൧. അഭിജ്ജമാനപേതവത്ഥുവണ്ണനാ

അഭിജ്ജമാനേ വാരിമ്ഹീതി ഇദം സത്ഥരി വേളുവനേ വിഹരന്തേ അഞ്ഞതരം ലുദ്ദപേതം ആരബ്ഭ വുത്തം. ബാരാണസിയം കിര അപരദിസാഭാഗേ പാരഗങ്ഗായ വാസഭഗാമം അതിക്കമിത്വാ ചുന്ദട്ഠിലനാമകേ ഗാമേ ഏകോ ലുദ്ദകോ അഹോസി. സോ അരഞ്ഞേ മിഗേ വധിത്വാ വരമംസം അങ്ഗാരേ പചിത്വാ ഖാദിത്വാ അവസേസം പണ്ണപുടേ ബന്ധിത്വാ കാജേന ഗഹേത്വാ ഗാമം ആഗച്ഛതി. തം ബാലദാരകാ ഗാമദ്വാരേ ദിസ്വാ ‘‘മംസം മേ ദേഹി, മംസം മേ ദേഹീ’’തി ഹത്ഥേ പസാരേത്വാ ഉപധാവന്തി. സോ തേസം ഥോകം ഥോകം മംസം ദേതി. അഥേകദിവസം മംസം അലഭിത്വാ ഉദ്ദാലകപുപ്ഫം പിളന്ധിത്വാ ബഹുഞ്ച ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ഗാമം ഗച്ഛന്തം തം ദാരകാ ഗാമദ്വാരേ ദിസ്വാ ‘‘മംസം മേ ദേഹി, മംസം മേ ദേഹീ’’തി ഹത്ഥേ പസാരേത്വാ ഉപധാവിംസു. സോ തേസം ഏകേകം പുപ്ഫമഞ്ജരിം അദാസി.

അഥ അപരേന സമയേന കാലം കത്വാ പേതേസു നിബ്ബത്തോ നഗ്ഗോ വിരൂപരൂപോ ഭയാനകദസ്സനോ സുപിനേപി അന്നപാനം അജാനന്തോ സീസേ ആബന്ധിതഉദ്ദാലകകുസുമമാലാകലാപോ ‘‘ചുന്ദട്ഠിലായം ഞാതകാനം സന്തികേ കിഞ്ചി ലഭിസ്സാമീ’’തി ഗങ്ഗായ ഉദകേ അഭിജ്ജമാനേ പടിസോതം പദസാ ഗച്ഛതി. തേന ച സമയേന കോലിയോ നാമ രഞ്ഞോ ബിമ്ബിസാരസ്സ മഹാമത്തോ കുപിതം പച്ചന്തം വൂപസമേത്വാ പടിനിവത്തേന്തോ ഹത്ഥിഅസ്സാദിപരിവാരബലം ഥലപഥേന പേസേത്വാ സയം ഗങ്ഗായ നദിയാ അനുസോതം നാവായ ആഗച്ഛന്തോ തം പേതം തഥാ ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പുച്ഛന്തോ –

൩൮൭. ‘‘അഭിജ്ജമാനേ വാരിമ്ഹി, ഗങ്ഗായ ഇധ ഗച്ഛസി;

നഗ്ഗോ പുബ്ബദ്ധപേതോവ, മാലധാരീ അലങ്കതോ;

കുഹിം ഗമിസ്സസി പേത, കത്ഥ വാസോ ഭവിസ്സതീ’’തി. –

ഗാഥമാഹ. തത്ഥ അഭിജ്ജമാനേതി പദനിക്ഖേപേന അഭിജ്ജമാനേ സങ്ഘാതേ, വാരിമ്ഹി ഗങ്ഗായാതി ഗങ്ഗായ നദിയാ ഉദകേ. ഇധാതി ഇമസ്മിം ഠാനേ. പുബ്ബദ്ധപേതോവാതി കായസ്സ പുരിമദ്ധേന അപേതോ വിയ അപേതയോനികോ ദേവപുത്തോ വിയ. കഥം? മാലധാരീ അലങ്കതോതി, മാലാഹി പിളന്ധിത്വാ അലങ്കതസീസഗ്ഗോതി അത്ഥോ. കത്ഥ വാസോ ഭവിസ്സതീതി കതരസ്മിം ഗാമേ ദേസേ വാ തുയ്ഹം നിവാസോ ഭവിസ്സതി, തം കഥേഹീതി അത്ഥോ.

