൧൩. സമ്മാപരിബ്ബാജനീയസുത്ത-(മഹാസമയസുത്ത)-വണ്ണനാ

൩൬൨. പുച്ഛാമി മുനിം പഹൂതപഞ്ഞന്തി സമ്മാപരിബ്ബാജനീയസുത്തം, ‘‘മഹാസമയസുത്ത’’ന്തിപി വുച്ചതി മഹാസമയദിവസേ കഥിതത്താ. കാ ഉപ്പത്തി? പുച്ഛാവസികാ ഉപ്പത്തി. നിമ്മിതബുദ്ധേന ഹി പുട്ഠോ ഭഗവാ ഇമം സുത്തമഭാസി, തം സദ്ധിം പുച്ഛായ ‘‘സമ്മാപരിബ്ബാജനീയസുത്ത’’ന്തി വുച്ചതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പന സാകിയകോലിയാനം ഉപ്പത്തിതോ പഭുതി പോരാണേഹി വണ്ണീയതി.

തത്രായം ഉദ്ദേസമഗ്ഗവണ്ണനാ – പഠമകപ്പികാനം കിര രഞ്ഞോ മഹാസമ്മതസ്സ രോജോ നാമ പുത്തോ അഹോസി. രോജസ്സ വരരോജോ, വരരോജസ്സ കല്യാണോ, കല്യാണസ്സ വരകല്യാണോ, വരകല്യാണസ്സ മന്ധാതാ, മന്ധാതുസ്സ വരമന്ധാതാ, വരമന്ധാതുസ്സ ഉപോസഥോ, ഉപോസഥസ്സ വരോ, വരസ്സ ഉപവരോ, ഉപവരസ്സ മഘദേവോ, മഘദേവസ്സ പരമ്പരാ ചതുരാസീതി ഖത്തിയസഹസ്സാനി അഹേസും. തേസം പരതോ തയോ ഓക്കാകവംസാ അഹേസും. തേസു തതിയഓക്കാകസ്സ പഞ്ച മഹേസിയോ അഹേസും – ഹത്ഥാ, ചിത്താ, ജന്തു, ജാലിനീ, വിസാഖാതി. ഏകേകിസ്സാ പഞ്ച പഞ്ച ഇത്ഥിസതാനി പരിവാരാ. സബ്ബജേട്ഠായ ചത്താരോ പുത്താ – ഓക്കാമുഖോ, കരകണ്ഡു, ഹത്ഥിനികോ, സിനിപുരോതി; പഞ്ച ധീതരോ – പിയാ, സുപ്പിയാ, ആനന്ദാ, വിജിതാ, വിജിതസേനാതി. ഏവം സാ നവ പുത്തേ ലഭിത്വാ കാലമകാസി.

അഥ രാജാ അഞ്ഞം ദഹരം അഭിരൂപം രാജധീതരം ആനേത്വാ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേസി. സാപി ജന്തും നാമ ഏകം പുത്തം വിജായി. തം ജന്തുകുമാരം പഞ്ചമദിവസേ അലങ്കരിത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസി. രാജാ തുട്ഠോ മഹേസിയാ വരം അദാസി. സാ ഞാതകേഹി സദ്ധിം മന്തേത്വാ പുത്തസ്സ രജ്ജം യാചി. രാജാ ‘‘നസ്സ വസലി, മമ പുത്താനം അന്തരായമിച്ഛസീ’’തി നാദാസി. സാ പുനപ്പുനം രഹോ രാജാനം പരിതോസേത്വാ ‘‘ന, മഹാരാജ, മുസാവാദോ വട്ടതീ’’തിആദീനി വത്വാ യാചതി ഏവ. അഥ രാജാ പുത്തേ ആമന്തേസി – ‘‘അഹം, താതാ, തുമ്ഹാകം കനിട്ഠം ജന്തുകുമാരം ദിസ്വാ തസ്സ മാതുയാ സഹസാ വരം അദാസിം. സാ പുത്തസ്സ രജ്ജം പരിണാമേതും ഇച്ഛതി. തുമ്ഹേ മമച്ചയേന ആഗന്ത്വാ രജ്ജം കാരേയ്യാഥാ’’തി അട്ഠഹി അമച്ചേഹി സദ്ധിം ഉയ്യോജേസി. തേ ഭഗിനിയോ ആദായ ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ നഗരാ നിക്ഖമിംസു. ‘‘കുമാരാ പിതുഅച്ചയേന ആഗന്ത്വാ രജ്ജം കാരേസ്സന്തി, ഗച്ഛാമ നേ ഉപട്ഠഹാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ ബഹൂ മനുസ്സാ അനുബന്ധിംസു. പഠമദിവസേ യോജനമത്താ സേനാ അഹോസി, ദുതിയദിവസേ ദ്വിയോജനമത്താ, തതിയദിവസേ തിയോജനമത്താ. കുമാരാ ചിന്തേസും – ‘‘മഹാ അയം ബലകായോ, സചേ മയം കഞ്ചി സാമന്തരാജാനം അക്കമിത്വാ ജനപദം ഗണ്ഹിസ്സാമ, സോപി നോ ന പഹോസ്സതി, കിം പരേസം പീളം കത്വാ ലദ്ധരജ്ജേന, മഹാ ജമ്ബുദീപോ, അരഞ്ഞേ നഗരം മാപേസ്സാമാ’’തി ഹിമവന്താഭിമുഖാ അഗമിംസു.

തത്ഥ നഗരമാപനോകാസം പരിയേസമാനാ ഹിമവതി കപിലോ നാമ ഘോരതപോ താപസോ പടിവസതി പോക്ഖരണിതീരേ മഹാസാകസണ്ഡേ, തസ്സ വസനോകാസം ഗതാ. സോ തേ ദിസ്വാ പുച്ഛിത്വാ സബ്ബം പവത്തിം സുത്വാ തേസു അനുകമ്പം അകാസി. സോ കിര ഭുമ്മജാലം നാമ വിജ്ജം ജാനാതി, യായ ഉദ്ധം അസീതിഹത്ഥേ ആകാസേ ച ഹേട്ഠാ ഭൂമിയഞ്ച ഗുണദോസേ പസ്സതി. അഥേകസ്മിം പദേസേ സൂകരമിഗാ സീഹബ്യഗ്ഘാദയോ താസേത്വാ പരിപാതേന്തി, മണ്ഡൂകമൂസികാ സപ്പേ ഭിംസാപേന്തി. സോ തേ ദിസ്വാ ‘‘അയം ഭൂമിപ്പദേസോ പഥവീഅഗ്ഗ’’ന്തി തസ്മിം പദേസേ അസ്സമം മാപേസി. തതോ സോ രാജകുമാരേ ആഹ – ‘‘സചേ മമ നാമേന നഗരം കരോഥ, ദേമി വോ ഇമം ഓകാസ’’ന്തി. തേ തഥാ പടിജാനിംസു. താപസോ ‘‘ഇമസ്മിം ഓകാസേ ഠത്വാ ചണ്ഡാലപുത്തോപി ചക്കവത്തിം ബലേന അതിസേതീ’’തി വത്വാ ‘‘അസ്സമേ രഞ്ഞോ ഘരം മാപേത്വാ നഗരം മാപേഥാ’’തി തം ഓകാസം ദത്വാ സയം അവിദൂരേ പബ്ബതപാദേ അസ്സമം കത്വാ വസി. തതോ കുമാരാ തത്ഥ നഗരം മാപേത്വാ കപിലസ്സ വുത്ഥോകാസേ കതത്താ ‘‘കപിലവത്ഥൂ’’തി നാമം ആരോപേത്വാ തത്ഥ നിവാസം കപ്പേസും.

