിത്തമ്പി സിഖം അദിസ്വാ ഹീളേന്തോ ‘‘മുണ്ഡകോ’’തി ആഹ. ഏവരൂപാ ഹി നേസം ബ്രാഹ്മണാനം ദിട്ഠി. തതോ വാതി യത്ഥ ഠിതോ അദ്ദസ, തമ്ഹാ പദേസാ മുണ്ഡാപീതി കേനചി കാരണേന മുണ്ഡിതസീസാപി ഹോന്തി.

൪൫൮. ന ബ്രാഹ്മണോ നോമ്ഹീതി ഏത്ഥ നകാരോ പടിസേധേ, നോകാരോ അവധാരണേ ‘‘ന നോ സമ’’ന്തിആദീസു (ഖു. പാ. ൬.൩; സു. നി. ൨൨൬) വിയ. തേന നേവമ്ഹി ബ്രാഹ്മണോതി ദസ്സേതി. ന രാജപുത്തോതി ഖത്തിയോ നമ്ഹി. ന വേസ്സായനോതി വേസ്സോപി നമ്ഹി. ഉദകോചി നോമ്ഹീതി അഞ്ഞോപി സുദ്ദോ വാ ചണ്ഡാലോ വാ കോചി ന ഹോമീതി ഏവം ഏകംസേനേവ ജാതിവാദസമുദാചാരം പടിക്ഖിപതി. കസ്മാ? മഹാസമുദ്ദം പത്താ വിയ ഹി നദിയോ പബ്ബജ്ജൂപഗതാ കുലപുത്താ ജഹന്തി പുരിമാനി നാമഗോത്താനി. പഹാരാദസുത്തഞ്ചേത്ഥ (അ. നി. ൮.൧൯) സാധകം. ഏവം ജാതിവാദം പടിക്ഖിപിത്വാ യഥാഭൂതമത്താനം ആവികരോന്തോ ആഹ – ‘‘ഗോത്തം പരിഞ്ഞായ പുഥുജ്ജനാനം, അകിഞ്ചനോ മന്ത ചരാമി ലോകേ’’തി. കഥം ഗോത്തം പരിഞ്ഞാസീതി ചേ? ഭഗവാ ഹി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പഞ്ചക്ഖന്ധേ പരിഞ്ഞാസി, തേസു ച പരിഞ്ഞാതേസു ഗോത്തം പരിഞ്ഞാതമേവ ഹോതി. രാഗാദികിഞ്ചനാനം പന അഭാവേന സോ അകിഞ്ചനോ മന്താ ജാനിത്വാ ഞാണാനുപരിവത്തീഹി കായകമ്മാദീഹി ചരതി. തേനാഹ – ‘‘ഗോത്തം…പേ… ലോകേ’’തി. മന്താ വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തായ ചേസ ചരതി. തേനേവാഹ – ‘‘മന്തം ചരാമി ലോകേ’’തി ഛന്ദവസേന രസ്സം കത്വാ.

൪൫൯-൬൦. ഏവം അത്താനം ആവികത്വാ ഇദാനി ‘‘ഏവം ഓളാരികം ലിങ്ഗമ്പി ദിസ്വാ പുച്ഛിതബ്ബാപുച്ഛിതബ്ബം ന ജാനാസീ’’തി ബ്രാഹ്മണസ്സ ഉപാരമ്ഭം ആരോപേന്തോ ആഹ – ‘‘സങ്ഘാടിവാസീ…പേ… ഗോത്തപഞ്ഹ’’ന്തി. ഏത്ഥ ച ഛിന്നസങ്ഘടിതട്ഠേന തീണിപി ചീവരാനി ‘‘സങ്ഘാടീ’’തി അധിപ്പേതാനി, താനി നിവാസേതി പരിദഹതീതി സങ്ഘാടിവാസീ. അഗഹോതി അഗേഹോ, നിത്തണ്ഹോതി അധിപ്പായോ. നിവാസാഗാരം പന ഭഗവതോ ജേതവനേ മഹാഗന്ധകുടികരേരിമണ്ഡലമാളകോസമ്ബകുടിചന്ദനമാലാദിഅനേകപ്പകാരം, തം സന്ധായ ന യുജ്ജതി. നിവുത്തകേസോതി അപനീതകേസോ, ഓഹാരിതകേസമസ്സൂതി വുത്തം ഹോതി. അഭിനിബ്ബുതത്തോതി അതീവ വൂപസന്തപരിളാഹചിത്തോ, ഗുത്തചിത്തോ വാ. അലിപ്പമാനോ ഇധ മാണവേഹീതി ഉപകരണസിനേഹസ്സ പഹീനത്താ മനുസ്സേഹി അലിത്തോ അസംസട്ഠോ ഏകന്തവിവിത്തോ. അകല്ലം മം ബ്രാഹ്മണാതി യ്വാഹം ഏവം സങ്ഘാടിവാസീ…പേ… അലിപ്പമാനോ ഇധ മാണവേഹി, തം മം ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, പാകതികാനി നാമഗോത്താനി അതീതം പബ്ബജിതം സമാനം അപ്പതിരൂപം ഗോത്തപഞ്ഹം പുച്ഛസീതി.

