൨. ആമഗന്ധസുത്തവണ്ണനാ

സാമാകചിങ്ഗൂലകചീനകാനി ചാതി ആമഗന്ധസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? അനുപ്പന്നേ ഭഗവതി ആമഗന്ധോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ പഞ്ചഹി മാണവകസതേഹി സദ്ധിം താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ പബ്ബതന്തരേ അസ്സമം കാരാപേത്വാ വനമൂലഫലാഹാരോ ഹുത്വാ തത്ഥ പടിവസതി, ന കദാചി മച്ഛമംസം ഖാദതി. അഥ തേസം താപസാനം ലോണമ്ബിലാദീനി അപരിഭുഞ്ജന്താനം പണ്ഡുരോഗോ ഉപ്പജ്ജി. തതോ തേ ‘‘ലോണമ്ബിലാദിസേവനത്ഥായ മനുസ്സപഥം ഗച്ഛാമാ’’തി പച്ചന്തഗാമം സമ്പത്താ. തത്ഥ മനുസ്സാ തേസു പസീദിത്വാ നിമന്തേത്വാ ഭോജേസും, കതഭത്തകിച്ചാനം നേസം മഞ്ചപീഠപരിഭോഗഭാജനപാദമക്ഖനാദീനി ഉപനേത്വാ ‘‘ഏത്ഥ, ഭന്തേ, വസഥ, മാ ഉക്കണ്ഠിത്ഥാ’’തി വസനട്ഠാനം ദസ്സേത്വാ പക്കമിംസു. ദുതിയദിവസേപി നേസം ദാനം ദത്വാ പുന ഘരപടിപാടിയാ ഏകേകദിവസം ദാനമദംസു. താപസാ ചതുമാസം തത്ഥ വസിത്വാ ലോണമ്ബിലാദിസേവനായ ഥിരഭാവപ്പത്തസരീരാ ഹുത്വാ ‘‘മയം, ആവുസോ, ഗച്ഛാമാ’’തി മനുസ്സാനം ആരോചേസും. മനുസ്സാ തേസം തേലതണ്ഡുലാദീനി അദംസു. തേ താനി ആദായ അത്തനോ അസ്സമമേവ അഗമംസു. തഞ്ച ഗാമം തഥേവ സംവച്ഛരേ സംവച്ഛരേ ആഗമിംസു. മനുസ്സാപി തേസം ആഗമനകാലം വിദിത്വാ ദാനത്ഥായ തണ്ഡുലാദീനി സജ്ജേത്വാവ അച്ഛന്തി, ആഗതേ ച നേ തഥേവ സമ്മാനേന്തി.

അഥ ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ തത്ഥ വിഹരന്തോ തേസം താപസാനം ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിം ദിസ്വാ തതോ നിക്ഖമ്മ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ചാരികം ചരമാനോ അനുപുബ്ബേന തം ഗാമം അനുപ്പത്തോ. മനുസ്സാ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ മഹാദാനാനി അദംസു. ഭഗവാ തേസം ധമ്മം ദേസേസി. തേ തായ ധമ്മദേസനായ അപ്പേകച്ചേ സോതാപന്നാ, ഏകച്ചേ സകദാഗാമിനോ, ഏകച്ചേ അനാഗാമിനോ അഹേസും, ഏകച്ചേ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. ഭഗവാ പുനദേവ സാവത്ഥിം പച്ചാഗമാസി. അഥ തേ താപസാ തം ഗാമം ആഗമിംസു. മനുസ്സാ താപസേ ദിസ്വാ ന പുബ്ബസദിസം കോതൂഹലമകംസു. താപസാ തം പുച്ഛിംസു – ‘‘കിം, ആവുസോ, ഇമേ മനുസ്സാ ന പുബ്ബസദിസാ, കിം നു ഖോ അയം ഗാമോ രാജദണ്ഡേന ഉപദ്ദുതോ, ഉദാഹു ദുബ്ഭിക്ഖേന, ഉദാഹു അമ്ഹേഹി സീലാദിഗുണേഹി സമ്പന്നതരോ കോചി പബ്ബജിതോ ഇമം ഗാമമനുപ്പത്തോ’’തി? തേ ആഹംസു – ‘‘ന, ഭന്തേ, രാജദണ്ഡേന, ന ദുബ്ഭിക്ഖേനായം ഗാമോ ഉപദ്ദുതോ, അപിച ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ, സോ ഭഗവാ ബഹുജനഹിതായ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇധാഗതോ’’തി.

തം സുത്വാ ആമഗന്ധതാപസോ ‘‘ബുദ്ധോതി, ഗഹപതയോ, വദേഥാ’’തി? ‘‘ബുദ്ധോതി, ഭന്തേ, വദാമാ’’തി തിക്ഖത്തും വത്വാ ‘‘ഘോസോപി ഖോ ഏസോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം, യദിദം ബുദ്ധോ’’തി അത്തമനോ അത്തമനവാചം നിച്ഛാരേത്വാ പുച്ഛി – ‘‘കിം നു ഖോ സോ ബുദ്ധോ ആമഗന്ധം ഭുഞ്ജതി, ന ഭുഞ്ജതീ’’തി? ‘‘കോ, ഭന്തേ, ആമഗന്ധോ’’തി? ‘‘ആമഗന്ധോ നാമ മച്ഛമംസം, ഗഹപതയോ’’തി. ‘‘ഭഗവാ, ഭന്തേ, മച്ഛമംസം പരിഭുഞ്ജതീ’’തി. തം സുത്വാ താപസോ വിപ്പടിസാരീ അഹോസി – ‘‘മാഹേവ ഖോ പന ബുദ്ധോ സിയാ’’തി. പുന ചിന്തേസി – ‘‘ബുദ്ധാനം പാതുഭാവോ നാമ ദുല്ലഭോ, ഗന്ത്വാ ബുദ്ധം ദിസ്വാ പുച്ഛിത്വാ ജാനിസ്സാമീ’’തി. തതോ യേന ഭഗവാ ഗതോ, തം മഗ്ഗം മനുസ്സേ പുച്ഛിത്വാ വച്ഛഗിദ്ധിനീ ഗാവീ വിയ തുരിതതുരിതോ സബ്ബത്ഥ ഏകരത്തിവാസേന സാവത്ഥിം അനുപ്പത്വാ ജേതവനമേവ പാവിസി സദ്ധിം സകായ പരിസായ. ഭഗവാപി തസ്മിം സമയേ ധമ്മദേസനത്ഥായ ആസനേ നിസിന്നോ ഏവ ഹോതി. താപസാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമ്മ തുണ്ഹീഭൂതാ അനഭിവാദേത്വാവ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഭഗവാ ‘‘കച്ചി വോ ഇസയോ ഖമനീയ’’ന്തിആദിനാ നയേന തേഹി സദ്ധിം പടിസമ്മോദി. തേപി ‘‘ഖമനീയം, ഭോ ഗോതമാ’’തിആദിമാഹംസു. തതോ ആമഗന്ധോ ഭഗവന്തം പുച്ഛി – ‘‘ആമഗന്ധം, ഭോ ഗോതമ, ഭുഞ്ജസി, ന ഭുഞ്ജസീ’’തി? ‘‘കോ സോ, ബ്രാഹ്മണ, ആമഗന്ധോ നാമാ’’തി? ‘‘മച്ഛമംസം, ഭോ ഗോതമാ’’തി. ഭഗവാ ‘‘ന, ബ്രാഹ്മണ, മച്ഛമംസം ആമഗന്ധോ. അപിച ഖോ ആമഗന്ധോ നാമ സബ്ബേ കിലേസാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ’’തി വത്വാ ‘‘ന, ബ്രാഹ്മണ, ഇദാനി ത്വമേവ ആമഗന്ധം പുച്ഛി, അതീതേപി തിസ്സോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ കസ്സപം ഭഗവന്തം പുച്ഛി. ഏവഞ്ച സോ പുച്ഛി, ഏവഞ്ചസ്സ ഭഗവാ ബ്യാകാസീ’’തി തിസ്സേന ച ബ്രാഹ്മണേന കസ്സപേന ച ഭഗവതാ വുത്തഗാഥായോ ഏവ ആനേത്വാ താഹി ഗാഥാഹി ബ്രാഹ്മണം സഞ്ഞാപേന്തോ ആഹ – ‘‘സാമാകചിങ്ഗൂലകചീനകാനി ചാ’’തി. അയം താവ ഇമസ്സ സുത്തസ്സ ഇധ ഉപ്പത്തി.

