൨. സാരിപുത്തത്ഥേരമാതുപേതിവത്ഥുവണ്ണനാ

നഗ്ഗാ ദുബ്ബണ്ണരൂപാസീതി ഇദം സത്ഥരി വേളുവനേ വിഹരന്തേ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ഇതോ പഞ്ചമായ ജാതിയാ മാതുഭൂതം പേതിം ആരബ്ഭ വുത്തം. ഏകദിവസം ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ആയസ്മാ ച അനുരുദ്ധോ ആയസ്മാ ച കപ്പിനോ രാജഗഹസ്സ അവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്മിം അരഞ്ഞായതനേ വിഹരന്തി. തേന ച സമയേന ബാരാണസിയം അഞ്ഞതരോ ബ്രാഹ്മണോ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ സമണബ്രാഹ്മണകപണദ്ധികവനിബ്ബകയാചകാനം ഓപാനഭൂതോ അന്നപാനവത്ഥസയനാദീനി ദേതി. ദേന്തോ ച ആഗതാഗതാനം യഥാകാലം യഥാരഹഞ്ച പാദോദകപാദബ്ഭഞ്ജനാദിദാനാനുപുബ്ബകം സബ്ബാഭിദേയ്യം പടിപന്നോ ഹോതി, പുരേഭത്തം ഭിക്ഖൂ അന്നപാനാദിനാ സക്കച്ചം പരിവിസതി. സോ ദേസന്തരം ഗച്ഛന്തോ ഭരിയം ആഹ – ‘‘ഭോതി, യഥാപഞ്ഞത്തം ഇമം ദാനവിധിം അപരിഹാപേന്തീ സക്കച്ചം അനുപതിട്ഠാഹീ’’തി. സാ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ തസ്മിം പക്കന്തേ ഏവ താവ ഭിക്ഖൂനം പഞ്ഞത്തം ദാനവിധിം പച്ഛിന്ദി, അദ്ധികാനം പന നിവാസത്ഥായ ഉപഗതാനം ഗേഹപിട്ഠിതോ ഛഡ്ഡിതം ജരസാലം ദസ്സേസി ‘‘ഏത്ഥ വസഥാ’’തി. അന്നപാനാദീനം അത്ഥായ തത്ഥ അദ്ധികേസു ആഗതേസു ‘‘ഗൂഥം ഖാദഥ, മുത്തം പിവഥ, ലോഹിതം പിവഥ, തുമ്ഹാകം മാതു മത്ഥലുങ്ഗം ഖാദഥാ’’തി യം യം അസുചി ജേഗുച്ഛം, തസ്സ തസ്സ നാമം ഗഹേത്വാ നിട്ഠുരം വദതി.

സാ അപരേന സമയേന കാലം കത്വാ കമ്മാനുഭാവുക്ഖിത്താ പേതയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ അത്തനോ വചീദുച്ചരിതാനുരൂപം ദുക്ഖം അനുഭവന്തീ പുരിമജാതിസമ്ബന്ധം അനുസ്സരിത്വാ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ സന്തികം ഉപസങ്കമിതുകാമാ തസ്സ വിഹാരദ്വാരം സമ്പാപുണി, തസ്സ വിഹാരദ്വാരദേവതായോ വിഹാരപ്പവേസനം നിവാരേസും. സാ കിര ഇതോ പഞ്ചമായ ജാതിയാ ഥേരസ്സ മാതുഭൂതപുബ്ബാ, തസ്മാ ഏവമാഹ – ‘‘അഹം അയ്യസ്സ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ഇതോ പഞ്ചമായ ജാതീയാ മാതാ, ദേഥ മേ ദ്വാരപ്പവേസനം ഥേരം ദട്ഠു’’ന്തി. തം സുത്വാ ദേവതാ തസ്സാ പവേസനം അനുജാനിംസു. സാ പവിസിത്വാ ചങ്കമനകോടിയം ഠത്വാ ഥേരസ്സ അത്താനം ദസ്സേസി. ഥേരോ തം ദിസ്വാ കരുണായ സഞ്ചോദിതമാനസോ ഹുത്വാ –

൧൧൬. ‘‘നഗ്ഗാ ദുബ്ബണ്ണരൂപാസി, കിസാ ധമനിസന്ഥതാ;

ഉപ്ഫാസുലികേ കിസികേ, കാ നു ത്വം ഇധ തിട്ഠസീ’’തി. –

ഗാഥായ പുച്ഛി. സാ ഥേരേന പുട്ഠാ പടിവചനം ദേന്തീ –

൧൧൭. ‘‘അഹം തേ സകിയാ മാതാ, പുബ്ബേ അഞ്ഞാസു ജാതീസു;

ഉപപന്നാ പേത്തിവിസയം, ഖുപ്പിപാസസമപ്പിതാ.

൧൧൮. ‘‘ഛഡ്ഡിതം ഖിപിതം ഖേളം, സിങ്ഘാണികം സിലേസുമം;

വസഞ്ച ഡയ്ഹമാനാനം, വിജാതാനഞ്ച ലോഹിതം.