ഏവം വുത്തേ ഉപാരമ്ഭം മോചേന്തോ ബ്രാഹ്മണോ ആഹ – പുച്ഛന്തി വേ, ഭോ ബ്രാഹ്മണാ, ബ്രാഹ്മണേഭി സഹ ‘‘ബ്രാഹ്മണോ നോ ഭവ’’ന്തി. തത്ഥ ബ്രാഹ്മണോ നോതി ബ്രാഹ്മണോ നൂതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – നാഹം ഭോ അകല്ലം പുച്ഛാമി. അമ്ഹാകഞ്ഹി ബ്രാഹ്മണസമയേ ബ്രാഹ്മണാ ബ്രാഹ്മണേഹി സഹ സമാഗന്ത്വാ ‘‘ബ്രാഹ്മണോ നു ഭവം, ഭാരദ്വാജോ നു ഭവ’’ന്തി ഏവം ജാതിമ്പി ഗോത്തമ്പി പുച്ഛന്തി ഏവാതി.

൪൬൧-൨. ഏവം വുത്തേ ഭഗവാ ബ്രാഹ്മണസ്സ ചിത്തമുദുഭാവകരണത്ഥം മന്തേസു അത്തനോ പകതഞ്ഞുതം പകാസേന്തോ ആഹ – ‘‘ബ്രാഹ്മണോ ഹി ചേ ത്വം ബ്രൂസി…പേ… ചതുവീസതക്ഖര’’ന്തി. തസ്സത്ഥോ – സചേ ത്വം ‘‘ബ്രാഹ്മണോ അഹം’’തി ബ്രൂസി, മഞ്ച അബ്രാഹ്മണം ബ്രൂസി, തസ്മാ ഭവന്തം സാവിത്തിം പുച്ഛാമി തിപദം ചതുവീസതക്ഖരം, തം മേ ബ്രൂഹീതി. ഏത്ഥ ച ഭഗവാ പരമത്ഥവേദാനം തിണ്ണം പിടകാനം ആദിഭൂതം പരമത്ഥബ്രാഹ്മണേഹി സബ്ബബുദ്ധേഹി പകാസിതം അത്ഥസമ്പന്നം ബ്യഞ്ജനസമ്പന്നഞ്ച ‘‘ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമി, ധമ്മം സരണം ഗച്ഛാമി, സങ്ഘം സരണം ഗച്ഛാമീ’’തി ഇമം അരിയസാവിത്തിം സന്ധായ പുച്ഛതി. യദിപി ഹി ബ്രാഹ്മണോ അഞ്ഞം വദേയ്യ, അദ്ധാ നം ഭഗവാ ‘‘നായം, ബ്രാഹ്മണ, അരിയസ്സ വിനയേ സാവിത്തീതി വുച്ചതീ’’തി തസ്സ അസാരകത്തം ദസ്സേത്വാ ഇധേവ പതിട്ഠാപേയ്യ. ബ്രാഹ്മണോ പന ‘‘സാവിത്തിം പുച്ഛാമി തിപദം ചതുവീസതക്ഖര’’ന്തി ഇദം അത്തനോ സമയസിദ്ധം സാവിത്തിലക്ഖണബ്യഞ്ജനകം ബ്രഹ്മസ്സരേന നിച്ഛാരിതവചനം സുത്വാവ ‘‘അദ്ധായം സമണോ ബ്രാഹ്മണസമയേ നിട്ഠം ഗതോ, അഹം പന അഞ്ഞാണേന ‘അബ്രാഹ്മണോ അയ’ന്തി പരിഭവിം, സാധുരൂപോ മന്തപാരഗൂ ബ്രാഹ്മണോവ ഏസോ’’തി നിട്ഠം ഗന്ത്വാ ‘‘ഹന്ദ നം യഞ്ഞവിധിം ദക്ഖിണേയ്യവിധിഞ്ച പുച്ഛാമീ’’തി തമത്ഥം പുച്ഛന്തോ ‘‘കിംനിസ്സിതാ…പേ… ലോകേ’’തി ഇമം വിസമഗാഥാപദത്തയമാഹ. തസ്സത്ഥോ – കിംനിസ്സിതാ കിമധിപ്പായാ കിം പത്ഥേന്താ ഇസയോ ച ഖത്തിയാ ച ബ്രാഹ്മണാ ച അഞ്ഞേ ച മനുജാ ദേവതാനം അത്ഥായ യഞ്ഞം അകപ്പയിംസു. യഞ്ഞമകപ്പയിംസൂതി മകാരോ പദസന്ധികരോ. അകപ്പയിംസൂതി സംവിദഹിംസു അകംസു. പുഥൂതി ബഹൂ അന്നപാനദാനാദിനാ ഭേദേന അനേകപ്പകാരേ പുഥൂ വാ ഇസയോ മനുജാ ഖത്തിയാ ബ്രാഹ്മണാ ച കിംനിസ്സിതാ യഞ്ഞമകപ്പയിംസു. കഥം നേസം തം കമ്മം സമിജ്ഝതീതി ഇമിനാധിപ്പായേന പുച്ഛതി.

