൧൧. രാഹുലസുത്തവണ്ണനാ

൩൩൮. കച്ചി അഭിണ്ഹസംവാസാതി രാഹുലസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവാ സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ ബോധിമണ്ഡതോ അനുപുബ്ബേന കപിലവത്ഥും ഗന്ത്വാ തത്ഥ രാഹുലകുമാരേന ‘‘ദായജ്ജം മേ സമണ ദേഹീ’’തി ദായജ്ജം യാചിതോ സാരിപുത്തത്ഥേരം ആണാപേസി – ‘‘രാഹുലകുമാരം പബ്ബാജേഹീ’’തി. തം സബ്ബം ഖന്ധകട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൦൫) വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബം. ഏവം പബ്ബജിതം പന രാഹുലകുമാരം വുഡ്ഢിപ്പത്തം സാരിപുത്തത്ഥേരോവ ഉപസമ്പാദേസി, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ അസ്സ കമ്മവാചാചരിയോ അഹോസി. തം ഭഗവാ ‘‘അയം കുമാരോ ജാതിആദിസമ്പന്നോ, സോ ജാതിഗോത്തകുലവണ്ണപോക്ഖരതാദീനി നിസ്സായ മാനം വാ മദം വാ മാ അകാസീ’’തി ദഹരകാലതോ പഭുതി യാവ ന അരിയഭൂമിം പാപുണി, താവ ഓവദന്തോ അഭിണ്ഹം ഇമം സുത്തമഭാസി. തസ്മാ ചേതം സുത്തപരിയോസാനേപി വുത്തം ‘‘ഇത്ഥം സുദം ഭഗവാ ആയസ്മന്തം രാഹുലം ഇമാഹി ഗാഥാഹി അഭിണ്ഹം ഓവദതീ’’തി. തത്ഥ പഠമഗാഥായം അയം സങ്ഖേപത്ഥോ ‘‘കച്ചി ത്വം, രാഹുല, അഭിണ്ഹം സംവാസഹേതു ജാതിആദീനം അഞ്ഞതരേന വത്ഥുനാ ന പരിഭവസി പണ്ഡിതം, ഞാണപദീപസ്സ ധമ്മദേസനാപദീപസ്സ ച ധാരണതോ ഉക്കാധാരോ മനുസ്സാനം കച്ചി അപചിതോ തയാ, കച്ചി നിച്ചം പൂജിതോ തയാ’’തി ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം സന്ധായ ഭണതി.

൩൩൯. ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ രാഹുലോ ‘‘നാഹം ഭഗവാ നീചപുരിസോ വിയ സംവാസഹേതു മാനം വാ മദം വാ കരോമീ’’തി ദീപേന്തോ ഇമം പടിഗാഥമാഹ ‘‘നാഹം അഭിണ്ഹസംവാസാ’’തി. സാ ഉത്താനത്ഥാ ഏവ.

൩൪൦. തതോ നം ഭഗവാ ഉത്തരിം ഓവദന്തോ പഞ്ച കാമഗുണേതിആദികാ അവസേസഗാഥായോ ആഹ. തത്ഥ യസ്മാ പഞ്ച കാമഗുണാ സത്താനം പിയരൂപാ പിയജാതികാ അതിവിയ സത്തേഹി ഇച്ഛിതാ പത്ഥിതാ, മനോ ച നേസം രമയന്തി, തേ ചായസ്മാ രാഹുലോ ഹിത്വാ സദ്ധായ ഘരാ നിക്ഖന്തോ, ന രാജാഭിനീതോ, ന ചോരാഭിനീതോ, ന ഇണട്ടോ, ന ഭയട്ടോ, ന ജീവികാപകതോ, തസ്മാ നം ഭഗവാ ‘‘പഞ്ച കാമഗുണേ ഹിത്വാ, പിയരൂപേ മനോരമേ, സദ്ധായ ഘരാ നിക്ഖമ്മാ’’തി സമുത്തേജേത്വാ ഇമസ്സ നേക്ഖമ്മസ്സ പതിരൂപായ പടിപത്തിയാ നിയോജേന്തോ ആഹ – ‘‘ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഭവാ’’തി.