അതീതേ പന കസ്സപോ കിര ബോധിസത്തോ അട്ഠാസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച പാരമിയോ പൂരേത്വാ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ധനവതീ നാമ ബ്രാഹ്മണീ, തസ്സാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസി. അഗ്ഗസാവകോപി തം ദിവസംയേവ ദേവലോകാ ചവിത്വാ അനുപുരോഹിതബ്രാഹ്മണസ്സ പജാപതിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തി. ഏവം തേസം ഏകദിവസമേവ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണഞ്ച ഗബ്ഭവുട്ഠാനഞ്ച അഹോസി, ഏകദിവസമേവ ഏതേസം ഏകസ്സ കസ്സപോ, ഏകസ്സ തിസ്സോതി നാമമകംസു. തേ സഹപംസുകീളനകാ ദ്വേ സഹായാ അനുപുബ്ബേന വുഡ്ഢിം അഗമിംസു. തിസ്സസ്സ പിതാ പുത്തം ആണാപേസി – ‘‘അയം, താത, കസ്സപോ നിക്ഖമ്മ പബ്ബജിത്വാ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി, ത്വമ്പിസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ഭവനിസ്സരണം കരേയ്യാസീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഉഭോപി, സമ്മ, പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണി. തതോ വുഡ്ഢിം അനുപ്പത്തകാലേപി തിസ്സോ ബോധിസത്തം ആഹ – ‘‘ഏഹി, സമ്മ, പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി ബോധിസത്തോ ന നിക്ഖമി. തിസ്സോ ‘‘ന താവസ്സ ഞാണം പരിപാകം ഗത’’ന്തി സയം നിക്ഖമ്മ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അരഞ്ഞേ പബ്ബതപാദേ അസ്സമം കാരാപേത്വാ വസതി. ബോധിസത്തോപി അപരേന സമയേന ഘരേ ഠിതോയേവ ആനാപാനസ്സതിം പരിഗ്ഗഹേത്വാ ചത്താരി ഝാനാനി അഭിഞ്ഞായോ ച ഉപ്പാദേത്വാ പാസാദേന ബോധിമണ്ഡസമീപം ഗന്ത്വാ ‘‘പുന പാസാദോ യഥാഠാനേയേവ പതിട്ഠാതൂ’’തി അധിട്ഠാസി, സോ സകട്ഠാനേയേവ പതിട്ഠാസി. അപബ്ബജിതേന കിര ബോധിമണ്ഡം ഉപഗന്തും ന സക്കാതി. സോ പബ്ബജിത്വാ ബോധിമണ്ഡം പത്വാ നിസീദിത്വാ സത്ത ദിവസേ പധാനയോഗം കത്വാ സത്തഹി ദിവസേഹി സമ്മാസമ്ബോധിം സച്ഛാകാസി.

