൬. കണ്ഹപേതവത്ഥുവണ്ണനാ

ഉട്ഠേഹി കണ്ഹ കിം സേസീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം മതപുത്തം ഉപാസകം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയം കിര അഞ്ഞതരസ്സ ഉപാസകസ്സ പുത്തോ കാലമകാസി. സോ തേന സോകസല്ലസമപ്പിതോ ന ന്ഹായതി, ന ഭുഞ്ജതി, ന കമ്മന്തേ വിചാരേതി, ന ബുദ്ധുപട്ഠാനം ഗച്ഛതി, കേവലം, ‘‘താത പിയപുത്തക, മം ഓഹായ കഹം പഠമതരം ഗതോസീ’’തിആദീനി വദന്തോ വിപ്പലപതി. സത്ഥാ പച്ചൂസസമയേ ലോകം ഓലോകേന്തോ തസ്സ സോതാപത്തിഫലൂപനിസ്സയം ദിസ്വാ പുനദിവസേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ ഭിക്ഖൂ ഉയ്യോജേത്വാ ആനന്ദത്ഥേരേന പച്ഛാസമണേന തസ്സ ഘരദ്വാരം അഗമാസി. സത്ഥു ആഗതഭാവം ഉപാസകസ്സ ആരോചേസും. അഥസ്സ ഗേഹജനോ ഗേഹദ്വാരേ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ സത്ഥാരം നിസീദാപേത്വാ ഉപാസകം പരിഗ്ഗഹേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഉപനേസി. ഏകമന്തം നിസിന്നം തം ദിസ്വാ ‘‘കിം, ഉപാസക, സോചസീ’’തി വത്വാ ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഉപാസക, പോരാണകപണ്ഡിതാ പണ്ഡിതാനം കഥം സുത്വാ മതപുത്തം നാനുസോചിംസൂ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ദ്വാരവതീനഗരേ ദസ ഭാതികരാജാനോ അഹേസും – വാസുദേവോ ബലദേവോ ചന്ദദേവാ സൂരിയദേവോ അഗ്ഗിദേവോ വരുണദേവോ അജ്ജുനോ പജ്ജുനോ ഘടപണ്ഡിതോ അങ്കുരോ ചാതി. തേസു വാസുദേവമഹാരാജസ്സ പിയപുത്തോ കാലമകാസി. തേന രാജാ സോകപരേതോ സബ്ബകിച്ചാനി പഹായ മഞ്ചസ്സ അടനിം പരിഗ്ഗഹേത്വാ വിപ്പലപന്തോ നിപജ്ജി. തസ്മിം കാലേ ഘടപണ്ഡിതോ ചിന്തേസി – ‘‘ഠപേത്വാ മം അഞ്ഞോ കോചി മമ ഭാതു സോകം പരിഹരിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി, ഉപായേനസ്സ സോകം ഹരിസ്സാമീ’’തി. സോ ഉമ്മത്തകവേസം ഗഹേത്വാ ‘‘സസം മേ ദേഥ, സസം മേ ദേഥാ’’തി ആകാസം ഓലോകേന്തോ സകലനഗരം വിചരി. ‘‘ഘടപണ്ഡിതോ ഉമ്മത്തകോ ജാതോ’’തി സകലനഗരം സങ്ഖുഭി.

തസ്മിം കാലേ രോഹിണേയ്യോ നാമ അമച്ചോ വാസുദേവരഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ തേന സദ്ധിം കഥം സമുട്ഠാപേന്തോ –

൨൦൭. ‘‘ഉട്ഠേഹി കണ്ഹ കിം സേസി, കോ അത്ഥോ സുപനേന തേ;

യോ ച തുയ്ഹം സകോ ഭാതാ, ഹദയം ചക്ഖു ച ദക്ഖിണം;

തസ്സ വാതാ ബലീയന്തി, സസം ജപ്പതി കേസവാ’’തി. – ഇമം ഗാഥമാഹ;

