൧൨. നിഗ്രോധകപ്പസുത്ത-(വങ്ഗീസസുത്ത)-വണ്ണനാ

ഏവം മേ സുതന്തി നിഗ്രോധകപ്പസുത്തം, ‘‘വങ്ഗീസസുത്ത’’ന്തിപി വുച്ചതി. കാ ഉപ്പത്തി? അയമേവ യാസ്സ നിദാനേ വുത്താ. തത്ഥ ഏവം മേതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ, യതോ താനി അഞ്ഞാനി ച തഥാവിധാനി ഛഡ്ഡേത്വാ അവുത്തനയമേവ വണ്ണയിസ്സാമ. അഗ്ഗാളവേ ചേതിയേതി ആളവിയം അഗ്ഗചേതിയേ. അനുപ്പന്നേ ഹി ഭഗവതി അഗ്ഗാളവഗോതമകാദീനി അനേകാനി ചേതിയാനി അഹേസും യക്ഖനാഗാദീനം ഭവനാനി. താനി ഉപ്പന്നേ ഭഗവതി മനുസ്സാ വിനാസേത്വാ വിഹാരേ അകംസു, തേനേവ ച നാമേന വോഹരിംസു. തതോ അഗ്ഗാളവചേതിയസങ്ഖാതേ വിഹാരേ വിഹരതീതി വുത്തം ഹോതി. ആയസ്മതോ വങ്ഗീസസ്സാതി ഏത്ഥ ആയസ്മാതി പിയവചനം, വങ്ഗീസോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. സോ ജാതിതോ പഭുതി ഏവം വേദിതബ്ബോ – സോ കിര പരിബ്ബാജകസ്സ പുത്തോ പരിബ്ബാജികായ കുച്ഛിമ്ഹി ജാതോ അഞ്ഞതരം വിജ്ജം ജാനാതി, യസ്സാനുഭാവേന ഛവസീസം ആകോടേത്വാ സത്താനം ഗതിം ജാനാതി. മനുസ്സാപി സുദം അത്തനോ ഞാതീനം കാലകതാനം സുസാനതോ സീസാനി ആനേത്വാ തം തേസം ഗതിം പുച്ഛന്തി. സോ ‘‘അസുകനിരയേ നിബ്ബത്തോ, അസുകമനുസ്സലോകേ’’തി വദതി. തേ തേന വിമ്ഹിതാ തസ്സ ബഹും ധനം ദേന്തി. ഏവം സോ സകലജമ്ബുദീപേ പാകടോ അഹോസി.

സോ സതസഹസ്സകപ്പം പൂരിതപാരമീ അഭിനീഹാരസമ്പന്നോ പഞ്ചഹി പുരിസസഹസ്സേഹി പരിവുതോ ഗാമനിഗമജനപദരാജധാനീസു വിചരന്തോ സാവത്ഥിം അനുപ്പത്തോ. തേന ച സമയേന ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി, സാവത്ഥിവാസിനോ പുരേഭത്തം ദാനം ദത്വാ പച്ഛാഭത്തം സുനിവത്ഥാ സുപാരുതാ പുപ്ഫഗന്ധാദീനി ഗഹേത്വാ ധമ്മസ്സവനത്ഥായ ജേതവനം ഗച്ഛന്തി. സോ തേ ദിസ്വാ ‘‘മഹാജനകായോ കുഹിം ഗച്ഛതീ’’തി പുച്ഛി. അഥസ്സ തേ ആചിക്ഖിംസു – ‘‘ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ, സോ ബഹുജനഹിതായ ധമ്മം ദേസേതി, തത്ഥ ഗച്ഛാമാ’’തി. സോപി തേഹി സദ്ധിം സപരിവാരോ ഗന്ത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. അഥ നം ഭഗവാ ആമന്തേസി – ‘‘കിം, വങ്ഗീസ, ജാനാസി കിര താദിസം വിജ്ജം, യായ സത്താനം ഛവസീസാനി ആകോടേത്വാ ഗതിം പവേദേസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭോ ഗോതമ, ജാനാമീ’’തി. ഭഗവാ നിരയേ നിബ്ബത്തസ്സ സീസം ആഹരാപേത്വാ ദസ്സേസി, സോ നഖേന ആകോടേത്വാ ‘‘നിരയേ നിബ്ബത്തസ്സ സീസം ഭോ ഗോതമാ’’തി ആഹ. ഏവം സബ്ബഗതിനിബ്ബത്താനം സീസാനി ദസ്സേസി, സോപി തഥേവ ഞത്വാ ആരോചേസി. അഥസ്സ ഭഗവാ ഖീണാസവസീസം ദസ്സേസി, സോ പുനപ്പുനം ആകോടേത്വാ ന അഞ്ഞാസി. തതോ ഭഗവാ ‘‘അവിസയോ തേ ഏത്ഥ വങ്ഗീസ, മമേവേസോ വിസയോ, ഖീണാസവസീസ’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമഭാസി –

