൭. മിഗലുദ്ദകപേതവത്ഥുവണ്ണനാ

നരനാരിപുരക്ഖതോ യുവാതി ഇദം ഭഗവതി വേളുവനേ വിഹരന്തേ മിഗലുദ്ദകപേതം ആരബ്ഭ വുത്തം. രാജഗഹേ കിര അഞ്ഞതരോ ലുദ്ദകോ രത്തിന്ദിവം മിഗേ വധിത്വാ ജീവികം കപ്പേസി. തസ്സേകോ ഉപാസകോ മിത്തോ അഹോസി, സോ തം സബ്ബകാലം പാപതോ നിവത്തേതും അസക്കോന്തോ ‘‘ഏഹി, സമ്മ, രത്തിയം പാണാതിപാതാ വിരമാഹീ’’തി രത്തിയം പുഞ്ഞേ സമാദപേസി. സോ രത്തിയം വിരമിത്വാ ദിവാ ഏവ പാണാതിപാതം കരോതി.

സോ അപരേന സമയേന കാലം കത്വാ രാജഗഹസമീപേ വേമാനികപേതോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ, ദിവസഭാഗം മഹാദുക്ഖം അനുഭവിത്വാ രത്തിയം പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേസി. തം ദിസ്വാ ആയസ്മാ നാരദോ –

൪൭൮. ‘‘നരനാരിപുരക്ഖതോ യുവാ, രജനീയേഹി കാമഗുണേഹി സോഭസി;

ദിവസം അനുഭോസി കാരണം, കിമകാസി പുരിമായ ജാതിയാ’’തി. –

ഇമായ ഗാഥായ പടിപുച്ഛി. തത്ഥ നരനാരിപുരക്ഖതോതി പരിചാരകഭൂതേഹി ദേവപുത്തേഹി ദേവധീതാഹി ച പുരക്ഖതോ പയിരുപാസിതോ. യുവാതി തരുണോ. രജനീയേഹീതി കമനീയേഹി രാഗുപ്പത്തിഹേതുഭൂതേഹി. കാമഗുണേഹീതി കാമകോട്ഠാസേഹി. സോഭസീതി സമങ്ഗിഭാവേന വിരോചസി രത്തിയന്തി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘ദിവസം അനുഭോസി കാരണ’’ന്തി, ദിവസഭാഗേ പന നാനപ്പകാരം കാരണം ഘാതനം പച്ചനുഭവസി. രജനീതി വാ രത്തീസു. യേഹീതി നിപാതമത്തം. കിമകാസി പുരിമായ ജാതിയാതി ഏവം സുഖദുക്ഖസംവത്തനിയം കിം നാമ കമ്മം ഇതോ പുരിമായ ജാതിയാ ത്വം അകത്ഥ, തം കഥേഹീതി അത്ഥോ.

തം സുത്വാ പേതോ ഥേരസ്സ അത്തനാ കതകമ്മം ആചിക്ഖന്തോ –

൪൭൯. ‘‘അഹം രാജഗഹേ രമ്മേ, രമണീയേ ഗിരിബ്ബജേ;

മിഗലുദ്ദോ പുരേ ആസിം, ലോഹിതപാണി ദാരുണോ.

൪൮൦. ‘‘അവിരോധകരേസു പാണിസു, പുഥുസത്തേസു പദുട്ഠമാനസോ;

വിചരിം അതിദാരുണോ സദാ, പരഹിംസായ രതോ അസഞ്ഞതോ.

൪൮൧. ‘‘തസ്സ മേ സഹായോ സുഹദയോ, സദ്ധോ ആസി ഉപാസകോ;

സോപി മം അനുകമ്പന്തോ, നിവാരേസി പുനപ്പുനം.

൪൮൨. ‘‘‘മാകാസി പാപകം കമ്മം, മാ താത ദുഗ്ഗതിം അഗാ;

സചേ ഇച്ഛസി പേച്ച സുഖം, വിരമ പാണവധാ അസംയമാ.

൪൮൩. ‘‘തസ്സാഹം വചനം സുത്വാ, സുഖകാമസ്സ ഹിതാനുകമ്പിനോ;

നാകാസിം സകലാനുസാസനിം, ചിരപാപാഭിരതോ അബുദ്ധിമാ.

൪൮൪. ‘‘സോ മം പുന ഭൂരിസുമേധസോ, അനുകമ്പായ സംയമേ നിവേസയി;

സചേ ദിവാ ഹനസി പാണിനോ, അഥ തേ രത്തിം ഭവതു സംയമോ.

൪൮൫. ‘‘സ്വാഹം ദിവാ ഹനിത്വാ പാണിനോ, വിരതോ രത്തിമഹോസി സഞ്ഞതോ;

രത്താഹം പരിചാരേമി, ദിവാ ഖജ്ജാമി ദുഗ്ഗതോ.