തദാ ഇസിപതനേ വീസതിസഹസ്സാ പബ്ബജിതാ പടിവസന്തി. അഥ കസ്സപോ ഭഗവാ തേ ആമന്തേത്വാ ധമ്മചക്കം പവത്തേസി. സുത്തപരിയോസാനേ സബ്ബേവ അരഹന്തോ അഹേസും. സോ സുദം ഭഗവാ വീസതിഭിക്ഖുസഹസ്സപരിവുതോ തത്ഥേവ ഇസിപതനേ വസതി. കികീ ച നം കാസിരാജാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠാതി. അഥേകദിവസം ബാരാണസിവാസീ ഏകോ പുരിസോ പബ്ബതേ ചന്ദനസാരാദീനി ഗവേസന്തോ തിസ്സസ്സ താപസസ്സ അസ്സമം പത്വാ തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. താപസോ തം ദിസ്വാ ‘‘കുതോ ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ബാരാണസിതോ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കാ തത്ഥ പവത്തീ’’തി? ‘‘തത്ഥ, ഭന്തേ, കസ്സപോ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ’’തി. താപസോ ദുല്ലഭവചനം സുത്വാ പീതിസോമനസ്സജാതോ പുച്ഛി – ‘‘കിം സോ ആമഗന്ധം ഭുഞ്ജതി, ന ഭുഞ്ജതീ’’തി? ‘‘കോ ഭന്തേ, ആമഗന്ധോ’’തി? ‘‘മച്ഛമംസം ആവുസോ’’തി. ‘‘ഭഗവാ, ഭന്തേ, മച്ഛമംസം ഭുഞ്ജതീ’’തി. തം സുത്വാ താപസോ വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ പുന ചിന്തേസി – ‘‘ഗന്ത്വാ തം പുച്ഛിസ്സാമി, സചേ ‘ആമഗന്ധം പരിഭുഞ്ജാമീ’തി വക്ഖതി, തതോ നം ‘തുമ്ഹാകം, ഭന്തേ, ജാതിയാ ച കുലസ്സ ച ഗോത്തസ്സ ച അനനുച്ഛവികമേത’ന്തി നിവാരേത്വാ തസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ഭവനിസ്സരണം കരിസ്സാമീ’’തി സല്ലഹുകം ഉപകരണം ഗഹേത്വാ സബ്ബത്ഥ ഏകരത്തിവാസേന സായന്ഹസമയേ ബാരാണസിം പത്വാ ഇസിപതനമേവ പാവിസി. ഭഗവാപി തസ്മിം സമയേ ധമ്മദേസനത്ഥായ ആസനേ നിസിന്നോയേവ ഹോതി. താപസോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമ്മ അനഭിവാദേത്വാ തുണ്ഹീഭൂതോ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഭഗവാ തം ദിസ്വാ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ പടിസമ്മോദി. സോപി ‘‘ഖമനീയം, ഭോ കസ്സപാ’’തിആദീനി വത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ ഭഗവന്തം പുച്ഛി – ‘‘ആമഗന്ധം, ഭോ കസ്സപ, ഭുഞ്ജസി, ന ഭുഞ്ജസീ’’തി? ‘‘നാഹം, ബ്രാഹ്മണ, ആമഗന്ധം ഭുഞ്ജാമീ’’തി. ‘‘സാധു, സാധു, ഭോ കസ്സപ, പരകുണപം അഖാദന്തോ സുന്ദരമകാസി, യുത്തമേതം ഭോതോ കസ്സപസ്സ ജാതിയാ ച കുലസ്സ ച ഗോത്തസ്സ ചാ’’തി. തതോ ഭഗവാ ‘‘അഹം കിലേസേ സന്ധായ ‘ആമഗന്ധം ന ഭുഞ്ജാമീ’തി വദാമി, ബ്രാഹ്മണോ മച്ഛമംസം പച്ചേതി, യംനൂനാഹം സ്വേ ഗാമം പിണ്ഡായ അപവിസിത്വാ കികീരഞ്ഞോ ഗേഹാ ആഭതം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജേയ്യം, ഏവം ആമഗന്ധം ആരബ്ഭ കഥാ പവത്തിസ്സതി. തതോ ബ്രാഹ്മണം ധമ്മദേസനായ സഞ്ഞാപേസ്സാമീ’’തി ദുതിയദിവസേ കാലസ്സേവ സരീരപരികമ്മം കത്വാ ഗന്ധകുടിം പാവിസി. ഭിക്ഖൂ ഗന്ധകുടിദ്വാരം പിഹിതം ദിസ്വാ ‘‘ന ഭഗവാ അജ്ജ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം പവിസിതുകാമോ’’തി ഞത്വാ ഗന്ധകുടിം പദക്ഖിണം കത്വാ പിണ്ഡായ പവിസിംസു.

ഭഗവാപി ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമ്മ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദി. താപസോപി ഖോ പത്തസാകം പചിത്വാ ഖാദിത്വാ ഭഗവതോ സന്തികേ നിസീദി. കികീ കാസിരാജാ ഭിക്ഖൂ പിണ്ഡായ ചരന്തേ ദിസ്വാ ‘‘കുഹിം ഭഗവാ, ഭന്തേ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘വിഹാരേ, മഹാരാജാ’’തി ച സുത്വാ നാനാബ്യഞ്ജനരസമനേകമംസവികതിസമ്പന്നം ഭോജനം ഭഗവതോ പാഹേസി. അമച്ചാ വിഹാരം നേത്വാ ഭഗവതോ ആരോചേത്വാ ദക്ഖിണോദകം ദത്വാ പരിവിസന്താ പഠമം നാനാമംസവികതിസമ്പന്നം യാഗും അദംസു, താപസോ ദിസ്വാ ‘‘ഖാദതി നു ഖോ നോ’’തി ചിന്തേന്തോ അട്ഠാസി. ഭഗവാ തസ്സ പസ്സതോയേവ യാഗും പിവന്തോ മംസഖണ്ഡം മുഖേ പക്ഖിപി. താപസോ ദിസ്വാ കുദ്ധോ. പുന യാഗുപീതസ്സ നാനാരസബ്യഞ്ജനം ഭോജനമദംസു, തമ്പി ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജന്തം ദിസ്വാ അതിവിയ കുദ്ധോ ‘‘മച്ഛമംസം ഖാദന്തോയേവ ‘ന ഖാദാമീ’തി ഭണതീ’’തി. അഥ ഭഗവന്തം കതഭത്തകിച്ചം ഹത്ഥപാദേ ധോവിത്വാ നിസിന്നം ഉപസങ്കമ്മ ‘‘ഭോ കസ്സപ, മുസാ ത്വം ഭണസി, നേതം പണ്ഡിതകിച്ചം. മുസാവാദോ ഹി ഗരഹിതോ ബുദ്ധാനം, യേപി തേ പബ്ബതപാദേ വനമൂലഫലാദീഹി യാപേന്താ ഇസയോ വസന്തി, തേപി മുസാ ന ഭണന്തീ’’തി വത്വാ പുന ഇസീനം ഗുണേ ഗാഥായ വണ്ണേന്തോ ആഹ ‘‘സാമാകചിങ്ഗൂലകചീനകാനി ചാ’’തി.

൨൪൨. തത്ഥ സാമാകാതി ധുനിത്വാ വാ സീസാനി ഉച്ചിനിത്വാ വാ ഗയ്ഹൂപഗാ തിണധഞ്ഞജാതി. തഥാ ചിങ്ഗൂലകാ കണവീരപുപ്ഫസണ്ഠാനസീസാ ഹോന്തി. ചീനകാനീതി അടവിപബ്ബതപാദേസു അരോപിതജാതാ ചീനമുഗ്ഗാ. പത്തപ്ഫലന്തി യംകിഞ്ചി ഹരിതപണ്ണം. മൂലഫലന്തി യംകിഞ്ചി കന്ദമൂലം. ഗവിപ്ഫലന്തി യംകിഞ്ചി രുക്ഖവല്ലിഫലം. മൂലഗ്ഗഹണേന വാ കന്ദമൂലം, ഫലഗ്ഗഹണേന രുക്ഖവല്ലിഫലം, ഗവിപ്ഫലഗ്ഗഹണേന ഉദകേ ജാതസിങ്ഘാതകകസേരുകാദിഫലം വേദിതബ്ബം. ധമ്മേന ലദ്ധന്തി ദൂതേയ്യപഹിണഗമനാദിമിച്ഛാജീവം പഹായ വനേ ഉഞ്ഛാചരിയായ ലദ്ധം. സതന്തി സന്തോ അരിയാ. അസ്നമാനാതി ഭുഞ്ജമാനാ. ന കാമകാമാ അലികം ഭണന്തീതി തേ ഏവം അമമാ അപരിഗ്ഗഹാ ഏതാനി സാമാകാദീനി ഭുഞ്ജമാനാ ഇസയോ യഥാ ത്വം സാദുരസാദികേ കാമേ പത്ഥയന്തോ ആമഗന്ധം ഭുഞ്ജന്തോയേവ ‘‘നാഹം, ബ്രാഹ്മണ, ആമഗന്ധം ഭുഞ്ജാമീ’’തി ഭണന്തോ അലികം ഭണസി, തഥാ ന കാമകാമാ അലികം ഭണന്തി, കാമേ കാമയന്താ മുസാ ന ഭണന്തീതി ഇസീനം പസംസായ ഭഗവതോ നിന്ദം ദീപേതി.