‘‘ഗതീ മിഗാനം പവനം, ആകാസോ പക്ഖിനം ഗതി;

വിഭവോ ഗതി ധമ്മാനം, നിബ്ബാനം അരഹതോ ഗതീ’’തി. (പരി. ൩൩൯);

വങ്ഗീസോ ഗാഥം സുത്വാ ‘‘ഇമം മേ, ഭോ ഗോതമ, വിജ്ജം ദേഹീ’’തി ആഹ. ഭഗവാ ‘‘നായം വിജ്ജാ അപബ്ബജിതാനം സമ്പജ്ജതീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘പബ്ബാജേത്വാ വാ മം, ഭോ ഗോതമ, യം വാ ഇച്ഛസി, തം കത്വാ ഇമം വിജ്ജം ദേഹീ’’തി ആഹ. തദാ ച ഭഗവതോ നിഗ്രോധകപ്പത്ഥേരോ സമീപേ ഹോതി, തം ഭഗവാ ആണാപേസി – ‘‘തേന ഹി, നിഗ്രോധകപ്പ, ഇമം പബ്ബാജേഹീ’’തി. സോ തം പബ്ബാജേത്വാ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖി. വങ്ഗീസോ അനുപുബ്ബേന പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോ അരഹാ അഹോസി. ഏതദഗ്ഗേ ച ഭഗവതാ നിദ്ദിട്ഠോ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം പടിഭാനവന്താനം യദിദം വങ്ഗീസോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൧൨).

ഏവം സമുദാഗതസ്സ ആയസ്മതോ വങ്ഗീസസ്സ ഉപജ്ഝായോ വജ്ജാവജ്ജാദിഉപനിജ്ഝായനേന ഏവം ലദ്ധവോഹാരോ നിഗ്രോധകപ്പോ നാമ ഥേരോ. കപ്പോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം, നിഗ്രോധമൂലേ പന അരഹത്തം അധിഗതത്താ ‘‘നിഗ്രോധകപ്പോ’’തി ഭഗവതാ വുത്തോ. തതോ നം ഭിക്ഖൂപി ഏവം വോഹരന്തി. സാസനേ ഥിരഭാവം പത്തോതി ഥേരോ. അഗ്ഗാളവേ ചേതിയേ അചിരപരിനിബ്ബുതോ ഹോതീതി തസ്മിം ചേതിയേ അചിരപരിനിബ്ബുതോ ഹോതി. രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സാതി ഗണമ്ഹാ വൂപകട്ഠത്താ രഹോഗതസ്സ കായേന, പടിസല്ലീനസ്സ ചിത്തേന തേഹി തേഹി വിസയേഹി പടിനിവത്തിത്വാ സല്ലീനസ്സ. ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദീതി ഇമിനാ ആകാരേന വിതക്കോ ഉപ്പജ്ജി. കസ്മാ പന ഉദപാദീതി. അസമ്മുഖത്താ ദിട്ഠാസേവനത്താ ച. അയഞ്ഹി തസ്സ പരിനിബ്ബാനകാലേ ന സമ്മുഖാ അഹോസി, ദിട്ഠപുബ്ബഞ്ചാനേന അസ്സ ഹത്ഥകുക്കുച്ചാദിപുബ്ബാസേവനം, താദിസഞ്ച അഖീണാസവാനമ്പി ഹോതി ഖീണാസവാനമ്പി പുബ്ബപരിചയേന.