൪൬൩. അഥസ്സ ഭഗവാ തമത്ഥം ബ്യാകരോന്തോ ‘‘യദന്തഗൂ വേദഗൂ യഞ്ഞകാലേ. യസ്സാഹുതിം ലഭേ തസ്സിജ്ഝേതി ബ്രൂമീ’’തി ഇദം സേസപദദ്വയമാഹ. തത്ഥ യദന്തഗൂതി യോ അന്തഗൂ, ഓകാരസ്സ അകാരോ, ദകാരോ ച പദസന്ധികരോ ‘‘അസാധാരണമഞ്ഞേസ’’ന്തിആദീസു (ഖു. പാ. ൮.൯) മകാരോ വിയ. അയം പന അത്ഥോ – യോ വട്ടദുക്ഖസ്സ തീഹി പരിഞ്ഞാഹി അന്തഗതത്താ അന്തഗൂ, ചതൂഹി ച മഗ്ഗഞാണവേദേഹി കിലേസേ വിജ്ഝിത്വാ ഗതത്താ വേദഗൂ, സോ യസ്സ ഇസിമനുജഖത്തിയബ്രാഹ്മണാനം അഞ്ഞതരസ്സ യഞ്ഞകാലേ യസ്മിം കിസ്മിഞ്ചി ആഹാരേ പച്ചുപട്ഠിതേ അന്തമസോ വനപണ്ണമൂലഫലാദിമ്ഹിപി ആഹുതിം ലഭേ, തതോ കിഞ്ചി ദേയ്യധമ്മം ലഭേയ്യ, തസ്സ തം യഞ്ഞകമ്മം ഇജ്ഝേ സമിജ്ഝേയ്യ, മഹപ്ഫലം ഭവേയ്യാതി ബ്രൂമീതി.

൪൬൪. അഥ ബ്രാഹ്മണോ തം ഭഗവതോ പരമത്ഥയോഗഗമ്ഭീരം അതിമധുരഗിരനിബ്ബികാരസരസമ്പന്നം ദേസനം സുത്വാ സരീരസമ്പത്തിസൂചിതഞ്ചസ്സ സബ്ബഗുണസമ്പത്തിം സമ്ഭാവയമാനോ പീതിസോമനസ്സജാതോ ‘‘അദ്ധാ ഹി തസ്സാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഇതി ബ്രാഹ്മണോതി സങ്ഗീതികാരാനം വചനം, സേസം ബ്രാഹ്മണസ്സ. തസ്സത്ഥോ – അദ്ധാ ഹി തസ്സ മയ്ഹം ഹുതമിജ്ഝേ, അയം അജ്ജ ദേയ്യധമ്മോ ഇജ്ഝിസ്സതി സമിജ്ഝിസ്സതി മഹപ്ഫലോ ഭവിസ്സതി യം താദിസം വേദഗുമദ്ദസാമ, യസ്മാ താദിസം ഭവന്തരൂപം വേദഗും അദ്ദസാമ. ത്വഞ്ഞേവ ഹി സോ വേദഗൂ, ന അഞ്ഞോ. ഇതോ പുബ്ബേ പന തുമ്ഹാദിസാനം വേദഗൂനം അന്തഗൂനഞ്ച അദസ്സനേന അമ്ഹാദിസാനം യഞ്ഞേ പടിയത്തം അഞ്ഞോ ജനോ ഭുഞ്ജതി പൂരളാസം ചരുകഞ്ച പൂവഞ്ചാതി.

൪൬൫. തതോ ഭഗവാ അത്തനി പസന്നം വചനപടിഗ്ഗഹണസജ്ജം ബ്രാഹ്മണം വിദിത്വാ യഥാസ്സ സുട്ഠു പാകടാ ഹോന്തി, ഏവം നാനപ്പകാരേഹി ദക്ഖിണേയ്യേ പകാസേതുകാമോ ‘‘തസ്മാതിഹ ത്വ’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യസ്മാ മയി പസന്നോസി, തസ്മാ പന ഇഹ ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, ഉപസങ്കമ്മ പുച്ഛാതി അത്താനം ദസ്സേന്തോ ആഹ. ഇദാനി ഇതോ പുബ്ബം അത്ഥേനഅത്ഥികപദം പരപദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബം – അത്ഥേന അത്ഥികോ തസ്സ അത്ഥത്ഥികഭാവസ്സ അനുരൂപം കിലേസഗ്ഗിവൂപസമേന സന്തം, കോധധൂമവിഗമേന വിധൂമം, ദുക്ഖാഭാവേന അനീഘം, അനേകവിധആസാഭാവേന നിരാസം അപ്പേവിധ ഏകംസേന ഇധ ഠിതോവ ഇധ വാ സാസനേ അഭിവിന്ദേ ലച്ഛസി അധിഗച്ഛിസ്സസി സുമേധം വരപഞ്ഞം ഖീണാസവദക്ഖിണേയ്യന്തി. അഥ വാ യസ്മാ മയി പസന്നോസി, തസ്മാതിഹ, ത്വം ബ്രാഹ്മണ, അത്ഥേന അത്ഥികോ സമാനോ ഉപസങ്കമ്മ പുച്ഛ സന്തം വിധൂമം അനീഘം നിരാസന്തി അത്താനം ദസ്സേന്തോ ആഹ. ഏവം പുച്ഛന്തോ അപ്പേവിധ അഭിവിന്ദേ സുമേധം ഖീണാസവദക്ഖിണേയ്യന്തി ഏവമ്പേത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

൪൬൬. അഥ ബ്രാഹ്മണോ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനോ ഭഗവന്തം ആഹ – ‘‘യഞ്ഞേ രതോഹം…പേ… ബ്രൂഹി മേത’’ന്തി. തത്ഥ യഞ്ഞോ യാഗോ ദാനന്തി അത്ഥതോ ഏകം. തസ്മാ ദാനരതോ അഹം, തായ ഏവ ദാനാരാമതായ ദാനം ദാതുകാമോ, ന പന ജാനാമി, ഏവം അജാനന്തം അനുസാസതു മം ഭവം. അനുസാസന്തോ ച ഉത്താനേനേവ നയേന യത്ഥ ഹുതം ഇജ്ഝതേ ബ്രൂഹി മേതന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥയോജനാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘യഥാഹുത’’ന്തിപി പാഠോ.

