൧൪. ധമ്മികസുത്തവണ്ണനാ

ഏവം മേ സുതന്തി ധമ്മികസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? തിട്ഠമാനേ കിര ഭഗവതി ലോകനാഥേ ധമ്മികോ നാമ ഉപാസകോ അഹോസി നാമേന ച പടിപത്തിയാ ച. സോ കിര സരണസമ്പന്നോ സീലസമ്പന്നോ ബഹുസ്സുതോ പിടകത്തയധരോ അനാഗാമീ അഭിഞ്ഞാലാഭീ ആകാസചാരീ അഹോസി. തസ്സ പരിവാരാ പഞ്ചസതാ ഉപാസകാ, തേപി താദിസാ ഏവ അഹേസും. തസ്സേകദിവസം ഉപോസഥികസ്സ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ മജ്ഝിമയാമാവസാനസമയേ ഏവം പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘യംനൂനാഹം അഗാരിയഅനഗാരിയാനം പടിപദം പുച്ഛേയ്യ’’ന്തി. സോ പഞ്ചഹി ഉപാസകസതേഹി പരിവുതോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ തമത്ഥം പുച്ഛി, ഭഗവാ ചസ്സ ബ്യാകാസി. തത്ഥ പുബ്ബേ വണ്ണിതസദിസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം, അപുബ്ബം വണ്ണയിസ്സാമ.

൩൭൯. തത്ഥ പഠമഗാഥായ താവ കഥംകരോതി കഥം കരോന്തോ കഥം പടിപജ്ജന്തോ. സാധു ഹോതീതി സുന്ദരോ അനവജ്ജോ അത്ഥസാധനോ ഹോതി. ഉപാസകാസേതി ഉപാസകാഇച്ചേവ വുത്തം ഹോതി. സേസമത്ഥതോ പാകടമേവ. അയം പന യോജനാ – യോ വാ അഗാരാ അനഗാരമേതി പബ്ബജതി, യേ വാ അഗാരിനോ ഉപാസകാ, ഏതേസു ദുവിധേസു സാവകേസു കഥംകരോ സാവകോ സാധു ഹോതീതി.

൩൮൦-൧. ഇദാനി ഏവം പുട്ഠസ്സ ഭഗവതോ ബ്യാകരണസമത്ഥതം ദീപേന്തോ ‘‘തുവഞ്ഹീ’’തി ഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ ഗതിന്തി അജ്ഝാസയഗതിം. പരായണന്തി നിപ്ഫത്തിം. അഥ വാ ഗതിന്തി നിരയാദിപഞ്ചപ്പഭേദം. പരായണന്തി ഗതിതോ പരം അയനം ഗതിവിപ്പമോക്ഖം പരിനിബ്ബാനം, ന ചത്ഥി തുല്യോതി തയാ സദിസോ നത്ഥി. സബ്ബം തുവം ഞാണമവേച്ച ധമ്മം, പകാസേസി സത്തേ അനുകമ്പമാനോതി ത്വം ഭഗവാ യദത്ഥി ഞേയ്യം നാമ, തം അനവസേസം അവേച്ച പടിവിജ്ഝിത്വാ സത്തേ അനുകമ്പമാനോ സബ്ബം ഞാണഞ്ച ധമ്മഞ്ച പകാസേസി. യം യം യസ്സ ഹിതം ഹോതി, തം തം തസ്സ ആവികാസിയേവ ദേസേസിയേവ, ന തേ അത്ഥി ആചരിയമുട്ഠീതി വുത്തം ഹോതി. വിരോചസി വിമലോതി ധൂമരജാദിവിരഹിതോ വിയ ചന്ദോ, രാഗാദിമലാഭാവേന വിമലോ വിരോചസി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

൩൮൨. ഇദാനി യേസം തദാ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേസി, തേ ദേവപുത്തേ കിത്തേത്വാ ഭഗവന്തം പസംസന്തോ ‘‘ആഗഞ്ഛീ തേ സന്തികേ’’തി ഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ നാഗരാജാ ഏരാവണോ നാമാതി അയം കിര ഏരാവണോ നാമ ദേവപുത്തോ കാമരൂപീ ദിബ്ബേ വിമാനേ വസതി. സോ യദാ സക്കോ ഉയ്യാനകീളം ഗച്ഛതി, തദാ ദിയഡ്ഢസതയോജനം കായം അഭിനിമ്മിനിത്വാ തേത്തിംസ കുമ്ഭേ മാപേത്വാ ഏരാവണോ നാമ ഹത്ഥീ ഹോതി. തസ്സ ഏകേകസ്മിം കുമ്ഭേ ദ്വേ ദ്വേ ദന്താ ഹോന്തി, ഏകേകസ്മിം ദന്തേ സത്ത സത്ത പോക്ഖരണിയോ, ഏകേകിസ്സാ പോക്ഖരണിയാ സത്ത സത്ത പദുമിനിയോ, ഏകേകിസ്സാ പദുമിനിയാ സത്ത സത്ത പുപ്ഫാനി, ഏകേകസ്മിം പുപ്ഫേ സത്ത സത്ത പത്താനി, ഏകേകസ്മിം പത്തേ സത്ത സത്ത അച്ഛരായോ നച്ചന്തി പദുമച്ഛരായോത്വേവ വിസ്സുതാ സക്കസ്സ നാടകിത്ഥിയോ, യാ ച വിമാനവത്ഥുസ്മിമ്പി ‘‘ഭമന്തി കഞ്ഞാ പദുമേസു സിക്ഖിതാ’’തി (വി. വ. ൧൦൩൪) ആഗതാ. തേസം പന തേത്തിസംകുമ്ഭാനം മജ്ഝേ സുദസ്സനകുമ്ഭോ നാമ തിംസയോജനമത്തോ ഹോതി, തത്ഥ യോജനപ്പമാണോ മണിപല്ലങ്കോ തിയോജനുബ്ബേധേ പുപ്ഫമണ്ഡപേ അത്ഥരീയതി. തത്ഥ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ അച്ഛരാസങ്ഘപരിവുതോ ദിബ്ബസമ്പത്തിം പച്ചനുഭോതി. സക്കേ പന ദേവാനമിന്ദേ ഉയ്യാനകീളാതോ പടിനിവത്തേ പുന തം രൂപം സംഹരിത്വാന ദേവപുത്തോവ ഹോതി. തം സന്ധായാഹ – ‘‘ആഗഞ്ഛി തേ സന്തികേ നാഗരാജാ ഏരാവണോ നാമാ’’തി. ജിനോതി സുത്വാതി ‘‘വിജിതപാപധമ്മോ ഏസ ഭഗവാ’’തി ഏവം സുത്വാ. സോപി തയാ മന്തയിത്വാതി തയാ സദ്ധിം മന്തയിത്വാ, പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാതി അധിപ്പായോ. അജ്ഝഗമാതി അധിഅഗമാ, ഗതോതി വുത്തം ഹോതി. സാധൂതി സുത്വാന പതീതരൂപോതി തം പഞ്ഹം സുത്വാ ‘‘സാധു ഭന്തേ’’തി അഭിനന്ദിത്വാ തുട്ഠരൂപോ ഗതോതി അത്ഥോ.