തഥാ ഹി പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജോ പച്ഛാഭത്തം ദിവാവിഹാരത്ഥായ ഉദേനസ്സ ഉയ്യാനമേവ ഗച്ഛതി പുബ്ബേ രാജാ ഹുത്വാ തത്ഥ പരിചാരേസീതി ഇമിനാ പുബ്ബപരിചയേന, ഗവമ്പതിത്ഥേരോ താവതിംസഭവനേ സുഞ്ഞം ദേവവിമാനം ഗച്ഛതി ദേവപുത്തോ ഹുത്വാ തത്ഥ പരിചാരേസീതി ഇമിനാ പുബ്ബപരിചയേന. പിലിന്ദവച്ഛോ ഭിക്ഖൂ വസലവാദേന സമുദാചരതി അബ്ബോകിണ്ണാനി പഞ്ച ജാതിസതാനി ബ്രാഹ്മണോ ഹുത്വാ തഥാ അഭാസീതി ഇമിനാ പുബ്ബപരിചയേന. തസ്മാ അസമ്മുഖത്താ ദിട്ഠാസേവനത്താ ചസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി ‘‘പരിനിബ്ബുതോ നു ഖോ മേ ഉപജ്ഝായോ, ഉദാഹു നോ പരിനിബ്ബുതോ’’തി. തതോ പരം ഉത്താനത്ഥമേവ. ഏകംസം ചീവരം കത്വാതി ഏത്ഥ പന പുന സണ്ഠാപനേന ഏവം വുത്തം. ഏകംസന്തി ച വാമംസം പാരുപിത്വാ ഠിതസ്സേതം അധിവചനം. യതോ യഥാ വാമംസം പാരുപിത്വാ ഠിതം ഹോതി, തഥാ ചീവരം കത്വാതി ഏവമസ്സത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സേസം പാകടമേവ.

൩൪൬. അനോമപഞ്ഞന്തി ഓമം വുച്ചതി പരിത്തം ലാമകം, ന ഓമപഞ്ഞം, അനോമപഞ്ഞം, മഹാപഞ്ഞന്തി അത്ഥോ. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി പച്ചക്ഖമേവ, ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേതി വാ അത്ഥോ. വിചികിച്ഛാനന്തി ഏവരൂപാനം പരിവിതക്കാനം. ഞാതോതി പാകടോ. യസസ്സീതി ലാഭപരിവാരസമ്പന്നോ അഭിനിബ്ബുതത്തോതി ഗുത്തചിത്തോ അപരിഡയ്ഹമാനചിത്തോ വാ.

൩൪൭. തയാ കതന്തി നിഗ്രോധമൂലേ നിസിന്നത്താ ‘‘നിഗ്രോധകപ്പോ’’തി വദതാ തയാ കതന്തി യഥാ അത്തനാ ഉപലക്ഖേതി, തഥാ ഭണതി. ഭഗവാ പന ന നിസിന്നത്താ ഏവ തം തഥാ ആലപി, അപിച ഖോ തത്ഥ അരഹത്തം പത്തത്താ. ബ്രാഹ്മണസ്സാതി ജാതിം സന്ധായ ഭണതി. സോ കിര ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലാ പബ്ബജിതോ. നമസ്സം അചരീതി നമസ്സമാനോ വിഹാസി. മുത്യപേക്ഖോതി നിബ്ബാനസങ്ഖാതം വിമുത്തിം അപേക്ഖമാനോ, നിബ്ബാനം പത്ഥേന്തോതി വുത്തം ഹോതി. ദള്ഹധമ്മദസ്സീതി ഭഗവന്തം ആലപതി. ദള്ഹധമ്മോ ഹി നിബ്ബാനം അഭിജ്ജനട്ഠേന, തഞ്ച ഭഗവാ ദസ്സേതി. തസ്മാ തം ‘‘ദള്ഹധമ്മദസ്സീ’’തി ആഹ.