അഥ അമച്ചാ ‘‘ഇമേ കുമാരാ വയപ്പത്താ, യദി നേസം പിതാ സന്തികേ ഭവേയ്യ, സോ ആവാഹവിവാഹം കാരേയ്യ. ഇദാനി പന അമ്ഹാകം ഭാരോ’’തി ചിന്തേത്വാ കുമാരേഹി സദ്ധിം മന്തേസും. കുമാരാ ‘‘അമ്ഹാകം സദിസാ ഖത്തിയധീതരോ ന പസ്സാമ, താസമ്പി ഭഗിനീനം സദിസേ ഖത്തിയകുമാരേ, ജാതിസമ്ഭേദഞ്ച ന കരോമാ’’തി. തേ ജാതിസമ്ഭേദഭയേന ജേട്ഠഭഗിനിം മാതുട്ഠാനേ ഠപേത്വാ അവസേസാഹി സംവാസം കപ്പേസും. തേസം പിതാ തം പവത്തിം സുത്വാ ‘‘സക്യാ വത, ഭോ കുമാരാ, പരമസക്യാ വത, ഭോ കുമാരാ’’തി ഉദാനം ഉദാനേസി. അയം താവ സക്യാനം ഉപ്പത്തി. വുത്തമ്പി ചേതം ഭഗവതാ –

‘‘അഥ ഖോ, അമ്ബട്ഠ, രാജാ ഓക്കാകോ അമച്ചേ പാരിസജ്ജേ ആമന്തേസി – ‘കഹം നു ഖോ, ഭോ, ഏതരഹി കുമാരാ സമ്മന്തീ’തി. അത്ഥി, ദേവ, ഹിമവന്തപസ്സേ പോക്ഖരണിയാ തീരേ മഹാസാകസണ്ഡോ, തത്ഥേതരഹി കുമാരാ സമ്മന്തി. തേ ജാതിസമ്ഭേദഭയാ സകാഹി ഭഗിനീഹി സദ്ധിം സംവാസം കപ്പേന്തീതി. അഥ ഖോ, അമ്ബട്ഠ, രാജാ ഓക്കാകോ ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘സക്യാ വത, ഭോ കുമാരാ, പരമസക്യാ വത, ഭോ കുമാരാ’തി, തദഗ്ഗേ ഖോ പന, അമ്ബട്ഠ, സക്യാ പഞ്ഞായന്തി, സോ ച സക്യാനം പുബ്ബപുരിസോ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൬൭).

തതോ നേസം ജേട്ഠഭഗിനിയാ കുട്ഠരോഗോ ഉദപാദി, കോവിളാരപുപ്ഫസദിസാനി ഗത്താനി അഹേസും. രാജകുമാരാ ‘‘ഇമായ സദ്ധിം ഏകതോ നിസജ്ജട്ഠാനഭോജനാദീനി കരോന്താനമ്പി ഉപരി ഏസ രോഗോ സങ്കമതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഉയ്യാനകീളം ഗച്ഛന്താ വിയ തം യാനേ ആരോപേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ പോക്ഖരണിം ഖണാപേത്വാ തം തത്ഥ ഖാദനീയഭോജനീയേഹി സദ്ധിം പക്ഖിപിത്വാ ഉപരി പദരം പടിച്ഛാദാപേത്വാ പംസും ദത്വാ പക്കമിംസു. തേന ച സമയേന രാമോ നാമ രാജാ കുട്ഠരോഗീ ഓരോധേഹി ച നാടകേഹി ച ജിഗുച്ഛിയമാനോ തേന സംവേഗേന ജേട്ഠപുത്തസ്സ രജ്ജം ദത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ തത്ഥ പണ്ണമൂലഫലാനി പരിഭുഞ്ജന്തോ നചിരസ്സേവ അരോഗോ സുവണ്ണവണ്ണോ ഹുത്വാ, ഇതോ ചിതോ ച വിചരന്തോ മഹന്തം സുസിരരുക്ഖം ദിസ്വാ തസ്സബ്ഭന്തരേ സോളസഹത്ഥപ്പമാണം തം കോലാപം സോധേത്വാ, ദ്വാരഞ്ച വാതപാനഞ്ച കത്വാ നിസ്സേണിം ബന്ധിത്വാ തത്ഥ വാസം കപ്പേസി. സോ അങ്ഗാരകടാഹേ അഗ്ഗിം കത്വാ രത്തിം വിസ്സരഞ്ച സുസ്സരഞ്ച സുണന്തോ സയതി. സോ ‘‘അസുകസ്മിം പദേസേ സീഹോ സദ്ദമകാസി, അസുകസ്മിം ബ്യഗ്ഘോ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ പഭാതേ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വിഘാസമംസം ആദായ പചിത്വാ ഖാദതി.

അഥേകദിവസം സോ പച്ചൂസസമയേ അഗ്ഗിം ജാലേത്വാ നിസീദി. തേന ച സമയേന തസ്സാ രാജധീതായ ഗന്ധം ഘായിത്വാ ബ്യഗ്ഘോ തം പദേസം ഖണിത്വാ പദരത്ഥരേ വിവരമകാസി. തേന വിവരേന സാ ബ്യഗ്ഘം ദിസ്വാ ഭീതാ വിസ്സരമകാസി. സോ തം സദ്ദം സുത്വാ ‘‘ഇത്ഥിസദ്ദോ ഏസോ’’തി ച സല്ലക്ഖേത്വാ പാതോവ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ‘‘കോ ഏത്ഥാ’’തി ആഹ. ‘‘മാതുഗാമോ സാമീ’’തി. ‘‘നിക്ഖമാ’’തി. ‘‘ന നിക്ഖമാമീ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ’’തി? ‘‘ഖത്തിയകഞ്ഞാ അഹ’’ന്തി. ഏവം സോബ്ഭേ നിഖാതാപി മാനമേവ കരോതി. സോ സബ്ബം പുച്ഛിത്വാ ‘‘അഹമ്പി ഖത്തിയോ’’തി ജാതിം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഏഹി ദാനി ഖീരേ പക്ഖിത്തസപ്പി വിയ ജാത’’ന്തി ആഹ. സാ ‘‘കുട്ഠരോഗിനീമ്ഹി സാമി, ന സക്കാ നിക്ഖമിതു’’ന്തി ആഹ. സോ ‘‘കതകമ്മോ ദാനി അഹം സക്കാ തികിച്ഛിതു’’ന്തി നിസ്സേണിം ദത്വാ തം ഉദ്ധരിത്വാ അത്തനോ വസനോകാസം നേത്വാ സയം പരിഭുത്തഭേസജ്ജാനി ഏവ ദത്വാ നചിരസ്സേവ അരോഗം സുവണ്ണവണ്ണമകാസി. സോ തായ സദ്ധിം സംവാസം കപ്പേസി. സാ പഠമസംവാസേനേവ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹിത്വാ ദ്വേ പുത്തേ വിജായി, പുനപി ദ്വേതി ഏവം സോളസക്ഖത്തും വിജായി. ഏവം തേ ദ്വത്തിംസ ഭാതരോ അഹേസും. തേ അനുപുബ്ബേന വുഡ്ഢിപ്പത്തേ പിതാ സബ്ബസിപ്പാനി സിക്ഖാപേസി.

