൧൦. ഉത്തരമാതുപേതിവത്ഥുവണ്ണനാ

ദിവാവിഹാരഗതം ഭിക്ഖുന്തി ഇദം ഉത്തരമാതുപേതിവത്ഥു. തത്രായം അത്ഥവിഭാവനാ – സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ പഠമമഹാസങ്ഗീതിയാ പവത്തിതായ ആയസ്മാ മഹാകച്ചായനോ ദ്വാദസഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം കോസമ്ബിയാ അവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്മിം അരഞ്ഞായതനേ വിഹാസി. തേന ച സമയേന രഞ്ഞോ ഉദേനസ്സ അഞ്ഞതരോ അമച്ചോ കാലമകാസി, തേന ച പുബ്ബേ നഗരേ കമ്മന്താ അധിട്ഠിതാ അഹേസും. അഥ രാജാ തസ്സ പുത്തം ഉത്തരം നാമ മാണവം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ത്വഞ്ച പിതരാ അധിട്ഠിതേ കമ്മന്തേ സമനുസാസാ’’തി തേന ഠിതട്ഠാനേ ഠപേസി.

സോ ച സാധൂതി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഏകദിവസം നഗരപടിസങ്ഖരണിയാനം ദാരൂനം അത്ഥായ വഡ്ഢകിയോ ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞം ഗതോ. തത്ഥ ആയസ്മതോ മഹാകച്ചായനത്ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം ഉപഗന്ത്വാ ഥേരം തത്ഥ പംസുകൂലചീവരധരം വിവിത്തം നിസിന്നം ദിസ്വാ ഇരിയാപഥേയേവ പസീദിത്വാ കതപടിസന്ഥാരോ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഥേരോ തസ്സ ധമ്മം കഥേസി. സോ ധമ്മം സുത്വാ രതനത്തയേ സഞ്ജാതപ്പസാദോ സരണേസു പതിട്ഠായ ഥേരം നിമന്തേസി – ‘‘അധിവാസേഥ മേ, ഭന്തേ, സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖൂഹി അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. അധിവാസേസി ഥേരോ തുണ്ഹീഭാവേന. സോ തതോ നിക്ഖമിത്വാ നഗരം ഗന്ത്വാ അഞ്ഞേസം ഉപാസകാനം ആചിക്ഖി – ‘‘ഥേരോ മയാ സ്വാതനായ നിമന്തിതോ, തുമ്ഹേഹിപി മമ ദാനഗ്ഗം ആഗന്തബ്ബ’’ന്തി.

സോ ദുതിയദിവസേ കാലസ്സേവ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ കാലം ആരോചാപേത്വാ സദ്ധിം ഭിക്ഖൂഹി ആഗച്ഛന്തസ്സ ഥേരസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ വന്ദിത്വാ പുരക്ഖത്വാ ഗേഹം പവേസേസി. അഥ മഹാരഹകപ്പിയപച്ചത്ഥരണഅത്ഥതേസു ആസനേസു ഥേരേ ച ഭിക്ഖൂസു ച നിസിന്നേസു ഗന്ധപുപ്ഫധൂപേഹി പൂജം കത്വാ പണീതേന അന്നപാനേന തേ സന്തപ്പേത്വാ സഞ്ജാതപ്പസാദോ കതഞ്ജലീ അനുമോദനം സുണിത്വാ കതഭത്താനുമോദനേ ഥേരേ ഗച്ഛന്തേ പത്തം ഗഹേത്വാ അനുഗച്ഛന്തോ നഗരതോ നിക്ഖമിത്വാ പടിനിവത്തന്തോ ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി നിച്ചം മമ ഗേഹം പവിസിതബ്ബ’’ന്തി യാചിത്വാ ഥേരസ്സ അധിവാസനം ഞത്വാ നിവത്തി. ഏവം സോ ഥേരം ഉപട്ഠഹന്തോ തസ്സ ഓവാദേ പതിട്ഠായ സോതാപത്തിഫലം പാപുണി, വിഹാരഞ്ച കാരേസി, സബ്ബേ ച അത്തനോ ഞാതകേ സാസനേ അഭിപ്പസന്നേ അകാസി.

