൭. ധനപാലസേട്ഠിപേതവത്ഥുവണ്ണനാ

നഗ്ഗോ ദുബ്ബണ്ണരൂപോസീതി ഇദം സത്ഥരി ജേതവനേ വിഹരന്തേ ധനപാലപേതം ആരബ്ഭ വുത്തം. അനുപ്പന്നേ കിര ബുദ്ധേ പണ്ണരട്ഠേ ഏരകച്ഛനഗരേ ധനപാലകോ നാമ സേട്ഠി അഹോസി അസ്സദ്ധോ അപ്പസന്നോ കദരിയോ നത്ഥികദിട്ഠികോ. തസ്സ കിരിയാ പാളിതോ ഏവ വിഞ്ഞായതി. സോ കാലം കത്വാ മരുകന്താരേ പേതോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തസ്സ താലക്ഖന്ധപ്പമാണോ കായോ അഹോസി, സമുട്ഠിതച്ഛവി ഫരുസോ, വിരൂപകേസോ, ഭയാനകോ, ദുബ്ബണ്ണോ അതിവിയ വിരൂപോ ബീഭച്ഛദസ്സനോ. സോ പഞ്ചപണ്ണാസ വസ്സാനി ഭത്തസിത്ഥം വാ ഉദകബിന്ദും വാ അലഭന്തോ വിസുക്ഖകണ്ഠോട്ഠജിവ്ഹോ ജിഘച്ഛാപിപാസാഭിഭൂതോ ഇതോ ചിതോ ച പരിബ്ഭമതി.

അഥ അമ്ഹാകം ഭഗവതി ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കേ അനുക്കമേന സാവത്ഥിയം വിഹരന്തേ സാവത്ഥിവാസിനോ വാണിജാ പഞ്ചമത്താനി സകടസതാനി ഭണ്ഡസ്സ പൂരേത്വാ ഉത്തരാപഥം ഗന്ത്വാ ഭണ്ഡം വിക്കിണിത്വാ പടിലദ്ധഭണ്ഡം സകടേസു ആരോപേത്വാ പടിനിവത്തമാനാ സായന്ഹസമയേ അഞ്ഞതരം സുക്ഖനദിം പാപുണിത്വാ തത്ഥ യാനം മുഞ്ചിത്വാ രത്തിയം വാസം കപ്പേസും. അഥ സോ പേതോ പിപാസാഭിഭൂതോ പാനീയസ്സത്ഥായ ആഗന്ത്വാ തത്ഥ ബിന്ദുമത്തമ്പി പാനീയം അലഭിത്വാ വിഗതാസോ ഛിന്നമൂലോ വിയ താലോ ഛിന്നപാദോ പതി. തം ദിസ്വാ വാണിജാ –

൨൨൭. ‘‘നഗ്ഗോ ദുബ്ബണ്ണരൂപോസി, കിസോ ധമനിസന്ഥതോ;

ഉപ്ഫാസുലികോ കിസികോ, കോ നു ത്വമസി മാരിസാ’’തി. –

ഇമായ ഗാഥായ പുച്ഛിംസു. തതോ പേതോ –

൨൨൮. ‘‘അഹം ഭദന്തേ പേതോമ്ഹി, ദുഗ്ഗതോ യമലോകികോ;

പാപകമ്മം കരിത്വാന, പേതലോകം ഇതോ ഗതോ’’തി. –

അത്താനം ആവികത്വാ പുന തേഹി –

൨൨൯. ‘‘കിം നു കായേന വാചായ, മനസാ ദുക്കടം കതം;

കിസ്സകമ്മവിപാകേന, പേതലോകം ഇതോ ഗതോ’’തി. –

കതകമ്മം പുച്ഛിതോ പുബ്ബേ നിബ്ബത്തട്ഠാനതോ പട്ഠായ അതീതം പച്ചുപ്പന്നം അനാഗതഞ്ച അത്തനോ പവത്തിം ദസ്സേന്തോ തേസഞ്ച ഓവാദം ദേന്തോ –

൨൩൦. ‘‘നഗരം അത്ഥി പണ്ണാനം, ഏരകച്ഛന്തി വിസ്സുതം;

തത്ഥ സേട്ഠി പുരേ ആസിം, ധനപാലോതി മം വിദൂ.