൩൪൮. സക്യാതിപി ഭഗവന്തമേവ കുലനാമേന ആലപതി. മയമ്പി സബ്ബേതി നിരവസേസപരിസം സങ്ഗണ്ഹിത്വാ അത്താനം ദസ്സേന്തോ ഭണതി. സമന്തചക്ഖൂതിപി ഭഗവന്തമേവ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ആലപതി. സമവട്ഠിതാതി സമ്മാ അവട്ഠിതാ ആഭോഗം കത്വാ ഠിതാ. നോതി അമ്ഹാകം. സവനായാതി ഇമസ്സ പഞ്ഹസ്സ വേയ്യാകരണസ്സവനത്ഥായ. സോതാതി സോതിന്ദ്രിയാനി. തുവം നോ സത്ഥാ ത്വമനുത്തരോസീതി ഥുതിവചനമത്തമേവേതം.

൩൪൯. ഛിന്ദേവ നോ വിചികിച്ഛന്തി അകുസലവിചികിച്ഛായ നിബ്ബിചികിച്ഛോ സോ, വിചികിച്ഛാപതിരൂപകം പന തം പരിവിതക്കം സന്ധായേവമാഹ. ബ്രൂഹി മേതന്തി ബ്രൂഹി മേ ഏതം, യം മയാ യാചിതോസി ‘‘തം സാവകം സക്യ, മയമ്പി സബ്ബേ അഞ്ഞാതുമിച്ഛാമാ’’തി, ബ്രൂവന്തോ ച തം ബ്രാഹ്മണം പരിനിബ്ബുതം വേദയ ഭൂരിപഞ്ഞ മജ്ഝേവ നോ ഭാസ, പരിനിബ്ബുതം ഞത്വാ മഹാപഞ്ഞം ഭഗവാ മജ്ഝേവ അമ്ഹാകം സബ്ബേസം ഭാസ, യഥാ സബ്ബേവ മയം ജാനേയ്യാമ. സക്കോവ ദേവാന സഹസ്സനേത്തോതി ഇദം പന ഥുതിവചനമേവ. അപിചസ്സ അയം അധിപ്പായോ – യഥാ സക്കോ സഹസ്സനേത്തോ ദേവാനം മജ്ഝേ തേഹി സക്കച്ചം സമ്പടിച്ഛിതവചനോ ഭാസതി, ഏവം അമ്ഹാകം മജ്ഝേ അമ്ഹേഹി സമ്പടിച്ഛിതവചനോ ഭാസാതി.

൩൫൦. യേ കേചീതി ഇമമ്പി ഗാഥം ഭഗവന്തം ഥുനന്തോയേവ വത്തുകാമതം ജനേതും ഭണതി. തസ്സത്ഥോ യേ കേചി അഭിജ്ഝാദയോ ഗന്ഥാ തേസം അപ്പഹാനേ മോഹവിചികിച്ഛാനം പഹാനാഭാവതോ ‘‘മോഹമഗ്ഗാ’’തി ച ‘‘അഞ്ഞാണപക്ഖാ’’തി ച ‘‘വിചികിച്ഛട്ഠാനാ’’തി ച വുച്ചന്തി. സബ്ബേ തേ തഥാഗതം പത്വാ തഥാഗതസ്സ ദേസനാബലേന വിദ്ധംസിതാ ന ഭവന്തി നസ്സന്തി. കിം കാരണം? ചക്ഖുഞ്ഹി ഏതം പരമം നരാനം, യസ്മാ തഥാഗതോ സബ്ബഗന്ഥവിധമനപഞ്ഞാചക്ഖുജനനതോ നരാനം പരമം ചക്ഖുന്തി വുത്തം ഹോതി.

൩൫൧. നോ ചേ ഹി ജാതൂതി ഇമമ്പി ഗാഥം ഥുനന്തോയേവ വത്തുകാമതം ജനേന്തോവ ഭണതി. തത്ഥ ജാതൂതി ഏകംസവചനം. പുരിസോതി ഭഗവന്തം സന്ധായാഹ. ജോതിമന്തോതി പഞ്ഞാജോതിസമന്നാഗതാ സാരിപുത്താദയോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യദി ഭഗവാ യഥാ പുരത്ഥിമാദിഭേദോ വാതോ അബ്ഭഘനം വിഹനതി, ഏവം ദേസനാവേഗേന കിലേസേ ന വിഹനേയ്യ. തഥാ യഥാ അബ്ഭഘനേന നിവുതോ ലോകോ തമോവ ഹോതി ഏകന്ധകാരോ, ഏവം അഞ്ഞാണനിവുതോപി തമോവസ്സ. യേപി ഇമേ ദാനി ജോതിമന്തോ ഖായന്തി സാരിപുത്താദയോ, തേപി നരാ ന തപേയ്യുന്തി.