൨൦൭. തത്ഥ കണ്ഹാതി വാസുദേവം ഗോത്തേനാലപതി. കോ അത്ഥോ സുപനേന തേതി സുപനേന തുയ്ഹം കാ നാമ വഡ്ഢി. സകോ ഭാതാതി സോദരിയോ ഭാതാ. ഹദയം ചക്ഖു ച ദക്ഖിണന്തി ഹദയേന ചേവ ദക്ഖിണചക്ഖുനാ ച സദിസോതി അത്ഥോ. തസ്സ വാതാ ബലീയന്തീതി തസ്സ അപരാപരം ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉമ്മാദവാതാ ബലവന്തോ ഹോന്തി വഡ്ഢന്തി അഭിഭവന്തി. സസം ജപ്പതീതി ‘‘സസം മേ ദേഥാ’’തി വിപ്പലപതി. കേസവാതി സോ കിര കേസാനം സോഭനാനം അത്ഥിതായ ‘‘കേസവോ’’തി വോഹരീയതി. തേന നം നാമേന ആലപതി.

തസ്സ വചനം സുത്വാ സയനതോ ഉട്ഠിതഭാവം ദീപേന്തോ സത്ഥാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ –

൨൦൮. ‘‘തസ്സ തം വചനം സുത്വാ, രോഹിണേയ്യസ്സ കേസവോ;

തരമാനരൂപോ വുട്ഠാസി, ഭാതു സോകേന അട്ടിതോ’’തി. – ഇമം ഗാഥമാഹ;

രാജാ ഉട്ഠായ സീഘം പാസാദാ ഓതരിത്വാ ഘടപണ്ഡിതസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഉഭോസു ഹത്ഥേസു നം ദള്ഹം ഗഹേത്വാ തേന സദ്ധിം സല്ലപന്തോ –

൨൦൯. ‘‘കിം നു ഉമ്മത്തരൂപോവ, കേവലം ദ്വാരകം ഇമം;

സസോ സസോതി ലപസി, കീദിസം സസമിച്ഛസി.

൨൧൦. ‘‘സോവണ്ണമയം മണിമയം, ലോഹമയം അഥ രൂപിയമയം;

സങ്ഖസിലാപവാളമയം, കാരയിസ്സാമി തേ സസം.

൨൧൧. ‘‘സന്തി അഞ്ഞേപി സസകാ, അരഞ്ഞവനഗോചരാ;

തേപി തേ ആനയിസ്സാമി, കീദിസം സസമിച്ഛസീ’’തി. –

തിസ്സോ ഗാഥായോ അഭാസി.

൨൦൯-൨൧൧. തത്ഥ ഉമ്മത്തരൂപോവാതി ഉമ്മത്തകോ വിയ. കേവലന്തി സകലം. ദ്വാരകന്തി ദ്വാരവതീനഗരം വിചരന്തോ. സസോ സസോതി ലപസീതി സസോ സസോതി വിലപസി. സോവണ്ണമയന്തി സുവണ്ണമയം. ലോഹമയന്തി തമ്ബലോഹമയം. രൂപിയമയന്തി രജതമയം. യം ഇച്ഛസി തം വദേഹി, അഥ കേന സോചസി. അഞ്ഞേപി അരഞ്ഞേ വനഗോചരാ സസകാ അത്ഥി, തേ തേ ആനയിസ്സാമി, വദ, ഭദ്രമുഖ, കീദിസം സസമിച്ഛസീതി ഘടപണ്ഡിതം ‘‘സസേന അത്ഥികോ’’തി അധിപ്പായേന സസേന നിമന്തേസി. തം സുത്വാ ഘടപണ്ഡിതോ –

൨൧൨. ‘‘നാഹമേതേ സസേ ഇച്ഛേ, യേ സസാ പഥവിസ്സിതാ;

ചന്ദതോ സസമിച്ഛാമി, തം മേ ഓഹര കേസവാ’’തി. –

ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഓഹരാതി ഓഹാരേഹി. തം സുത്വാ രാജാ ‘‘നിസ്സംസയം മേ ഭാതാ ഉമ്മത്തകോ ജാതോ’’തി ദോമനസ്സപ്പത്തോ –

൨൧൩. ‘‘സോ നൂന മധുരം ഞാതി, ജീവിതം വിജഹിസ്സസി;

അപത്ഥിയം പത്ഥയസി, ചന്ദതോ സസമിച്ഛസീ’’തി. –

ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഞാതീതി കനിട്ഠം ആലപതി. അയമേത്ഥ അത്ഥോ – മയ്ഹം പിയഞാതി യം അതിമധുരം അത്തനോ ജീവിതം, തം വിജഹിസ്സസി മഞ്ഞേ, യോ അപത്ഥയിതബ്ബം പത്ഥേസീതി.