൨൩൧. ‘‘അസീതി സകടവാഹാനം, ഹിരഞ്ഞസ്സ അഹോസി മേ;

പഹൂതം മേ ജാതരൂപം, മുത്താ വേളുരിയാ ബഹൂ.

൨൩൨. ‘‘താവ മഹദ്ധനസ്സാപി, ന മേ ദാതും പിയം അഹു;

പിദഹിത്വാ ദ്വാരം ഭുഞ്ജിം, മാ മം യാചനകാദ്ദസും.

൨൩൩. ‘‘അസ്സദ്ധോ മച്ഛരീ ചാസിം, കദരിയോ പരിഭാസകോ;

ദദന്താനം കരോന്താനം, വാരയിസ്സം ബഹൂ ജനേ.

൨൩൪. ‘‘വിപാകോ നത്ഥി ദാനസ്സ, സംയമസ്സ കുതോ ഫലം;

പോക്ഖരഞ്ഞോദപാനാനി, ആരാമാനി ച രോപിതേ;

പപായോ ച വിനാസേസിം, ദുഗ്ഗേ സങ്കമനാനി ച.

൨൩൫. ‘‘സ്വാഹം അകതകല്യാണോ, കതപാപോ തതോ ചുതോ;

ഉപപന്നോ പേത്തിവിസയം, ഖുപ്പിപാസസമപ്പിതോ.

൨൩൬. ‘‘പഞ്ചപണ്ണാസ വസ്സാനി, യതോ കാലങ്കതോ അഹം;

നാഭിജാനാമി ഭുത്തം വാ, പീതം വാ പന പാനിയം.

൨൩൭. ‘‘യോ സംയമോ സോ വിനാസോ, യോ വിനാസോ സോ സംയമോ;

പേതാ ഹി കിര ജാനന്തി, യോ സംയമോ സോ വിനാസോ.

൨൩൮. ‘‘അഹം പുരേ സംയമിസ്സം, നാദാസിം ബഹുകേ ധനേ;

സന്തേസു ദേയ്യധമ്മേസു, ദീപം നാകാസിമത്തനോ;

സ്വാഹം പച്ഛാനുതപ്പാമി, അത്തകമ്മഫലൂപഗോ.

൨൩൯. ‘‘ഉദ്ധം ചതൂഹി മാസേഹി, കാലകിരിയാ ഭവിസ്സതി;

ഏകന്തകടുകം ഘോരം, നിരയം പപതിസ്സഹം.

൨൪൦. ‘‘ചതുക്കണ്ണം ചതുദ്വാരം, വിഭത്തം ഭാഗസോ മിതം;

അയോപാകാരപരിയന്തം, അയസാ പടികുജ്ജിതം.

൨൪൧. ‘‘തസ്സ അയോമയാ ഭൂമി, ജലിതാ തേജസാ യുതാ;

സമന്താ യോജനസതം, ഫരിത്വാ തിട്ഠതി സബ്ബദാ.

൨൪൨. ‘‘തത്ഥാഹം ദീഘമദ്ധാനം, ദുക്ഖം വേദിസ്സ വേദനം;

ഫലം പാപസ്സ കമ്മസ്സ, തസ്മാ സോചാമഹം ഭുസം.

൨൪൩. ‘‘തം വാ വദാമി ഭദ്ദം വോ, യാവന്തേത്ഥ സമാഗതാ;

മാകത്ഥ പാപകം കമ്മം, ആവി വാ യദി വാ രഹോ.

൨൪൪. ‘‘സചേ തം പാപകം കമ്മം, കരിസ്സഥ കരോഥ വാ;

ന വോ ദുക്ഖാ പമുത്യത്ഥി, ഉപ്പച്ചാപി പലായതം.