ഇദാനി യം തദാ തേന പേതേന കോലിയേന ച വുത്തം, തം ദസ്സേതും സങ്ഗീതികാരാ –

൩൮൮. ‘‘ചുന്ദട്ഠിലം ഗമിസ്സാമി, പേതോ സോ ഇതി ഭാസതി;

അന്തരേ വാസഭഗാമം, ബാരാണസിഞ്ച സന്തികേ.

൩൮൯. ‘‘തഞ്ച ദിസ്വാ മഹാമത്തോ, കോലിയോ ഇതി വിസ്സുതോ;

സത്തും ഭത്തഞ്ച പേതസ്സ, പീതകഞ്ച യുഗം അദാ.

൩൯൦. ‘‘നാവായ തിട്ഠമാനായ, കപ്പകസ്സ അദാപയി;

കപ്പകസ്സ പദിന്നമ്ഹി, ഠാനേ പേതസ്സ ദിസ്സഥ.

൩൯൧. ‘‘തതോ സുവത്ഥവസനോ, മാലധാരീ അലങ്കതോ;

ഠാനേ ഠിതസ്സ പേതസ്സ, ദക്ഖിണാ ഉപകപ്പഥ;

തസ്മാ ദജ്ജേഥ പേതാനം, അനുകമ്പായ പുനപ്പുന’’ന്തി. – ഗാഥായോ അവോചും;

൩൮൮. തത്ഥ ചുന്ദട്ഠിലന്തി ഏവംനാമകം ഗാമം. അന്തരേ വാസഭഗാമം, ബാരാണസിഞ്ച സന്തികേതി വാസഭഗാമസ്സ ച ബാരാണസിയാ ച വേമജ്ഝേ. അന്തരാ-സദ്ദയോഗേന ഹേതം സാമ്യത്ഥേ ഉപയോഗവചനം. ബാരാണസിയാ സന്തികേ ഹി സോ ഗാമോതി. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – അന്തരേ വാസഭഗാമസ്സ ച ബാരാണസിയാ ച യോ ചുന്ദട്ഠിലനാമകോ ഗാമോ ബാരാണസിയാ അവിദൂരേ, തം ഗാമം ഗമിസ്സാമീതി.

൩൮൯. കോലിയോ ഇതി വിസ്സുതോതി കോലിയോതി ഏവംപകാസിതനാമോ. സത്തും ഭത്തഞ്ചാതി സത്തുഞ്ചേവ ഭത്തഞ്ച. പീതകഞ്ച യുഗം അദാതി പീതകം സുവണ്ണവണ്ണം ഏകം വത്ഥയുഗഞ്ച അദാസി.

൩൯൦. കദാ അദാസീതി ചേ ആഹ നാവായ തിട്ഠമാനായ. കപ്പകസ്സ അദാപയീതി ഗച്ഛന്തിം നാവം ഠപേത്വാ തത്ഥ ഏകസ്സ ന്ഹാപിതസ്സ ഉപാസകസ്സ ദാപേസി, ദിന്നമ്ഹി വത്ഥയുഗേതി യോജനാ. ഠാനേതി ഠാനസോ തങ്ഖണഞ്ഞേവ. പേതസ്സ ദിസ്സഥാതി പേതസ്സ സരീരേ പഞ്ഞായിത്ഥ, തസ്സ നിവാസനപാരുപനവത്ഥം സമ്പജ്ജി. തേനാഹ ‘‘തതോ സുവത്ഥവസനോ, മാലധാരീ അലങ്കതോ’’തി, സുവത്ഥവസനോ മാലാഭരണേഹി സുമണ്ഡിതപസാധിതോ. ഠാനേ ഠിതസ്സ പേതസ്സ, ദക്ഖിണാ ഉപകപ്പഥാതി ദക്ഖിണേയ്യട്ഠാനേ ഠിതാ പനേസാ ദക്ഖിണാ തസ്സ പേതസ്സ യസ്മാ ഉപകപ്പതി, വിനിയോഗം അഗമാസി. തസ്മാ ദജ്ജേഥ പേതാനം, അനുകമ്പായ പുനപ്പുനന്തി പേതാനം അനുകമ്പായ പേതേ ഉദ്ദിസ്സ പുനപ്പുനം ദക്ഖിണം ദദേയ്യാതി അത്ഥോ.

