൩. ഹിരിസുത്തവണ്ണനാ

ഹിരിം തരന്തന്തി ഹിരിസുത്തം. കാ ഉപ്പത്തി? അനുപ്പന്നേ ഭഗവതി സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരോ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ അഡ്ഢോ അഹോസി അസീതികോടിധനവിഭവോ. തസ്സ ഏകപുത്തകോ അഹോസി പിയോ മനാപോ. സോ തം ദേവകുമാരം വിയ നാനപ്പകാരേഹി സുഖൂപകരണേഹി സംവഡ്ഢേന്തോ തം സാപതേയ്യം തസ്സ അനിയ്യാതേത്വാവ കാലമകാസി സദ്ധിം ബ്രാഹ്മണിയാ. തതോ തസ്സ മാണവസ്സ മാതാപിതൂനം അച്ചയേന ഭണ്ഡാഗാരികോ സാരഗബ്ഭം വിവരിത്വാ സാപതേയ്യം നിയ്യാതേന്തോ ആഹ – ‘‘ഇദം തേ, സാമി, മാതാപിതൂനം സന്തകം, ഇദം അയ്യകപയ്യകാനം സന്തകം, ഇദം സത്തകുലപരിവട്ടേന ആഗത’’ന്തി. മാണവോ ധനം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇദം ധനംയേവ ദിസ്സതി, യേഹി പന ഇദം സഞ്ചിതം, തേ ന ദിസ്സന്തി, സബ്ബേവ മച്ചുവസം ഗതാ. ഗച്ഛന്താ ച ന ഇതോ കിഞ്ചി ആദായ അഗമംസു, ഏവം നാമ ഭോഗേ പഹായ ഗന്തബ്ബോ പരലോകോ, ന സക്കാ കിഞ്ചി ആദായ ഗന്തും അഞ്ഞത്ര സുചരിതേന. യംനൂനാഹം ഇമം ധനം പരിച്ചജിത്വാ സുചരിതധനം ഗണ്ഹേയ്യം, യം സക്കാ ആദായ ഗന്തു’’ന്തി. സോ ദിവസേ ദിവസേ സതസഹസ്സം വിസ്സജ്ജേന്തോ പുന ചിന്തേസി – ‘‘പഹൂതമിദം ധനം, കിം ഇമിനാ ഏവമപ്പകേന പരിച്ചാഗേന, യംനൂനാഹം മഹാദാനം ദദേയ്യ’’ന്തി. സോ രഞ്ഞോ ആരോചേസി – ‘‘മഹാരാജ, മമ ഘരേ ഏത്തകം ധനം അത്ഥി, ഇച്ഛാമി തേന മഹാദാനം ദാതും. സാധു, മഹാരാജ, നഗരേ ഘോസനം കാരാപേഥാ’’തി. രാജാ തഥാ കാരാപേസി. സോ ആഗതാഗതാനം ഭാജനാനി പൂരേത്വാ സത്തഹി ദിവസേഹി സബ്ബധനമദാസി, ദത്വാ ച ചിന്തേസി – ‘‘ഏവം മഹാപരിച്ചാഗം കത്വാ അയുത്തം ഘരേ വസിതും, യംനൂനാഹം പബ്ബജേയ്യ’’ന്തി. തതോ പരിജനസ്സ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. തേ ‘‘മാ, ത്വം സാമി, ‘ധനം പരിക്ഖീണ’ന്തി ചിന്തയി, മയം അപ്പകേനേവ കാലേന നാനാവിധേഹി ഉപായേഹി ധനസഞ്ചയം കരിസ്സാമാ’’തി വത്വാ നാനപ്പകാരേഹി തം യാചിംസു. സോ തേസം യാചനം അനാദിയിത്വാവ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജി.