൩൮൩. രാജാപി തം വേസ്സവണോ കുവേരോതി ഏത്ഥ സോ യക്ഖോ രഞ്ജനട്ഠേന രാജാ, വിസാണായ രാജധാനിയാ രജ്ജം കാരേതീതി വേസ്സവണോ, പുരിമനാമേന കുവേരോതി വേദിതബ്ബോ. സോ കിര കുവേരോ നാമ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ ഹുത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ വിസാണായ രാജധാനിയാ അധിപതി ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ. തസ്മാ ‘‘കുവേരോ വേസ്സവണോ’’തി വുച്ചതി. വുത്തഞ്ചേതം ആടാനാടിയസുത്തേ –

‘‘കുവേരസ്സ ഖോ പന, മാരിസ, മഹാരാജസ്സ വിസാണാ നാമ രാജധാനീ, തസ്മാ കുവേരോ മഹാരാജാ ‘വേസ്സവണോ’തി പവുച്ചതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൨൯൧) –

സേസമേത്ഥ പാകടമേവ.

തത്ഥ സിയാ – കസ്മാ പന ദൂരതരേ താവതിംസഭവനേ വസന്തോ ഏരാവണോ പഠമം ആഗതോ, വേസ്സവണോ പച്ഛാ, ഏകനഗരേവ വസന്തോ അയം ഉപാസകോ സബ്ബപച്ഛാ, കഥഞ്ച സോ തേസം ആഗമനം അഞ്ഞാസി, യേന ഏവമാഹാതി? വുച്ചതേ – വേസ്സവണോ കിര തദാ അനേകസഹസ്സപവാളപല്ലങ്കം ദ്വാദസയോജനം നാരിവാഹനം അഭിരുയ്ഹ പവാളകുന്തം ഉച്ചാരേത്വാ ദസസഹസ്സകോടിയക്ഖേഹി പരിവുതോ ‘‘ഭഗവന്തം പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ആകാസട്ഠകവിമാനാനി പരിഹരിത്വാ മഗ്ഗേന മഗ്ഗം ആഗച്ഛന്തോ വേളുകണ്ഡകനഗരേ നന്ദമാതായ ഉപാസികായ നിവേസനസ്സ ഉപരിഭാഗം സമ്പത്തോ. ഉപാസികായ അയമാനുഭാവോ – പരിസുദ്ധസീലാ ഹോതി, നിച്ചം വികാലഭോജനാ പടിവിരതാ, പിടകത്തയധാരിനീ, അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠിതാ. സാ തമ്ഹി സമയേ സീഹപഞ്ജരം ഉഗ്ഘാടേത്വാ ഉതുഗ്ഗഹണത്ഥായ മാലുതേരിതോകാസേ ഠത്വാ അട്ഠകപാരായനവഗ്ഗേ പരിമണ്ഡലേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹി മധുരേന സരേന ഭാസതി. വേസ്സവണോ തത്ഥേവ യാനാനി ഠപേത്വാ യാവ ഉപാസികാ ‘‘ഇദമവോച ഭഗവാ മഗധേസു വിഹരന്തോ പാസാണകേ ചേതിയേ പരിചാരകസോളസന്നം ബ്രാഹ്മണാന’’ന്തി നിഗമനം അഭാസി, താവ സബ്ബം സുത്വാ വഗ്ഗപരിയോസാനേ സുവണ്ണമുരജസദിസം മഹന്തം ഗീവം പഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘സാധു സാധു ഭഗിനീ’’തി സാധുകാരമദാസി. സാ ‘‘കോ ഏത്ഥാ’’തി ആഹ. ‘‘അഹം ഭഗിനി വേസ്സവണോ’’തി. ഉപാസികാ കിര പഠമം സോതാപന്നാ അഹോസി, പച്ഛാ വേസ്സവണോ. തം സോ ധമ്മതോ സഹോദരഭാവം സന്ധായ ഉപാസികം ഭഗിനിവാദേന സമുദാചരതി. ഉപാസികായ ച ‘‘വികാലോ, ഭാതിക ഭദ്രമുഖ, യസ്സ ദാനി കാലം മഞ്ഞസീ’’തി വുത്തോ ‘‘അഹം ഭഗിനി തയി പസന്നോ പസന്നാകാരം കരോമീ’’തി ആഹ. തേന ഹി ഭദ്രമുഖ, മമ ഖേത്തേ നിപ്ഫന്നം സാലിം കമ്മകരാ ആഹരിതും ന സക്കോന്തി, തം തവ പരിസായ ആണാപേഹീതി. സോ ‘‘സാധു ഭഗിനീ’’തി യക്ഖേ ആണാപേസി. തേ അഡ്ഢതേരസ കോട്ഠാഗാരസതാനി പൂരേസും. തതോ പഭുതി കോട്ഠാഗാരം ഊനം നാമ നാഹോസി, ‘‘നന്ദമാതു കോട്ഠാഗാരം വിയാ’’തി ലോകേ നിദസ്സനം അഹോസി. വേസ്സവണോ കോട്ഠാഗാരാനി പൂരേത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമി. ഭഗവാ ‘‘വികാലേ ആഗതോസീ’’തി ആഹ. അഥ ഭഗവതോ സബ്ബം ആരോചേസി. ഇമിനാ കാരണേന ആസന്നതരേപി ചാതുമഹാരാജികഭവനേ വസന്തോ വേസ്സവണോ പച്ഛാ ആഗതോ. ഏരാവണസ്സ പന ന കിഞ്ചി അന്തരാ കരണീയം അഹോസി, തേന സോ പഠമതരം ആഗതോ.