൨൪൫. ‘‘മത്തേയ്യാ ഹോഥ പേത്തേയ്യാ, കുലേ ജേട്ഠാപചായികാ;

സാമഞ്ഞാ ഹോഥ ബ്രഹ്മഞ്ഞാ, ഏവം സഗ്ഗം ഗമിസ്സഥാ’’തി. –

ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി.

൨൩൦-൨൩൧. തത്ഥ പണ്ണാനന്തി പണ്ണാനാമരട്ഠസ്സ ഏവംനാമകാനം രാജൂനം. ഏരകച്ഛന്തി തസ്സ നഗരസ്സ നാമം. തത്ഥാതി തസ്മിം നഗരേ. പുരേതി പുബ്ബേ അതീതത്തഭാവേ. ധനപാലോതി മം വിദൂതി ‘‘ധനപാലസേട്ഠീ’’തി മം ജാനന്തി. തയിദം നാമം തദാ മയ്ഹം അത്ഥാനുഗതമേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അസീതീ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ അസീതി സകടവാഹാനന്തി വീസതിഖാരികോ വാഹോ, യോ സകടന്തി വുച്ചതി. തേസം സകടവാഹാനം അസീതി ഹിരഞ്ഞസ്സ തഥാ കഹാപണസ്സ ച മേ അഹോസീതി യോജനാ. പഹൂതം മേ ജാതരൂപന്തി സുവണ്ണമ്പി പഹൂതം അനേകഭാരപരിമാണം അഹോസീതി സമ്ബന്ധോ.

൨൩൨-൨൩൩. ന മേ ദാതും പിയം അഹൂതി ദാനം ദാതും മയ്ഹം പിയം നാഹോസി. മാ മം യാചനകാദ്ദസുന്തി ‘‘യാചകാ മാ മം പസ്സിംസൂ’’തി പിദഹിത്വാ ഗേഹദ്വാരം ഭുഞ്ജാമി. കദരിയോതി ഥദ്ധമച്ഛരീ. പരിഭാസകോതി ദാനം ദേന്തേ ദിസ്വാ ഭയേന സന്തജ്ജകോ. ദദന്താനം കരോന്താനന്തി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം, ദാനാനി ദദന്തേ പുഞ്ഞാനി കരോന്തേ. ബഹൂ ജനേതി ബഹൂ സത്തേ. ദദന്താനം വാ കരോന്താനം വാ സമുദായഭൂതം ബഹും ജനം പുഞ്ഞകമ്മതോ വാരയിസ്സം നിവാരേസിം.

൨൩൪-൨൩൬. വിപാകോ നത്ഥി ദാനസ്സാതിആദി ദാനാദീനം നിവാരണേ കാരണദസ്സനം. തത്ഥ വിപാകോ നത്ഥി ദാനസ്സാതി ദാനകമ്മസ്സ ഫലം നാമ നത്ഥി, കേവലം പുഞ്ഞം പുഞ്ഞന്തി ധനവിനാസോ ഏവാതി ദീപേതി. സംയമസ്സാതി സീലസംയമസ്സ. കുതോ ഫലന്തി കുതോ നാമ ഫലം ലബ്ഭതി, നിരത്ഥകമേവ സീലരക്ഖണന്തി അധിപ്പായോ. ആരാമാനീതി ആരാമൂപവനാനീതി അത്ഥോ. പപായോതി പാനീയസാലാ. ദുഗ്ഗേതി ഉദകചിക്ഖല്ലാനം വസേന ദുഗ്ഗമട്ഠാനാനി. സങ്കമനാനീതി സേതുയോ. തതോ ചുതോതി തതോ മനുസ്സലോകതോ ചുതോ. പഞ്ചപണ്ണാസാതി പഞ്ചപഞ്ഞാസ. യതോ കാലങ്കതോ അഹന്തി യദാ കാലകതാ അഹം, തതോ പട്ഠായ. നാഭിജാനാമീതി ഏത്തകം കാലം ഭുത്തം വാ പീതം വാ കിഞ്ചി ന ജാനാമി.