അഥ സോ കോലിയമഹാമത്തോ തം പേതം അനുകമ്പമാനോ ദാനവിധിം സമ്പാദേത്വാ അനുസോതം ആഗന്ത്വാ സൂരിയേ ഉഗ്ഗച്ഛന്തേ ബാരാണസിം സമ്പാപുണി. ഭഗവാ ച തേസം അനുഗ്ഗഹത്ഥം ആകാസേന ആഗന്ത്വാ ഗങ്ഗാതീരേ അട്ഠാസി. കോലിയമഹാമത്തോപി നാവാതോ ഓതരിത്വാ ഹട്ഠപഹട്ഠോ ഭഗവന്തം നിമന്തേസി – ‘‘അധിവാസേഥ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ അജ്ജതനായ ഭത്തം അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. സോ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ താവദേവ രമണീയേ ഭൂമിഭാഗേ മഹന്തം സാഖാമണ്ഡപം ഉപരി ചതൂസു ച പസ്സേസു നാനാവിരാഗവണ്ണവിചിത്തവിവിധവസനസമലങ്കതം കാരേത്വാ തത്ഥ ഭഗവതോ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ.

അഥ സോ മഹാമത്തോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഗന്ധപുപ്ഫാദീഹി പൂജേത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഹേട്ഠാ അത്തനോ വുത്തവചനം പേതസ്സ ച പടിവചനം ഭഗവതോ ആരോചേസി. ഭഗവാ ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ആഗച്ഛതൂ’’തി ചിന്തേസി. ചിന്തിതസമനന്തരമേവ ബുദ്ധാനുഭാവസഞ്ചോദിതോ സുവണ്ണഹംസഗണോ വിയ ധതരട്ഠഹംസരാജം ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ധമ്മരാജം സമ്പരിവാരേസി. താവദേവ മഹാജനോ സന്നിപതി ‘‘ഉളാരാ ധമ്മദേസനാ ഭവിസ്സതീ’’തി. തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ മഹാമത്തോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സന്തപ്പേസി. ഭഗവാ കതഭത്തകിച്ചോ മഹാജനസ്സ അനുകമ്പായ ‘‘ബാരാണസിസമീപഗാമവാസിനോ സന്നിപതന്തൂ’’തി അധിട്ഠാസി. സബ്ബേ ച തേ ഇദ്ധിബലേന മഹാജനാ സന്നിപതിംസു, ഉളാരേ ചസ്സ പേതേ പാകടേ അകാസി. തേസു കേചി ഛിന്നഭിന്നപിലോതികഖണ്ഡധരാ, കേചി അത്തനോ കേസേഹേവ പടിച്ഛാദിതകോപിനാ, കേചി നഗ്ഗാ യഥാജാതരൂപാ ഖുപ്പിപാസാഭിഭൂതാ തചപരിയോനദ്ധാ അട്ഠിമത്തസരീരാ ഇതോ ചിതോ ച പരിബ്ഭമന്താ മഹാജനസ്സ പച്ചക്ഖതോ പഞ്ഞായിംസു.

അഥ ഭഗവാ തഥാരൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖാസി, യഥാ തേ ഏകജ്ഝം സന്നിപതിത്വാ അത്തനാ കതം പാപകമ്മം മഹാജനസ്സ പവേദേസും. തമത്ഥം ദീപേന്താ സങ്ഗീതികാരാ –

൩൯൨. ‘‘സാതുന്നവസനാ ഏകേ, അഞ്ഞേ കേസനിവാസനാ;

പേതാ ഭത്തായ ഗച്ഛന്തി, പക്കമന്തി ദിസോദിസം.

൩൯൩. ‘‘ദൂരേ ഏകേ പധാവിത്വാ, അലദ്ധാവ നിവത്തരേ;

ഛാതാ പമുച്ഛിതാ ഭന്താ, ഭൂമിയം പടിസുമ്ഭിതാ.

൩൯൪. ‘‘കേചി തത്ഥ പപതിത്വാ, ഭൂമിയം പടിസുമ്ഭിതാ;

പുബ്ബേ അകതകല്യാണാ, അഗ്ഗിദഡ്ഢാവ ആതപേ.