അയം പന ഉപാസകോ കിഞ്ചാപി അനാഗാമീ പകതിയാവ ഏകഭത്തികോ, തഥാപി തദാ ഉപോസഥദിവസോതി കത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ സായന്ഹസമയം സുനിവത്ഥോ സുപാരുതോ പഞ്ചസതഉപാസകപരിവുതോ ജേതവനം ഗന്ത്വാ ധമ്മദേസനം സുത്വാ അത്തനോ ഘരം ആഗമ്മ തേസം ഉപാസകാനം സരണസീലഉപോസഥാനിസംസാദിഭേദം ഉപാസകധമ്മം കഥേത്വാ തേ ഉപാസകേ ഉയ്യോജേസി. തേസഞ്ച തസ്സേവ ഘരേ മുട്ഠിഹത്ഥപ്പമാണപാദകാനി പഞ്ച കപ്പിയമഞ്ചസതാനി പാടേക്കോവരകേസു പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തി. തേ അത്തനോ അത്തനോ ഓവരകം പവിസിത്വാ സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസീദിംസു, ഉപാസകോപി തഥേവാകാസി. തേന ച സമയേന സാവത്ഥിനഗരേ സത്തപഞ്ഞാസ കുലസതസഹസ്സാനി വസന്തി, മനുസ്സഗണനായ അട്ഠാരസകോടിമനുസ്സാ. തേന പഠമയാമേ ഹത്ഥിഅസ്സമനുസ്സഭേരിസദ്ദാദീഹി സാവത്ഥിനഗരം മഹാസമുദ്ദോ വിയ ഏകസദ്ദം ഹോതി. മജ്ഝിമയാമസമനന്തരേ സോ സദ്ദോ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി. തമ്ഹി കാലേ ഉപാസകോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ അത്തനോ ഗുണേ ആവജ്ജേത്വാ ‘‘യേനാഹം മഗ്ഗസുഖേന ഫലസുഖേന സുഖിതോ വിഹരാമി, ഇദം സുഖം കം നിസ്സായ ലദ്ധ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഭഗവന്തം നിസ്സായാ’’തി ഭഗവതി ചിത്തം പസാദേത്വാ ‘‘ഭഗവാ ഏതരഹി കതമേന വിഹാരേന വിഹരതീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ ഏരാവണവേസ്സവണേ ദിസ്വാ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ ധമ്മദേസനം സുത്വാ ചേതോപരിയഞാണേന തേസം പസന്നചിത്തതം ഞത്വാ ‘‘യംനൂനാഹമ്പി ഭഗവന്തം ഉഭയഹിതം പടിപദം പുച്ഛേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേസി. തസ്മാ സോ ഏകനഗരേ വസന്തോപി സബ്ബപച്ഛാ ആഗതോ, ഏവഞ്ച നേസം ആഗമനം അഞ്ഞാസി. തേനാഹ – ‘‘ആഗഞ്ഛി തേ സന്തികേ നാഗരാജാ…പേ… സോ ചാപി സുത്വാന പതീതരൂപോ’’തി.