൩൫൨. ധീരാ ചാതി ഇമമ്പി ഗാഥം പുരിമനയേനേവ ഭണതി. തസ്സത്ഥോ ധീരാ ച പണ്ഡിതാ പുരിസാ പജ്ജോതകരാ ഭവന്തി, പഞ്ഞാപജ്ജോതം ഉപ്പാദേന്തി. തസ്മാ അഹം തം വീര പധാനവീരിയസമന്നാഗതോ ഭഗവാ തഥേവ മഞ്ഞേ ധീരോതി ച പജ്ജോതകരോത്വേവ ച മഞ്ഞാമി. മയഞ്ഹി വിപസ്സിനം സബ്ബധമ്മേ യഥാഭൂതം പസ്സന്തം ഭഗവന്തം ജാനന്താ ഏവ ഉപാഗമുമ്ഹാ, തസ്മാ പരിസാസു നോ ആവികരോഹി കപ്പം, നിഗ്രോധകപ്പം ആചിക്ഖ പകാസേഹീതി.

൩൫൩. ഖിപ്പന്തി ഇമമ്പി ഗാഥം പുരിമനയേനേവ ഭണതി. തസ്സത്ഥോ ഖിപ്പം ഗിരം ഏരയ ലഹും അചിരായമാനോ വചനം ഭാസ, വഗ്ഗും മനോരമം ഭഗവാ. യഥാ സുവണ്ണഹംസോ ഗോചരപടിക്കന്തോ ജാതസ്സരവനസണ്ഡം ദിസ്വാ ഗീവം പഗ്ഗയ്ഹ ഉച്ചാരേത്വാ രത്തതുണ്ഡേന സണികം അതരമാനോ വഗ്ഗും ഗിരം നികൂജതി നിച്ഛാരേതി, ഏവമേവ ത്വമ്പി സണികം നികൂജ, ഇമിനാ മഹാപുരിസലക്ഖണഞ്ഞതരേന ബിന്ദുസ്സരേന സുവികപ്പിതേന സുട്ഠുവികപ്പിതേന അഭിസങ്ഖതേന. ഏതേ മയം സബ്ബേവ ഉജുഗതാ അവിക്ഖിത്തമാനസാ ഹുത്വാ തവ നികൂജിതം സുണോമാതി.

൩൫൪. പഹീനജാതിമരണന്തി ഇമമ്പി ഗാഥം പുരിമനയേനേവ ഭണതി. തത്ഥ ന സേസേതീതി അസേസോ, തം അസേസം. സോതാപന്നാദയോ വിയ കിഞ്ചി അസേസേത്വാ പഹീനജാതിമരണന്തി വുത്തം ഹോതി. നിഗ്ഗയ്ഹാതി സുട്ഠു യാചിത്വാ നിബന്ധിത്വാ. ധോനന്തി ധുതസബ്ബപാപം. വദേസ്സാമീതി കഥാപേസ്സാമി ധമ്മം. ന കാമകാരോ ഹി പുഥുജ്ജനാനന്തി പുഥുജ്ജനാനമേവ ഹി കാമകാരോ നത്ഥി, യം പത്ഥേന്തി ഞാതും വാ വത്തും വാ, തം ന സക്കോന്തി. സങ്ഖേയ്യകാരോ ച തഥാഗതാനന്തി തഥാഗതാനം പന വീമംസകാരോ പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമാ കിരിയാ. തേ യം പത്ഥേന്തി ഞാതും വാ വത്തും വാ, തം സക്കോന്തീതി അധിപ്പായോ.