അഥേകദിവസം ഏകോ രാമരഞ്ഞോ നഗരവാസീ പബ്ബതേ രതനാനി ഗവേസന്തോ തം പദേസം ആഗതോ രാജാനം ദിസ്വാ അഞ്ഞാസി. ‘‘ജാനാമഹം, ദേവ, തുമ്ഹേ’’തി ആഹ. ‘‘കുതോ ത്വം ആഗതോസീ’’തി ച തേന പുട്ഠോ ‘‘നഗരതോ ദേവാ’’തി ആഹ. തതോ നം രാജാ സബ്ബം പവത്തിം പുച്ഛി. ഏവം തേസു സമുല്ലപമാനേസു തേ ദാരകാ ആഗമിംസു. സോ തേ ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ കേ ദേവാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘പുത്താ മേ ഭണേ’’തി. ‘‘ഇമേഹി ദാനി, ദേവ, ദ്വത്തിംസകുമാരേഹി പരിവുതോ വനേ കിം കരിസ്സസി, ഏഹി രജ്ജമനുസാസാ’’തി? ‘‘അലം, ഭണേ, ഇധേവ സുഖ’’ന്തി. സോ ‘‘ലദ്ധം ദാനി മേ കഥാപാഭത’’ന്തി നഗരം ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ പുത്തസ്സാരോചേസി. രഞ്ഞോ പുത്തോ ‘‘പിതരം ആനേസ്സാമീ’’തി ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ നാനപ്പകാരേഹി പിതരം യാചി. സോപി ‘‘അലം, താത കുമാര, ഇധേവ സുഖ’’ന്തി നേവ ഇച്ഛി. തതോ രാജപുത്തോ ‘‘ന ദാനി രാജാ ആഗന്തും ഇച്ഛതി, ഹന്ദസ്സ ഇധേവ നഗരം മാപേമീ’’തി ചിന്തേത്വാ തം കോലരുക്ഖം ഉദ്ധരിത്വാ ഘരം കത്വാ നഗരം മാപേത്വാ കോലരുക്ഖം അപനേത്വാ കതത്താ ‘‘കോലനഗര’’ന്തി ച ബ്യഗ്ഘപഥേ കതത്താ ‘‘ബ്യഗ്ഘപജ്ജ’’ന്തി ചാതി ദ്വേ നാമാനി ആരോപേത്വാ അഗമാസി.

തതോ വയപ്പത്തേ കുമാരേ മാതാ ആണാപേസി – ‘‘താതാ, തുമ്ഹാകം കപിലവത്ഥുവാസിനോ സക്യാ മാതുലാ ഹോന്തി, ധീതരോ നേസം ഗണ്ഹഥാ’’തി. തേ യം ദിവസം ഖത്തിയകഞ്ഞായോ നദീകീളനം ഗച്ഛന്തി, തം ദിവസം ഗന്ത്വാ നദീതിത്ഥം ഉപരുന്ധിത്വാ നാമാനി സാവേത്വാ പത്ഥിതാ പത്ഥിതാ രാജധീതരോ ഗഹേത്വാ അഗമംസു. സക്യരാജാനോ സുത്വാ ‘‘ഹോതു ഭണേ, അമ്ഹാകം ഞാതകാ ഏവാ’’തി തുണ്ഹീ അഹേസും. അയം കോലിയാനം ഉപ്പത്തി.

ഏവം തേസം സാകിയകോലിയാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം ആവാഹവിവാഹം കരോന്താനം ആഗതോ വംസോ യാവ സീഹഹനുരാജാ, താവ വിത്ഥാരതോ വേദിതബ്ബോ – സീഹഹനുരഞ്ഞോ കിര പഞ്ച പുത്താ അഹേസും – സുദ്ധോദനോ, അമിതോദനോ, ധോതോദനോ, സക്കോദനോ, സുക്കോദനോതി. തേസു സുദ്ധോദനേ രജ്ജം കാരയമാനേ തസ്സ പജാപതിയാ അഞ്ജനരഞ്ഞോ ധീതായ മഹാമായാദേവിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പൂരിതപാരമീ മഹാപുരിസോ ജാതകനിദാനേ വുത്തനയേന തുസിതപുരാ ചവിത്വാ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ അനുപുബ്ബേന കതമഹാഭിനിക്ഖമനോ സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ അനുക്കമേന കപിലവത്ഥും ഗന്ത്വാ സുദ്ധോദനമഹാരാജാദയോ അരിയഫലേ പതിട്ഠാപേത്വാ ജനപദചാരികം പക്കമിത്വാ പുനപി അപരേന സമയേന പച്ചാഗന്ത്വാ പന്നരസഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം കപിലവത്ഥുസ്മിം വിഹരതി നിഗ്രോധാരാമേ.

തത്ഥ വിഹരന്തേ ച ഭഗവതി സാകിയകോലിയാനം ഉദകം പടിച്ച കലഹോ അഹോസി. കഥം? നേസം കിര ഉഭിന്നമ്പി കപിലപുരകോലിയപുരാനം അന്തരേ രോഹിണീ നാമ നദീ പവത്തതി. സാ കദാചി അപ്പോദകാ ഹോതി, കദാചി മഹോദകാ. അപ്പോദകകാലേ സേതും കത്വാ സാകിയാപി കോലിയാപി അത്തനോ അത്തനോ സസ്സപായനത്ഥം ഉദകം ആനേന്തി. തേസം മനുസ്സാ ഏകദിവസം സേതും കരോന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭണ്ഡന്താ ‘‘അരേ തുമ്ഹാകം രാജകുലം ഭഗിനീഹി സദ്ധിം സംവാസം കപ്പേസി കുക്കുടസോണസിങ്ഗാലാദിതിരച്ഛാനാ വിയ, തുമ്ഹാകം രാജകുലം സുസിരരുക്ഖേ വാസം കപ്പേസി പിസാചില്ലികാ വിയാ’’തി ഏവം ജാതിവാദേന ഖുംസേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ രാജൂനം ആരോചേസും. തേ കുദ്ധാ യുദ്ധസജ്ജാ ഹുത്വാ രോഹിണീനദീതീരം സമ്പത്താ. ഏവം സാഗരസദിസം ബലം അട്ഠാസി.

അഥ ഭഗവാ ‘‘ഞാതകാ കലഹം കരോന്തി, ഹന്ദ, നേ വാരേസ്സാമീ’’തി ആകാസേനാഗന്ത്വാ ദ്വിന്നം സേനാനം മജ്ഝേ അട്ഠാസി. തമ്പി ആവജ്ജേത്വാ സാവത്ഥിതോ ആഗതോതി ഏകേ. ഏവം ഠത്വാ ച പന അത്തദണ്ഡസുത്തം (സു. നി. ൯൪൧ ആദയോ) അഭാസി. തം സുത്വാ സബ്ബേ സംവേഗപ്പത്താ ആവുധാനി ഛഡ്ഡേത്വാ ഭഗവന്തം നമസ്സമാനാ അട്ഠംസു, മഹഗ്ഘഞ്ച ആസനം പഞ്ഞാപേസും. ഭഗവാ ഓരുയ്ഹ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദിത്വാ ‘‘കുഠാരീഹത്ഥോ പുരിസോ’’തിആദികം ഫന്ദനജാതകം (ജാ. ൧.൧൩.൧൪), ‘‘വന്ദാമി തം കുഞ്ജരാ’’തിആദികം ലടുകികജാതകം (ജാ. ൧.൫.൩൯).