൩൯൫. ‘‘മയം പുബ്ബേ പാപധമ്മാ, ഘരണീ കുലമാതരോ;

സന്തേസു ദേയ്യധമ്മേസു, ദീപം നാകമ്ഹ അത്തനോ.

൩൯൬. ‘‘പഹൂതം അന്നപാനമ്പി, അപിസ്സു അവകിരീയതി;

സമ്മഗ്ഗതേ പബ്ബജിതേ, ന ച കിഞ്ചി അദമ്ഹസേ.

൩൯൭. ‘‘അകമ്മകാമാ അലസാ, സാദുകാമാ മഹഗ്ഘസാ;

ആലോപപിണ്ഡദാതാരോ, പടിഗ്ഗഹേ പരിഭാസിമ്ഹസേ.

൩൯൮. ‘‘തേ ഘരാ താ ച ദാസിയോ, താനേവാഭരണാനി നോ;

തേ അഞ്ഞേ പരിചാരേന്തി, മയം ദുക്ഖസ്സ ഭാഗിനോ.

൩൯൯. ‘‘വേണീ വാ അവഞ്ഞാ ഹോന്തി, രഥകാരീ ച ദുബ്ഭികാ;

ചണ്ഡാലീ കപണാ ഹോന്തി, കപ്പകാ ച പുനപ്പുനം.

൪൦൦. ‘‘യാനി യാനി നിഹീനാനി, കുലാനി കപണാനി ച;

തേസു തേസ്വേവ ജായന്തി, ഏസാ മച്ഛരിനോ ഗതി.

൪൦൧. ‘‘പുബ്ബേ ച കതകല്യാണാ, ദായകാ വീതമച്ഛരാ;

സഗ്ഗം തേ പരിപൂരേന്തി, ഓഭാസേന്തി ച നന്ദനം.

൪൦൨. ‘‘വേജയന്തേ ച പാസാദേ, രമിത്വാ കാമകാമിനോ;

ഉച്ചാകുലേസു ജായന്തി, സഭോഗേസു തതോ ചുതാ.

൪൦൩. ‘‘കൂടാഗാരേ ച പാസാദേ, പല്ലങ്കേ പോനകത്ഥതേ;

ബീജിതങ്ഗാ മോരഹത്ഥേഹി, കുലേ ജാതാ യസസ്സിനോ.

൪൦൪. ‘‘അങ്കതോ അങ്കം ഗച്ഛന്തി, മാലധാരീ അലങ്കതാ;

ധാതിയോ ഉപതിട്ഠന്തി, സായം പാതം സുഖേസിനോ.

൪൦൫. ‘‘നയിദം അകതപുഞ്ഞാനം, കതപുഞ്ഞാനമേവിദം;

അസോകം നന്ദനം രമ്മം, തിദസാനം മഹാവനം.

൪൦൬. ‘‘സുഖം അകതപുഞ്ഞാനം, ഇധ നത്ഥി പരത്ഥ ച;

സുഖഞ്ച കതപുഞ്ഞാനം, ഇധ ചേവ പരത്ഥ ച.

൪൦൭. ‘‘തേസം സഹബ്യകാമാനം, കത്തബ്ബം കുസലം ബഹും;

കതപുഞ്ഞാ ഹി മോദന്തി, സഗ്ഗേ ഭോഗസമങ്ഗിനോ’’തി. – ഗാഥായോ അവോചും;

൩൯൨. തത്ഥ സാതുന്നവസനാതി ഛിന്നഭിന്നപിലോതികഖണ്ഡനിവാസനാ. ഏകേതി ഏകച്ചേ. കേസനിവാസനാതി കേസേഹേവ പടിച്ഛാദിതകോപിനാ. ഭത്തായ ഗച്ഛന്തീതി ‘‘അപ്പേവ നാമ ഇതോ ഗതാ യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ കിഞ്ചി ഉച്ഛിട്ഠഭത്തം വാ വമിതഭത്തം വാ ഗബ്ഭമലാദികം വാ ലഭേയ്യാമാ’’തി കത്ഥചിദേവ അട്ഠത്വാ ഘാസത്ഥായ ഗച്ഛന്തി. പക്കമന്തി ദിസോദിസന്തി ദിസതോ ദിസം അനേകയോജനന്തരികം ഠാനം പക്കമന്തി.