ഘടപണ്ഡിതോ രഞ്ഞോ വചനം സുത്വാ നിച്ചലോവ ഠത്വാ ‘‘ഭാതിക, ത്വം ചന്ദതോ സസം പത്ഥേന്തസ്സ തം അലഭിത്വാ ജീവിതക്ഖയോ ഭവിസ്സതീതി ജാനന്തോ കസ്മാ മതം പുത്തം അലഭിത്വാ അനുസോചസീ’’തി ഇമമത്ഥം ദീപേന്തോ –

൨൧൪. ‘‘ഏവം ചേ കണ്ഹ ജാനാസി, യഥഞ്ഞമനുസാസസി;

കസ്മാ പുരേ മതം പുത്തം, അജ്ജാപി മനുസോചസീ’’തി. –

ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഏവം ചേ, കണ്ഹ, ജാനാസീതി, ഭാതിക, കണ്ഹനാമക മഹാരാജ, ‘‘അലബ്ഭനേയ്യവത്ഥു നാമ ന പത്ഥേതബ്ബ’’ന്തി യദി ഏവം ജാനാസി. യഥഞ്ഞന്തി ഏവം ജാനന്തോവ യഥാ അഞ്ഞം അനുസാസസി, തഥാ അകത്വാ. കസ്മാ പുരേ മതം പുത്തന്തി അഥ കസ്മാ ഇതോ ചതുമാസമത്ഥകേ മതം പുത്തം അജ്ജാപി അനുസോചസീതി.

ഏവം സോ അന്തരവീഥിയം ഠിതകോവ ‘‘അഹം താവ ഏവം പഞ്ഞായമാനം പത്ഥേമി, ത്വം പന അപഞ്ഞായമാനസ്സത്ഥായ സോചസീ’’തി വത്വാ തസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തോ –

൨൧൫. ‘‘ന യം ലബ്ഭാ മനുസ്സേന, അമനുസ്സേന വാ പന;

ജാതോ മേ മാ മരി പുത്തോ, കുതോ ലബ്ഭാ അലബ്ഭിയം.

൨൧൬. ‘‘ന മന്താ മൂലഭേസജ്ജാ, ഓസധേഹി ധനേന വാ;

സക്കാ ആനയിതും കണ്ഹ, യം പേതമനുസോചസീ’’തി. – ഗാഥാദ്വയമാഹ;

൨൧൫. തത്ഥ യന്തി, ഭാതിക, യം ‘‘ഏവം ജാതോ മേ പുത്തോ മാ മരീ’’തി മനുസ്സേന വാ ദേവേന വാ പന ന ലബ്ഭാ ന സക്കാ ലദ്ധും, തം ത്വം പത്ഥേസി, തം പനേതം കുതോ ലബ്ഭാ, കേന കാരണേന ലദ്ധും സക്കാ. യസ്മാ അലബ്ഭിയം അലബ്ഭനേയ്യവത്ഥു നാമേതന്തി അത്ഥോ.

൨൧൬. മന്താതി മന്തപ്പയോഗേന. മൂലഭേസജ്ജാതി മൂലഭേസജ്ജേന. ഓസധേഹീതി നാനാവിധേഹി ഓസധേഹി. ധനേന വാതി കോടിസതസങ്ഖേന ധനേന വാപി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യം പേതമനുസോചസി, തം ഏതേഹി മന്തപ്പയോഗാദീഹിപി ആനേതും ന സക്കാതി.

പുന ഘടപണ്ഡിതോ ‘‘ഭാതിക, ഇദം മരണം നാമ ധനേന വാ ജാതിയാ വാ വിജ്ജായ വാ സീലേന വാ ഭാവനായ വാ ന സക്കാ പടിബാഹിതു’’ന്തി ദസ്സേന്തോ –

൨൧൭. ‘‘മഹദ്ധനാ മഹാഭോഗാ, രട്ഠവന്തോപി ഖത്തിയാ;

പഹൂതധനധഞ്ഞാസേ, തേപി നോ അജരാമരാ.