൪൬൭. അഥസ്സ ഭഗവാ വത്തുകാമോ ആഹ – ‘‘തേന ഹി…പേ… ദേസേസ്സാമീ’’തി. ഓഹിതസോതസ്സ ചസ്സ അനുസാസനത്ഥം താവ ‘‘മാ ജാതിം പുച്ഛീ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ മാ ജാതിം പുച്ഛീതി യദി ഹുതസമിദ്ധിം ദാനമഹപ്ഫലതം പച്ചാസീസസി, ജാതിം മാ പുച്ഛ. അകാരണഞ്ഹി ദക്ഖിണേയ്യവിചാരണായ ജാതി. ചരണഞ്ച പുച്ഛാതി അപിച ഖോ സീലാദിഗുണഭേദം ചരണം പുച്ഛ. ഏതഞ്ഹി ദക്ഖിണേയ്യവിചാരണായ കാരണം.

ഇദാനിസ്സ തമത്ഥം വിഭാവേന്തോ നിദസ്സനമാഹ – ‘‘കട്ഠാ ഹവേ ജായതി ജാതവേദോ’’തിആദി. തത്രായമധിപ്പായോ – ഇധ കട്ഠാ അഗ്ഗി ജായതി, ന ച സോ സാലാദികട്ഠാ ജാതോ ഏവ അഗ്ഗികിച്ചം കരോതി, സാപാനദോണിആദികട്ഠാ ജാതോ ന കരോതി, അപിച ഖോ അത്തനോ അച്ചിആദിഗുണസമ്പന്നത്താ ഏവ കരോതി. ഏവം ന ബ്രാഹ്മണകുലാദീസു ജാതോ ഏവ ദക്ഖിണേയ്യോ ഹോതി, ചണ്ഡാലകുലാദീസു ജാതോ ന ഹോതി, അപിച ഖോ നീചാകുലീനോപി ഉച്ചാകുലീനോപി ഖീണാസവമുനി ധിതിമാ ഹിരീനിസേധോ ആജാനിയോ ഹോതി, ഇമായ ധിതിഹിരിപമുഖായ ഗുണസമ്പത്തിയാ ജാതിമാ ഉത്തമദക്ഖിണേയ്യോ ഹോതി. സോ ഹി ധിതിയാ ഗുണേ ധാരയതി, ഹിരിയാ ദോസേ നിസേധേതി. വുത്തഞ്ചേതം ‘‘ഹിരിയാ ഹി സന്തോ ന കരോന്തി പാപ’’ന്തി. തേന തേ ബ്രൂമി –

‘‘മാ ജാതിം പുച്ഛീ ചരണഞ്ച പുച്ഛ,

കട്ഠാ ഹവേ ജായതി ജാതവേദോ;

നീചാകുലീനോപി മുനീ ധിതീമാ,

ആജാനിയോ ഹോതി ഹിരീനിസേധോ’’തി. –

ഏസ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന അസ്സലായനസുത്താനുസാരേന (മ. നി. ൨.൪൦൧ ആദയോ) വേദിതബ്ബോ.

൪൬൮. ഏവമേതം ഭഗവാ ചാതുവണ്ണിസുദ്ധിയാ അനുസാസിത്വാ ഇദാനി യത്ഥ ഹുതം ഇജ്ഝതേ, യഥാ ച ഹുതം ഇജ്ഝതേ, തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘സച്ചേന ദന്തോ’’തിആദിഗാഥമാഹ. തത്ഥ സച്ചേനാതി പരമത്ഥസച്ചേന. തഞ്ഹി പത്തോ ദന്തോ ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘സച്ചേന ദന്തോ’’തി. ദമസാ ഉപേതോതി ഇന്ദ്രിയദമേന സമന്നാഗതോ. വേദന്തഗൂതി വേദേഹി വാ കിലേസാനം അന്തം ഗതോ, വേദാനം വാ അന്തം ചതുത്ഥമഗ്ഗഞാണം ഗതോ. വൂസിതബ്രഹ്മചരിയോതി പുന വസിതബ്ബാഭാവതോ വുത്ഥമഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയോ. കാലേന തമ്ഹി ഹബ്യം പവേച്ഛേതി അത്തനോ ദേയ്യധമ്മട്ഠിതകാലം തസ്സ സമ്മുഖീഭാവകാലഞ്ച ഉപലക്ഖേത്വാ തേന കാലേന താദിസേ ദക്ഖിണേയ്യേ ദേയ്യധമ്മം പവേച്ഛേയ്യ, പവേസേയ്യ പടിപാദേയ്യ.

൪൬൯-൭൧. കാമേതി വത്ഥുകാമേ ച കിലേസകാമേ ച. സുസമാഹിതിന്ദ്രിയാതി സുട്ഠു സമാഹിതഇന്ദ്രിയാ, അവിക്ഖിത്തഇന്ദ്രിയാതി വുത്തം ഹോതി. ചന്ദോവ രാഹുഗ്ഗഹണാ പമുത്താതി യഥാ ചന്ദോ രാഹുഗ്ഗഹണാ, ഏവം കിലേസഗ്ഗഹണാ പമുത്താ യേ അതീവ ഭാസന്തി ചേവ തപന്തി ച. സതാതി സതിസമ്പന്നാ. മമായിതാനീതി തണ്ഹാദിട്ഠിമമായിതാനി.