തത്ഥ അട്ഠവിധാ താപസാ – സപുത്തഭരിയാ, ഉഞ്ഛാചാരികാ, സമ്പത്തകാലികാ, അനഗ്ഗിപക്കികാ, അസ്മമുട്ഠികാ, ദന്തലുയ്യകാ, പവത്തഫലികാ, വണ്ടമുത്തികാ ചാതി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൮൦). തത്ഥ സപുത്തഭരിയാതി പുത്തദാരേന സദ്ധിം പബ്ബജിത്വാ കസിവണിജ്ജാദീഹി ജീവികം കപ്പയമാനാ കേണിയജടിലാദയോ. ഉഞ്ഛാചാരികാതി നഗരദ്വാരേ അസ്സമം കാരാപേത്വാ തത്ഥ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണകുമാരാദയോ സിപ്പാദീനി സിക്ഖാപേത്വാ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം പടിക്ഖിപിത്വാ തിലതണ്ഡുലാദികപ്പിയഭണ്ഡപടിഗ്ഗാഹകാ, തേ സപുത്തഭരിയേഹി സേട്ഠതരാ. സമ്പത്തകാലികാതി ആഹാരവേലായ സമ്പത്തം ആഹാരം ഗഹേത്വാ യാപേന്താ, തേ ഉഞ്ഛാചാരികേഹി സേട്ഠതരാ. അനഗ്ഗിപക്കികാതി അഗ്ഗിനാ അപക്കപത്തഫലാനി ഖാദിത്വാ യാപേന്താ, തേ സമ്പത്തകാലികേഹി സേട്ഠതരാ. അസ്മമുട്ഠികാതി മുട്ഠിപാസാണം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞം വാ കിഞ്ചി വാസിസത്ഥകാദിം ഗഹേത്വാ വിചരന്താ യദാ ഛാതാ ഹോന്തി, തദാ സമ്പത്തരുക്ഖതോ തചം ഗഹേത്വാ ഖാദിത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേന്തി, തേ അനഗ്ഗിപക്കികേഹി സേട്ഠതരാ. ദന്തലുയ്യകാതി മുട്ഠിപാസാണാദീനിപി അഗഹേത്വാ ചരന്താ ഖുദാകാലേ സമ്പത്തരുക്ഖതോ ദന്തേഹി ഉപ്പാടേത്വാ തചം ഖാദിത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേന്തി, തേ അസ്മമുട്ഠികേഹി സേട്ഠതരാ. പവത്തഫലികാതി ജാതസ്സരം വാ വനസണ്ഡം വാ നിസ്സായ വസന്താ യം തത്ഥ സരേ ഭിസമുളാലാദി, യം വാ വനസണ്ഡേ പുപ്ഫകാലേ പുപ്ഫം, ഫലകാലേ ഫലം, തമേവ ഖാദന്തി. പുപ്ഫഫലേ അസതി അന്തമസോ തത്ഥ രുക്ഖപപടികമ്പി ഖാദിത്വാ വസന്തി, ന ത്വേവ ആഹാരത്ഥായ അഞ്ഞത്ര ഗച്ഛന്തി. ഉപോസഥങ്ഗാധിട്ഠാനം ബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനം ച കരോന്തി, തേ ദന്തലുയ്യകേഹി സേട്ഠതരാ. വണ്ടമുത്തികാ നാമ വണ്ടമുത്താനി ഭൂമിയം പതിതാനി പണ്ണാനിയേവ ഖാദന്തി, സേസം പുരിമസദിസമേവ, തേ സബ്ബസേട്ഠാ.