൧൧൯. ‘‘വണികാനഞ്ച യം ഘാന-സീസച്ഛിന്നാന ലോഹിതം;

ഖുദാപരേതാ ഭുഞ്ജാമി, ഇച്ഛിപുരിസനിസ്സിതം.

൧൨൦. ‘‘പുബ്ബലോഹിതം ഭക്ഖാമി, പസൂനം മാനുസാന ച;

അലേണാ അനഗാരാ ച, നീലമഞ്ചപരായണാ.

൧൨൧. ‘‘ദേഹി പുത്തക മേ ദാനം, ദത്വാ അന്വാദിസാഹി മേ;

അപ്പേവ നാമ മുച്ചേയ്യം, പുബ്ബലോഹിതഭോജനാ’’തി. – പഞ്ചഗാഥാ അഭാസി;

൧൧൭. തത്ഥ അഹം തേ സകിയാ മാതാതി അഹം തുയ്ഹം ജനനിഭാവതോ സകിയാ മാതാ. പുബ്ബേ അഞ്ഞാസു ജാതീസൂതി മാതാ ഹോന്തീപി ന ഇമിസ്സം ജാതിയം, അഥ ഖോ പുബ്ബേ അഞ്ഞാസു ജാതീസു, ഇതോ പഞ്ചമിയന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഉപപന്നാ പേത്തിവിസയന്തി പടിസന്ധിവസേന പേതലോകം ഉപഗതാ. ഖുപ്പിപാസസമപ്പിതാതി ഖുദായ ച പിപാസായ ച അഭിഭൂതാ, നിരന്തരം ജിഘച്ഛാപിപാസാഹി അഭിഭുയ്യമാനാതി അത്ഥോ.

൧൧൮-൧൧൯. ഛഡ്ഡിതന്തി ഉച്ഛിട്ഠകം, വന്തന്തി അത്ഥോ. ഖിപിതന്തി ഖിപിതേന സദ്ധിം മുഖതോ നിക്ഖന്തമലം. ഖേളന്തി നിട്ഠുഭം. സിങ്ഘാണികന്തി മത്ഥലുങ്ഗതോ വിസ്സന്ദിത്വാ നാസികായ നിക്ഖന്തമലം. സിലേസുമന്തി സേമ്ഹം. വസഞ്ച ഡയ്ഹമാനാനന്തി ചിതകസ്മിം ഡയ്ഹമാനാനം കളേവരാനം വസാതേലഞ്ച. വിജാതാനഞ്ച ലോഹിതന്തി പസൂതാനം ഇത്ഥീനം ലോഹിതം, ഗബ്ഭമലം ച-സദ്ദേന സങ്ഗണ്ഹാതി. വണികാനന്തി സഞ്ജാതവണാനം. യന്തി യം ലോഹിതന്തി സമ്ബന്ധോ. ഘാനസീസച്ഛിന്നാനന്തി ഘാനച്ഛിന്നാനം സീസച്ഛിന്നാനഞ്ച യം ലോഹിതം, തം ഭുഞ്ജാമീതി യോജനാ. ദേസനാസീസമേതം ‘‘ഘാനസീസച്ഛിന്നാന’’ന്തി, യസ്മാ ഹത്ഥപാദാദിച്ഛിന്നാനമ്പി ലോഹിതം ഭുഞ്ജാമിയേവ. തഥാ ‘‘വണികാന’’ന്തി ഇമിനാ തേസമ്പി ലോഹിതം സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഖുദാപരേതാതി ജിഘച്ഛാഭിഭൂതാ ഹുത്വാ. ഇത്ഥിപുരിസനിസ്സിതന്തി ഇത്ഥിപുരിസസരീരനിസ്സിതം യഥാവുത്തം അഞ്ഞഞ്ച ചമ്മമംസന്ഹാരുപുബ്ബാദികം പരിഭുഞ്ജാമീതി ദസ്സേതി.

൧൨൦-൧൨൧. പസൂനന്തി അജഗോമഹിംസാദീനം. അലേണാതി അസരണാ. അനഗാരാതി അനാവാസാ. നീലമഞ്ചപരായണാതി സുസാനേ ഛഡ്ഡിതമലമഞ്ചസയനാ. അഥ വാ നീലാതി ഛാരികങ്ഗാരബഹുലാ സുസാനഭൂമി അധിപ്പേതാ, തംയേവ മഞ്ചം വിയ അധിസയനാതി അത്ഥോ. അന്വാദിസാഹി മേതി യഥാ ദിന്നം ദക്ഖിണം മയ്ഹം ഉപകപ്പതി, തഥാ ഉദ്ദിസ പത്തിദാനം ദേഹി. അപ്പേവ നാമ മുച്ചേയ്യം, പുബ്ബലോഹിതഭോജനാതി തവ ഉദ്ദിസനേന ഏതസ്മാ പുബ്ബലോഹിതഭോജനാ പേതജീവികാ അപി നാമ മുച്ചേയ്യം.