‘‘സമ്മോദമാനാ ഗച്ഛന്തി, ജാലമാദായ പക്ഖിനോ;

യദാ തേ വിവദിസ്സന്തി, തദാ ഏഹിന്തി മേ വസ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൩൩) –

ഇമം വട്ടകജാതകഞ്ച കഥേത്വാ പുന തേസം ചിരകാലപ്പവത്തം ഞാതിഭാവം ദസ്സേന്തോ ഇമം മഹാവംസം കഥേസി. തേ ‘‘പുബ്ബേ കിര മയം ഞാതകാ ഏവാ’’തി അതിവിയ പസീദിംസു. തതോ സക്യാ അഡ്ഢതേയ്യകുമാരസതേ, കോലിയാ അഡ്ഢതേയ്യകുമാരസതേതി പഞ്ച കുമാരസതേ ഭഗവതോ പരിവാരത്ഥായ അദംസു. ഭഗവാ തേസം പുബ്ബഹേതും ദിസ്വാ ‘‘ഏഥ ഭിക്ഖവോ’’തി ആഹ. തേ സബ്ബേ ഇദ്ധിയാ നിബ്ബത്തഅട്ഠപരിക്ഖാരയുത്താ ആകാസേ അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ആഗമ്മ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ അട്ഠംസു. ഭഗവാ തേ ആദായ മഹാവനം അഗമാസി. തേസം പജാപതിയോ ദൂതേ പാഹേസും, തേ താഹി നാനപ്പകാരേഹി പലോഭിയമാനാ ഉക്കണ്ഠിംസു. ഭഗവാ തേസം ഉക്കണ്ഠിതഭാവം ഞത്വാ ഹിമവന്തം ദസ്സേത്വാ തത്ഥ കുണാലജാതകകഥായ (ജാ. ൨.൨൧.൨൮൯ കുണാലജാതകം) തേസം അനഭിരതിം വിനോദേതുകാമോ ആഹ – ‘‘ദിട്ഠപുബ്ബോ വോ, ഭിക്ഖവേ, ഹിമവാ’’തി? ‘‘ന ഭഗവാ’’തി. ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവേ, പേക്ഖഥാ’’തി അത്തനോ ഇദ്ധിയാ തേ ആകാസേന നേന്തോ ‘‘അയം സുവണ്ണപബ്ബതോ, അയം രജതപബ്ബതോ, അയം മണിപബ്ബതോ’’തി നാനപ്പകാരേ പബ്ബതേ ദസ്സേത്വാ കുണാലദഹേ മനോസിലാതലേ പച്ചുട്ഠാസി. തതോ ‘‘ഹിമവന്തേ സബ്ബേ ചതുപ്പദബഹുപ്പദാദിഭേദാ തിരച്ഛാനഗതാ പാണാ ആഗച്ഛന്തു, സബ്ബേസഞ്ച പച്ഛതോ കുണാലസകുണോ’’തി അധിട്ഠാസി. ആഗച്ഛന്തേ ച തേ ജാതിനാമനിരുത്തിവസേന വണ്ണേന്തോ ‘‘ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ഹംസാ, ഏതേ കോഞ്ചാ, ഏതേ ചക്കവാകാ, കരവീകാ, ഹത്ഥിസോണ്ഡകാ, പോക്ഖരസാതകാ’’തി തേസം ദസ്സേസി.

തേ വിമ്ഹിതഹദയാ പസ്സന്താ സബ്ബപച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തം ദ്വീഹി ദിജകഞ്ഞാഹി മുഖതുണ്ഡകേന ഡംസിത്വാ ഗഹിതകട്ഠവേമജ്ഝേ നിസിന്നം സഹസ്സദിജകഞ്ഞാപരിവാരം കുണാലസകുണം ദിസ്വാ അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതാ ഭഗവന്തം ആഹംസു – ‘‘കച്ചി, ഭന്തേ, ഭഗവാപി ഇധ കുണാലരാജാ ഭൂതപുബ്ബോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭിക്ഖവേ, മയാവേസ കുണാലവംസോ കതോ. അതീതേ ഹി മയം ചത്താരോ ജനാ ഇധ വസിമ്ഹാ – നാരദോ ദേവിലോ ഇസി, ആനന്ദോ ഗിജ്ഝരാജാ, പുണ്ണമുഖോ ഫുസ്സകോകിലോ, അഹം കുണാലോ സകുണോ’’തി സബ്ബം മഹാകുണാലജാതകം കഥേസി. തം സുത്വാ തേസം ഭിക്ഖൂനം പുരാണദുതിയികായോ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാ അനഭിരതി വൂപസന്താ. തതോ തേസം ഭഗവാ സച്ചകഥം കഥേസി, കഥാപരിയോസാനേ സബ്ബപച്ഛിമകോ സോതാപന്നോ, സബ്ബഉപരിമോ അനാഗാമീ അഹോസി, ഏകോപി പുഥുജ്ജനോ വാ അരഹാ വാ നത്ഥി. തതോ ഭഗവാ തേ ആദായ പുനദേവ മഹാവനേ ഓരുഹി. ആഗച്ഛമാനാ ച തേ ഭിക്ഖൂ അത്തനോവ ഇദ്ധിയാ ആഗച്ഛിംസു.

അഥ നേസം ഭഗവാ ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായ പുന ധമ്മം ദേസേസി. തേ പഞ്ചസതാപി വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു. പഠമം പത്തോ പഠമമേവ അഗമാസി ‘‘ഭഗവതോ ആരോചേസ്സാമീ’’തി. ആഗന്ത്വാ ച ‘‘അഭിരമാമഹം ഭഗവാ, ന ഉക്കണ്ഠാമീ’’തി വത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏവം തേ സബ്ബേപി അനുക്കമേന ആഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം പരിവാരേത്വാ നിസീദിംസു ജേട്ഠമാസഉപോസഥദിവസേ സായന്ഹസമയേ. തതോ പഞ്ചസതഖീണാസവപരിവുതം വരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നം ഭഗവന്തം ഠപേത്വാ അസഞ്ഞസത്തേ ച അരൂപബ്രഹ്മാനോ ച സകലദസസഹസ്സചക്കവാളേ അവസേസദേവതാദയോ മങ്ഗലസുത്തവണ്ണനായം വുത്തനയേന സുഖുമത്തഭാവേ നിമ്മിനിത്വാ സമ്പരിവാരേസും ‘‘വിചിത്രപടിഭാനം ധമ്മദേസനം സോസ്സാമാ’’തി. തത്ഥ ചത്താരോ ഖീണാസവബ്രഹ്മാനോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ബ്രഹ്മഗണം അപസ്സന്താ ‘‘കുഹിം ഗതാ’’തി ആവജ്ജേത്വാ തമത്ഥം ഞത്വാ പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ ഓകാസം അലഭമാനാ ചക്കവാളമുദ്ധനി ഠത്വാ പച്ചേകഗാഥായോ അഭാസിംസു. യഥാഹ –

‘‘അഥ ഖോ ചതുന്നം സുദ്ധാവാസകായികാനം ദേവതാനം ഏതദഹോസി – ‘അയം, ഖോ, ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം മഹാവനേ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സബ്ബേഹേവ അരഹന്തേഹി. ദസഹി ച ലോകധാതൂഹി ദേവതാ യേഭുയ്യേന സന്നിപതിതാ ഹോന്തി ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. യംനൂന മയമ്പി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമേയ്യാമ, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ സന്തികേ പച്ചേകം ഗാഥം ഭാസേയ്യാമാ’’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൩൧; സം. നി. ൧.൩൭).