അയം പന ബ്രാഹ്മണകുലപുത്തോ ‘‘താപസപബ്ബജ്ജാസു അഗ്ഗപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി വണ്ടമുത്തികപബ്ബജ്ജമേവ പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തേ ദ്വേ തയോ പബ്ബതേ അതിക്കമ്മ അസ്സമം കാരാപേത്വാ പടിവസതി. അഥ ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന സാവത്ഥിവാസീ ഏകോ പുരിസോ പബ്ബതേ ചന്ദനസാരാദീനി ഗവേസന്തോ തസ്സ അസ്സമം പത്വാ അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. സോ തം ദിസ്വാ ‘‘കുതോ ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സാവത്ഥിതോ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കാ തത്ഥ പവത്തീ’’തി? ‘‘തത്ഥ, ഭന്തേ, മനുസ്സാ അപ്പമത്താ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോന്തീ’’തി. ‘‘കസ്സ ഓവാദം സുത്വാ’’തി? ‘‘ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ’’തി. താപസോ ബുദ്ധസദ്ദസ്സവനേന വിമ്ഹിതോ ‘‘ബുദ്ധോതി ത്വം, ഭോ പുരിസ, വദേസീ’’തി ആമഗന്ധേ വുത്തനയേനേവ തിക്ഖത്തും പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഘോസോപി ഖോ ഏസോ ദുല്ലഭോ’’തി അത്തമനോ ഭഗവതോ സന്തികം ഗന്തുകാമോ ഹുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ന യുത്തം ബുദ്ധസ്സ സന്തികം തുച്ഛമേവ ഗന്തും, കിം നു ഖോ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛേയ്യ’’ന്തി. പുന ചിന്തേസി – ‘‘ബുദ്ധാ നാമ ആമിസഗരുകാ ന ഹോന്തി, ഹന്ദാഹം ധമ്മപണ്ണാകാരം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛാമീ’’തി ചത്താരോ പഞ്ഹേ അഭിസങ്ഖരി –

‘‘കീദിസോ മിത്തോ ന സേവിതബ്ബോ, കീദിസോ മിത്തോ സേവിതബ്ബോ;

കീദിസോ പയോഗോ പയുഞ്ജിതബ്ബോ, കിം രസാനം അഗ്ഗ’’ന്തി.

സോ തേ പഞ്ഹേ ഗഹേത്വാ മജ്ഝിമദേസാഭിമുഖോ പക്കമിത്വാ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം പത്വാ ജേതവനം പവിട്ഠോ. ഭഗവാപി തസ്മിം സമയേ ധമ്മദേസനത്ഥായ ആസനേ നിസിന്നോയേവ ഹോതി. സോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ അവന്ദിത്വാവ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഭഗവാ ‘‘കച്ചി, ഇസി, ഖമനീയ’’ന്തിആദിനാ നയേന സമ്മോദി. സോപി ‘‘ഖമനീയം, ഭോ ഗോതമാ’’തിആദിനാ നയേന പടിസമ്മോദിത്വാ ‘‘യദി ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി, മനസാ പുച്ഛിതേ പഞ്ഹേ വാചായ ഏവ വിസ്സജ്ജേസ്സതീ’’തി മനസാ ഏവ ഭഗവന്തം തേ പഞ്ഹേ പുച്ഛി. ഭഗവാ ബ്രാഹ്മണേന പുട്ഠോ ആദിപഞ്ഹം താവ വിസ്സജ്ജേതും ഹിരിം തരന്തന്തി ആരഭിത്വാ അഡ്ഢതേയ്യാ ഗാഥായോ ആഹ.