൨൩൭-൩൮. യോ സംയമോ സോ വിനാസോതി ലോഭാദിവസേന യം സംയമനം കസ്സചി അദാനം, സോ ഇമേസം സത്താനം വിനാസോ നാമ പേതയോനിയം നിബ്ബത്തപേതാനം മഹാബ്യസനസ്സ ഹേതുഭാവതോ. ‘‘യോ വിനാസോ സോ സംയമോ’’തി ഇമിനാ യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ ഏകന്തികഭാവം വദതി. പേതാ ഹി കിര ജാനന്തീതി ഏത്ഥ ഹി-സദ്ദോ അവധാരണേ, കിര-സദ്ദോ അരുചിസൂചനേ. ‘‘സംയമോ ദേയ്യധമ്മസ്സ അപരിച്ചാഗോ വിനാസഹേതൂ’’തി ഇമമത്ഥം പേതാ ഏവ കിര ജാനന്തി പച്ചക്ഖതോ അനുഭുയ്യമാനത്താ, ന മനുസ്സാതി. നയിദം യുത്തം മനുസ്സാനമ്പി പേതാനം വിയ ഖുപ്പിപാസാദീഹി അഭിഭുയ്യമാനാനം ദിസ്സമാനത്താ. പേതാ പന പുരിമത്തഭാവേ കതകമ്മസ്സ പാകടഭാവതോ തമത്ഥം സുട്ഠുതരം ജാനന്തി. തേനാഹ – ‘‘അഹം പുരേ സംയമിസ്സ’’ന്തിആദി. തത്ഥ സംയമിസ്സന്തി സയമ്പി ദാനാദിപുഞ്ഞകിരിയതോ സംയമനം സങ്കോചം അകാസിം. ബഹുകേ ധനേതി മഹന്തേ ധനേ വിജ്ജമാനേ.

൨൪൩. തന്തി തസ്മാ. വോതി തുമ്ഹേ. ഭദ്ദം വോതി ഭദ്ദം കല്യാണം സുന്ദരം തുമ്ഹാകം ഹോതൂതി വചനസേസോ. യാവന്തേത്ഥ സമാഗതാതി യാവന്തോ യാവതകാ ഏത്ഥ സമാഗതാ, തേ സബ്ബേ മമ വചനം സുണാഥാതി അധിപ്പായോ. ആവീതി പകാസനം പരേസം പാകടവസേന. രഹോതി പടിച്ഛന്നം അപാകടവസേന. ആവി വാ പാണാതിപാതാദിമുസാവാദാദികായവചീപയോഗവസേന, യദി വാ രഹോ അഭിജ്ഝാദിവസേന പാപകം ലാമകം അകുസലകമ്മം മാകത്ഥ മാ കരിത്ഥ.

൨൪൪. സചേ തം പാപകം കമ്മന്തി അഥ പന തം പാപകമ്മം ആയതിം കരിസ്സഥ, ഏതരഹി വാ കരോഥ, നിരയാദീസു ചതൂസു അപായേസു മനുസ്സേസു ച അപ്പായുകതാദിവസേന തസ്സ ഫലഭൂതാ ദുക്ഖതോ പമുത്തി പമോക്ഖോ നാമ നത്ഥി. ഉപ്പച്ചാപി പലായതന്തി ഉപ്പതിത്വാ ആകാസേന ഗച്ഛന്താനമ്പി മോക്ഖോ നത്ഥിയേവാതി അത്ഥോ. ‘‘ഉപേച്ചാ’’തിപി പാളി, ഇതോ വാ ഏത്തോ വാ പലായന്തേ തുമ്ഹേ അനുബന്ധിസ്സതീതി അധിപ്പായേന ഉപേച്ച സഞ്ചിച്ച പലായന്താനമ്പി തുമ്ഹാകം തതോ മോക്ഖോ നത്ഥി, ഗതികാലാദിപച്ചയന്തരസമവായേ പന സതി വിപച്ചതിയേവാതി അത്ഥോ. അയഞ്ച അത്ഥോ –