സബ്ബം സഗാഥാവഗ്ഗേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഏവം ഗന്ത്വാ ച തത്ഥ ഏകോ ബ്രഹ്മാ പുരത്ഥിമചക്കവാളമുദ്ധനി ഓകാസം ലഭിത്വാ തത്ഥ ഠിതോ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘മഹാസമയോ പവനസ്മിം…പേ…

ദക്ഖിതായേ അപരാജിതസങ്ഘ’’ന്തി. (ദീ. നി. ൨.൩൩൨; സം. നി. ൧.൩൭);

ഇമഞ്ചസ്സ ഗാഥം ഭാസമാനസ്സ പച്ഛിമചക്കവാളപബ്ബതേ ഠിതോ സദ്ദം അസ്സോസി.

ദുതിയോ പച്ഛിമചക്കവാളമുദ്ധനി ഓകാസം ലഭിത്വാ തത്ഥ ഠിതോ തം ഗാഥം സുത്വാ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘തത്ര ഭിക്ഖവോ സമാദഹംസു…പേ…

ഇന്ദ്രിയാനി രക്ഖന്തി പണ്ഡിതാ’’തി. (ദീ. നി. ൨.൩൩൨; സം. നി. ൧.൩൭);

തതിയോ ദക്ഖിണചക്കവാളമുദ്ധനി ഓകാസം ലഭിത്വാ തത്ഥ ഠിതോ തം ഗാഥം സുത്വാ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘ഛേത്വാ ഖീലം ഛേത്വാ പലിഘം…പേ… സുസുനാഗാ’’തി. (ദീ. നി. ൨.൩൩൨; സം. നി. ൧.൩൭);

ചതുത്ഥോ ഉത്തരചക്കവാളമുദ്ധനി ഓകാസം ലഭിത്വാ തത്ഥ ഠിതോ തം ഗാഥം സുത്വാ ഇമം ഗാഥമഭാസി –

‘‘യേ കേചി ബുദ്ധം സരണം ഗതാസേ…പേ…

ദേവകായം പരിപൂരേസ്സന്തീ’’തി. (ദീ. നി. ൨.൩൩൨; സം. നി. ൧.൩൭);

തസ്സപി തം സദ്ദം ദക്ഖിണചക്കവാളമുദ്ധനി ഠിതോ അസ്സോസി. ഏവം തദാ ഇമേ ചത്താരോ ബ്രഹ്മാനോ പരിസം ഥോമേത്വാ ഠിതാ അഹേസും, മഹാബ്രഹ്മാനോ ഏകചക്കവാളം ഛാദേത്വാ അട്ഠംസു.

അഥ ഭഗവാ ദേവപരിസം ഓലോകേത്വാ ഭിക്ഖൂനം ആരോചേസി – ‘‘യേപി തേ, ഭിക്ഖവേ, അഹേസും അതീതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, തേസമ്പി ഭഗവന്താനം ഏതപ്പരമായേവ ദേവതാ സന്നിപതിതാ അഹേസും. സേയ്യഥാപി മയ്ഹം ഏതരഹി, യേപി തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭവിസ്സന്തി അനാഗതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, തേസമ്പി ഭഗവന്താനം ഏതപ്പരമായേവ ദേവതാ സന്നിപതിതാ ഭവിസ്സന്തി സേയ്യഥാപി മയ്ഹം ഏതരഹീ’’തി. തതോ തം ദേവപരിസം ഭബ്ബാഭബ്ബവസേന ദ്വിധാ വിഭജി ‘‘ഏത്തകാ ഭബ്ബാ, ഏത്തകാ അഭബ്ബാ’’തി. തത്ഥ ‘‘അഭബ്ബപരിസാ ബുദ്ധസതേപി ധമ്മം ദേസേന്തേ ന ബുജ്ഝതി, ഭബ്ബപരിസാ സക്കാ ബോധേതു’’ന്തി ഞത്വാ പുന ഭബ്ബപുഗ്ഗലേ ചരിയവസേന ഛധാ വിഭജി ‘‘ഏത്തകാ രാഗചരിതാ, ഏത്തകാ ദോസ-മോഹ-വിതക്ക-സദ്ധാ-ബുദ്ധിചരിതാ’’തി. ഏവം ചരിയവസേന പരിഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘അസ്സാ പരിസായ കീദിസാ ധമ്മദേസനാ സപ്പായാ’’തി ധമ്മകഥം വിചിനിത്വാ പുന തം പരിസം മനസാകാസി – ‘‘അത്തജ്ഝാസയേന നു ഖോ ജാനേയ്യ, പരജ്ഝാസയേന, അട്ഠുപ്പത്തിവസേന, പുച്ഛാവസേനാ’’തി. തതോ ‘‘പുച്ഛാവസേന ജാനേയ്യാ’’തി ഞത്വാ ‘‘പഞ്ഹം പുച്ഛിതും സമത്ഥോ അത്ഥി, നത്ഥീ’’തി പുന സകലപരിസം ആവജ്ജേത്വാ ‘‘നത്ഥി കോചീ’’തി ഞത്വാ ‘‘സചേ അഹമേവ പുച്ഛിത്വാ അഹമേവ വിസ്സജ്ജേയ്യം, ഏവമസ്സാ പരിസായ സപ്പായം ന ഹോതി. യംനൂനാഹം നിമ്മിതബുദ്ധം മാപേയ്യന്തി പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ മനോമയിദ്ധിയാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ നിമ്മിതബുദ്ധം മാപേസി. സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗീ ലക്ഖണസമ്പന്നോ പത്തചീവരധരോ ആലോകിതവിലോകിതാദിസമ്പന്നോ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാനചിത്തേന സഹ പാതുരഹോസി. സോ പാചീനലോകധാതുതോ ആഗന്ത്വാ ഭഗവതോ സമസമേ ആസനേ നിസിന്നോ ഏവം ആഗന്ത്വാ യാനി ഭഗവതാ ഇമമ്ഹി സമാഗമേ ചരിയവസേന ഛ സുത്താനി (സു. നി. ൮൫൪ ആദയോ, ൮൬൮ ആദയോ, ൮൮൪ ആദയോ, ൯൦൧ ആദയോ, ൯൨൧ ആദയോ) കഥിതാനി. സേയ്യഥിദം – പുരാഭേദസുത്തം കലഹവിവാദസുത്തം ചൂളബ്യൂഹം മഹാബ്യൂഹം തുവടകം ഇദമേവ സമ്മാപരിബ്ബാജനീയന്തി. തേസു രാഗചരിതദേവതാനം സപ്പായവസേന കഥേതബ്ബസ്സ ഇമസ്സ സുത്തസ്സ പവത്തനത്ഥം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ ‘‘പുച്ഛാമി മുനിം പഹൂതപഞ്ഞ’’ന്തി ഇമം ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ പഹൂതപഞ്ഞന്തി മഹാപഞ്ഞം. തിണ്ണന്തി ചതുരോഘതിണ്ണം. പാരങ്ഗതന്തി നിബ്ബാനപ്പത്തം. പരിനിബ്ബുതന്തി സഉപാദിസേസനിബ്ബാനവസേന പരിനിബ്ബുതം. ഠിതത്തന്തി ലോകധമ്മേഹി അകമ്പനീയചിത്തം. നിക്ഖമ്മ ഘരാ പനുജ്ജ കാമേതി വത്ഥുകാമേ പനുദിത്വാ ഘരാവാസാ നിക്ഖമ്മ. കഥം ഭിക്ഖു സമ്മാ സോ ലോകേ പരിബ്ബജേയ്യാതി സോ ഭിക്ഖു കഥം ലോകേ സമ്മാ പരിബ്ബജേയ്യ വിഹരേയ്യ അനുപലിത്തോ ലോകേന ഹുത്വാ, ലോകം അതിക്കമേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. സേസമേത്ഥ വുത്തനയമേവ.