൩൯൩. ദൂരേതി ദൂരേവ ഠാനേ. ഏകേതി ഏകച്ചേ പേതാ. പധാവിത്വാതി ഘാസത്ഥായ ഉപധാവിത്വാ. അലദ്ധാവ നിവത്തരേതി കിഞ്ചി ഘാസം വാ പാനീയം വാ അലഭിത്വാ ഏവ നിവത്തന്തി. പമുച്ഛിതാതി ഖുപ്പിപാസാദിദുക്ഖേന സഞ്ജാതമുച്ഛാ. ഭന്താതി പരിബ്ഭമന്താ. ഭൂമിയം പടിസുമ്ഭിതാതി തായ ഏവ മുച്ഛായ ഉപ്പത്തിയാ ഠത്വാ അവക്ഖിത്തമത്തികാപിണ്ഡാ വിയ വിസ്സുസ്സിത്വാ പഥവിയം പതിതാ.

൩൯൪. തത്ഥാതി ഗതട്ഠാനേ. ഭൂമിയം പടിസുമ്ഭിതാതി പപാതേ പതിതാ വിയ ജിഘച്ഛാദിദുക്ഖേന ഠാതും അസമത്ഥഭാവേന ഭൂമിയം പതിതാ, തത്ഥ വാ ഗതട്ഠാനേ ഘാസാദീനം അലാഭേന ഛിന്നാസാ ഹുത്വാ കേനചി പടിമുഖം സുമ്ഭിതാ പോഥിതാ വിയ ഭൂമിയം പതിതാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. പുബ്ബേ അകതകല്യാണാതി പുരിമഭവേ അകതകുസലാ. അഗ്ഗിദഡ്ഢാവ ആതപേതി നിദാഘകാലേ ആതപട്ഠാനേ അഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാ വിയ, ഖുപ്പിപാസഗ്ഗിനാ ഡയ്ഹമാനാ മഹാദുക്ഖം അനുഭവന്തീതി അത്ഥോ.

൩൯൫. പുബ്ബേതി അതീതഭവേ. പാപധമ്മാതി ഇസ്സുകീമച്ഛരീആദിഭാവേന ലാമകസഭാവാ. ഘരണീതി ഘരസാമിനിയോ. കുലമാതരോതി കുലദാരകാനം മാതരോ, കുലപുരിസാനം വാ മാതരോ. ദീപന്തി പതിട്ഠം, പുഞ്ഞന്തി അത്ഥോ. തഞ്ഹി സത്താനം സുഗതീസു പതിട്ഠാഭാവതോ ‘‘പതിട്ഠാ’’തി വുച്ചതി. നാകമ്ഹാതി ന കരിമ്ഹ.

൩൯൬. പഹൂതന്തി ബഹും. അന്നപാനമ്പീതി അന്നഞ്ച പാനഞ്ച. അപിസ്സു അവകിരീയതീതി സൂതി നിപാതമത്തം, അപി അവകിരീയതി ഛട്ടീയതി. സമ്മഗ്ഗതേതി സമ്മാ ഗതേ സമ്മാ പടിപന്നേ സമ്മാ പടിപന്നായ. പബ്ബജിതേതി പബ്ബജിതായ. സമ്പദാനേ ഹി ഇദം ഭുമ്മവചനം. സമ്മഗ്ഗതേ വാ പബ്ബജിതേ സതി ലബ്ഭമാനേതി അത്ഥോ. ന ച കിഞ്ചി അദമ്ഹസേതി ‘‘കിഞ്ചിമത്തമ്പി ദേയ്യധമ്മം നാദമ്ഹാ’’തി വിപ്പടിസാരാഭിഭൂതാ വദന്തി.