൨൪൩. ഏവം ഇസീനം പസംസാപദേസേന ഭഗവന്തം നിന്ദിത്വാ ഇദാനി അത്തനാ അധിപ്പേതം നിന്ദാവത്ഥും ദസ്സേത്വാ നിപ്പരിയായേനേവ ഭഗവന്തം നിന്ദന്തോ ആഹ ‘‘യദസ്നമാനോ’’തി തത്ഥ ദ-കാരോ പദസന്ധികരോ. അയം പനത്ഥോ – യം കിഞ്ചിദേവ സസമംസം വാ തിത്തിരമംസം വാ ധോവനച്ഛേദനാദിനാ പുബ്ബപരികമ്മേന സുകതം, പചനവാസനാദിനാ പച്ഛാപരികമ്മേന സുനിട്ഠിതം, ന മാതരാ ന പിതരാ, അപിച ഖോ പന ‘‘ദക്ഖിണേയ്യോ അയ’’ന്തി മഞ്ഞമാനേഹി ധമ്മകാമേഹി പരേഹി ദിന്നം, സക്കാരകരണേന പയതം പണീതമലങ്കതം, ഉത്തമരസതായ ഓജവന്തതായ ഥാമബലഭരണസമത്ഥതായ ച പണീതം അസ്നമാനോ ആഹാരയമാനോ, ന കേവലഞ്ച യംകിഞ്ചി മംസമേവ, അപിച ഖോ പന ഇദമ്പി സാലീനമന്നം വിചിതകാളകം സാലിതണ്ഡുലോദനം പരിഭുഞ്ജമാനോ സോ ഭുഞ്ജസി, കസ്സപ, ആമഗന്ധം, സോ ത്വം യംകിഞ്ചി മംസം ഭുഞ്ജമാനോ ഇദഞ്ച സാലീനമന്നം പരിഭുഞ്ജമാനോ ഭുഞ്ജസി, കസ്സപ, ആമഗന്ധന്തി ഭഗവന്തം ഗോത്തേന ആലപതി.

൨൪൪. ഏവം ആഹാരതോ ഭഗവന്തം നിന്ദിത്വാ ഇദാനി മുസാവാദം ആരോപേത്വാ നിന്ദന്തോ ആഹ ‘‘ന ആമഗന്ധോ…പേ… സുസങ്ഖതേഹീ’’തി. തസ്സത്ഥോ – പുബ്ബേ മയാ പുച്ഛിതോ സമാനോ ‘‘ന ആമഗന്ധോ മമ കപ്പതീ’’തി ഇച്ചേവ ത്വം ഭാസസി, ഏവം ഏകംസേനേവ ത്വം ഭാസസി ബ്രഹ്മബന്ധു ബ്രാഹ്മണഗുണവിരഹിതജാതിമത്തബ്രാഹ്മണാതി പരിഭാസന്തോ ഭണതി. സാലീനമന്നന്തി സാലിതണ്ഡുലോദനം. പരിഭുഞ്ജമാനോതി ഭുഞ്ജമാനോ. സകുന്തമംസേഹി സുസങ്ഖതേഹീതി തദാ ഭഗവതോ അഭിഹടം സകുണമംസം നിദ്ദിസന്തോ ഭണതി.

ഏവം ഭണന്തോ ഏവ ച ഭഗവതോ ഹേട്ഠാ പാദതലാ പഭുതി യാവ ഉപരി കേസഗ്ഗാ സരീരമുല്ലോകേന്തോ ദ്വത്തിംസവരലക്ഖണാസീതിഅനുബ്യഞ്ജനസമ്പദം ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖേപഞ്ച ദിസ്വാ ‘‘ഏവരൂപോ മഹാപുരിസലക്ഖണാദിപടിമണ്ഡിതകായോ ന മുസാ ഭണിതും അരഹതി. അയം ഹിസ്സ ഭവന്തരേപി സച്ചവാചാനിസ്സന്ദേനേവ ഉണ്ണാ ഭമുകന്തരേ ജാതാ ഓദാതാ മുദു തൂലസന്നിഭാ, ഏകേകാനി ച ലോമകൂപേസു ലോമാനി. സ്വായം കഥമിദാനി മുസാ ഭണിസ്സതി. അദ്ധാ അഞ്ഞോ ഇമസ്സ ആമഗന്ധോ ഭവിസ്സതി, യം സന്ധായ ഏതദവോച – ‘നാഹം, ബ്രാഹ്മണ, ആമഗന്ധം ഭുഞ്ജാമീ’തി, യംനൂനാഹം ഏതം പുച്ഛേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ സഞ്ജാതബഹുമാനോ ഗോത്തേനേവ ആലപന്തോ ഇമം ഗാഥാസേസം ആഹ –

‘‘പുച്ഛാമി തം കസ്സപ ഏതമത്ഥം, കഥംപകാരോ തവ ആമഗന്ധോ’’തി.

൨൪൫. അഥസ്സ ഭഗവാ ആമഗന്ധം വിസ്സജ്ജേതും ‘‘പാണാതിപാതോ’’തി ഏവമാദിമാഹ. തത്ഥ പാണാതിപാതോതി പാണവധോ. വധഛേദബന്ധനന്തി ഏത്ഥ സത്താനം ദണ്ഡാദീഹി ആകോടനം വധോ, ഹത്ഥപാദാദീനം ഛേദനം ഛേദോ, രജ്ജുആദീഹി ബന്ധോ ബന്ധനം. ഥേയ്യം മുസാവാദോതി ഥേയ്യഞ്ച മുസാവാദോ ച. നികതീതി ‘‘ദസ്സാമി, കരിസ്സാമീ’’തിആദിനാ നയേന ആസം ഉപ്പാദേത്വാ നിരാസാകരണം. വഞ്ചനാനീതി അസുവണ്ണം സുവണ്ണന്തി ഗാഹാപനാദീനി. അജ്ഝേനകുത്തന്തി നിരത്ഥകമനേകഗന്ഥപരിയാപുണനം. പരദാരസേവനാതി പരപരിഗ്ഗഹിതാസു ചാരിത്താപജ്ജനം. ഏസാമഗന്ധോ ന ഹി മംസഭോജനന്തി ഏസ പാണാതിപാതാദിഅകുസലധമ്മസമുദാചാരോ ആമഗന്ധോ വിസ്സഗന്ധോ കുണപഗന്ധോ. കിം കാരണാ? അമനുഞ്ഞത്താ കിലേസഅസുചിമിസ്സകത്താ സബ്ഭി ജിഗുച്ഛിതത്താ പരമദുഗ്ഗന്ധഭാവാവഹത്താ ച. യേ ഹി ഉസ്സന്നകിലേസാ സത്താ, തേ തേഹി അതിദുഗ്ഗന്ധാ ഹോന്തി, നിക്കിലേസാനം മതസരീരമ്പി ദുഗ്ഗന്ധം ന ഹോതി, തസ്മാ ഏസാമഗന്ധോ. മംസഭോജനം പന അദിട്ഠമസുതമപരിസങ്കിതഞ്ച അനവജ്ജം, തസ്മാ ന ഹി മംസഭോജനം ആമഗന്ധോതി.