൪൮൬. ‘‘തസ്സ കമ്മസ്സ കുസലസ്സ, അനുഭോമി രത്തിം അമാനുസിം;

ദിവാ പടിഹതാവ കുക്കുരാ, ഉപധാവന്തി സമന്താ ഖാദിതും.

൪൮൭. ‘‘യേ ച തേ സതതാനുയോഗിനോ, ധുവം പയുത്താ സുഗതസ്സ സാസനേ;

മഞ്ഞാമി തേ അമതമേവ കേവലം, അധിഗച്ഛന്തി പദം അസങ്ഖത’’ന്തി. –

ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി.

൪൭൯-൮൦. തത്ഥ ലുദ്ദോതി ദാരുണോ. ലോഹിതപാണീതി അഭിണ്ഹം പാണഘാതേന ലോഹിതമക്ഖിതപാണീ. ദാരുണോതി ഖരോ, സത്താനം ഹിംസനകോതി അത്ഥോ. അവിരോധകരേസൂതി കേനചി വിരോധം അകരോന്തേസു മിഗസകുണാദീസു.

൪൮൨-൮൩. അസംയമാതി അസംവരാ ദുസ്സീല്യാ. സകലാനുസാസനിന്തി സബ്ബം അനുസാസനിം, സബ്ബകാലം പാണാതിപാതതോ പടിവിരതിന്തി അത്ഥോ. ചിരപാപാഭിരതോതി ചിരകാലം പാപേ അഭിരതോ.

൪൮൪. സംയമേതി സുചരിതേ. നിവേസയീഹി നിവേസേസി. സചേ ദിവാ ഹനസി പാണിനോ, അഥ തേ രത്തിം ഭവതു സംയമോതി നിവേസിതാകാരദസ്സനം. സോ കിര സല്ലപാസസജ്ജനാദിനാ രത്തിയമ്പി പാണവധം അനുയുത്തോ അഹോസി.

൪൮൫. ദിവാ ഖജ്ജാമി ദുഗ്ഗതോതി ഇദാനി ദുഗ്ഗതിം ഗതോ മഹാദുക്ഖപ്പത്തോ ദിവസഭാഗേ ഖാദിയാമി. തസ്സ കിര ദിവാ സുനഖേഹി മിഗാനം ഖാദാപിതത്താ കമ്മസരിക്ഖകം ഫലം ഹോതി, ദിവസഭാഗേ മഹന്താ സുനഖാ ഉപധാവിത്വാ അട്ഠിസങ്ഘാതമത്താവസേസം സരീരം കരോന്തി. രത്തിയാ പന ഉപഗതായ തം പാകതികമേവ ഹോതി, ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവതി. തേന വുത്തം –

൪൮൬. ‘‘തസ്സ കമ്മസ്സ കുസലസ്സ, അനുഭോമി രത്തിം അമാനുസിം;

ദിവാ പടിഹതാവ കുക്കുരാ, ഉപധാവന്തി സമന്താ ഖാദിതു’’ന്തി.

തത്ഥ പടിഹതാതി പടിഹതചിത്താ ബദ്ധാഘാതാ വിയ ഹുത്വാ. സമന്താ ഖാദിതുന്തി മമ സരീരം സമന്തതോ ഖാദിതും ഉപധാവന്തി. ഇദഞ്ച നേസം അതിവിയ അത്തനോ ഭയാവഹം ഉപഗമനകാലം ഗഹേത്വാ വുത്തം. തേ പന ഉപധാവിത്വാ അട്ഠിമത്താവസേസം സരീരം കത്വാ ഗച്ഛന്തി.

൪൮൭. യേ ച തേ സതതാനുയോഗിനോതി ഓസാനഗാഥായ അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – അഹമ്പി നാമ രത്തിയം പാണവധമത്തതോ വിരതോ ഏവരൂപം സമ്പത്തിം അനുഭവാമി. യേ പന തേ പുരിസാ സുഗതസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ അധിസീലാദികേ ധുവം പയുത്താ ദള്ഹം പയുത്താ സതതം സബ്ബകാലം അനുയോഗവന്താ, തേ പുഞ്ഞവന്തോ കേവലം ലോകിയസുഖേന അസമ്മിസ്സം ‘‘അസങ്ഖതം പദ’’ന്തി ലദ്ധനാമം അമതമേവ അധിഗച്ഛന്തി മഞ്ഞേ, നത്ഥി തേസം തദധിഗമേ കോചി വിബന്ധോതി.

ഏവം തേന പേതേന വുത്തേ ഥേരോ തം പവത്തിം സത്ഥു ആരോചേസി. സത്ഥാ തമത്ഥം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ സമ്പത്തപരിസായ ധമ്മം ദേസേസി. സബ്ബമ്പി വുത്തനയമേവ.

മിഗലുദ്ദകപേതവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.