൩൮൪. ഇദാനി ഇതോ ബഹിദ്ധാ ലോകസമ്മതേഹി സമണബ്രാഹ്മണേഹി ഉക്കട്ഠഭാവേന ഭഗവന്തം പസംസന്തോ ‘‘യേ കേചിമേ’’തി ഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ തിത്ഥിയാതി നന്ദവച്ഛസംകിച്ചേഹി ആദിപുഗ്ഗലേഹി തീഹി തിത്ഥകരേഹി കതേ ദിട്ഠിതിത്ഥേ ജാതാ, തേസം സാസനേ പബ്ബജിതാ പൂരണാദയോ ഛ സത്ഥാരോ. തത്ഥ നാടപുത്തോ നിഗണ്ഠോ, അവസേസാ ആജീവകാതി തേ സബ്ബേ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യേ കേചിമേ തിത്ഥിയാ വാദസീലാ’’തി, ‘‘മയം സമ്മാ പടിപന്നാ, അഞ്ഞേ മിച്ഛാ പടിപന്നാ’’തി ഏവം വാദകരണസീലാ ലോകം മുഖസത്തീഹി വിതുദന്താ വിചരന്തി. ആജീവകാ വാതി തേ ഏകജ്ഝമുദ്ദിട്ഠേ ഭിന്ദിത്വാ ദസ്സേതി. നാതിതരന്തീതി നാതിക്കമന്തി. സബ്ബേതി അഞ്ഞേപി യേ കേചി തിത്ഥിയസാവകാദയോ, തേപി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ആഹ. ‘‘ഠിതോ വജന്തം വിയാ’’തി യഥാ കോചി ഠിതോ ഗതിവികലോ സീഘഗാമിനം പുരിസം ഗച്ഛന്തം നാതിതരേയ്യ, ഏവം തേ പഞ്ഞാഗതിയാ അഭാവേന തേ തേ അത്ഥപ്പഭേദേ ബുജ്ഝിതും അസക്കോന്താ ഠിതാ, അതിജവനപഞ്ഞം ഭഗവന്തം നാതിതരന്തീതി അത്ഥോ.

൩൮൫. ബ്രാഹ്മണാ വാദസീലാ വുദ്ധാ ചാതി ഏത്താവതാ ചങ്കീതാരുക്ഖപോക്ഖരസാതിജാണുസ്സോണിആദയോ ദസ്സേതി, അപി ബ്രാഹ്മണാ സന്തി കേചീതി ഇമിനാ മജ്ഝിമാപി ദഹരാപി കേവലം ബ്രാഹ്മണാ സന്തി അത്ഥി ഉപലബ്ഭന്തി കേചീതി ഏവം അസ്സലായനവാസേട്ഠഅമ്ബട്ഠഉത്തരമാണവകാദയോ ദസ്സേതി. അത്ഥബദ്ധാതി ‘‘അപി നു ഖോ ഇമം പഞ്ഹം ബ്യാകരേയ്യ, ഇമം കങ്ഖം ഛിന്ദേയ്യാ’’തി ഏവം അത്ഥബദ്ധാ ഭവന്തി. യേ ചാപി അഞ്ഞേതി അഞ്ഞേപി യേ ‘‘മയം വാദിനോ’’തി ഏവം മഞ്ഞമാനാ വിചരന്തി ഖത്തിയപണ്ഡിതബ്രാഹ്മണബ്രഹ്മദേവയക്ഖാദയോ അപരിമാണാ. തേപി സബ്ബേ തയി അത്ഥബദ്ധാ ഭവന്തീതി ദസ്സേതി.

൩൮൬-൭. ഏവം നാനപ്പകാരേഹി ഭഗവന്തം പസംസിത്വാ ഇദാനി ധമ്മേനേവ തം പസംസിത്വാ ധമ്മകഥം യാചന്തോ ‘‘അയഞ്ഹി ധമ്മോ’’തി ഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ അയഞ്ഹി ധമ്മോതി സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മേ സന്ധായാഹ. നിപുണോതി സണ്ഹോ ദുപ്പടിവിജ്ഝോ. സുഖോതി പടിവിദ്ധോ സമാനോ ലോകുത്തരസുഖമാവഹതി, തസ്മാ സുഖാവഹത്താ ‘‘സുഖോ’’തി വുച്ചതി. സുപ്പവുത്തോതി സുദേസിതോ. സുസ്സൂസമാനാതി സോതുകാമമ്ഹാതി അത്ഥോ. തം നോ വദാതി തം ധമ്മം അമ്ഹാകം വദ. ‘‘ത്വം നോ’’തിപി പാഠോ, ത്വം അമ്ഹാകം വദാതി അത്ഥോ. സബ്ബേപിമേ ഭിക്ഖവോതി തങ്ഖണം നിസിന്നാനി കിര പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ഹോന്തി, താനി ദസ്സേന്തോ യാചതി. ഉപാസകാ ചാപീതി അത്തനോ പരിവാരേ അഞ്ഞേ ച ദസ്സേതി. സേസമേത്ഥ പാകടമേവ.

൩൮൮. അഥ ഭഗവാ അനഗാരിയപടിപദം താവ ദസ്സേതും ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ‘‘സുണാഥ മേ ഭിക്ഖവോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ധമ്മം ധുതം തഞ്ച ചരാഥ സബ്ബേതി കിലേസേ ധുനാതീതി ധുതോ, ഏവരൂപം കിലേസധുനനകം പടിപദാധമ്മം സാവയാമി വോ, തഞ്ച മയാ സാവിതം സബ്ബേ ചരഥ പടിപജ്ജഥ, മാ പമാദിത്ഥാതി വുത്തം ഹോതി. ഇരിയാപഥന്തി ഗമനാദിചതുബ്ബിധം. പബ്ബജിതാനുലോമികന്തി സമണസാരുപ്പം സതിസമ്പജഞ്ഞയുത്തം. അരഞ്ഞേ കമ്മട്ഠാനാനുയോഗവസേന പവത്തമേവാതി അപരേ. സേവേഥ നന്തി തം ഇരിയാപഥം ഭജേയ്യ. അത്ഥദസോതി ഹിതാനുപസ്സീ. മുതീമാതി ബുദ്ധിമാ. സേസമേത്ഥ ഗാഥായ പാകടമേവ.