മാതാ പനസ്സ മച്ഛേരമലപരിയുട്ഠിതചിത്താ ഹുത്വാ ഏവം പരിഭാസി – ‘‘യം ത്വം മമ അനിച്ഛന്തിയാ ഏവ സമണാനം അന്നപാനം ദേസി, തം തേ പരലോകേ ലോഹിതം സമ്പജ്ജതൂ’’തി. ഏകം പന മോരപിഞ്ഛകലാപം വിഹാരമഹദിവസേ ദിയ്യമാനം അനുജാനി. സാ കാലം കത്വാ പേതയോനിയം ഉപ്പജ്ജി, മോരപിഞ്ഛകലാപദാനാനുമോദനേന പനസ്സാ കേസാ നീലാ സിനിദ്ധാ വേല്ലിതഗ്ഗാ സുഖുമാ ദീഘാ ച അഹേസും. സാ യദാ ഗങ്ഗാനദിം ‘‘പാനീയം പിവിസ്സാമീ’’തി ഓതരതി, തദാ നദീ ലോഹിതപൂരാ ഹോതി. സാ പഞ്ചപണ്ണാസ വസ്സാനി ഖുപ്പിപാസാഭിഭൂതാ വിചരിത്വാ ഏകദിവസം കങ്ഖാരേവതത്ഥേരം ഗങ്ഗായ തീരേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നം ദിസ്വാ അത്താനം അത്തനോ കേസേഹി പടിച്ഛാദേത്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ പാനീയം യാചി. തം സന്ധായ വുത്തം –

൩൩൧. ‘‘ദിവാവിഹാരഗതം ഭിക്ഖും, ഗങ്ഗാതീരേ നിസിന്നകം;

തം പേതീ ഉപസങ്കമ്മ, ദുബ്ബണ്ണാ ഭീരുദസ്സനാ.

൩൩൨. ‘‘കേസാ ചസ്സാ അതിദീഘാ, യാവഭൂമാവലമ്ബരേ;

കേസേഹി സാ പടിച്ഛന്നാ, സമണം ഏതദബ്രവീ’’തി. –

ഇമാ ദ്വേ ഗാഥാ സങ്ഗീതികാരകേഹി ഇധ ആദിതോ ഠപിതാ.

തത്ഥ ഭീരുദസ്സനാതി ഭയാനകദസ്സനാ. ‘‘രുദ്ദദസ്സനാ’’തി വാ പാഠോ, ബീഭച്ഛഭാരിയദസ്സനാതി അത്ഥോ. യാവഭൂമാവലമ്ബരേതി യാവ ഭൂമി, താവ ഓലമ്ബന്തി. പുബ്ബേ ‘‘ഭിക്ഖു’’ന്തി ച പച്ഛാ ‘‘സമണ’’ന്തി ച കങ്ഖാരേവതത്ഥേരമേവ സന്ധായ വുത്തം.

സാ പന പേതീ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ പാനീയം യാചന്തീ –

൩൩൩. ‘‘പഞ്ചപണ്ണാസ വസ്സാനി, യതോ കാലകതാ അഹം;

നാഭിജാനാമി ഭുത്തം വാ, പീതം വാ പന പാനിയം;

ദേഹി ത്വം പാനിയം ഭന്തേ, തസിതാ പാനിയായ മേ’’തി. – ഇമം ഗാഥമാഹ;

൩൩൩. തത്ഥ നാഭിജാനാമി ഭുത്തം വാതി ഏവം ദീഘമന്തരേ കാലേ ഭോജനം ഭുത്തം വാ പാനീയം പീതം വാ നാഭിജാനാമി, ന ഭുത്തം ന പീതന്തി അത്ഥോ. തസിതാതി പിപാസിതാ. പാനിയായാതി പാനീയത്ഥായ ആഹിണ്ഡന്തിയാ മേ പാനീയം ദേഹി, ഭന്തേതി യോജനാ.

ഇതോ പരം –

൩൩൪. ‘‘അയം സീതോദികാ ഗങ്ഗാ, ഹിമവന്തതോ സന്ദതി;

പിവ ഏത്തോ ഗഹേത്വാന, കിം മം യാചസി പാനിയം.

൩൩൫. ‘‘സചാഹം ഭന്തേ ഗങ്ഗായ, സയം ഗണ്ഹാമി പാനിയം;

ലോഹിതം മേ പരിവത്തതി, തസ്മാ യാചാമി പാനിയം.