൪൭൨. യോ കാമേ ഹിത്വാതി ഇതോ പഭുതി അത്താനം സന്ധായ വദതി. തത്ഥ കാമേ ഹിത്വാതി കിലേസകാമേ പഹായ. അഭിഭുയ്യചാരീതി തേസം പഹീനത്താ വത്ഥുകാമേ അഭിഭുയ്യചാരീ. ജാതിമരണസ്സ അന്തം നാമ നിബ്ബാനം വുച്ചതി, തഞ്ച യോ വേദി അത്തനോ പഞ്ഞാബലേന അഞ്ഞാസി. ഉദകരഹദോ വാതി യേ ഇമേ അനോതത്തദഹോ കണ്ണമുണ്ഡദഹോ രഥകാരദഹോ ഛദ്ദന്തദഹോ കുണാലദഹോ മന്ദാകിനിദഹോ സീഹപ്പപാതദഹോതി ഹിമവതി സത്ത മഹാരഹദാ അഗ്ഗിസൂരിയസന്താപേഹി അസമ്ഫുട്ഠത്താ നിച്ചം സീതലാ, തേസം അഞ്ഞതരോ ഉദകരഹദോവ സീതോ പരിനിബ്ബുതകിലേസപരിളാഹത്താ.

൪൭൩. സമോതി തുല്യോ. സമേഹീതി വിപസ്സിആദീഹി ബുദ്ധേഹി. തേ ഹി പടിവേധസമത്താ ‘‘സമാ’’തി വുച്ചന്തി. നത്ഥി തേസം പടിവേധേനാധിഗന്തബ്ബേസു ഗുണേസു, പഹാതബ്ബേസു വാ ദോസേസു വേമത്തതാ, അദ്ധാനആയുകുലപ്പമാണാഭിനിക്ഖമനപധാനബോധിരസ്മീഹി പന നേസം വേമത്തതാ ഹോതി. തഥാ ഹി തേ ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന ചതൂഹി അസങ്ഖ്യേയ്യേഹി കപ്പസതസഹസ്സേന ച പാരമിയോ പൂരേന്തി, ഉപരിമപരിച്ഛേദേന സോളസഹി അസങ്ഖ്യേയ്യേഹി കപ്പസതസഹസ്സേന ച. അയം നേസം അദ്ധാനവേമത്തതാ. ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന ച വസ്സസതായുകകാലേ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപരിമപരിച്ഛേദേന വസ്സസതസഹസ്സായുകകാലേ. അയം നേസം ആയുവേമത്തതാ. ഖത്തിയകുലേ വാ ബ്രാഹ്മണകുലേ വാ ഉപ്പജ്ജന്തി. അയം കുലവേമത്തതാ. ഉച്ചാ വാ ഹോന്തി അട്ഠാസീതിഹത്ഥപ്പമാണാ, നീചാ വാ പന്നരസഅട്ഠാരസഹത്ഥപ്പമാണാ. അയം പമാണവേമത്തതാ. ഹത്ഥിഅസ്സരഥസിവികാദീഹി നിക്ഖമന്തി വേഹാസേന വാ. തഥാ ഹി വിപസ്സികകുസന്ധാ അസ്സരഥേന നിക്ഖമിംസു, സിഖീകോണാഗമനാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധേന, വേസ്സഭൂ സിവികായ, കസ്സപോ വേഹാസേന, സക്യമുനി അസ്സപിട്ഠിയാ. അയം നേക്ഖമ്മവേമത്തതാ. സത്താഹം വാ പധാനമനുയുഞ്ജന്തി, അഡ്ഢമാസം, മാസം, ദ്വേമാസം, തേമാസം, ചതുമാസം, പഞ്ചമാസം, ഛമാസം, ഏകവസ്സം ദ്വിതിചതുപഞ്ചഛവസ്സാനി വാ. അയം പധാനവേമത്തതാ. അസ്സത്ഥോ വാ ബോധിരുക്ഖോ ഹോതി നിഗ്രോധാദീനം വാ അഞ്ഞതരോ. അയം ബോധിവേമത്തതാ. ബ്യാമാസീതിഅനന്തപഭായുത്താ ഹോന്തി. തത്ഥ ബ്യാമപ്പഭാ വാ അസീതിപ്പഭാ വാ സബ്ബേസം സമാനാ, അനന്തപ്പഭാ പന ദൂരമ്പി ഗച്ഛതി ആസന്നമ്പി, ഏകഗാവുതം ദ്വിഗാവുതം യോജനം അനേകയോജനം ചക്കവാളപരിയന്തമ്പി, മങ്ഗലസ്സ ബുദ്ധസ്സ സരീരപ്പഭാ ദസസഹസ്സചക്കവാളം അഗമാസി. ഏവം സന്തേപി മനസാ ചിന്തായത്താവ സബ്ബബുദ്ധാനം, യോ യത്തകമിച്ഛതി, തസ്സ തത്തകം ഗച്ഛതി. അയം രസ്മിവേമത്തതാ. ഇമാ അട്ഠ വേമത്തതാ ഠപേത്വാ അവസേസേസു പടിവേധേനാധിഗന്തബ്ബേസു ഗുണേസു, പഹാതബ്ബേസു വാ ദോസേസു നത്ഥി നേസം വിസേസോ, തസ്മാ ‘‘സമാ’’തി വുച്ചന്തി. ഏവമേതേഹി സമോ സമേഹി.