൩൮൯. നോ വേ വികാലേതി ഏവം പബ്ബജിതാനുലോമികം ഇരിയാപഥം സേവമാനോ ച ദിവാമജ്ഝന്ഹികവീതിക്കമം ഉപാദായ വികാലേ ന ചരേയ്യ ഭിക്ഖു, യുത്തകാലേ ഏവ പന ഗാമം പിണ്ഡായ ചരേയ്യ. കിം കാരണം? അകാലചാരിഞ്ഹി സജന്തി സങ്ഗാ, അകാലചാരിം പുഗ്ഗലം രാഗസങ്ഗാദയോ അനേകേ സങ്ഗാ സജന്തി പരിസ്സജന്തി ഉപഗുഹന്തി അല്ലീയന്തി. തസ്മാ വികാലേ ന ചരന്തി ബുദ്ധാ, തസ്മാ യേ ചതുസച്ചബുദ്ധാ അരിയപുഗ്ഗലാ, ന തേ വികാലേ പിണ്ഡായ ചരന്തീതി. തേന കിര സമയേന വികാലഭോജനസിക്ഖാപദം അപ്പഞ്ഞത്തം ഹോതി, തസ്മാ ധമ്മദേസനാവസേനേവേത്ഥ പുഥുജ്ജനാനം ആദീനവം ദസ്സേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ. അരിയാ പന സഹ മഗ്ഗപടിലാഭാ ഏവ തതോ പടിവിരതാ ഹോന്തി, ഏസാ ധമ്മതാ.

൩൯൦. ഏവം വികാലചരിയം പടിസേധേത്വാ ‘‘കാലേ ചരന്തേനപി ഏവം ചരിതബ്ബ’’ന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘രൂപാ ച സദ്ദാ ചാ’’തി. തസ്സത്ഥോ – യേ തേ രൂപാദയോ നാനപ്പകാരകം മദം ജനേന്താ സത്തേ സമ്മദയന്തി, തേസു പിണ്ഡപാതപാരിസുദ്ധിസുത്താദീസു (മ. നി. ൩.൪൩൮ ആദയോ) വുത്തനയേന ഛന്ദം വിനോദേത്വാ യുത്തകാലേനേവ പാതരാസം പവിസേയ്യാതി. ഏത്ഥ ച പാതോ അസിതബ്ബോതി പാതരാസോ, പിണ്ഡപാതസ്സേതം നാമം. യോ യത്ഥ ലബ്ഭതി, സോ പദേസോപി തം യോഗേന ‘‘പാതരാസോ’’തി ഇധ വുത്തോ. യതോ പിണ്ഡപാതം ലഭതി, തം ഓകാസം ഗച്ഛേയ്യാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൩൯൧. ഏവം പവിട്ഠോ –

‘‘പിണ്ഡഞ്ച ഭിക്ഖു സമയേന ലദ്ധാ,

ഏകോ പടിക്കമ്മ രഹോ നിസീദേ;

അജ്ഝത്തചിന്തീ ന മനോ ബഹിദ്ധാ,

നിച്ഛാരയേ സങ്ഗഹിതത്തഭാവോ’’.

തത്ഥ പിണ്ഡന്തി മിസ്സകഭിക്ഖം, സാ ഹി തതോ തതോ സമോധാനേത്വാ സമ്പിണ്ഡിതട്ഠേന ‘‘പിണ്ഡോ’’തി വുച്ചതി. സമയേനാതി അന്തോമജ്ഝന്ഹികകാലേ. ഏകോ പടിക്കമ്മാതി കായവിവേകം സമ്പാദേന്തോ അദുതിയോ നിവത്തിത്വാ. അജ്ഝത്തചിന്തീതി തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ ഖന്ധസന്താനം ചിന്തേന്തോ. ന മനോ ബഹിദ്ധാ നിച്ഛാരയേതി ബഹിദ്ധാ രൂപാദീസു രാഗവസേന ചിത്തം ന നീഹരേ. സങ്ഗഹിതത്തഭാവോതി സുട്ഠു ഗഹിതചിത്തോ.

൩൯൨. ഏവം വിഹരന്തോ ച –

‘‘സചേപി സോ സല്ലപേ സാവകേന,

അഞ്ഞേന വാ കേനചി ഭിക്ഖുനാ വാ;

ധമ്മം പണീതം തമുദാഹരേയ്യ,

ന പേസുണം നോപി പരൂപവാദം’’.

കിം വുത്തം ഹോതി? സോ യോഗാവചരോ കിഞ്ചിദേവ സോതുകാമതായ ഉപഗതേന സാവകേന വാ കേനചി അഞ്ഞതിത്ഥിയഗഹട്ഠാദിനാ വാ ഇധേവ പബ്ബജിതേന ഭിക്ഖുനാ വാ സദ്ധിം സചേപി സല്ലപേ, അഥ യ്വായം മഗ്ഗഫലാദിപടിസംയുത്തോ ദസകഥാവത്ഥുഭേദോ വാ അതപ്പകട്ഠേന പണീതോ ധമ്മോ. തം ധമ്മം പണീതം ഉദാഹരേയ്യ, അഞ്ഞം പന പിസുണവചനം വാ പരൂപവാദം വാ അപ്പമത്തകമ്പി ന ഉദാഹരേയ്യാതി.