തത്ഥ സിയാ ‘‘നനു ചായസ്മാ ദായജ്ജം പത്ഥേന്തോ ബലക്കാരേന പബ്ബാജിതോ, അഥ കസ്മാ ഭഗവാ ആഹ – ‘സദ്ധായ ഘരാ നിക്ഖമ്മാ’’’തി വുച്ചതേ – നേക്ഖമ്മാധിമുത്തത്താ. അയഞ്ഹി ആയസ്മാ ദീഘരത്തം നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോ പദുമുത്തരസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പുത്തം ഉപരേവതം നാമ സാമണേരം ദിസ്വാ സങ്ഖോ നാമ നാഗരാജാ ഹുത്വാ സത്ത ദിവസേ ദാനം ദത്വാ തഥാഭാവം പത്ഥേത്വാ തതോ പഭുതി പത്ഥനാസമ്പന്നോ അഭിനീഹാരസമ്പന്നോ സതസഹസ്സകപ്പേ പാരമിയോ പൂരേത്വാ അന്തിമഭവം ഉപപന്നോ. ഏവം നേക്ഖമ്മാധിമുത്തതഞ്ചസ്സ ഭഗവാ ജാനാതി. തഥാഗതബലഞ്ഞതരഞ്ഹി ഏതം ഞാണം. തസ്മാ ആഹ – ‘‘സദ്ധായ ഘരാ നിക്ഖമ്മാ’’തി. അഥ വാ ദീഘരത്തം സദ്ധായേവ ഘരാ നിക്ഖമ്മ ഇദാനി ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഭവാതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ.

൩൪൧. ഇദാനിസ്സ ആദിതോ പഭുതി വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായ പടിപത്തിം ദസ്സേതും ‘‘മിത്തേ ഭജസ്സു കല്യാണേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സീലാദീഹി അധികാ കല്യാണമിത്താ നാമ, തേ ഭജന്തോ ഹിമവന്തം നിസ്സായ മഹാസാലാ മൂലാദീഹി വിയ സീലാദീഹി വഡ്ഢതി. തേനാഹ – ‘‘മിത്തേ ഭജസ്സു കല്യാണേ’’തി. പന്തഞ്ച സയനാസനം, വിവിത്തം അപ്പനിഗ്ഘോസന്തി യഞ്ച സയനാസനം പന്തം ദൂരം വിവിത്തം അപ്പാകിണ്ണം അപ്പനിഗ്ഘോസം, യത്ഥ മിഗസൂകരാദിസദ്ദേന അരഞ്ഞസഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, തഥാരൂപം സയനാസനഞ്ച ഭജസ്സു. മത്തഞ്ഞൂ ഹോഹി ഭോജനേതി പമാണഞ്ഞൂ ഹോഹി, പടിഗ്ഗഹണമത്തം പരിഭോഗമത്തഞ്ച ജാനാഹീതി അത്ഥോ. തത്ഥ പടിഗ്ഗഹണമത്തഞ്ഞുനാ ദേയ്യധമ്മേപി അപ്പേ ദായകേപി അപ്പം ദാതുകാമേ അപ്പമേവ ഗഹേതബ്ബം, ദേയ്യധമ്മേ അപ്പേ ദായകേ പന ബഹും ദാതുകാമേപി അപ്പമേവ ഗഹേതബ്ബം, ദേയ്യധമ്മേ പന ബഹുതരേ ദായകേപി അപ്പം ദാതുകാമേ അപ്പമേവ ഗഹേതബ്ബം, ദേയ്യധമ്മേപി ബഹുതരേ ദായകേപി ബഹും ദാതുകാമേ അത്തനോ ബലം ജാനിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. അപിച മത്തായേവ വണ്ണിതാ ഭഗവതാതി പരിഭോഗമത്തഞ്ഞുനാ പുത്തമംസം വിയ അക്ഖബ്ഭഞ്ജനമിവ ച യോനിസോ മനസി കരിത്വാ ഭോജനം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി.