൨൪൬. ഏവം ധമ്മാധിട്ഠാനായ ദേസനായ ഏകേന നയേന ആമഗന്ധം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഇദാനി യസ്മാ തേ തേ സത്താ തേഹി തേഹി ആമഗന്ധേഹി സമന്നാഗതാ, ന ഏകോ ഏവ സബ്ബേഹി, ന ച സബ്ബേ ഏകേനേവ, തസ്മാ നേസം തേ തേ ആമഗന്ധേ പകാസേതും ‘‘യേ ഇധ കാമേസു അസഞ്ഞതാ ജനാ’’തിആദിനാ നയേന പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ താവ ദേസനായ ആമഗന്ധേ വിസ്സജ്ജേന്തോ ദ്വേ ഗാഥായോ അഭാസി.

തത്ഥ യേ ഇധ കാമേസു അസഞ്ഞതാ ജനാതി യേ കേചി ഇധ ലോകേ കാമപടിസേവനസങ്ഖാതേസു കാമേസു മാതിമാതുച്ഛാദീസുപി മരിയാദാവിരഹേന ഭിന്നസംവരതായ അസംയതാ പുഥുജ്ജനാ. രസേസു ഗിദ്ധാതി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യേസു രസേസു ഗിദ്ധാ ഗധിതാ മുച്ഛിതാ അജ്ഝോസന്നാ അനാദീനവദസ്സാവിനോ അനിസ്സരണപഞ്ഞാ രസേ പരിഭുഞ്ജന്തി. അസുചിഭാവമസ്സിതാതി തായ രസഗിദ്ധിയാ രസപടിലാഭത്ഥായ നാനപ്പകാരമിച്ഛാജീവസങ്ഖാതഅസുചിഭാവമിസ്സിതാ. നത്ഥികദിട്ഠീതി ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിദസവത്ഥുകമിച്ഛാദിട്ഠിസമന്നാഗതാ. വിസമാതി വിസമേന കായകമ്മാദിനാ സമന്നാഗതാ. ദുരന്നയാതി ദുവിഞ്ഞാപയാ സന്ദിട്ഠിപരാമാസീആധാനഗ്ഗാഹീദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗിതാസമന്നാഗതാ. ഏസാമഗന്ധോതി ഏസ ഏതായ ഗാഥായ പുഗ്ഗലേ അധിട്ഠായ നിദ്ദിട്ഠോ ‘‘കാമേസു അസംയതതാ രസഗിദ്ധതാ ആജീവവിപത്തിനത്ഥികദിട്ഠികായദുച്ചരിതാദിവിസമതാ ദുരന്നയഭാവതാ’’തി അപരോപി പുബ്ബേ വുത്തേനേവത്ഥേന ഛബ്ബിധോ ആമഗന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ന ഹി മംസഭോജനന്തി മംസഭോജനം പന യഥാവുത്തേനേവത്ഥേന ന ആമഗന്ധോതി.

൨൪൭. ദുതിയഗാഥായപി യേ ലൂഖസാതി യേ ലൂഖാ നിരസാ, അത്തകിലമഥാനുയുത്താതി അത്ഥോ. ദാരുണാതി കക്ഖളാ ദോവചസ്സതായുത്താ. പിട്ഠിമംസികാതി പുരതോ മധുരം ഭണിത്വാ പരമ്മുഖേ അവണ്ണഭാസിനോ. ഏതേ ഹി അഭിമുഖം ഓലോകേതുമസക്കോന്താ പരമ്മുഖാനം പിട്ഠിമംസഖാദകാ വിയ ഹോന്തി, തേന ‘‘പിട്ഠിമംസികാ’’തി വുച്ചന്തി. മിത്തദ്ദുനോതി മിത്തദൂഹകാ, ദാരധനജീവിതേസു വിസ്സാസമാപന്നാനം മിത്താനം തത്ഥ മിച്ഛാപടിപജ്ജനകാതി വുത്തം ഹോതി. നിക്കരുണാതി കരുണാവിരഹിതാ സത്താനം അനത്ഥകാമാ. അതിമാനിനോതി ‘‘ഇധേകച്ചോ ജാതിയാ വാ…പേ… അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വത്ഥുനാ പരേ അതിമഞ്ഞതി, യോ ഏവരൂപോ മാനോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സാ’’തി (വിഭ. ൮൮൦) ഏവം വുത്തേന അതിമാനേന സമന്നാഗതാ. അദാനസീലാതി അദാനപകതികാ, അദാനാധിമുത്താ അസംവിഭാഗരതാതി അത്ഥോ. ന ച ദേന്തി കസ്സചീതി തായ ച പന അദാനസീലതായ യാചിതാപി സന്താ കസ്സചി കിഞ്ചി ന ദേന്തി, അദിന്നപുബ്ബകകുലേ മനുസ്സസദിസാ നിജ്ഝാമതണ്ഹികപേതപരായണാ ഹോന്തി. കേചി പന ‘‘ആദാനസീലാ’’തിപി പഠന്തി, കേവലം ഗഹണസീലാ, കസ്സചി പന കിഞ്ചി ന ദേന്തീതി. ഏസാമഗന്ധോ ന ഹി മംസഭോജനന്തി ഏസ ഏതായ ഗാഥായ പുഗ്ഗലേ അധിട്ഠായ നിദ്ദിട്ഠോ ‘‘ലൂഖതാ, ദാരുണതാ, പിട്ഠിമംസികതാ, മിത്തദൂഭിതാ, നിക്കരുണതാ, അതിമാനിതാ, അദാനസീലതാ, അദാന’’ന്തി അപരോപി പുബ്ബേ വുത്തേനേവത്ഥേന അട്ഠവിധോ ആമഗന്ധോ വേദിതബ്ബോ, ന ഹി മംസഭോജനന്തി.