വിസമേഹി ദൂരേതി ന സമാ വിസമാ, പച്ചേകബുദ്ധാദയോ അവസേസസബ്ബസത്താ. തേഹി വിസമേഹി അസദിസതായ ദൂരേ. സകലജമ്ബുദീപം പൂരേത്വാ പല്ലങ്കേന പല്ലങ്കം സങ്ഘട്ടേത്വാ നിസിന്നാ പച്ചേകബുദ്ധാപി ഹി ഗുണേഹി ഏകസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ കലം നാഗ്ഘന്തി സോളസിം, കോ പന വാദോ സാവകാദീസു. തേനാഹ – ‘‘വിസമേഹി ദൂരേ’’തി. തഥാഗതോ ഹോതീതി ഉഭയപദേഹി ദൂരേതി യോജേതബ്ബം. അനന്തപഞ്ഞോതി അപരിമിതപഞ്ഞോ. ലോകിയമനുസ്സാനഞ്ഹി പഞ്ഞം ഉപനിധായ അട്ഠമകസ്സ പഞ്ഞാ അധികാ, തസ്സ പഞ്ഞം ഉപനിധായ സോതാപന്നസ്സ. ഏവം യാവ അരഹതോ പഞ്ഞം ഉപനിധായ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പഞ്ഞാ അധികാ, പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പഞ്ഞം പന ഉപനിധായ തഥാഗതസ്സ പഞ്ഞാ അധികാതി ന വത്തബ്ബാ, അനന്താ ഇച്ചേവ പന വത്തബ്ബാ. തേനാഹ – ‘‘അനന്തപഞ്ഞോ’’തി. അനൂപലിത്തോതി തണ്ഹാദിട്ഠിലേപേഹി അലിത്തോ. ഇധ വാ ഹുരം വാതി ഇധലോകേ വാ പരലോകേ വാ. യോജനാ പനേത്ഥ – സമോ സമേഹി വിസമേഹി ദൂരേ തഥാഗതോ ഹോതി. കസ്മാ? യസ്മാ അനന്തപഞ്ഞോ അനുപലിത്തോ ഇധ വാ ഹുരം വാ, തേന തഥാഗതോ അരഹതി പൂരളാസന്തി.

൪൭൪. യമ്ഹി ന മായാതി അയം പന ഗാഥാ അഞ്ഞാ ച ഈദിസാ മായാദിദോസയുത്തേസു ബ്രാഹ്മണേസു ദക്ഖിണേയ്യസഞ്ഞാപഹാനത്ഥം വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ അമമോതി സത്തസങ്ഖാരേസു ‘‘ഇദം മമാ’’തി പഹീനമമായിതഭാവോ.

൪൭൫. നിവേസനന്തി തണ്ഹാദിട്ഠിനിവേസനം. തേന ഹി മനോ തീസു ഭവേസു നിവിസതി, തേന തം ‘‘നിവേസനം മനസോ’’തി വുച്ചതി. തത്ഥേവ വാ നിവിസതി തം ഹിത്വാ ഗന്തും അസമത്ഥതായ. തേനപി ‘‘നിവേസന’’ന്തി വുച്ചതി. പരിഗ്ഗഹാതി തണ്ഹാദിട്ഠിയോ ഏവ, താഹി പരിഗ്ഗഹിതധമ്മാ വാ. കേചീതി അപ്പമത്തകാപി. അനുപാദിയാനോതി തേസം നിവേസനപരിഗ്ഗഹാനം അഭാവാ കഞ്ചി ധമ്മം അനുപാദിയമാനോ.

൪൭൬. സമാഹിതോ മഗ്ഗസമാധിനാ. ഉദതാരീതി ഉത്തിണ്ണോ. ധമ്മം ചഞ്ഞാസീതി സബ്ബഞ്ച ഞേയ്യധമ്മം അഞ്ഞാസി. പരമായ ദിട്ഠിയാതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന.

൪൭൭. ഭവാസവാതി ഭവതണ്ഹാഝാനനികന്തിസസ്സതദിട്ഠിസഹഗതാ രാഗാ. വചീതി വാചാ. ഖരാതി കക്ഖളാ ഫരുസാ. വിധൂപിതാതി ദഡ്ഢാ. അത്ഥഗതാതി അത്ഥങ്ഗതാ. ന സന്തീതി വിധൂപിതത്താ അത്ഥങ്ഗതത്താ ച. ഉഭയേഹി പന ഉഭയം യോജേതബ്ബം സബ്ബധീതി സബ്ബേസു ഖന്ധായതനാദീസു.

൪൭൮. മാനസത്തേസൂതി മാനേന ലഗ്ഗേസു. ദുക്ഖം പരിഞ്ഞായാതി വട്ടദുക്ഖം തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനിത്വാ. സഖേത്തവത്ഥുന്തി സഹേതുപച്ചയം, സദ്ധിം കമ്മകിലേസേഹീതി വുത്തം ഹോതി.

൪൭൯. ആസം അനിസ്സായാതി തണ്ഹം അനല്ലീയിത്വാ. വിവേകദസ്സീതി നിബ്ബാനദസ്സീ. പരവേദിയന്തി പരേഹി ഞാപേതബ്ബം. ദിട്ഠിമുപാതിവത്തോതി ദ്വാസട്ഠിഭേദമ്പി മിച്ഛാദിട്ഠിം അതിക്കന്തോ. ആരമ്മണാതി പച്ചയാ, പുനബ്ഭവകാരണാനീതി വുത്തം ഹോതി.