൩൯൩. ഇദാനി തസ്മിം പരൂപവാദേ ദോസം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വാദഞ്ഹി ഏകേ’’തി. തസ്സത്ഥോ – ഇധേകച്ചേ മോഘപുരിസാ പരൂപവാദസഞ്ഹിതം നാനപ്പകാരം വിഗ്ഗാഹികകഥാഭേദം വാദം പടിസേനിയന്തി വിരുജ്ഝന്തി, യുജ്ഝിതുകാമാ ഹുത്വാ സേനായ പടിമുഖം ഗച്ഛന്താ വിയ ഹോന്തി, തേ മയം ലാമകപഞ്ഞേ ന പസംസാമ. കിം കാരണം? തതോ തതോ നേ പസജന്തി സങ്ഗാ, യസ്മാ തേ താദിസകേ പുഗ്ഗലേ തതോ തതോ വചനപഥതോ സമുട്ഠായ വിവാദസങ്ഗാ സജന്തി അല്ലീയന്തി. കിം കാരണാ സജന്തീതി? ചിത്തഞ്ഹി തേ തത്ഥ ഗമേന്തി ദൂരേ, യസ്മാ തേ പടിസേനിയന്താ ചിത്തം തത്ഥ ഗമേന്തി, യത്ഥ ഗതം സമഥവിപസ്സനാനം ദൂരേ ഹോതീതി.

൩൯൪-൫. ഏവം പരിത്തപഞ്ഞാനം പവത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി മഹാപഞ്ഞാനം പവത്തിം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പിണ്ഡം വിഹാരം…പേ… സാവകോ’’തി. തത്ഥ വിഹാരേന പതിസ്സയോ, സയനാസനേന മഞ്ചപീഠന്തി തീഹിപി പദേഹി സേനാസനമേവ വുത്തം. ആപന്തി ഉദകം. സങ്ഘാടിരജൂപവാഹനന്തി പംസുമലാദിനോ സങ്ഘാടിരജസ്സ ധോവനം. സുത്വാന ധമ്മം സുഗതേന ദേസിതന്തി സബ്ബാസവസംവരാദീസു ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചീവരം പടിസേവതി സീതസ്സ പടിഘാതായാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൩; അ. നി. ൬.൫൮) നയേന ഭഗവതാ ദേസിതം ധമ്മം സുത്വാ. സങ്ഖായ സേവേ വരപഞ്ഞസാവകോതി ഏതം ഇധ പിണ്ഡന്തി വുത്തം പിണ്ഡപാതം, വിഹാരാദീഹി വുത്തം സേനാസനം, ആപമുഖേന ദസ്സിതം ഗിലാനപച്ചയം, സങ്ഘാടിയാ ചീവരന്തി ചതുബ്ബിധമ്പി പച്ചയം സങ്ഖായ ‘‘യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൩; അ. നി. ൬.൫൮) നയേന പച്ചവേക്ഖിത്വാ സേവേ വരപഞ്ഞസാവകോ, സേവിതും സക്കുണേയ്യ വരപഞ്ഞസ്സ തഥാഗതസ്സ സാവകോ സേക്ഖോ വാ പുഥുജ്ജനോ വാ, നിപ്പരിയായേന ച അരഹാ. സോ ഹി ചതുരാപസ്സേനോ ‘‘സങ്ഖായേകം പടിസേവതി, സങ്ഖായേകം അധിവാസേതി, സങ്ഖായേകം പരിവജ്ജേതി, സങ്ഖായേകം വിനോദേതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൦൮; മ. നി. ൨.൧൬൮; അ. നി. ൧൦.൨൦) വുത്തോ. യസ്സാ ച സങ്ഖായ സേവേ വരപഞ്ഞസാവകോ, തസ്മാ ഹി പിണ്ഡേ…പേ… യഥാ പോക്ഖരേ വാരിബിന്ദു, തഥാ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

൩൯൬. ഏവം ഖീണാസവപടിപത്തിം ദസ്സേന്തോ അരഹത്തനികൂടേന അനഗാരിയപടിപദം നിട്ഠാപേത്വാ ഇദാനി അഗാരിയപടിപദം ദസ്സേതും ‘‘ഗഹട്ഠവത്തം പന വോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പഠമഗാഥായ താവ സാവകോതി അഗാരിയസാവകോ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ. അയം പന യോജനാ – യോ മയാ ഇതോ പുബ്ബേ കേവലോ അബ്യാമിസ്സോ സകലോ പരിപുണ്ണോ ഭിക്ഖുധമ്മോ കഥിതോ. ഏസ ഖേത്തവത്ഥുആദിപരിഗ്ഗഹേഹി സപരിഗ്ഗഹേന ന ലബ്ഭാ ഫസ്സേതും ന സക്കാ അധിഗന്തുന്തി.

൩൯൭. ഏവം തസ്സ ഭിക്ഖുധമ്മം പടിസേധേത്വാ ഗഹട്ഠധമ്മമേവ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പാണം ന ഹനേ’’തി. തത്ഥ പുരിമഡ്ഢേന തികോടിപരിസുദ്ധാ പാണാതിപാതാവേരമണി വുത്താ, പച്ഛിമഡ്ഢേന സത്തേസു ഹിതപടിപത്തി. തതിയപാദോ ചേത്ഥ ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തേ (സു. നി. ൩൫ ആദയോ) ചതുത്ഥപാദേ ഥാവരതസഭേദോ മേത്തസുത്തവണ്ണനായം (സു. നി. ൧൪൩ ആദയോ) സബ്ബപ്പകാരതോ വണ്ണിതോ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ. ഉപ്പടിപാടിയാ പന യോജനാ കാതബ്ബാ – തസഥാവരേസു സബ്ബേസു ഭൂതേസു നിധായ ദണ്ഡം ന ഹനേ ന ഘാതയേയ്യ നാനുജഞ്ഞാതി. ‘‘നിധായ ദണ്ഡ’’ന്തി ഇതോ വാ പരം ‘‘വത്തേയ്യാ’’തി പാഠസേസോ ആഹരിതബ്ബോ. ഇതരഥാ ഹി ന പുബ്ബേനാപരം സന്ധിയതി.