൨൧൮. ‘‘ഖത്തിയാ ബ്രാഹ്മണാ വേസ്സാ, സുദ്ദാ ചണ്ഡാലപുക്കുസ്സാ;

ഏതേ ചഞ്ഞേ ച ജാതിയാ, തേപി നോ അജരാമരാ.

൨൧൯. ‘‘യേ മന്തം പരിവത്തേന്തി, ഛളങ്ഗം ബ്രഹ്മചിന്തിതം;

ഏതേ ചഞ്ഞേ ച വിജ്ജായ, തേപി നോ അജരാമരാ.

൨൨൦. ‘‘ഇസയോ വാപി യേ സന്താ, സഞ്ഞതത്താ തപസ്സിനോ;

സരീരം തേപി കാലേന, വിജഹന്തി തപസ്സിനോ.

൨൨൧. ‘‘ഭാവിതത്താ അരഹന്തോ, കതകിച്ചാ അനാസവാ;

നിക്ഖിപന്തി ഇമം ദേഹം, പുഞ്ഞപാപപരിക്ഖയാ’’തി. –

പഞ്ചഹി ഗാഥാഹി രഞ്ഞോ ധമ്മം ദേസേസി.

൨൧൭. തത്ഥ മഹദ്ധനാതി നിധാനഗതസ്സേവ മഹതോ ധനസ്സ അത്ഥിതായ ബഹുധനാ. മഹാഭോഗാതി ദേവഭോഗസദിസായ മഹതിയാ ഭോഗസമ്പത്തിയാ സമന്നാഗതാ. രട്ഠവന്തോതി സകലരട്ഠവന്തോ. പഹൂതധനധഞ്ഞാസേതി തിണ്ണം ചതുന്നം വാ സംവച്ഛരാനം അത്ഥായ നിദഹിത്വാ ഠപേതബ്ബസ്സ നിച്ചപരിബ്ബയഭൂതസ്സ ധനധഞ്ഞസ്സ വസേന അപരിയന്തധനധഞ്ഞാ. തേപി നോ അജരാമരാതി തേപി ഏവം മഹാവിഭവാ മന്ധാതുമഹാസുദസ്സനാദയോ ഖത്തിയാ അജരാമരാ നാഹേസും, അഞ്ഞദത്ഥു മരണമുഖമേവ അനുപവിട്ഠാതി അത്ഥോ.

൨൧൮. ഏതേതി യഥാവുത്തഖത്തിയാദയോ. അഞ്ഞേതി അഞ്ഞതരാ ഏവംഭൂതാ അമ്ബട്ഠാദയോ. ജാതിയാതി അത്തനോ ജാതിനിമിത്തം അജരാമരാ നാഹേസുന്തി അത്ഥോ.

൨൧൯. മന്തന്തി വേദം. പരിവത്തേന്തീതി സജ്ഝായന്തി വാചേന്തി ച. അഥ വാ പരിവത്തേന്തീതി വേദം അനുപരിവത്തേന്താ ഹോമം കരോന്താ ജപന്തി. ഛളങ്ഗന്തി സിക്ഖാകപ്പനിരുത്തിബ്യാകരണജോതിസത്ഥഛന്ദോവിചിതിസങ്ഖാതേഹി ഛഹി അങ്ഗേഹി യുത്തം. ബ്രഹ്മചിന്തിതന്തി ബ്രാഹ്മണാനമത്ഥായ ബ്രഹ്മനാ ചിന്തിതം കഥിതം. വിജ്ജായാതി ബ്രഹ്മസദിസവിജ്ജായ സമന്നാഗതാ, തേപി നോ അജരാമരാതി അത്ഥോ.