൨൪൮. ഏവം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ ദ്വേ ഗാഥായോ വത്വാ പുന തസ്സ താപസസ്സ ആസയാനുപരിവത്തനം വിദിത്വാ ധമ്മാധിട്ഠാനായേവ ദേസനായ ഏകം ഗാഥം അഭാസി. തത്ഥ കോധോ ഉരഗസുത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. മദോതി ‘‘ജാതിമദോ, ഗോത്തമദോ, ആരോഗ്യമദോ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൮൩൨) നയേന വിഭങ്ഗേ വുത്തപ്പഭേദോ ചിത്തസ്സ മജ്ജനഭാവോ. ഥമ്ഭോതി ഥദ്ധഭാവോ. പച്ചുപട്ഠാപനാതി പച്ചനീകട്ഠാപനാ, ധമ്മേന നയേന വുത്തസ്സ പടിവിരുജ്ഝിത്വാ ഠാനം. മായാതി ‘‘ഇധേകച്ചോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൮൯൪) നയേന വിഭങ്ഗേ വിഭത്താ കതപാപപടിച്ഛാദനതാ. ഉസൂയാതി പരലാഭസക്കാരാദീസു ഇസ്സാ. ഭസ്സസമുസ്സയോതി സമുസ്സിതം ഭസ്സം, അത്തുക്കംസനതാതി വുത്തം ഹോതി. മാനാതിമാനോതി ‘‘ഇധേകച്ചോ ജാതിയാ വാ…പേ… അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വത്ഥുനാ പുബ്ബകാലം പരേഹി സദിസം അത്താനം ദഹതി, അപരകാലം അത്താനം സേയ്യം ദഹതി, പരേ ഹീനേ ദഹതി, യോ ഏവരൂപോ മാനോ…പേ… കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സാ’’തി (വിഭ. ൮൮൦) വിഭങ്ഗേ വിഭത്തോ. അസബ്ഭി സന്ഥവോതി അസപ്പുരിസേഹി സന്ഥവോ. ഏസാമഗന്ധോ ന ഹി മംസഭോജനന്തി ഏസ കോധാദി നവവിധോ അകുസലരാസി പുബ്ബേ വുത്തേനേവത്ഥേന ആമഗന്ധോതി വേദിതബ്ബോ, ന ഹി മംസഭോജനന്തി.

൨൪൯. ഏവം ധമ്മാധിട്ഠാനായ ദേസനായ നവവിധം ആമഗന്ധം ദസ്സേത്വാ പുനപി പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ ആമഗന്ധേ വിസ്സജ്ജേന്തോ തിസ്സോ ഗാഥായോ അഭാസി. തത്ഥ യേ പാപസീലാതി യേ പാപസമാചാരതായ ‘‘പാപസീലാ’’തി ലോകേ പാകടാ. ഇണഘാതസൂചകാതി വസലസുത്തേ വുത്തനയേന ഇണം ഗഹേത്വാ തസ്സ അപ്പദാനേന ഇണഘാതാ, പേസുഞ്ഞേന സൂചകാ ച. വോഹാരകൂടാ ഇധ പാടിരൂപികാതി ധമ്മട്ടട്ഠാനേ ഠിതാ ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ സാമികേ പരാജേന്താ കൂടേന വോഹാരേന സമന്നാഗതത്താ വോഹാരകൂടാ, ധമ്മട്ഠപടിരൂപകത്താ പാടിരൂപികാ. അഥ വാ ഇധാതി സാസനേ. പാടിരൂപികാതി ദുസ്സീലാ. തേ ഹി യസ്മാ നേസം ഇരിയാപഥസമ്പദാദീഹി സീലവന്തപടിരൂപം അത്ഥി, തസ്മാ പടിരൂപാ, പടിരൂപാ ഏവ പാടിരൂപികാ. നരാധമാ യേധ കരോന്തി കിബ്ബിസന്തി യേ ഇധ ലോകേ നരാധമാ മാതാപിതൂസു ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധാദീസു ച മിച്ഛാപടിപത്തിസഞ്ഞിതം കിബ്ബിസം കരോന്തി. ഏസാമഗന്ധോ ന ഹി മംസഭോജനന്തി ഏസ ഏതായ ഗാഥായ പുഗ്ഗലേ അധിട്ഠായ നിദ്ദിട്ഠോ ‘‘പാപസീലതാ, ഇണഘാതതാ, സൂചകതാ, വോഹാരകൂടതാ, പാടിരൂപികതാ, കിബ്ബിസകാരിതാ’’തി അപരോപി പുബ്ബേ വുത്തേനേവത്ഥേന ഛബ്ബിധോ ആമഗന്ധോ വേദിതബ്ബോ, ന ഹി മംസഭോജനന്തി.

൨൫൦. യേ ഇധ പാണേസു അസഞ്ഞതാ ജനാതി യേ ജനാ ഇധലോകേ പാണേസു യഥാകാമചാരിതായ സതമ്പി സഹസ്സമ്പി മാരേത്വാ അനുദ്ദയാമത്തസ്സാപി അകരണേന അസംയതാ. പരേസമാദായ വിഹേസമുയ്യുതാതി പരേസം സന്തകം ആദായ ധനം വാ ജീവിതം വാ തതോ ‘‘മാ ഏവം കരോഥാ’’തി യാചന്താനം വാ നിവാരേന്താനം വാ പാണിലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി വിഹേസം ഉയ്യുതാ. പരേ വാ സത്തേ സമാദായ ‘‘അജ്ജ ദസ, അജ്ജ വീസ’’ന്തി ഏവം സമാദിയിത്വാ തേസം വധബന്ധനാദീഹി വിഹേസമുയ്യുതാ. ദുസ്സീലലുദ്ദാതി നിസ്സീലാ ച ദുരാചാരത്താ, ലുദ്ദാ ച കുരൂരകമ്മന്താ ലോഹിതപാണിതായ, മച്ഛഘാതകമിഗബന്ധകസാകുണികാദയോ ഇധാധിപ്പേതാ. ഫരുസാതി ഫരുസവാചാ. അനാദരാതി ‘‘ഇദാനി ന കരിസ്സാമ, വിരമിസ്സാമ ഏവരൂപാ’’തി ഏവം ആദരവിരഹിതാ. ഏസാമഗന്ധോ ന ഹി മംസഭോജനന്തി ഏസ ഏതായ ഗാഥായ പുഗ്ഗലേ അധിട്ഠായ നിദ്ദിട്ഠോ ‘‘പാണാതിപാതോ വധഛേദബന്ധന’’ന്തിആദിനാ നയേന പുബ്ബേ വുത്തോ ച അവുത്തോ ച ‘‘പാണേസു അസംയതതാ പരേസം വിഹേസതാ ദുസ്സീലതാ ലുദ്ദതാ ഫരുസതാ അനാദരോ’’തി ഛബ്ബിധോ ആമഗന്ധോ വേദിതബ്ബോ, ന ഹി മംസഭോജനന്തി. പുബ്ബേ വുത്തമ്പി ഹി സോതൂനം സോതുകാമതായ അവധാരണതായ ദള്ഹീകരണതായാതി ഏവമാദീഹി കാരണേഹി പുന വുച്ചതി. തേനേവ ച പരതോ വക്ഖതി ‘‘ഇച്ചേതമത്ഥം ഭഗവാ പുനപ്പുനം, അക്ഖാസി നം വേദയി മന്തപാരഗൂ’’തി.