൩൪൨. ഏവമിമായ ഗാഥായ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഉപകാരഭൂതായ കല്യാണമിത്തസേവനായ നിയോജേത്വാ സേനാസനഭോജനമുഖേന ച പച്ചയപരിഭോഗപാരിസുദ്ധിസീലേ സമാദപേത്വാ ഇദാനി യസ്മാ ചീവരാദീസു തണ്ഹായ മിച്ഛാആജീവോ ഹോതി, തസ്മാ തം പടിസേധേത്വാ ആജീവപാരിസുദ്ധിസീലേ സമാദപേന്തോ ‘‘ചീവരേ പിണ്ഡപാതേ ചാ’’തി ഇമം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ പച്ചയേതി ഗിലാനപ്പച്ചയേ. ഏതേസൂതി ഏതേസു ചതൂസു ചീവരാദീസു ഭിക്ഖൂനം തണ്ഹുപ്പാദവത്ഥൂസു. തണ്ഹം മാകാസീതി ‘‘ഹിരികോപീനപടിച്ഛാദനാദിഅത്ഥമേവ തേ ചത്താരോ പച്ചയാ നിച്ചാതുരാനം പുരിസാനം പടികാരഭൂതാ ജജ്ജരഘരസ്സേവിമസ്സ അതിദുബ്ബലസ്സ കായസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭഭൂതാ’’തിആദിനാ നയേന ആദീനവം പസ്സന്തോ തണ്ഹം മാ ജനേസി, അജനേന്തോ അനുപ്പാദേന്തോ വിഹരാഹീതി വുത്തം ഹോതി. കിം കാരണം? മാ ലോകം പുനരാഗമി. ഏതേസു ഹി തണ്ഹം കരോന്തോ തണ്ഹായ ആകഡ്ഢിയമാനോ പുനപി ഇമം ലോകം ആഗച്ഛതി. സോ ത്വം ഏതേസു തണ്ഹം മാകാസി, ഏവം സന്തേ ന പുന ഇമം ലോകം ആഗമിസ്സസീതി.

ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ രാഹുലോ ‘‘ചീവരേ തണ്ഹം മാകാസീതി മം ഭഗവാ ആഹാ’’തി ചീവരപടിസംയുത്താനി ദ്വേ ധുതങ്ഗാനി സമാദിയി പംസുകൂലികങ്ഗഞ്ച, തേചീവരികങ്ഗഞ്ച. ‘‘പിണ്ഡപാതേ തണ്ഹം മാകാസീതി മം ഭഗവാ ആഹാ’’തി പിണ്ഡപാതപടിസംയുത്താനി പഞ്ച ധുതങ്ഗാനി സമാദിയി – പിണ്ഡപാതികങ്ഗം, സപദാനചാരികങ്ഗം, ഏകാസനികങ്ഗം, പത്തപിണ്ഡികങ്ഗം, ഖലുപച്ഛാഭത്തികങ്ഗന്തി. ‘‘സേനാസനേ തണ്ഹം മാകാസീതി മം ഭഗവാ ആഹാ’’തി സേനാസനപടിസംയുത്താനി ഛ ധുതങ്ഗാനി സമാദിയി – ആരഞ്ഞികങ്ഗം, അബ്ഭോകാസികങ്ഗം, രുക്ഖമൂലികങ്ഗം, യഥാസന്ഥതികങ്ഗം, സോസാനികങ്ഗം, നേസജ്ജികങ്ഗന്തി. ‘‘ഗിലാനപ്പച്ചയേ തണ്ഹം മാകാസീതി മം ഭഗവാ ആഹാ’’തി സബ്ബപ്പച്ചയേസു യഥാലാഭം യഥാബലം യഥാസാരുപ്പന്തി തീഹി സന്തോസേഹി സന്തുട്ഠോ അഹോസി, യഥാ തം സുബ്ബചോ കുലപുത്തോ പദക്ഖിണഗ്ഗാഹീ അനുസാസനിന്തി.

൩൪൩. ഏവം ഭഗവാ ആയസ്മന്തം രാഹുലം ആജീവപാരിസുദ്ധിസീലേ സമാദപേത്വാ ഇദാനി അവസേസസീലേ സമഥവിപസ്സനാസു ച സമാദപേതും ‘‘സംവുതോ പാതിമോക്ഖസ്മി’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സംവുതോ പാതിമോക്ഖസ്മിന്തി ഏത്ഥ ഭവസ്സൂതി പാഠസേസോ. ഭവാതി അന്തിമപദേന വാ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ, തഥാ ദുതിയപദേ. ഏവമേതേഹി ദ്വീഹി വചനേഹി പാതിമോക്ഖസംവരസീലേ, ഇന്ദ്രിയസംവരസീലേ ച സമാദപേസി. പാകടവസേന ചേത്ഥ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി വുത്താനി. ലക്ഖണതോ പന ഛട്ഠമ്പി വുത്തംയേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. സതി കായഗതാ ത്യത്ഥൂതി ഏവം ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേ പതിട്ഠിതസ്സ തുയ്ഹം ചതുധാതുവവത്ഥാനചതുബ്ബിധസമ്പജഞ്ഞാനാപാനസ്സതിആഹാരേപടികൂലസഞ്ഞാഭാവനാദിഭേദാ കായഗതാ സതി അത്ഥു ഭവതു, ഭാവേഹി നന്തി അത്ഥോ. നിബ്ബിദാബഹുലോ ഭവാതി സംസാരവട്ടേ ഉക്കണ്ഠനബഹുലോ സബ്ബലോകേ അനഭിരതസഞ്ഞീ ഹോഹീതി അത്ഥോ.