൩൫൫. ഇദാനി തം സങ്ഖേയ്യകാരം പകാസേന്തോ ‘‘സമ്പന്നവേയ്യാകരണ’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – തഥാ ഹി തവ ഭഗവാ ഇദം സമുജ്ജുപഞ്ഞസ്സ തത്ഥ തത്ഥ സമുഗ്ഗഹീതം വുത്തം പവത്തിതം സമ്പന്നവേയ്യാകരണം, ‘‘സന്തതിമഹാമത്തോ സത്തതാലമത്തം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സതി, സുപ്പബുദ്ധോ സക്കോ സത്തമേ ദിവസേ പഥവിം പവിസിസ്സതീ’’തി ഏവമാദീസു അവിപരീതം ദിട്ഠം. തതോ പന സുട്ഠുതരം അഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ആഹ – അയമഞ്ജലീ പച്ഛിമോ സുപ്പണാമിതോ, അയമപരോപി അഞ്ജലീ സുട്ഠുതരം പണാമിതോ. മാ മോഹയീതി മാ നോ അകഥനേന മോഹയി ജാനം ജാനന്തോ കപ്പസ്സ ഗതിം. അനോമപഞ്ഞാതി ഭഗവന്തം ആലപതി.

൩൫൬. പരോവരന്തി ഇമം പന ഗാഥം അപരേനപി പരിയായേന അമോഹനമേവ യാചന്തോ ആഹ. തത്ഥ പരോവരന്തി ലോകിയലോകുത്തരവസേന സുന്ദരാസുന്ദരം ദൂരേസന്തികം വാ. അരിയധമ്മന്തി ചതുസച്ചധമ്മം. വിദിത്വാതി പടിവിജ്ഝിത്വാ. ജാനന്തി സബ്ബം ഞേയ്യധമ്മം ജാനന്തോ. വാചാഭികങ്ഖാമീതി യഥാ ഘമ്മനി ഘമ്മതത്തോ പുരിസോ കിലന്തോ തസിതോ വാരിം, ഏവം തേ വാചം അഭികങ്ഖാമി. സുതം പവസ്സാതി സുതസങ്ഖാതം സദ്ദായതനം പവസ്സ പഗ്ഘര മുഞ്ച പവത്തേഹി. ‘‘സുതസ്സ വസ്സാ’’തിപി പാഠോ, വുത്തപ്പകാരസ്സ സദ്ദായതനസ്സ വുട്ഠിം വസ്സാതി അത്ഥോ.

൩൫൭. ഇദാനി യാദിസം വാചം അഭികങ്ഖതി, തം പകാസേന്തോ –

‘‘യദത്ഥികം ബ്രഹ്മചരിയം അചരീ,

കപ്പായനോ കച്ചിസ്സ തം അമോഘം;

നിബ്ബായി സോ ആദു സഉപാദിസേസോ,

യഥാ വിമുത്തോ അഹു തം സുണോമാ’’തി. –

ഗാഥമാഹ. തത്ഥ കപ്പായനോതി കപ്പമേവ പൂജാവസേന ഭണതി. യഥാ വിമുത്തോതി ‘‘കിം അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ യഥാ അസേക്ഖാ, ഉദാഹു ഉപാദിസേസായ യഥാ സേക്ഖാ’’തി പുച്ഛതി. സേസമേത്ഥ പാകടമേവ.

൩൫൮. ഏവം ദ്വാദസഹി ഗാഥാഹി യാചിതോ ഭഗവാ തം വിയാകരോന്തോ –

‘‘അച്ഛേച്ഛി തണ്ഹം ഇധ നാമരൂപേ, (ഇതി ഭഗവാ)

കണ്ഹസ്സ സോതം ദീഘരത്താനുസയിതം;