൩൩൬. ‘‘കിം നു കായേന വാചായ, മനസാ ദുക്കടം കതം;

കിസ്സകമ്മവിപാകേന, ഗങ്ഗാ തേ ഹോതി ലോഹിതം.

൩൩൭. ‘‘പുത്തോ മേ ഉത്തരോ നാമ, സദ്ധോ ആസി ഉപാസകോ;

സോ ച മയ്ഹം അകാമായ, സമണാനം പവേച്ഛതി.

൩൩൮. ‘‘ചീവരം പിണ്ഡപാതഞ്ച, പച്ചയം സയനാസനം;

തമഹം പരിഭാസാമി, മച്ഛേരേന ഉപദ്ദുതാ.

൩൩൯. ‘‘യം ത്വം മയ്ഹം അകാമായ, സമണാനം പവേച്ഛസി;

ചീവരം പിണ്ഡപാതഞ്ച, പച്ചയം സയനാസനം.

൩൪൦. ‘‘ഏതം തേ പരലോകസ്മിം, ലോഹിതം ഹോതു ഉത്തര;

തസ്സകമ്മവിപാകേന, ഗങ്ഗാ മേ ഹോതി ലോഹിത’’ന്തി. –

ഇമാ ഥേരസ്സ ച പേതിയാ ച വചനപടിവചനഗാഥാ.

൩൩൪. തത്ഥ ഹിമവന്തതോതി മഹതോ ഹിമസ്സ അത്ഥിതായ ‘‘ഹിമവാ’’തി ലദ്ധനാമതോ പബ്ബതരാജതോ. സന്ദതീതി പവത്തതി. ഏത്തോതി ഇതോ മഹാഗങ്ഗാതോ. കിന്തി കസ്മാ മം യാചസി പാനീയം, ഗങ്ഗാനദിം ഓതരിത്വാ യഥാരുചി പിവാതി ദസ്സേതി.

൩൩൫. ലോഹിതം മേ പരിവത്തതീതി ഉദകം സന്ദമാനം മയ്ഹം പാപകമ്മഫലേന ലോഹിതം ഹുത്വാ പരിവത്തതി പരിണമതി, തായ ഗഹിതമത്തം ഉദകം ലോഹിതം ജായതി.

൩൩൭-൪൦. മയ്ഹം അകാമായാതി മമ അനിച്ഛന്തിയാ. പവേച്ഛതീതി ദേതി. പച്ചയന്തി ഗിലാനപച്ചയം. ഏതന്തി യം ഏതം ചീവരാദികം പച്ചയജാതം സമണാനം പവേച്ഛസി ദേസി, ഏതം തേ പരലോകസ്മിം ലോഹിതം ഹോതു ഉത്തരാതി അഭിസപനവസേന കതം പാപകമ്മം, തസ്സ വിപാകേനാതി യോജനാ.

അഥായസ്മാ രേവതോ തം പേതിം ഉദ്ദിസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പാനീയം അദാസി, പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഭത്തം ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖൂനമദാസി, സങ്കാരകൂടാദിതോ പംസുകൂലം ഗഹേത്വാ ധോവിത്വാ ഭിസിഞ്ച ചിമിലികഞ്ച കത്വാ ഭിക്ഖൂനം അദാസി, തേന ചസ്സാ പേതിയാ ദിബ്ബസമ്പത്തിയോ അഹേസും. സാ ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ അത്തനാ ലദ്ധദിബ്ബസമ്പത്തിം ഥേരസ്സ ദസ്സേസി. ഥേരോ തം പവത്തിം അത്തനോ സന്തികം ഉപഗതാനം ചതുന്നം പരിസാനം പകാസേത്വാ ധമ്മകഥം കഥേസി. തേന മഹാജനോ സഞ്ജാതസംവേഗോ വിഗതമലമച്ഛേരോ ഹുത്വാ ദാനസീലാദികുസലധമ്മാഭിരതോ അഹോസീതി. ഇദം പന പേതവത്ഥു ദുതിയസങ്ഗീതിയം സങ്ഗഹം ആരുള്ഹന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഉത്തരമാതുപേതിവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.