൩൪൪. ഏത്താവതാ നിബ്ബേധഭാഗിയം ഉപചാരഭൂമിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അപ്പനാഭൂമിം ദസ്സേന്തോ ‘‘നിമിത്തം പരിവജ്ജേഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ നിമിത്തന്തി രാഗട്ഠാനിയം സുഭനിമിത്തം. തേനേവ നം പരതോ വിസേസേന്തോ ആഹ – ‘‘സുഭം രാഗൂപസഞ്ഹിത’’ന്തി. പരിവജ്ജേഹീതി അമനസികാരേന പരിച്ചജാഹി. അസുഭായ ചിത്തം ഭാവേഹീതി യഥാ സവിഞ്ഞാണകേ അവിഞ്ഞാണകേ വാ കായേ അസുഭഭാവനാ സമ്പജ്ജതി, ഏവം ചിത്തം ഭാവേഹി. ഏകഗ്ഗം സുസമാഹിതന്തി ഉപചാരസമാധിനാ ഏകഗ്ഗം, അപ്പനാസമാധിനാ സുസമാഹിതം. യഥാ തേ ഈദിസം ചിത്തം ഹോതി, തഥാ നം ഭാവേഹീതി അത്ഥോ.

൩൪൫. ഏവമസ്സ അപ്പനാഭൂമിം ദസ്സേത്വാ വിപസ്സനം ദസ്സേന്തോ ‘‘അനിമിത്ത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അനിമിത്തഞ്ച ഭാവേഹീതി ഏവം നിബ്ബേധഭാഗിയേന സമാധിനാ സമാഹിതചിത്തോ വിപസ്സനം ഭാവേഹീതി വുത്തം ഹോതി. വിപസ്സനാ ഹി ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സനാഞാണം നിച്ചനിമിത്തതോ വിമുച്ചതീതി അനിമിത്തോ വിമോക്ഖോ’’തിആദിനാ നയേന രാഗനിമിത്താദീനം വാ അഗ്ഗഹണേന അനിമിത്തവോഹാരം ലഭതി. യഥാഹ –

‘‘സോ ഖ്വാഹം, ആവുസോ, സബ്ബനിമിത്താനം അമനസികാരാ അനിമിത്തം ചേതോസമാധിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. തസ്സ മയ്ഹം, ആവുസോ, ഇമിനാ വിഹാരേന വിഹരതോ നിമിത്താനുസാരി വിഞ്ഞാണം ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൪.൩൪൦).

മാനാനുസയമുജ്ജഹാതി ഇമായ അനിമിത്തഭാവനായ അനിച്ചസഞ്ഞം പടിലഭിത്വാ ‘‘അനിച്ചസഞ്ഞിനോ, മേഘിയ, അനത്തസഞ്ഞാ സണ്ഠാതി, അനത്തസഞ്ഞീ അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതം പാപുണാതീ’’തി ഏവമാദിനാ (അ. നി. ൯.൩; ഉദാ. ൩൧) അനുക്കമേന മാനാനുസയം ഉജ്ജഹ പജഹ പരിച്ചജാഹീതി അത്ഥോ. തതോ മാനാഭിസമയാ, ഉപസന്തോ ചരിസ്സസീതി അഥേവം അരിയമഗ്ഗേന മാനസ്സ അഭിസമയാ ഖയാ വയാ പഹാനാ പടിനിസ്സഗ്ഗാ ഉപസന്തോ നിബ്ബുതോ സീതിഭൂതോ സബ്ബദരഥപരിളാഹവിരഹിതോ യാവ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബാസി, താവ സുഞ്ഞതാനിമിത്താപ്പണിഹിതാനം അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ഫലസമാപത്തിവിഹാരേന ചരിസ്സസി വിഹരിസ്സസീതി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

തതോ പരം ‘‘ഇത്ഥം സുദം ഭഗവാ’’തിആദി സങ്ഗീതികാരകാനം വചനം. തത്ഥ ഇത്ഥം സുദന്തി ഇത്ഥം സു ഇദം, ഏവമേവാതി വുത്തം ഹോതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ. ഏവം ഓവദിയമാനോ ചായസ്മാ രാഹുലോ പരിപാകഗതേസു വിമുത്തിപരിപാചനിയേസു ധമ്മേസു ചൂളരാഹുലോവാദസുത്തപരിയോസാനേ അനേകേഹി ദേവതാസഹസ്സേഹി സദ്ധിം അരഹത്തേ പതിട്ഠാസീതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ രാഹുലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.