അതാരി ജാതിം മരണം അസേസം,

ഇച്ചബ്രവീ ഭഗവാ പഞ്ചസേട്ഠോ’’തി. –

ഗാഥമാഹ. തത്ഥ പുരിമപദസ്സ താവ അത്ഥോ – യാപി ഇമസ്മിം നാമരൂപേ കാമതണ്ഹാദിഭേദാ തണ്ഹാദീഘരത്തം അപ്പഹീനട്ഠേന അനുസയിതാ കണ്ഹനാമകസ്സ മാരസ്സ ‘‘സോത’’ന്തിപി വുച്ചതി, തം കണ്ഹസ്സ സോതഭൂതം ദീഘരത്താനുസയിതം ഇധ നാമരൂപേ തണ്ഹം കപ്പായനോ ഛിന്ദീതി. ഇതി ഭഗവാതി ഇദം പനേത്ഥ സങ്ഗീതികാരാനം വചനം. അതാരി ജാതിം മരണം അസേസന്തി സോ തം തണ്ഹം ഛേത്വാ അസേസം ജാതിമരണം അതാരി, അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായീതി ദസ്സേതി. ഇച്ചബ്രവീ ഭഗവാ പഞ്ചസേട്ഠോതി വങ്ഗീസേന പുട്ഠോ ഭഗവാ ഏതദവോച പഞ്ചന്നം പഠമസിസ്സാനം പഞ്ചവഗ്ഗിയാനം സേട്ഠോ, പഞ്ചഹി വാ സദ്ധാദീഹി ഇന്ദ്രിയേഹി, സീലാദീഹി വാ ധമ്മക്ഖന്ധേഹി അതിവിസിട്ഠേഹി ചക്ഖൂഹി ച സേട്ഠോതി സങ്ഗീതികാരാനമേവിദം വചനം.

൩൫൯. ഏവം വുത്തേ ഭഗവതോ ഭാസിതമഭിനന്ദമാനസോ വങ്ഗീസോ ‘‘ഏസ സുത്വാ’’തിആദിഗാഥായോ ആഹ. തത്ഥ പഠമഗാഥായ ഇസിസത്തമാതി ഭഗവാ ഇസി ച സത്തമോ ച ഉത്തമട്ഠേന വിപസ്സീസിഖീവേസ്സഭൂകകുസന്ധകോണാഗമനകസ്സപനാമകേ ഛ ഇസയോ അത്തനാ സഹ സത്ത കരോന്തോ പാതുഭൂതോതിപി ഇസിസത്തമോ, തം ആലപന്തോ ആഹ. ന മം വഞ്ചേസീതി യസ്മാ പരിനിബ്ബുതോ, തസ്മാ തസ്സ പരിനിബ്ബുതഭാവം ഇച്ഛന്തം മം ന വഞ്ചേസി, ന വിസംവാദേസീതി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ പാകടമേവ.

൩൬൦. ദുതിയഗാഥായ യസ്മാ മുത്യപേക്ഖോ വിഹാസി, തസ്മാ തം സന്ധായാഹ ‘‘യഥാവാദീ തഥാകാരീ, അഹു ബുദ്ധസ്സ സാവകോ’’തി. മച്ചുനോ ജാലം തതന്തി തേഭൂമകവട്ടേ വിത്ഥതം മാരസ്സ തണ്ഹാജാലം. മായാവിനോതി ബഹുമായസ്സ. ‘‘തഥാ മായാവിനോ’’തിപി കേചി പഠന്തി, തേസം യോ അനേകാഹി മായാഹി അനേകക്ഖത്തുമ്പി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമി, തസ്സ തഥാ മായാവിനോതി അധിപ്പായോ.

൩൬൧. തതിയഗാഥായ ആദീതി കാരണം. ഉപാദാനസ്സാതി വട്ടസ്സ. വട്ടഞ്ഹി ഉപാദാതബ്ബട്ഠേന ഇധ ‘‘ഉപാദാന’’ന്തി വുത്തം, തസ്സേവ ഉപാദാനസ്സ ആദിം അവിജ്ജാതണ്ഹാദിഭേദം കാരണം അദ്ദസ കപ്പോതി ഏവം വത്തും വട്ടതി ഭഗവാതി അധിപ്പായേന വദതി. അച്ചഗാ വതാതി അതിക്കന്തോ വത. മച്ചുധേയ്യന്തി മച്ചു ഏത്ഥ ധിയതീതി മച്ചുധേയ്യം, തേഭൂമകവട്ടസ്സേതം അധിവചനം. തം സുദുത്തരം മച്ചുധേയ്യം അച്ചഗാ വതാതി വേദജാതോ ഭണതി. സേസമേത്ഥ പാകടമേവാതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ നിഗ്രോധകപ്പസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.