൪൮൦. പരോപരാതി വരാവരാ സുന്ദരാസുന്ദരാ. പരാ വാ ബാഹിരാ, അപരാ അജ്ഝത്തികാ. സമേച്ചാതി ഞാണേന പടിവിജ്ഝിത്വാ. ധമ്മാതി ഖന്ധായതനാദയോ ധമ്മാ. ഉപാദാനഖയേ വിമുത്തോതി നിബ്ബാനേ നിബ്ബാനാരമ്മണതോ വിമുത്തോ, നിബ്ബാനാരമ്മണവിമുത്തിലാഭീതി അത്ഥോ.

൪൮൧. സംയോജനംജാതിഖയന്തദസ്സീതി സംയോജനക്ഖയന്തദസ്സീ ജാതിക്ഖയന്തദസ്സീ ച. സംയോജനക്ഖയന്തേന ചേത്ഥ സഉപാദിസേസാ നിബ്ബാനധാതു, ജാതിക്ഖയന്തേന അനുപാദിസേസാ വുത്താ. ഖയന്തോതി ഹി അച്ചന്തഖയസ്സ സമുച്ഛേദപ്പഹാനസ്സേതം അധിവചനം. അനുനാസികലോപോ ചേത്ഥ ‘‘വിവേകജം പീതിസുഖ’’ന്തിആദീസു വിയ ന കതോ. യോപാനുദീതി യോ അപനുദി. രാഗപഥന്തി രാഗാരമ്മണം, രാഗമേവ വാ. രാഗോപി ഹി ദുഗ്ഗതീനം പഥത്താ ‘‘രാഗപഥോ’’തി വുച്ചതി കമ്മപഥോ വിയ. സുദ്ധോ നിദോസോ വിമലോ അകാചോതി പരിസുദ്ധകായസമാചാരാദിതായ സുദ്ധോ. യേഹി ‘‘രാഗദോസാ അയം പജാ, ദോസദോസാ, മോഹദോസാ’’തി വുച്ചതി. തേസം അഭാവാ നിദോസോ. അട്ഠപുരിസമലവിഗമാ വിമലോ, ഉപക്കിലേസാഭാവതോ അകാചോ. ഉപക്കിലിട്ഠോ ഹി ഉപക്കിലേസേന ‘‘സകാചോ’’തി വുച്ചതി. സുദ്ധോ വാ യസ്മാ നിദ്ദോസോ, നിദ്ദോസതായ വിമലോ, ബാഹിരമലാഭാവേന വിമലത്താ അകാചോ. സമലോ ഹി ‘‘സകാചോ’’തി വുച്ചതി. വിമലത്താ വാ ആഗും ന കരോതി, തേന അകാചോ. ആഗുകിരിയാ ഹി ഉപഘാതകരണതോ ‘‘കാചോ’’തി വുച്ചതി.

൪൮൨. അത്തനോ അത്താനം നാനുപസ്സതീതി ഞാണസമ്പയുത്തേന ചിത്തേന വിപസ്സന്തോ അത്തനോ ഖന്ധേസു അഞ്ഞം അത്താനം നാമ ന പസ്സതി, ഖന്ധമത്തമേവ പസ്സതി. യാ ചായം ‘‘അത്തനാവ അത്താനം സഞ്ജാനാമീ’’തി തസ്സ സച്ചതോ ഥേതതോ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സാ അഭാവാ അത്തനോ അത്താനം നാനുപസ്സതി, അഞ്ഞദത്ഥു പഞ്ഞായ ഖന്ധേ പസ്സതി. മഗ്ഗസമാധിനാ സമാഹിതോ, കായവങ്കാദീനം അഭാവാ ഉജ്ജുഗതോ, ലോകധമ്മേഹി അകമ്പനീയതോ ഠിതത്തോ, തണ്ഹാസങ്ഖാതായ ഏജായ പഞ്ചന്നം ചേതോഖിലാനഞ്ച അട്ഠട്ഠാനായ കങ്ഖായ ച അഭാവാ അനേജോ അഖിലോ അകങ്ഖോ.

൪൮൩. മോഹന്തരാതി മോഹകാരണാ മോഹപച്ചയാ, സബ്ബകിലേസാനമേതം അധിവചനം. സബ്ബേസു ധമ്മേസു ച ഞാണദസ്സീതി സച്ഛികതസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണോ. തഞ്ഹി സബ്ബേസു ധമ്മേസു ഞാണം, തഞ്ച ഭഗവാ പസ്സി, ‘‘അധിഗതം മേ’’തി സച്ഛികത്വാ വിഹാസി. തേന വുച്ചതി ‘‘സബ്ബേസു ധമ്മേസു ച ഞാണദസ്സീ’’തി. സമ്ബോധിന്തി അരഹത്തം. അനുത്തരന്തി പച്ചേകബുദ്ധസാവകേഹി അസാധാരണം. സിവന്തി ഖേമം നിരുപദ്ദവം സസ്സിരികം വാ. യക്ഖസ്സാതി പുരിസസ്സ. സുദ്ധീതി വോദാനതാ. ഏത്ഥ ഹി മോഹന്തരാഭാവേന സബ്ബദോസാഭാവോ, തേന സംസാരകാരണസമുച്ഛേദോ അന്തിമസരീരധാരിതാ, ഞാണദസ്സിതായ സബ്ബഗുണസമ്ഭവോ. തേന അനുത്തരാ സമ്ബോധിപത്തി, ഇതോ പരഞ്ച പഹാതബ്ബമധിഗന്തബ്ബം വാ നത്ഥി. തേനാഹ – ‘‘ഏത്താവതാ യക്ഖസ്സ സുദ്ധീ’’തി.