൩൯൭. അകമ്മകാമാതി സാധൂതി അകത്തബ്ബം കമ്മം അകുസലം കാമേന്തീതി അകമ്മകാമാ, സാധൂഹി വാ കത്തബ്ബം കുസലം കാമേന്തീതി കമ്മകാമാ, ന കമ്മകാമാതി അകമ്മകാമാ, കുസലധമ്മേസു അച്ഛന്ദികാതി അത്ഥോ. അലസാതി കുസീതാ കുസലകമ്മകരണേ നിബ്ബീരിയാ. സാദുകാമാതി സാതമധുരവത്ഥുപിയാ. മഹഗ്ഘസാതി മഹാഭോജനാ, ഉഭയേനാപി സുന്ദരഞ്ച മധുരഞ്ച ഭോജനം ലഭിത്വാ അത്ഥികാനം കിഞ്ചി അദത്വാ സയമേവ ഭുഞ്ജിതാരോതി ദസ്സേതി. ആലോപപിണ്ഡദാതാരോതി ആലോപമത്തസ്സപി ഭോജനപിണ്ഡസ്സ ദായകാ. പടിഗ്ഗഹേതി തസ്സ പടിഗ്ഗണ്ഹനകേ. പരിഭാസിമ്ഹസേതി പരിഭവം കരോന്താ ഭാസിമ്ഹ, അവമഞ്ഞിമ്ഹ ഉപ്പണ്ഡിമ്ഹാ ചാതി അത്ഥോ.

൩൯൮. തേ ഘരാതി യത്ഥ മയം പുബ്ബേ ‘‘അമ്ഹാകം ഘര’’ന്തി മമത്തം അകരിമ്ഹാ, താനി ഘരാനി യഥാഠിതാനി, ഇദാനി നോ ന കിഞ്ചി ഉപകപ്പതീതി അധിപ്പായോ. താ ച ദാസിയോ താനേവാഭരണാനി നോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ നോതി അമ്ഹാകം. തേതി തേ ഘരാദികേ. അഞ്ഞേ പരിചാരേന്തി, പരിഭോഗാദിവസേന വിനിയോഗം കരോന്തീതി അത്ഥോ. മയം ദുക്ഖസ്സ ഭാഗിനോതി മയം പന പുബ്ബേ കേവലം കീളനപ്പസുതാ ഹുത്വാ സാപതേയ്യം പഹായ ഗമനീയം അനുഗാമികം കാതും അജാനന്താ ഇദാനി ഖുപ്പിപാസാദിദുക്ഖസ്സ ഭാഗിനോ ഭവാമാതി അത്താനം ഗരഹന്താ വദന്തി.

൩൯൯. ഇദാനി യസ്മാ പേതയോനിതോ ചവിത്വാ മനുസ്സേസു ഉപ്പജ്ജന്താപി സത്താ യേഭുയ്യേന തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേന ഹീനജാതികാ കപണവുത്തിനോവ ഹോന്തി, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘വേണിവാ’’തിആദിനാ ദ്വേ ഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ വേണിവാതി വേനജാതികാ, വിലീവകാരാ നളകാരാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. വാ-സദ്ദോ അനിയമത്ഥോ. അവഞ്ഞാതി അവഞ്ഞേയ്യാ, അവജാനിതബ്ബാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘വമ്ഭനാ’’തി വാ പാഠോ, പരേഹി ബാധനീയാതി അത്ഥോ. രഥകാരീതി ചമ്മകാരിനോ. ദുബ്ഭികാതി മിത്തദുബ്ഭികാ മിത്താനം ബാധികാ. ചണ്ഡാലീതി ചണ്ഡാലജാതികാ. കപണാതി വനിബ്ബകാ അതിവിയ കാരുഞ്ഞപ്പത്താ. കപ്പകാതി കപ്പകജാതികാ, സബ്ബത്ഥ ‘‘ഹോന്തി പുനപ്പുന’’ന്തി യോജനാ, അപരാപരമ്പി ഇമേസു നിഹീനകുലേസു ഉപ്പജ്ജന്തീതി വുത്തം ഹോതി.

൪൦൦. തേസു തേസ്വേവ ജായന്തീതി യാനി യാനി അഞ്ഞാനിപി നേസാദപുക്കുസകുലാദീനി കപണാനി അതിവിയ വമ്ഭനിയാനി പരമദുഗ്ഗതാനി ച, തേസു തേസു ഏവ നിഹീനകുലേസു മച്ഛരിയമലേന പേതേസു നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചുതാ നിബ്ബത്തന്തി. തേനാഹ ‘‘ഏസാ മച്ഛരിനോ ഗതീ’’തി.