൩൬൩. അഥ ഭഗവാ യസ്മാ ആസവക്ഖയം അപ്പത്വാ ലോകേ സമ്മാ പരിബ്ബജന്തോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ തസ്മിം രാഗചരിതാദിവസേന പരിഗ്ഗഹിതേ സബ്ബപുഗ്ഗലസമൂഹേ തം തം തേസം തേസം സമാനദോസാനം ദേവതാഗണാനം ആചിണ്ണദോസപ്പഹാനത്ഥം ‘‘യസ്സ മങ്ഗലാ’’തി ആരഭിത്വാ അരഹത്തനികൂടേനേവ ഖീണാസവപടിപദം പകാസേന്തോ പന്നരസ ഗാഥായോ അഭാസി.

തത്ഥ പഠമഗാഥായ താവ മങ്ഗലാതി മങ്ഗലസുത്തേ വുത്താനം ദിട്ഠമങ്ഗലാദീനമേതം അധിവചനം. സമൂഹതാതി സുട്ഠു ഊഹതാ പഞ്ഞാസത്ഥേന സമുച്ഛിന്നാ. ഉപ്പാതാതി ‘‘ഉക്കാപാതദിസാഡാഹാദയോ ഏവം വിപാകാ ഹോന്തീ’’തി ഏവം പവത്താ ഉപ്പാതാഭിനിവേസാ. സുപിനാതി ‘‘പുബ്ബണ്ഹസമയേ സുപിനം ദിസ്വാ ഇദം നാമ ഹോതി, മജ്ഝന്ഹികാദീസു ഇദം, വാമപസ്സേന സയതാ ദിട്ഠേ ഇദം നാമ ഹോതി, ദക്ഖിണപസ്സാദീഹി ഇദം, സുപിനന്തേ ചന്ദം ദിസ്വാ ഇദം നാമ ഹോതി, സൂരിയാദയോ ദിസ്വാ ഇദ’’ന്തി ഏവം പവത്താ സുപിനാഭിനിവേസാ. ലക്ഖണാതി ദണ്ഡലക്ഖണവത്ഥലക്ഖണാദിപാഠം പഠിത്വാ ‘‘ഇമിനാ ഇദം നാമ ഹോതീ’’തി ഏവം പവത്താ ലക്ഖണാഭിനിവേസാ. തേ സബ്ബേപി ബ്രഹ്മജാലേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. സോ മങ്ഗലദോസവിപ്പഹീനോതി അട്ഠതിംസ മഹാമങ്ഗലാനി ഠപേത്വാ അവസേസാ മങ്ഗലദോസാ നാമ. യസ്സ പനേതേ മങ്ഗലാദയോ സമൂഹതാ, സോ മങ്ഗലദോസവിപ്പഹീനോ ഹോതി. അഥ വാ മങ്ഗലാനഞ്ച ഉപ്പാതാദിദോസാനഞ്ച പഹീനത്താ മങ്ഗലദോസവിപ്പഹീനോ ഹോതി, ന മങ്ഗലാദീഹി സുദ്ധിം പച്ചേതി അരിയമഗ്ഗസ്സ അധിഗതത്താ. തസ്മാ സമ്മാ സോ ലോകേ പരിബ്ബജേയ്യ, സോ ഖീണാസവോ സമ്മാ ലോകേ പരിബ്ബജേയ്യ അനുപലിത്തോ ലോകേനാതി.

൩൬൪. ദുതിയഗാഥായ രാഗം വിനയേഥ മാനുസേസു, ദിബ്ബേസു കാമേസു ചാപി ഭിക്ഖൂതി മാനുസേസു ച ദിബ്ബേസു ച കാമഗുണേസു അനാഗാമിമഗ്ഗേന അനുപ്പത്തിധമ്മതം നേന്തോ രാഗം വിനയേഥ. അതിക്കമ്മ ഭവം സമേച്ച ധമ്മന്തി ഏവം രാഗം വിനേത്വാ തതോ പരം അരഹത്തമഗ്ഗേന സബ്ബപ്പകാരതോ പരിഞ്ഞാഭിസമയാദയോ സാധേന്തോ ചതുസച്ചഭേദമ്പി സമേച്ച ധമ്മം ഇമായ പടിപദായ തിവിധമ്പി അതിക്കമ്മ ഭവം. സമ്മാ സോതി സോപി ഭിക്ഖു സമ്മാ ലോകേ പരിബ്ബജേയ്യ.

൩൬൫. തതിയഗാഥായ ‘‘അനുരോധവിരോധവിപ്പഹീനോ’’തി സബ്ബവത്ഥൂസു പഹീനരാഗദോസോ. സേസം വുത്തനയമേവ സബ്ബഗാഥാസു ച ‘‘സോപി ഭിക്ഖു സമ്മാ ലോകേ പരിബ്ബജേയ്യാ’’തി യോജേതബ്ബം. ഇതോ പരഞ്ഹി യോജനമ്പി അവത്വാ അവുത്തനയമേവ വണ്ണയിസ്സാമ.