൨൫൧. ഏതേസു ഗിദ്ധാ വിരുദ്ധാതിപാതിനോതി ഏതേസു പാണേസു ഗേധേന ഗിദ്ധാ, ദോസേന വിരുദ്ധാ, മോഹേന ആദീനവം അപസ്സന്താ പുനപ്പുനം അജ്ഝാചാരപ്പത്തിയാ അതിപാതിനോ, ഏതേസു വാ ‘‘പാണാതിപാതോ വധഛേദബന്ധന’’ന്തിആദിനാ നയേന വുത്തേസു പാപകമ്മേസു യഥാസമ്ഭവം യേ ഗേധവിരോധാതിപാതസങ്ഖാതാ രാഗദോസമോഹാ, തേഹി ഗിദ്ധാ വിരുദ്ധാ അതിപാതിനോ ച. നിച്ചുയ്യുതാതി അകുസലകരണേ നിച്ചം ഉയ്യുതാ, കദാചി പടിസങ്ഖായ അപ്പടിവിരതാ. പേച്ചാതി അസ്മാ ലോകാ പരം ഗന്ത്വാ. തമം വജന്തി യേ, പതന്തി സത്താ നിരയം അവംസിരാതി യേ ലോകന്തരികന്ധകാരസങ്ഖാതം നീചകുലതാദിഭേദം വാ തമം വജന്തി, യേ ച പതന്തി സത്താ അവീചിആദിഭേദം നിരയം അവംസിരാ അധോഗതസീസാ. ഏസാമഗന്ധോതി തേസം സത്താനം തമവജനനിരയപതനഹേതു ഏസ ഗേധവിരോധാതിപാതഭേദോ സബ്ബാമഗന്ധമൂലഭൂതോ യഥാവുത്തേനത്ഥേന തിവിധോ ആമഗന്ധോ. ന ഹി മംസഭോജനന്തി മംസഭോജനം പന ന ആമഗന്ധോതി.

൨൫൨. ഏവം ഭഗവാ പരമത്ഥതോ ആമഗന്ധം വിസ്സജ്ജേത്വാ ദുഗ്ഗതിമഗ്ഗഭാവഞ്ചസ്സ പകാസേത്വാ ഇദാനി യസ്മിം മച്ഛമംസഭോജനേ താപസോ ആമഗന്ധസഞ്ഞീ ദുഗ്ഗതിമഗ്ഗസഞ്ഞീ ച ഹുത്വാ തസ്സ അഭോജനേന സുദ്ധികാമോ ഹുത്വാ തം ന ഭുഞ്ജതി, തസ്സ ച അഞ്ഞസ്സ ച തഥാവിധസ്സ സോധേതും അസമത്ഥഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ന മച്ഛമംസ’’ന്തി ഇമം ഛപ്പദം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ സബ്ബപദാനി അന്തിമപാദേന യോജേതബ്ബാനി – ന മച്ഛമംസം സോധേതി മച്ചം അവിതിണ്ണകങ്ഖം, ന ആഹുതിയഞ്ഞമുതൂപസേവനാ സോധേതി മച്ചം അവിതിണ്ണകങ്ഖന്തി ഏവം. ഏത്ഥ ച ന മച്ഛമംസന്തി അഖാദിയമാനം മച്ഛമംസം ന സോധേതി, തഥാ അനാസകത്തന്തി ഏവം പോരാണാ വണ്ണേന്തി. ഏവം പന സുന്ദരതരം സിയാ ‘‘ന മച്ഛമംസാനം അനാസകത്തം ന മച്ഛമംസാനാനാസകത്തം, മച്ഛമംസാനം അനാസകത്തം ന സോധേതി, മച്ച’’ന്തി അഥാപി സിയാ, ഏവം സന്തേ അനാസകത്തം ഓഹീയതീതി? തഞ്ച ന, അമരതപേന സങ്ഗഹിതത്താ. ‘‘യേ വാപി ലോകേ അമരാ ബഹൂ തപാ’’തി ഏത്ഥ ഹി സബ്ബോപി വുത്താവസേസോ അത്തകിലമഥോ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി. നഗ്ഗിയന്തി അചേലകത്തം. മുണ്ഡിയന്തി മുണ്ഡഭാവോ. ജടാജല്ലന്തി ജടാ ച രജോജല്ലഞ്ച. ഖരാജിനാനീതി ഖരാനി അജിനചമ്മാനി. അഗ്ഗിഹുത്തസ്സുപസേവനാതി അഗ്ഗിപാരിചാരിയാ. അമരാതി അമരഭാവപത്ഥനതായ പവത്തകായകിലേസാ. ബഹൂതി ഉക്കുടികപ്പധാനാദിഭേദതോ അനേകേ. തപാതി സരീരസന്താപാ. മന്താതി വേദാ. ആഹുതീതി അഗ്ഗിഹോമകമ്മം. യഞ്ഞമുതൂപസേവനാതി അസ്സമേധാദിയഞ്ഞാ ച ഉതൂപസേവനാ ച. ഉതൂപസേവനാ നാമ ഗിമ്ഹേ ആതപട്ഠാനസേവനാ, വസ്സേ രുക്ഖമൂലസേവനാ, ഹേമന്തേ ജലപ്പവേസസേവനാ. ന സോധേന്തി മച്ചം അവിതിണ്ണകങ്ഖന്തി കിലേസസുദ്ധിയാ വാ ഭവസുദ്ധിയാ വാ അവിതിണ്ണവിചികിച്ഛം മച്ചം ന സോധേന്തി. കങ്ഖാമലേ ഹി സതി ന വിസുദ്ധോ ഹോതി, ത്വഞ്ച സകങ്ഖോയേവാതി. ഏത്ഥ ച ‘‘അവിതിണ്ണകങ്ഖ’’ന്തി ഏതം ‘‘ന മച്ഛമംസ’’ന്തിആദീനി സുത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ മച്ഛമംസാനം അഭോജനാദിനാ സിയാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ’’തി താപസസ്സ കങ്ഖായ ഉപ്പന്നായ ഭഗവതാ വുത്തം സിയാതി നോ അധിപ്പായോ. യാ ചസ്സ ‘‘സോ മച്ഛമംസം ഭുഞ്ജതീ’’തി സുത്വാവ ബുദ്ധേ കങ്ഖാ ഉപ്പന്നാ, തം സന്ധായേതം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൨൫൩. ഏവം മച്ഛമംസാനാസകത്താദീനം സോധേതും അസമത്ഥഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സോധേതും സമത്ഥേ ധമ്മേ ദസ്സേന്തോ ‘‘സോതേസു ഗുത്തോ’’തി ഇമം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ സോതേസൂതി ഛസു ഇന്ദ്രിയേസു. ഗുത്തോതി ഇന്ദ്രിയസംവരഗുത്തിയാ സമന്നാഗതോ. ഏത്താവതാ ഇന്ദ്രിയസംവരപരിവാരസീലം ദസ്സേതി. വിദിതിന്ദ്രിയോ ചരേതി ഞാതപരിഞ്ഞായ ഛളിന്ദ്രിയാനി വിദിത്വാ പാകടാനി കത്വാ ചരേയ്യ, വിഹരേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. ഏത്താവതാ വിസുദ്ധസീലസ്സ നാമരൂപപരിച്ഛേദം ദസ്സേതി. ധമ്മേ ഠിതോതി അരിയമഗ്ഗേന അഭിസമേതബ്ബചതുസച്ചധമ്മേ ഠിതോ. ഏതേന സോതാപത്തിഭൂമിം ദസ്സേതി. അജ്ജവമദ്ദവേ രതോതി ഉജുഭാവേ ച മുദുഭാവേ ച രതോ. ഏതേന സകദാഗാമിഭൂമിം ദസ്സേതി. സകദാഗാമീ ഹി കായവങ്കാദികരാനം ചിത്തഥദ്ധഭാവകരാനഞ്ച രാഗദോസാനം തനുഭാവാ അജ്ജവമദ്ദവേ രതോ ഹോതി. സങ്ഗാതിഗോതി രാഗദോസസങ്ഗാതിഗോ. ഏതേന അനാഗാമിഭൂമിം ദസ്സേതി. സബ്ബദുക്ഖപ്പഹീനോതി സബ്ബസ്സ വട്ടദുക്ഖസ്സ ഹേതുപ്പഹാനേന പഹീനസബ്ബദുക്ഖോ. ഏതേന അരഹത്തഭൂമിം ദസ്സേതി. ന ലിപ്പതി ദിട്ഠസുതേസു ധീരോതി സോ ഏവം അനുപുബ്ബേന അരഹത്തം പത്തോ ധിതിസമ്പദായ ധീരോ ദിട്ഠസുതേസു ധമ്മേസു കേനചി കിലേസേന ന ലിപ്പതി. ന കേവലഞ്ച ദിട്ഠസുതേസു, മുതവിഞ്ഞാതേസു ച ന ലിപ്പതി, അഞ്ഞദത്ഥു പരമവിസുദ്ധിപ്പത്തോ ഹോതീതി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