൪൮൪. ഏവം വുത്തേ ബ്രാഹ്മണോ ഭിയ്യോസോമത്തായ ഭഗവതി പസന്നോ പസന്നാകാരം കരോന്തോ ആഹ ‘‘ഹുതഞ്ച മയ്ഹ’’ന്തി. തസ്സത്ഥോ – യമഹം ഇതോ പുബ്ബേ ബ്രഹ്മാനം ആരബ്ഭ അഗ്ഗിമ്ഹി അജുഹം, തം മേ ഹുതം സച്ചം വാ ഹോതി, അലികം വാതി ന ജാനാമി. അജ്ജ പന ഇദം ഹുതഞ്ച മയ്ഹം ഹുതമത്ഥു സച്ചം, സച്ചഹുതമേവ അത്ഥൂതി യാചന്തോ ഭണതി. യം താദിസം വേദഗുനം അലത്ഥം, യസ്മാ ഇധേവ ഠിതോ ഭവന്തരൂപം വേദഗും അലത്ഥം. ബ്രഹ്മാ ഹി സക്ഖി, പച്ചക്ഖമേവ ഹി ത്വം ബ്രഹ്മാ, യതോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു മേ ഭഗവാ, പടിഗ്ഗഹേത്വാ ച ഭുഞ്ജതു മേ ഭഗവാ പൂരളാസന്തി തം ഹബ്യസേസം ഉപനാമേന്തോ ആഹ.

൪൮൭. അഥ ഭഗവാ കസിഭാരദ്വാജസുത്തേ വുത്തനയേന ഗാഥാദ്വയമഭാസി. തതോ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘അയം അത്തനാ ന ഇച്ഛതി, കമ്പി ചഞ്ഞം സന്ധായ ‘കേവലിനം മഹേസിം ഖീണാസവം കുക്കുച്ചവൂപസന്തം അന്നേന പാനേന ഉപട്ഠഹസ്സൂ’തി ഭണതീ’’തി ഏവം ഗാഥായ അത്ഥം അസല്ലക്ഖേത്വാ തം ഞാതുകാമോ ആഹ ‘‘സാധാഹം ഭഗവാ’’തി. തത്ഥ സാധൂതി ആയാചനത്ഥേ നിപാതോ. തഥാതി യേന ത്വമാഹ, തേന പകാരേന. വിജഞ്ഞന്തി ജാനേയ്യം. യന്തി യം ദക്ഖിണേയ്യം യഞ്ഞകാലേ പരിയേസമാനോ ഉപട്ഠഹേയ്യന്തി പാഠസേസോ. പപ്പുയ്യാതി പത്വാ. തവ സാസനന്തി തവ ഓവാദം. ഇദം വുത്തം ഹോതി. സാധാഹം ഭഗവാ തവ ഓവാദം ആഗമ്മ തഥാ വിജഞ്ഞം ആരോചേഹി മേ തം കേവലിനന്തി അധിപ്പായോ. യോ ദക്ഖിണം ഭുഞ്ജേയ്യ മാദിസസ്സ, യം ചാഹം യഞ്ഞകാലേ പരിയേസമാനോ ഉപട്ഠഹേയ്യം, തഥാരൂപം മേ ദക്ഖിണേയ്യം ദസ്സേഹി, സചേ ത്വം ന ഭുഞ്ജസീതി.

൪൮൮-൯൦. അഥസ്സ ഭഗവാ പാകടേന നയേന തഥാരൂപം ദക്ഖിണേയ്യം ദസ്സേന്തോ ‘‘സാരമ്ഭാ യസ്സാ’’തി ഗാഥാത്തയമാഹ. തത്ഥ സീമന്താനം വിനേതാരന്തി സീമാതി മരിയാദാ സാധുജനവുത്തി, തസ്സാ അന്താ പരിയോസാനാ അപരഭാഗാതി കത്വാ സീമന്താ വുച്ചന്തി കിലേസാ, തേസം വിനേതാരന്തി അത്ഥോ. സീമന്താതി ബുദ്ധവേനേയ്യാ സേക്ഖാ ച പുഥുജ്ജനാ ച, തേസം വിനേതാരന്തിപി ഏകേ. ജാതിമരണകോവിദന്തി ‘‘ഏവം ജാതി ഏവം മരണ’’ന്തി ഏത്ഥ കുസലം. മോനേയ്യസമ്പന്നന്തി പഞ്ഞാസമ്പന്നം, കായമോനേയ്യാദിസമ്പന്നം വാ. ഭകുടിം വിനയിത്വാനാതി യം ഏകച്ചേ ദുബ്ബുദ്ധിനോ യാചകം ദിസ്വാ ഭകുടിം കരോന്തി, തം വിനയിത്വാ, പസന്നമുഖാ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. പഞ്ജലികാതി പഗ്ഗഹിതഅഞ്ജലിനോ ഹുത്വാ.

൪൯൧. അഥ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഥോമയമാനോ ‘‘ബുദ്ധോ ഭവ’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ആയാഗോതി ആയജിതബ്ബോ, തതോ തതോ ആഗമ്മ വാ യജിതബ്ബമേത്ഥാതിപി ആയാഗോ, ദേയ്യധമ്മാനം അധിട്ഠാനഭൂതോതി വുത്തം ഹോതി. സേസമേത്ഥ ഇതോ പുരിമഗാഥാസു ച യം ന വണ്ണിതം, തം സക്കാ അവണ്ണിതമ്പി ജാനിതുന്തി ഉത്താനത്ഥത്തായേവ ന വണ്ണിതം. ഇതോ പരം പന കസിഭാരദ്വാജസുത്തേ വുത്തനയമേവാതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ പൂരളാസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.