൩൬൬. ചതുത്ഥഗാഥായ സത്തസങ്ഖാരവസേന ദുവിധം പിയഞ്ച അപ്പിയഞ്ച വേദിതബ്ബം, തത്ഥ ഛന്ദരാഗപടിഘപ്പഹാനേന ഹിത്വാ. അനുപാദായാതി ചതൂഹി ഉപാദാനേഹി കഞ്ചി ധമ്മം അഗ്ഗഹേത്വാ. അനിസ്സിതോ കുഹിഞ്ചീതി അട്ഠസതഭേദേന തണ്ഹാനിസ്സയേന ദ്വാസട്ഠിഭേദേന ദിട്ഠിനിസ്സയേന ച കുഹിഞ്ചി രൂപാദിധമ്മേ ഭവേ വാ അനിസ്സിതോ. സംയോജനിയേഹി വിപ്പമുത്തോതി സബ്ബേപി തേഭൂമകധമ്മാ ദസവിധസംയോജനസ്സ വിസയത്താ സംയോജനിയാ, തേഹി സബ്ബപ്പകാരതോ മഗ്ഗഭാവനായ പരിഞ്ഞാതത്താ ച വിപ്പമുത്തോതി അത്ഥോ. പഠമപാദേന ചേത്ഥ രാഗദോസപ്പഹാനം വുത്തം, ദുതിയേന ഉപാദാനനിസ്സയാഭാവോ, തതിയേന സേസാകുസലേഹി അകുസലവത്ഥൂഹി ച വിപ്പമോക്ഖോ. പഠമേന വാ രാഗദോസപ്പഹാനം, ദുതിയേന തദുപായോ, തതിയേന തേസം പഹീനത്താ സംയോജനിയേഹി വിപ്പമോക്ഖോതി വേദിതബ്ബോ.

൩൬൭. പഞ്ചമഗാഥായ ഉപധീസൂതി ഖന്ധുപധീസു. ആദാനന്തി ആദാതബ്ബട്ഠേന തേയേവ വുച്ചന്തി. അനഞ്ഞനേയ്യോതി അനിച്ചാദീനം സുദിട്ഠത്താ ‘‘ഇദം സേയ്യോ’’തി കേനചി അനേതബ്ബോ. സേസം ഉത്താനപദത്ഥമേവ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ആദാനേസു ചതുത്ഥമഗ്ഗേന സബ്ബസോ ഛന്ദരാഗം വിനേത്വാ സോ വിനീതഛന്ദരാഗോ, തേസു ഉപധീസു ന സാരമേതി, സബ്ബേ ഉപധീ അസാരകത്തേനേവ പസ്സതി. തതോ തേസു ദുവിധേനപി നിസ്സയേന അനിസ്സിതോ അഞ്ഞേന വാ കേനചി ‘‘ഇദം സേയ്യോ’’തി അനേതബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സമ്മാ സോ ലോകേ പരിബ്ബജേയ്യ.

൩൬൮. ഛട്ഠഗാഥായ അവിരുദ്ധോതി ഏതേസം തിണ്ണം ദുച്ചരിതാനം പഹീനത്താ സുചരിതേഹി സദ്ധിം അവിരുദ്ധോ. വിദിത്വാ ധമ്മന്തി മഗ്ഗേന ചതുസച്ചധമ്മം ഞത്വാ. നിബ്ബാനപദാഭിപത്ഥയാനോതി അനുപാദിസേസം ഖന്ധപരിനിബ്ബാനപദം പത്ഥയമാനോ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൩൬൯. സത്തമഗാഥായ അക്കുട്ഠോതി ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി അഭിസത്തോ. ന സന്ധിയേഥാതി ന ഉപനയ്ഹേഥ ന കുപ്പേയ്യ. ലദ്ധാ പരഭോജനം ന മജ്ജേതി പരേഹി ദിന്നം സദ്ധാദേയ്യം ലഭിത്വാ ‘‘അഹം ഞാതോ യസസ്സീ ലാഭീ’’തി ന മജ്ജേയ്യ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൩൭൦. അട്ഠമഗാഥായ ലോഭന്തി വിസമലോഭം. ഭവന്തി കാമഭവാദിഭവം. ഏവം ദ്വീഹി പദേഹി ഭവഭോഗതണ്ഹാ വുത്താ. പുരിമേന വാ സബ്ബാപി തണ്ഹാ, പച്ഛിമേന കമ്മഭവോ. വിരതോ ഛേദനബന്ധനാ ചാതി ഏവമേതേസം കമ്മകിലേസാനം പഹീനത്താ പരസത്തഛേദനബന്ധനാ ച വിരതോതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

൩൭൧. നവമഗാഥായ സാരുപ്പം അത്തനോ വിദിത്വാതി അത്തനോ ഭിക്ഖുഭാവസ്സ പതിരൂപം അനേസനാദിം പഹായ സമ്മാഏസനാദിആജീവസുദ്ധിം അഞ്ഞഞ്ച സമ്മാപടിപത്തിം തത്ഥ പതിട്ഠഹനേന വിദിത്വാ. ന ഹി ഞാതമത്തേനേവ കിഞ്ചി ഹോതി. യഥാതഥിയന്തി യഥാതഥം യഥാഭൂതം. ധമ്മന്തി ഖന്ധായതനാദിഭേദം യഥാഭൂതഞാണേന, ചതുസച്ചധമ്മം വാ മഗ്ഗേന വിദിത്വാ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൩൭൨. ദസമഗാഥായ സോ നിരാസോ അനാസിസാനോതി യസ്സ അരിയമഗ്ഗേന വിനാസിതത്താ അനുസയാ ച ന സന്തി, അകുസലമൂലാ ച സമൂഹതാ, സോ നിരാസോ നിത്തണ്ഹോ ഹോതി. തതോ ആസായ അഭാവേന കഞ്ചി രൂപാദിധമ്മം നാസീസതി. തേനാഹ ‘‘നിരാസോ അനാസിസാനോ’’തി. സേസം വുത്തനയമേവ.

൩൭൩. ഏകാദസമഗാഥായ ആസവഖീണോതി ഖീണചതുരാസവോ. പഹീനമാനോതി പഹീനനവവിധമാനോ. രാഗപഥന്തി രാഗവിസയഭൂതം തേഭൂമകധമ്മജാതം. ഉപാതിവത്തോതി പരിഞ്ഞാപഹാനേഹി അതിക്കന്തോ. ദന്തോതി സബ്ബദ്വാരവിസേവനം ഹിത്വാ അരിയേന ദമഥേന ദന്തഭൂമിം പത്തോ. പരിനിബ്ബുതോതി കിലേസഗ്ഗിവൂപസമേന സീതിഭൂതോ. സേസം വുത്തനയമേവ.

൩൭൪. ദ്വാദസമഗാഥായ സദ്ധോതി ബുദ്ധാദിഗുണേസു പരപ്പച്ചയവിരഹിതത്താ സബ്ബാകാരസമ്പന്നേന അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ, ന പരസ്സ സദ്ധായ പടിപത്തിയം ഗമനഭാവേന. യഥാഹ – ‘‘ന ഖ്വാഹം ഏത്ഥ ഭന്തേ ഭഗവതോ സദ്ധായ ഗച്ഛാമീ’’തി (അ. നി. ൫.൩൪). സുതവാതി വോസിതസുതകിച്ചത്താ പരമത്ഥികസുതസമന്നാഗതോ. നിയാമദസ്സീതി സംസാരകന്താരമൂള്ഹേ ലോകേ അമതപുരഗാമിനോ സമ്മത്തനിയാമഭൂതസ്സ മഗ്ഗസ്സ ദസ്സാവീ, ദിട്ഠമഗ്ഗോതി വുത്തം ഹോതി. വഗ്ഗഗതേസു ന വഗ്ഗസാരീതി വഗ്ഗഗതാ നാമ ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതികാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പടിലോമത്താ, ഏവം വഗ്ഗാഹി ദിട്ഠീഹി ഗതേസു സത്തേസു ന വഗ്ഗസാരീ – ‘‘ഇദം ഉച്ഛിജ്ജിസ്സതി, ഇദം തഥേവ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം ദിട്ഠിവസേന അഗമനതോ. പടിഘന്തി പടിഘാതകം, ചിത്തവിഘാതകന്തി വുത്തം ഹോതി. ദോസവിസേസനമേവേതം. വിനേയ്യാതി വിനേത്വാ. സേസം വുത്തനയമേവ.