൪൦൧. ഏവം അകതപുഞ്ഞാനം സത്താനം ഗതിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി കതപുഞ്ഞാനം ഗതിം ദസ്സേതും ‘‘പുബ്ബേ ച കതകല്യാണാ’’തി സത്ത ഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ സഗ്ഗം തേ പരിപൂരേന്തീതി യേ പുബ്ബേ പുരിമജാതിയം കതകല്യാണാ ദായകാ ദാനപുഞ്ഞാഭിരതാ വിഗതമലമച്ഛേരാ, തേ അത്തനോ രൂപസമ്പത്തിയാ ചേവ പരിവാരസമ്പത്തിയാ ച സഗ്ഗം ദേവലോകം പരിപൂരേന്തി പരിപുണ്ണം കരോന്തി. ഓഭാസേന്തി ച നന്ദനന്തി ന കേവലം പരിപൂരേന്തിയേവ, അഥ ഖോ കപ്പരുക്ഖാദീനം പഭാഹി സഭാവേനേവ ഓഭാസമാനമ്പി നന്ദനവനം അത്തനോ വത്ഥാഭരണജുതീഹി സരീരപ്പഭായ ച അഭിഭവിത്വാ ചേവ ഓഭാസേത്വാ ച ജോതേന്തി.

൪൦൨. കാമകാമിനോതി യഥിച്ഛിതേസു കാമഗുണേസു യഥാകാമം പരിഭോഗവന്തോ. ഉച്ചാകുലേസൂതി ഉച്ചേസു ഖത്തിയകുലാദീസു കുലേസു. സഭോഗേസൂതി മഹാവിഭവേസു. തതോ ചുതാതി തതോ ദേവലോകതോ ചുതാ.

൪൦൩. കൂടാഗാരേ ച പാസാദേതി കൂടാഗാരേ ച പാസാദേ ച. ബീജിതങ്ഗാതി ബീജിയമാനദേഹാ. മോരഹത്ഥേഹീതി മോരപിഞ്ഛപടിമണ്ഡിതബീജനീഹത്ഥേഹി. യസസ്സിനോതി പരിവാരവന്തോ രമന്തീതി അധിപ്പായോ.

൪൦൪. അങ്കതോ അങ്കം ഗച്ഛന്തീതി ദാരകകാലേപി ഞാതീനം ധാതീനഞ്ച അങ്കട്ഠാനതോ അങ്കട്ഠാനമേവ ഗച്ഛന്തി, ന ഭൂമിതലന്തി അധിപ്പായോ. ഉപതിട്ഠന്തീതി ഉപട്ഠാനം കരോന്തി. സുഖേസിനോതി സുഖമിച്ഛന്താ, ‘‘മാ സീതം വാ ഉണ്ഹം വാ’’തി അപ്പകമ്പി ദുക്ഖം പരിഹരന്താ ഉപതിട്ഠന്തീതി അധിപ്പായോ.

൪൦൫. നയിദം അകതപുഞ്ഞാനന്തി ഇദം സോകവത്ഥുഅഭാവതോ അസോകം രമ്മം രമണീയം തിദസാനം താവതിംസദേവാനം മഹാവനം മഹാഉപവനഭൂതം നന്ദനം നന്ദനവനം അകതപുഞ്ഞാനം ന ഹോതി, തേഹി ലദ്ധും ന സക്കാതി അത്ഥോ.

൪൦൬. ഇധാതി ഇമസ്മിം മനുസ്സലോകേ വിസേസതോ പുഞ്ഞം കരീയതി, തം സന്ധായാഹ. ഇധാതി വാ ദിട്ഠധമ്മേ. പരത്ഥാതി സമ്പരായേ.

൪൦൭. തേസന്തി തേഹി യഥാവുത്തേഹി ദേവേഹി. സഹബ്യകാമാനന്തി സഹഭാവം ഇച്ഛന്തേഹി. ഭോഗസമങ്ഗിനോതി ഭോഗേഹി സമന്നാഗതാ, ദിബ്ബേഹി പഞ്ചകാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ മോദന്തീതി അത്ഥോ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.

ഏവം തേഹി പേതേഹി സാധാരണതോ അത്തനാ കതകമ്മസ്സ ച ഗതിയാ പുഞ്ഞകമ്മസ്സ ച ഗതിയാ പവേദിതായ സംവിഗ്ഗമനസ്സ കോളിയാമച്ചപമുഖസ്സ തത്ഥ സന്നിപതിതസ്സ മഹാജനസ്സ അജ്ഝാസയാനുരൂപം ഭഗവാ വിത്ഥാരേന ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസീതി.

അഭിജ്ജമാനപേതവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.