൨൫൬. താസം അത്ഥോ – ഹിരിം തരന്തന്തി ഹിരിം അതിക്കമന്തം അഹിരികം നില്ലജ്ജം. വിജിഗുച്ഛമാനന്തി അസുചിമിവ പസ്സമാനം. അഹിരികോ ഹി ഹിരിം ജിഗുച്ഛതി അസുചിമിവ പസ്സതി, തേന നം ന ഭജതി ന അല്ലീയതി. തേന വുത്തം ‘‘വിജിഗുച്ഛമാന’’ന്തി. തവാഹമസ്മി ഇതി ഭാസമാനന്തി ‘‘അഹം, സമ്മ, തവ സഹായോ ഹിതകാമോ സുഖകാമോ, ജീവിതമ്പി മേ തുയ്ഹം അത്ഥായ പരിച്ചത്ത’’ന്തി ഏവമാദിനാ നയേന ഭാസമാനം. സയ്ഹാനി കമ്മാനി അനാദിയന്തന്തി ഏവം ഭാസിത്വാപി ച സയ്ഹാനി കാതും സക്കാനിപി തസ്സ കമ്മാനി അനാദിയന്തം കരണത്ഥായ അസമാദിയന്തം. അഥ വാ ചിത്തേന തത്ഥ ആദരമത്തമ്പി അകരോന്തം, അപിച ഖോ പന ഉപ്പന്നേസു കിച്ചേസു ബ്യസനമേവ ദസ്സേന്തം. നേസോ മമന്തി ഇതി നം വിജഞ്ഞാതി തം ഏവരൂപം ‘‘മിത്തപടിരൂപകോ ഏസോ, നേസോ മേ മിത്തോ’’തി ഏവം പണ്ഡിതോ പുരിസോ വിജാനേയ്യ.

൨൫൭. അനന്വയന്തി യം അത്ഥം ദസ്സാമി, കരിസ്സാമീതി ച ഭാസതി, തേന അനനുഗതം. പിയം വാചം യോ മിത്തേസു പകുബ്ബതീതി യോ അതീതാനാഗതേഹി പദേഹി പടിസന്ഥരന്തോ നിരത്ഥകേന സങ്ഗണ്ഹന്തോ കേവലം ബ്യഞ്ജനച്ഛായാമത്തേനേവ പിയം മിത്തേസു വാചം പവത്തേതി. അകരോന്തം ഭാസമാനം, പരിജാനന്തി പണ്ഡിതാതി ഏവരൂപം യം ഭാസതി, തം അകരോന്തം, കേവലം വാചായ ഭാസമാനം ‘‘വചീപരമോ നാമേസ അമിത്തോ മിത്തപടിരൂപകോ’’തി ഏവം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പണ്ഡിതാ ജാനന്തി.

൨൫൮. ന സോ മിത്തോ യോ സദാ അപ്പമത്തോ, ഭേദാസങ്കീ രന്ധമേവാനുപസ്സീതി യോ ഭേദമേവ ആസങ്കമാനോ കതമധുരേന ഉപചാരേന സദാ അപ്പമത്തോ വിഹരതി, യംകിഞ്ചി അസ്സതിയാ അമനസികാരേന കതം, അഞ്ഞാണകേന വാ അകതം, ‘‘യദാ മം ഗരഹിസ്സതി, തദാ നം ഏതേന പടിചോദേസ്സാമീ’’തി ഏവം രന്ധമേവ അനുപസ്സതി, ന സോ മിത്തോ സേവിതബ്ബോതി.

ഏവം ഭഗവാ ‘‘കീദിസോ മിത്തോ ന സേവിതബ്ബോ’’തി ഇമം ആദിപഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേത്വാ ദുതിയം വിസ്സജ്ജേതും ‘‘യസ്മിഞ്ച സേതീ’’തി ഇമം ഉപഡ്ഢഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ യസ്മിഞ്ച മിത്തേ മിത്തോ തസ്സ ഹദയമനുപവിസിത്വാ സയനേന യഥാ നാമ പിതു ഉരസി പുത്തോ ‘‘ഇമസ്സ മയി ഉരസി സയന്തേ ദുക്ഖം വാ അനത്തമനതാ വാ ഭവേയ്യാ’’തിആദീഹി അപരിസങ്കമാനോ നിബ്ബിസങ്കോ ഹുത്വാ സേതി, ഏവമേവം ദാരധനജീവിതാദീസു വിസ്സാസം കരോന്തോ മിത്തഭാവേന നിബ്ബിസങ്കോ സേതി. യോ ച പരേഹി കാരണസതം കാരണസഹസ്സമ്പി വത്വാ അഭേജ്ജോ, സ വേ മിത്തോ സേവിതബ്ബോതി.