തം സുത്വാ ആയസ്മാ സാരിപുത്തത്ഥേരോ ദുതിയദിവസേ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരാദികേ തയോ ഥേരേ ആമന്തേത്വാ തേഹി സദ്ധിം രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരന്തോ രഞ്ഞോ ബിമ്ബിസാരസ്സ നിവേസനം അഗമാസി. രാജാ ഥേരേ ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘കിം, ഭന്തേ, ആഗതത്ഥാ’’തി ആഗമനകാരണം പുച്ഛി. ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തം പവത്തിം രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ ‘‘അഞ്ഞാതം, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ഥേരേ വിസ്സജ്ജേത്വാ സബ്ബകമ്മികം അമച്ചം പക്കോസാപേത്വാ ആണാപേസി ‘‘നഗരസ്സ അവിദൂരേ വിവിത്തേ ഛായൂദകസമ്പന്നേ ഠാനേ ചതസ്സോ കുടിയോ കാരേഹീ’’തി. അന്തേപുരേ ച പഹോനകവിസേസവസേന തിധാ വിഭജിത്വാ ചതസ്സോ കുടിയോ പടിച്ഛാപേസി, സയഞ്ച തത്ഥ ഗന്ത്വാ കാതബ്ബയുത്തകം അകാസി. നിട്ഠിതാസു കുടികാസു സബ്ബം ബലികരണം സജ്ജാപേത്വാ അന്നപാനവത്ഥാദീനി ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ചാതുദ്ദിസസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അനുച്ഛവികേ സബ്ബപരിക്ഖാരേ ച ഉപട്ഠാപേത്വാ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ തം സബ്ബം നിയ്യാദേസി. അഥ ഥേരോ തം പേതിം ഉദ്ദിസ്സ തം സബ്ബം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ചാതുദ്ദിസസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അദാസി. സാ പേതീ തം അനുമോദിത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ സബ്ബകാമസമിദ്ധാ ച ഹുത്വാ അപരദിവസേ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ സന്തികം ഉപഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. തം ഥേരോ പടിപുച്ഛി, സാ അത്തനോ പേതൂപപത്തിം പുന ദേവൂപപത്തിഞ്ച വിത്ഥാരതോ കഥേസി. തേന വുത്തം –

൧൨൨. ‘‘മാതുയാ വചനം സുത്വാ, ഉപതിസ്സോനുകമ്പകോ;

ആമന്തയി മോഗ്ഗല്ലാനം, അനുരുദ്ധഞ്ച കപ്പിനം.

൧൨൩. ‘‘ചതസ്സോ കുടിയോ കത്വാ, സങ്ഘേ ചാതുദ്ദിസേ അദാ;

കുടിയോ അന്നപാനഞ്ച, മാതു ദക്ഖിണമാദിസീ.

൧൨൪. ‘‘സമനന്തരാനുദ്ദിട്ഠേ, വിപാകോ ഉദപജ്ജഥ;

ഭോജനം പാനീയം വത്ഥം, ദക്ഖിണായ ഇദം ഫലം.

൧൨൫. ‘‘തതോ സുദ്ധാ സുചിവസനാ, കാസികുത്തമധാരിനീ;

വിചിത്തവത്ഥാഭരണാ, കോലികം ഉപസങ്കമീ’’തി.

൧൨൩. തത്ഥ സങ്ഘേ ചാതുദ്ദിസേ അദാതി ചാതുദ്ദിസസ്സ സങ്ഘസ്സ അദാസി, നിയ്യാദേസീതി അത്ഥോ. സേസം വുത്തത്ഥമേവ.

അഥായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തം പേതിം –

൧൨൬. ‘‘അഭിക്കന്തേന വണ്ണേന, യാ ത്വം തിട്ഠസി ദേവതേ;

ഓഭാസേന്തീ ദിസാ സബ്ബാ, ഓസധീ വിയ താരകാ.

൧൨൭. ‘‘കേന തേതാദിസോ വണ്ണോ, തേന തേ ഇധ മിജ്ഝതി;

ഉപ്പജ്ജന്തി ച തേ ഭോഗാ, യേ കേചി മനസോ പിയാ.

൧൨൮. ‘‘പുച്ഛാമി തം ദേവി മഹാനുഭാവേ, മനുസ്സഭൂതാ കിമകാസി പുഞ്ഞം;

കേനാസി ഏവം ജലിതാനുഭാവാ,

വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി. – പുച്ഛി;

൧൨൯-൧൩൩. അഥ സാ ‘‘സാരിപുത്തസ്സാഹം മാതാ’’തിആദിനാ വിസ്സജ്ജേസി. സേസം വുത്തത്ഥമേവ. അഥായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തം പവത്തിം ഭഗവതോ ആരോചേസി. ഭഗവാ തമത്ഥം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ സമ്പത്തപരിസായ ധമ്മം ദേസേസി, സാ ദേസനാ മഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ അഹോസീതി.

സാരിപുത്തത്ഥേരമാതുപേതിവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.