൩൯൮. ഏവം പഠമസിക്ഖാപദം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ദുതിയസിക്ഖാപദം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തതോ അദിന്ന’’ന്തി. തത്ഥ കിഞ്ചീതി അപ്പം വാ ബഹും വാ. ക്വചീതി ഗാമേ വാ അരഞ്ഞേ വാ. സാവകോതി അഗാരിയസാവകോ. ബുജ്ഝമാനോതി ‘‘പരസന്തകമിദ’’ന്തി ജാനമാനോ. സബ്ബം അദിന്നം പരിവജ്ജയേയ്യാതി ഏവഞ്ഹി പടിപജ്ജമാനോ സബ്ബം അദിന്നം പരിവജ്ജേയ്യ, നോ അഞ്ഞഥാതി ദീപേതി. സേസമേത്ഥ വുത്തനയഞ്ച പാകടഞ്ചാതി.

൩൯൯. ഏവം ദുതിയസിക്ഖാപദമ്പി തികോടിപരിസുദ്ധം ദസ്സേത്വാ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദതോ പഭുതി തതിയം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി. തത്ഥ അസമ്ഭുണന്തോതി അസക്കോന്തോ.

൪൦൦. ഇദാനി ചതുത്ഥസിക്ഖാപദം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സഭഗ്ഗതോ വാ’’തി. തത്ഥ സഭഗ്ഗതോതി സന്ഥാഗാരാദിഗതോ. പരിസഗ്ഗതോതി പൂഗമജ്ജഗതോ. സേസമേത്ഥ വുത്തനയഞ്ച പാകടഞ്ചാതി.

൪൦൧. ഏവം ചതുത്ഥസിക്ഖാപദമ്പി തികോടിപരിസുദ്ധം ദസ്സേത്വാ പഞ്ചമം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മജ്ജഞ്ച പാന’’ന്തി. തത്ഥ മജ്ജഞ്ച പാനന്തി ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം ഏവം വുത്തം. അയം പനത്ഥോ ‘‘മജ്ജപാനഞ്ച ന സമാചരേയ്യാ’’തി. ധമ്മം ഇമന്തി ഇമം മജ്ജപാനവേരമണീധമ്മം. ഉമ്മാദനന്തന്തി ഉമ്മാദനപരിയോസാനം. യോ ഹി സബ്ബലഹുകോ മജ്ജപാനസ്സ വിപാകോ, സോ മനുസ്സഭൂതസ്സ ഉമ്മത്തകസംവത്തനികോ ഹോതി. ഇതി നം വിദിത്വാതി ഇതി നം മജ്ജപാനം ഞത്വാ. സേസമേത്ഥ വുത്തനയഞ്ച പാകടഞ്ചാതി.

൪൦൨. ഏവം പഞ്ചമസിക്ഖാപദമ്പി തികോടിപരിസുദ്ധം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പുരിമസിക്ഖാപദാനമ്പി മജ്ജപാനമേവ സംകിലേസകരഞ്ച ഭേദകരഞ്ച ദസ്സേത്വാ ദള്ഹതരം തതോ വേരമണിയം നിയോജേന്തോ ആഹ ‘‘മദാ ഹി പാപാനി കരോന്തീ’’തി. തത്ഥ മദാതി മദഹേതു. ഹികാരോ പദപൂരണമത്തേ നിപാതോ. പാപാനി കരോന്തീതി പാണാതിപാതാദീനി സബ്ബാകുസലാനി കരോന്തി. ഉമ്മാദനം മോഹനന്തി പരലോകേ ഉമ്മാദനം ഇഹലോകേ മോഹനം. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൪൦൩-൪. ഏത്താവതാ അഗാരിയസാവകസ്സ നിച്ചസീലം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഉപോസഥങ്ഗാനി ദസ്സേന്തോ ‘‘പാണം ന ഹനേ’’തി ഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ അബ്രഹ്മചരിയാതി അസേട്ഠചരിയഭൂതാ. മേഥുനാതി മേഥുനധമ്മസമാപത്തിതോ. രത്തിം ന ഭുഞ്ജേയ്യ വികാലഭോജനന്തി രത്തിമ്പി ന ഭുഞ്ജേയ്യ, ദിവാപി കാലാതിക്കന്തഭോജനം ന ഭുഞ്ജേയ്യ. ന ച ഗന്ധന്തി ഏത്ഥ ഗന്ധഗ്ഗഹണേന വിലേപനചുണ്ണാദീനിപി ഗഹിതാനേവാതി വേദിതബ്ബാനി. മഞ്ചേതി കപ്പിയമഞ്ചേ. സന്ഥതേതി തട്ടികാദീഹി കപ്പിയത്ഥരണേഹി അത്ഥതേ. ഛമായം പന ഗോനകാദിസന്ഥതായപി വട്ടതി. അട്ഠങ്ഗികന്തി പഞ്ചങ്ഗികം വിയ തൂരിയം, ന അങ്ഗവിനിമുത്തം. ദുക്ഖന്തഗുനാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തഗതേന. സേസമേത്ഥ പാകടമേവ. പച്ഛിമഡ്ഢും പന സങ്ഗീതികാരകേഹി വുത്തന്തിപി ആഹു.