൨൫൪-൫. ഇതോ പരം ‘‘ഇച്ചേതമത്ഥ’’ന്തി ദ്വേ ഗാഥാ സങ്ഗീതികാരേഹി വുത്താ. താസമത്ഥോ – ഇതി ഭഗവാ കസ്സപോ ഏതമത്ഥം പുനപ്പുനം അനേകാഹി ഗാഥാഹി ധമ്മാധിട്ഠാനായ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ച ദേസനായ യാവ താപസോ അഞ്ഞാസി, താവ സോ അക്ഖാസി കഥേസി വിത്ഥാരേസി. നം വേദയി മന്തപാരഗൂതി സോപി തഞ്ച അത്ഥം മന്തപാരഗൂ, വേദപാരഗൂ, തിസ്സോ ബ്രാഹ്മണോ വേദയി അഞ്ഞാസി. കിം കാരണാ? യസ്മാ അത്ഥതോ ച പദതോ ച ദേസനാനയതോ ച ചിത്രാഹി ഗാഥാഹി മുനീ പകാസയി. കീദിസോ? നിരാമഗന്ധോ അസിതോ ദുരന്നയോ, ആമഗന്ധകിലേസാഭാവാ നിരാമഗന്ധോ, തണ്ഹാദിട്ഠിനിസ്സയാഭാവാ അസിതോ, ബാഹിരദിട്ഠിവസേന ‘‘ഇദം സേയ്യോ ഇദം വര’’ന്തി കേനചി നേതും അസക്കുണേയ്യത്താ ദുരന്നയോ. ഏവം പകാസിതവതോ ചസ്സ സുത്വാന ബുദ്ധസ്സ സുഭാസിതം പദം സുകഥിതം ധമ്മദേസനം സുത്വാ നിരാമഗന്ധം നിക്കിലേസയോഗം, സബ്ബദുക്ഖപ്പനൂദനം സബ്ബവട്ടദുക്ഖപ്പനൂദനം, നീചമനോ നീചചിത്തോ ഹുത്വാ വന്ദി തഥാഗതസ്സ, തിസ്സോ ബ്രാഹ്മണോ തഥാഗതസ്സ പാദേ പഞ്ചപതിട്ഠിതം കത്വാ വന്ദി. തത്ഥേവ പബ്ബജ്ജമരോചയിത്ഥാതി തത്ഥേവ ച നം ആസനേ നിസിന്നം കസ്സപം ഭഗവന്തം തിസ്സോ താപസോ പബ്ബജ്ജമരോചയിത്ഥ, അയാചീതി വുത്തം ഹോതി. തം ഭഗവാ ‘‘ഏഹി ഭിക്ഖൂ’’തി ആഹ. സോ തങ്ഖണംയേവ അട്ഠപരിക്ഖാരയുത്തോ ഹുത്വാ ആകാസേനാഗന്ത്വാ വസ്സസതികത്ഥേരോ വിയ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ കതിപാഹേനേവ സാവകപാരമിഞാണം പടിവിജ്ഝിത്വാ തിസ്സോ നാമ അഗ്ഗസാവകോ അഹോസി, പുന ദുതിയോ ഭാരദ്വാജോ നാമ. ഏവം തസ്സ ഭഗവതോ തിസ്സഭാരദ്വാജം നാമ സാവകയുഗം അഹോസി.

അമ്ഹാകം പന ഭഗവാ യാ ച തിസ്സേന ബ്രാഹ്മണേന ആദിതോ തിസ്സോ ഗാഥാ വുത്താ, യാ ച കസ്സപേന ഭഗവതാ മജ്ഝേ നവ, യാ ച തദാ സങ്ഗീതികാരേഹി അന്തേ ദ്വേ, താ സബ്ബാപി ചുദ്ദസ ഗാഥാ ആനേത്വാ പരിപുണ്ണം കത്വാ ഇമം ആമഗന്ധസുത്തം ആചരിയപ്പമുഖാനം പഞ്ചന്നം താപസസതാനം ആമഗന്ധം ബ്യാകാസി. തം സുത്വാ സോ ബ്രാഹ്മണോ തഥേവ നീചമനോ ഹുത്വാ ഭഗവതോ പാദേ വന്ദിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി സദ്ധിം പരിസായ. ‘‘ഏഥ ഭിക്ഖവോ’’തി ഭഗവാ അവോച. തേ തഥേവ ഏഹിഭിക്ഖുഭാവം പത്വാ ആകാസേനാഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ കതിപാഹേനേവ സബ്ബേവ അഗ്ഗഫലേ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസൂതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ ആമഗന്ധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.