‘‘ന അന്തലിക്ഖേ ന സമുദ്ദമജ്ഝേ, ന പബ്ബതാനം വിവരം പവിസ്സ;

ന വിജ്ജതീ സോ ജഗതിപ്പദേസോ, യത്ഥട്ഠിതോ മുച്ചേയ്യ പാപകമ്മാ’’തി. (ധ. പ. ൧൨൭; മി. പ. ൪.൨.൪) –

ഇമായ ഗാഥായ ദീപേതബ്ബോ.

൨൪൫. മത്തേയ്യാതി മാതുഹിതാ. ഹോഥാതി തേസം ഉപട്ഠാനാദീനി കരോഥ. തഥാ പേത്തേയ്യാതി വേദിതബ്ബാ. കുലേ ജേട്ഠാപചായികാതി കുലേ ജേട്ഠകാനം അപചായനകരാ. സാമഞ്ഞാതി സമണപൂജകാ. തഥാ ബ്രഹ്മഞ്ഞാതി ബാഹിതപാപപൂജകാതി അത്ഥോ. ഏവം സഗ്ഗം ഗമിസ്സഥാതി ഇമിനാ മയാ വുത്തനയേന പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവലോകം ഉപപജ്ജിസ്സഥാതി അത്ഥോ. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ ന വിഭത്തം, തം ഹേട്ഠാ ഖല്ലാടിയപേതവത്ഥുആദീസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

തേ വാണിജാ തസ്സ വചനം സുത്വാ സംവേഗജാതാ തം അനുകമ്പമാനാ ഭാജനേഹി പാനീയം ഗഹേത്വാ തം സയാപേത്വാ മുഖേ ആസിഞ്ചിംസു. തതോ മഹാജനേന ബഹുവേലം ആസിത്തം ഉദകം തസ്സ പേതസ്സ പാപബലേന അധോഗളം ന ഓതിണ്ണം, കുതോ പിപാസം പടിവിനേസ്സതി. തേ തം പുച്ഛിംസു – ‘‘അപി തേ കാചി അസ്സാസമത്താ ലദ്ധാ’’തി. സോ ആഹ – ‘‘യദി മേ ഏത്തകേഹി ജനേഹി ഏത്തകം വേലം ആസിഞ്ചമാനം ഉദകം ഏകബിന്ദുമത്തമ്പി പരഗളം പവിട്ഠം, ഇതോ പേതയോനിതോ മോക്ഖോ മാ ഹോതൂ’’തി. അഥ തേ വാണിജാ തം സുത്വാ അതിവിയ സംവേഗജാതാ ‘‘അത്ഥി പന കോചി ഉപായോ പിപാസാവൂപസമായാ’’തി ആഹംസു. സോ ആഹ – ‘‘ഇമസ്മിം പാപകമ്മേ ഖീണേ തഥാഗതസ്സ വാ തഥാഗതസാവകാനം വാ ദാനേ ദിന്നേ മമ ദാനമുദ്ദിസിസ്സതി, അഹം ഇതോ പേതത്തതോ മുച്ചിസ്സാമീ’’തി. തം സുത്വാ വാണിജാ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ തം പവത്തിം ആരോചേത്വാ സരണാനി സീലാനി ച ഗഹേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സത്താഹം ദാനം ദത്വാ തസ്സ പേതസ്സ ദക്ഖിണം ആദിസിംസു. ഭഗവാ തമത്ഥം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ചതുന്നം പരിസാനം ധമ്മം ദേസേസി. മഹാജനോ ച ലോഭാദിമച്ഛേരമലം പഹായ ദാനാദിപുഞ്ഞാഭിരതോ അഹോസീതി.

ധനപാലസേട്ഠിപേതവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.