൪൦൫. ഏവം ഉപോസഥങ്ഗാനി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഉപോസഥകാലം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തതോ ച പക്ഖസ്സാ’’തി. തത്ഥ തതോതി പദപൂരണമത്തേ നിപാതോ. പക്ഖസ്സുപവസ്സുപോസഥന്തി ഏവം പരപദേന യോജേതബ്ബം ‘‘പക്ഖസ്സ ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം അട്ഠമിന്തി ഏതേ തയോ ദിവസേ ഉപവസ്സ ഉപോസഥം, ഏതം അട്ഠങ്ഗികഉപോസഥം ഉപഗമ്മ വസിത്വാ’’തി. പാടിഹാരിയപക്ഖഞ്ചാതി ഏത്ഥ പന വസ്സൂപനായികായ പുരിമഭാഗേ ആസാള്ഹമാസോ, അന്തോവസ്സം തയോ മാസാ, കത്തികമാസോതി ഇമേ പഞ്ച മാസാ ‘‘പാടിഹാരിയപക്ഖോ’’തി വുച്ചന്തി. ആസാള്ഹകത്തികഫഗ്ഗുണമാസാ തയോ ഏവാതി അപരേ. പക്ഖുപോസഥദിവസാനം പുരിമപച്ഛിമദിവസവസേന പക്ഖേ പക്ഖേ തേരസീപാടിപദസത്തമീനവമീസങ്ഖാതാ ചത്താരോ ചത്താരോ ദിവസാതി അപരേ. യം രുച്ചതി, തം ഗഹേതബ്ബം. സബ്ബം വാ പന പുഞ്ഞകാമീനം ഭാസിതബ്ബം. ഏവമേതം പാടിഹാരിയപക്ഖഞ്ച പസന്നമാനസോ സുസമത്തരൂപം സുപരിപുണ്ണരൂപം ഏകമ്പി ദിവസം അപരിച്ചജന്തോ അട്ഠങ്ഗുപേതം ഉപോസഥം ഉപവസ്സാതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം.

൪൦൬. ഏവം ഉപോസഥകാലം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേസു കാലേസു ഏതം ഉപോസഥം ഉപവസ്സ യം കാതബ്ബം, തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തതോ ച പാതോ’’തി. ഏത്ഥാപി തതോതി പദപൂരണമത്തേ നിപാതോ, അനന്തരത്ഥേ വാ, അഥാതി വുത്തം ഹോതി. പാതോതി അപരജ്ജുദിവസപുബ്ബഭാഗേ. ഉപവുത്ഥുപോസഥോതി ഉപവസിതഉപോസഥോ. അന്നേനാതി യാഗുഭത്താദിനാ. പാനേനാതി അട്ഠവിധപാനേന. അനുമോദമാനോതി അനുപമോദമാനോ, നിരന്തരം മോദമാനോതി അത്ഥോ. യഥാരഹന്തി അത്തനോ അനുരൂപേന, യഥാസത്തി യഥാബലന്തി വുത്തം ഹോതി. സംവിഭജേഥാതി ഭാജേയ്യ പതിമാനേയ്യ. സേസം പാകടമേവ.

൪൦൭. ഏവം ഉപവുത്ഥുപോസഥസ്സ കിച്ചം വത്വാ ഇദാനി യാവജീവികം ഗരുവത്തം ആജീവപാരിസുദ്ധിഞ്ച കഥേത്വാ തായ പടിപദായ അധിഗന്തബ്ബട്ഠാനം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ധമ്മേന മാതാപിതരോ’’തി. തത്ഥ ധമ്മേനാതി ധമ്മലദ്ധേന ഭോഗേന. ഭരേയ്യാതി പോസേയ്യ. ധമ്മികം സോ വണിജ്ജന്തി സത്തവണിജ്ജാ, സത്ഥവണിജ്ജാ, വിസവണിജ്ജാ, മംസവണിജ്ജാ, സുരാവണിജ്ജാതി ഇമാ പഞ്ച അധമ്മവണിജ്ജാ വജ്ജേത്വാ അവസേസാ ധമ്മികവണിജ്ജാ. വണിജ്ജാമുഖേന ചേത്ഥ കസിഗോരക്ഖാദി അപരോപി ധമ്മികോ വോഹാരോ സങ്ഗഹിതോ. സേസമുത്താനത്ഥമേവ. അയം പന യോജനാ – സോ നിച്ചസീലഉപോസഥസീലദാനധമ്മസമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ പയോജയേ ധമ്മികം വണിജ്ജം, തതോ ലദ്ധേന ച ധമ്മതോ അനപേതത്താ ധമ്മേന ഭോഗേന മാതാപിതരോ ഭരേയ്യ. അഥ സോ ഗിഹീ ഏവം അപ്പമത്തോ ആദിതോ പഭുതി വുത്തം ഇമം വത്തം വത്തയന്തോ കായസ്സ ഭേദാ യേ തേ അത്തനോ ആഭായ അന്ധകാരം വിധമേത്വാ ആലോകകരണേന സയമ്പഭാതി ലദ്ധനാമാ ഛ കാമാവചരദേവാ, തേ സയമ്പഭേ നാമ ദേവേ ഉപേതി ഭജതി അല്ലീയതി, തേസം നിബ്ബത്തട്ഠാനേ നിബ്ബത്തതീതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ ധമ്മികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ ച ദുതിയോ വഗ്ഗോ അത്ഥവണ്ണനാനയതോ, നാമേന

ചൂളവഗ്ഗോതി.