൨൫൯. ഏവം ഭഗവാ ‘‘കീദിസോ മിത്തോ സേവിതബ്ബോ’’തി ഏവം ദുതിയപഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേത്വാ തതിയം വിസ്സജ്ജേതും ‘‘പാമുജ്ജകരണ’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – പാമുജ്ജം കരോതീതി പാമുജ്ജകരണം. ഠാനന്തി കാരണം. കിം പന തന്തി? വീരിയം. തഞ്ഹി ധമ്മൂപസഞ്ഹിതം പീതിപാമോജ്ജസുഖമുപ്പാദനതോ പാമുജ്ജകരണന്തി വുച്ചതി. യഥാഹ ‘‘സ്വാഖാതേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മവിനയേ യോ ആരദ്ധവീരിയോ, സോ സുഖം വിഹരതീ’’തി (അ. നി. ൧.൩൧൯). പസംസം ആവഹതീതി പസംസാവഹനം. ആദിതോ ദിബ്ബമാനുസകസുഖാനം, പരിയോസാനേ നിബ്ബാനസുഖസ്സ ആവഹനതോ ഫലൂപചാരേന സുഖം. ഫലം പടികങ്ഖമാനോ ഫലാനിസംസോ. ഭാവേതീതി വഡ്ഢേതി. വഹന്തോ പോരിസം ധുരന്തി പുരിസാനുച്ഛവികം ഭാരം ആദായ വിഹരന്തോ ഏതം സമ്മപ്പധാനവീരിയസങ്ഖാതം ഠാനം ഭാവേതി, ഈദിസോ പയോഗോ സേവിതബ്ബോതി.

൨൬൦. ഏവം ഭഗവാ ‘‘കീദിസോ പയോഗോ പയുഞ്ജിതബ്ബോ’’തി തതിയപഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേത്വാ ചതുത്ഥം വിസ്സജ്ജേതും ‘‘പവിവേകരസ’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ പവിവേകോതി കിലേസവിവേകതോ ജാതത്താ അഗ്ഗഫലം വുച്ചതി, തസ്സ രസോതി അസ്സാദനട്ഠേന തംസമ്പയുത്തം സുഖം. ഉപസമോപി കിലേസൂപസമന്തേ ജാതത്താ നിബ്ബാനസങ്ഖാതഉപസമാരമ്മണത്താ വാ തദേവ, ധമ്മപീതിരസോപി അരിയധമ്മതോ അനപേതായ നിബ്ബാനസങ്ഖാതേ ധമ്മേ ഉപ്പന്നായ പീതിയാ രസത്താ തദേവ. തം പവിവേകരസം ഉപസമസ്സ ച രസം പിത്വാ തദേവ ധമ്മപീതിരസം പിവം നിദ്ദരോ ഹോതി നിപ്പാപോ, പിവിത്വാപി കിലേസപരിളാഹാഭാവേന നിദ്ദരോ, പിവന്തോപി പഹീനപാപത്താ നിപ്പാപോ ഹോതി, തസ്മാ ഏതം രസാനമഗ്ഗന്തി. കേചി പന ‘‘ഝാനനിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണാനം കായചിത്തഉപധിവിവേകാനഞ്ച വസേന പവിവേകരസാദയോ തയോ ഏവ ഏതേ ധമ്മാ’’തി യോജേന്തി, പുരിമമേവ സുന്ദരം. ഏവം ഭഗവാ ചതുത്ഥപഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തോ അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ കതിപാഹേനേവ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോ അരഹാ അഹോസീതി.

പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ

സുത്തനിപാത-അട്ഠകഥായ ഹിരിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമോ ഭാഗോ നിട്ഠിതോ.

നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

ഖുദ്ദകനികായേ