൩൭൫. തേരസമഗാഥായ സംസുദ്ധജിനോതി സംസുദ്ധേന അരഹത്തമഗ്ഗേന വിജിതകിലേസോ. വിവട്ടച്ഛദോതി വിവടരാഗദോസമോഹഛദനോ. ധമ്മേസു വസീതി ചതുസച്ചധമ്മേസു വസിപ്പത്തോ. ന ഹിസ്സ സക്കാ തേ ധമ്മാ യഥാ ഞാതാ കേനചി അഞ്ഞഥാ കാതും, തേന ഖീണാസവോ ‘‘ധമ്മേസു വസീ’’തി വുച്ചതി. പാരഗൂതി പാരം വുച്ചതി നിബ്ബാനം, തം ഗതോ, സഉപാദിസേസവസേന അധിഗതോതി വുത്തം ഹോതി. അനേജോതി അപഗതതണ്ഹാചലനോ. സങ്ഖാരനിരോധഞാണകുസലോതി സങ്ഖാരനിരോധോ വുച്ചതി നിബ്ബാനം, തമ്ഹി ഞാണം അരിയമഗ്ഗപഞ്ഞാ, തത്ഥ കുസലോ, ചതുക്ഖത്തും ഭാവിതത്താ ഛേകോതി വുത്തം ഹോതി.

൩൭൬. ചുദ്ദസമഗാഥായ അതീതേസൂതി പവത്തിം പത്വാ അതിക്കന്തേസു പഞ്ചക്ഖന്ധേസു. അനാഗതേസൂതി പവത്തിം അപ്പത്തേസു പഞ്ചക്ഖന്ധേസു ഏവ. കപ്പാതീതോതി ‘‘അഹം മമ’’ന്തി കപ്പനം സബ്ബമ്പി വാ തണ്ഹാദിട്ഠികപ്പം അതീതോ. അതിച്ച സുദ്ധിപഞ്ഞോതി അതീവ സുദ്ധിപഞ്ഞോ, അതിക്കമിത്വാ വാ സുദ്ധിപഞ്ഞോ. കിം അതിക്കമിത്വാ? അദ്ധത്തയം. അരഹാ ഹി യ്വായം അവിജ്ജാസങ്ഖാരസങ്ഖാതോ അതീതോ അദ്ധാ, ജാതിജരാമരണസങ്ഖാതോ അനാഗതോ അദ്ധാ, വിഞ്ഞാണാദിഭവപരിയന്തോ പച്ചുപ്പന്നോ ച അദ്ധാ, തം സബ്ബമ്പി അതിക്കമ്മ കങ്ഖം വിതരിത്വാ പരമസുദ്ധിപ്പത്തപഞ്ഞോ ഹുത്വാ ഠിതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘അതിച്ച സുദ്ധിപഞ്ഞോ’’തി. സബ്ബായതനേഹീതി ദ്വാദസഹായതനേഹി. അരഹാ ഹി ഏവം കപ്പാതീതോ. കപ്പാതീതത്താ അതിച്ച സുദ്ധിപഞ്ഞത്താ ച ആയതിം ന കിഞ്ചി ആയതനം ഉപേതി. തേനാഹ – ‘‘സബ്ബായതനേഹി വിപ്പമുത്തോ’’തി.

൩൭൭. പന്നരസമഗാഥായ അഞ്ഞായ പദന്തി യേ തേ ‘‘സച്ചാനം ചതുരോ പദാ’’തി വുത്താ, തേസു ഏകേകപദം പുബ്ബഭാഗസച്ചവവത്ഥാപനപഞ്ഞായ ഞത്വാ. സമേച്ച ധമ്മന്തി തതോ പരം ചതൂഹി അരിയമഗ്ഗേഹി ചതുസച്ചധമ്മം സമേച്ച. വിവടം ദിസ്വാന പഹാനമാസവാനന്തി അഥ പച്ചവേക്ഖണഞാണേന ആസവക്ഖയസഞ്ഞിതം നിബ്ബാനം വിവടം പാകടമനാവടം ദിസ്വാ. സബ്ബുപധീനം പരിക്ഖയാതി സബ്ബേസം ഖന്ധകാമഗുണകിലേസാഭിസങ്ഖാരഭേദാനം ഉപധീനം പരിക്ഖീണത്താ കത്ഥചി അസജ്ജമാനോ ഭിക്ഖു സമ്മാ സോ ലോകേ പരിബ്ബജേയ്യ വിഹരേയ്യ, അനല്ലീയന്തോ ലോകം ഗച്ഛേയ്യാതി ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

൩൭൮. തതോ സോ നിമ്മിതോ ധമ്മദേസനം ഥോമേന്തോ ‘‘അദ്ധാ ഹി ഭഗവാ’’തി ഇമം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ യോ സോ ഏവം വിഹാരീതി യോ സോ മങ്ഗലാദീനി സമൂഹനിത്വാ സബ്ബമങ്ഗലദോസപ്പഹാനവിഹാരീ, യോപി സോ ദിബ്ബമാനുസകേസു കാമേസു രാഗം വിനേയ്യ ഭവാതിക്കമ്മ ധമ്മാഭിസമയവിഹാരീതി ഏവം തായ തായ ഗാഥായ നിദ്ദിട്ഠഭിക്ഖും ദസ്സേന്തോ ആഹ. സേസം ഉത്താനമേവ. അയം പന യോജനാ – അദ്ധാ ഹി ഭഗവാ തഥേവ ഏതം യം ത്വം ‘‘യസ്സ മങ്ഗലാ സമൂഹതാ’’തിആദീനി വത്വാ തസ്സാ തസ്സാ ഗാഥായ പരിയോസാനേ ‘‘സമ്മാ സോ ലോകേ പരിബ്ബജേയ്യാ’’തി അവച. കിം കാരണം? യോ സോ ഏവംവിഹാരീ ഭിക്ഖു, സോ ഉത്തമേന ദമഥേന ദന്തോ, സബ്ബാനി ച ദസപി സംയോജനാനി ചതുരോ ച യോഗേ വീതിവത്തോ ഹോതി. തസ്മാ സമ്മാ സോ ലോകേ പരിബ്ബജേയ്യ, നത്ഥി മേ ഏത്ഥ വിചികിച്ഛാതി ഇതി ദേസനാഥോമനഗാഥമ്പി വത്വാ അരഹത്തനികൂടേനേവ ദേസനം നിട്ഠാപേസി. സുത്തപരിയോസാനേ കോടിസതസഹസ്സദേവതാനം അഗ്ഗഫലപ്പത്തി അഹോസി, സോതാപത്തിസകദാഗാമിഅനാഗാമിഫലപ്പത്താ പന ഗണനതോ അസങ്ഖ്യേയ്യാതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ സമ്മാപരിബ്ബാജനീയസുത്തവണ്ണനാ

നിട്ഠിതാ.