൨൨൦-൨൨൧. ഇസയോതി യമനിയമാദീനം പടികൂലസഞ്ഞാദീനഞ്ച ഏസനട്ഠേന ഇസയോ. സന്താതി കായവാചാഹി സന്തസഭാവാ. സഞ്ഞതത്താതി രാഗാദീനം സംയമേന സംയതചിത്താ. കായതപനസങ്ഖാതോ തപോ ഏതേസം അത്ഥീതി തപസ്സിനോ. പുന തപസ്സിനോതി സംവരകാ. തേന ഏവം തപനിസ്സിതകാ ഹുത്വാ സരീരേന ച വിമോക്ഖം പത്തുകാമാപി സംവരകാ സരീരം വിജഹന്തി ഏവാതി ദസ്സേതി. അഥ വാ ഇസയോതി അധിസീലസിക്ഖാദീനം ഏസനട്ഠേന ഇസയോ, തദത്ഥം തപ്പടിപക്ഖാനം പാപധമ്മാനം വൂപസമേന സന്താ, ഏകാരമ്മണേ ചിത്തസ്സ സംയമേന സഞ്ഞതത്താ, സമ്മപ്പധാനയോഗതോ വീരിയതാപേന തപസ്സിനോ, സപ്പയോഗാ രാഗാദീനം സന്തപനേന തപസ്സിനോതി യോജേതബ്ബം. ഭാവിതത്താതി ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനഭാവനായ ഭാവിതചിത്താ.

ഏവം ഘടപണ്ഡിതേന ധമ്മേ കഥിതേ തം സുത്വാ രാജാ അപഗതസോകസല്ലോ പസന്നമാനസോ ഘടപണ്ഡിതം പസംസന്തോ –

൨൨൨. ‘‘ആദിത്തം വത മം സന്തം, ഘടസിത്തംവ പാവകം;

വാരിനാ വിയ ഓസിഞ്ചം, സബ്ബം നിബ്ബാപയേ ദരം.

൨൨൩. ‘‘അബ്ബഹീ വത മേ സല്ലം, സോകം ഹദയനിസ്സിതം;

യോ മേ സോകപരേതസ്സ, പുത്തസോകം അപാനുദി.

൨൨൪. ‘‘സ്വാഹം അബ്ബൂള്ഹസല്ലോസ്മി, സീതിഭൂതോസ്മി നിബ്ബുതോ;

ന സോചാമി ന രോദാമി, തവ സുത്വാന ഭാതിക.

൨൨൫. ‘‘ഏവം കരോന്തി സപ്പഞ്ഞാ, യേ ഹോന്തി അനുകമ്പകാ;

നിവത്തയന്തി സോകമ്ഹാ, ഘടോ ജേട്ഠംവ ഭാതരം.

൨൨൬. ‘‘യസ്സ ഏതാദിസാ ഹോന്തി, അമച്ചാ പരിചാരകാ;

സുഭാസിതേന അന്വേന്തി, ഘടോ ജേട്ഠംവ ഭാതര’’ന്തി. – സേസഗാഥാ അഭാസി;

൨൨൫. തത്ഥ ഘടോ ജേട്ഠംവ ഭാതരന്തി യഥാ ഘടപണ്ഡിതോ അത്തനോ ജേട്ഠഭാതരം മതപുത്തസോകാഭിഭൂതം അത്തനോ ഉപായകോസല്ലേന ചേവ ധമ്മകഥായ ച തതോ പുത്തസോകതോ വിനിവത്തയി, ഏവം അഞ്ഞേപി സപ്പഞ്ഞാ യേ ഹോന്തി അനുകമ്പകാ, തേ ഞാതീനം ഉപകാരം കരോന്തീതി അത്ഥോ.

൨൨൬. യസ്സ ഏതാദിസാ ഹോന്തീതി അയം അഭിസമ്ബുദ്ധഗാഥാ. തസ്സത്ഥോ – യഥാ യേന കാരണേന പുത്തസോകപരേതം രാജാനം വാസുദേവം ഘടപണ്ഡിതോ സോകഹരണത്ഥായ സുഭാസിതേന അന്വേസി അനുഏസി, യസ്സ അഞ്ഞസ്സാപി ഏതാദിസാ പണ്ഡിതാ അമച്ചാ പടിലദ്ധാ അസ്സു, തസ്സ കുതോ സോകോതി! സേസഗാഥാ ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാ ഏവാതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘ഏവം, ഉപാസക, പോരാണകപണ്ഡിതാ പണ്ഡിതാനം കഥം സുത്വാ പുത്തസോകം ഹരിംസൂ’’തി വത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി. സച്ചപരിയോസാനേ ഉപാസകോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹീതി.

കണ്ഹപേതവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.