൧൧. സുത്തപേതവത്ഥുവണ്ണനാ

അഹം പുരേ പബ്ബജിതസ്സ ഭിക്ഖുനോതി ഇദം സുത്തപേതവത്ഥു. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? സാവത്ഥിയാ കിര അവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്മിം ഗാമകേ അമ്ഹാകം സത്ഥരി അനുപ്പന്നേയേവ സത്തന്നം വസ്സസതാനം ഉപരി അഞ്ഞതരോ ദാരകോ ഏകം പച്ചേകബുദ്ധം ഉപട്ഠഹി. തസ്സ മാതാ തസ്മിം വയപ്പത്തേ തസ്സത്ഥായ സമാനകുലതോ അഞ്ഞതരം കുലധീതരം ആനേസി. വിവാഹദിവസേയേവ ച സോ കുമാരോ സഹായേഹി സദ്ധിം ന്ഹായിതും ഗതോ അഹിനാ ദട്ഠോ കാലമകാസി, ‘‘യക്ഖഗാഹേനാ’’തിപി വദന്തി. സോ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ഉപട്ഠാനേന ബഹും കുസലകമ്മം കത്വാ ഠിതോപി തസ്സാ ദാരികായ പടിബദ്ധചിത്തതായ വിമാനപേതോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, മഹിദ്ധികോ പന അഹോസി മഹാനുഭാവോ.

അഥ സോ തം ദാരികം അത്തനോ വിമാനം നേതുകാമോ ‘‘കേന നു ഖോ ഉപായേന ഏസാ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയകമ്മം കത്വാ മയാ സദ്ധിം ഇധ അഭിരമേയ്യാ’’തി തസ്സാ ദിബ്ബഭോഗസമ്പത്തിയാ അനുഭവനഹേതും വീമംസന്തോ പച്ചേകബുദ്ധം ചീവരകമ്മം കരോന്തം ദിസ്വാ മനുസ്സരൂപേന ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘കിം, ഭന്തേ, സുത്തകേന അത്ഥോ അത്ഥീ’’തി ആഹ. ‘‘ചീവരകമ്മം കരോമി, ഉപാസകാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, അസുകസ്മിം ഠാനേ സുത്തഭിക്ഖം ചരഥാ’’തി തസ്സാ ദാരികായ ഗേഹം ദസ്സേസി. പച്ചേകബുദ്ധോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഘരദ്വാരേ അട്ഠാസി. അഥ സാ പച്ചേകബുദ്ധം തത്ഥ ഠിതം ദിസ്വാ പസന്നമാനസാ ‘‘സുത്തകേന മേ അയ്യോ അത്ഥികോ’’തി ഞത്വാ ഏകം സുത്തഗുളം അദാസി. അഥ സോ അമനുസ്സോ മനുസ്സരൂപേന തസ്സ ദാരികായ ഘരം ഗന്ത്വാ തസ്സാ മാതരം യാചിത്വാ തായ സദ്ധിം കതിപാഹം വസിത്വാ തസ്സാ മാതുയാ അനുഗ്ഗഹത്ഥം തസ്മിം ഗേഹേ സബ്ബഭാജനാനി ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണസ്സ പൂരേത്വാ സബ്ബത്ഥ ഉപരി നാമം ലിഖി ‘‘ഇദം ദേവദത്തിയം ധനം ന കേനചി ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി, തഞ്ച ദാരികം ഗഹേത്വാ അത്തനോ വിമാനം അഗമാസി. തസ്സാ മാതാ പഹൂതം ധനം ലഭിത്വാ അത്തനോ ഞാതകാനം കപണദ്ധികാദിനഞ്ച ദത്വാ അത്തനാ ച പരിഭുഞ്ജിത്വാ കാലം കരോന്തീ ‘‘മമ ധീതാ ആഗച്ഛതി ചേ, ഇദം ധനം ദസ്സേഥാ’’തി ഞാതകാനം കഥേത്വാ കാലമകാസി.

തതോ സത്തന്നം വസ്സസതാനം അച്ചയേന അമ്ഹാകം ഭഗവതി ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കേ അനുക്കമേന സാവത്ഥിയം വിഹരന്തേ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ തേന അമനുസ്സേന സദ്ധിം വസന്തിയാ ഉക്കണ്ഠാ ഉപ്പജ്ജി. സാ തം ‘‘സാധു, അയ്യപുത്ത, മം സകഞ്ഞേവ ഗേഹം പടിനേഹീ’’തി വദന്തീ –

൩൪൧. ‘‘അഹം പുരേ പബ്ബജിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ,

സുത്തം അദാസിം ഉപസങ്കമ്മ യാചിതാ;

തസ്സ വിപാകോ വിപുലഫലൂപലബ്ഭതി,

ബഹുകാ ച മേ ഉപ്പജ്ജരേ വത്ഥകോടിയോ.

൩൪൨. ‘‘പുപ്ഫാഭികിണ്ണം രമിതം വിമാനം, അനേകചിത്തം നരനാരിസേവിതം;

സാഹം ഭുഞ്ജാമി ച പാരുപാമി ച, പഹൂതവിത്താ ന ച താവ ഖീയതി.

൩൪൩. ‘‘തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകമന്വയാ, സുഖഞ്ച സാതഞ്ച ഇധൂപലബ്ഭതി;

സാഹം ഗന്ത്വാ പുനദേവ മാനുസം, കാഹാമി പുഞ്ഞാനി നയയ്യപുത്ത മ’’ന്തി. –

ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി.

൩൪൧. തത്ഥ ‘‘പബ്ബജിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി ഇദം പച്ചേകബുദ്ധം സദ്ധായ വുത്തം. സോ ഹി കാമാദിമലാനം അത്തനോ സന്താനതോ അനവസേസതോ പബ്ബാജിതത്താ പഹീനത്താ പരമത്ഥതോ ‘‘പബ്ബജിതോ’’തി, ഭിന്നകിലേസത്താ ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി ച വത്തബ്ബതം അരഹതി. സുത്തന്തി കപ്പാസിയസുത്തം. ഉപസങ്കമ്മാതി മയ്ഹം ഗേഹം ഉപസങ്കമിത്വാ. യാചിതാതി ‘‘ഉദ്ദിസ്സ അരിയാ തിട്ഠന്തി, ഏസാ അരിയാന യാചനാ’’തി (ജാ. ൧.൭.൫൯) ഏവം വുത്തായ കായവിഞ്ഞത്തിപയോഗസങ്ഖാതായ ഭിക്ഖാചരിയായ യാചിതാ. തസ്സാതി തസ്സ സുത്തദാനസ്സ. വിപാകോ വിപുലഫലൂപലബ്ഭതീതി വിപുലഫലോ ഉളാരഉദയോ മഹാഉദയോ വിപാകോ ഏതരഹി ഉപലബ്ഭതി പച്ചനുഭവീയതി. ബഹുകാതി അനേകാ. വത്ഥകോടിയോതി വത്ഥാനം കോടിയോ, അനേകസതസഹസ്സപഭേദാനി വത്ഥാനീതി അത്ഥോ.

൩൪൨. അനേകചിത്തന്തി നാനാവിധചിത്തകമ്മം, അനേകേഹി വാ മുത്താമണിആദീഹി രതനേഹി വിചിത്തരൂപം. നരനാരിസേവിതന്തി പരിചാരകഭൂതേഹി നരേഹി നാരീഹി ച ഉപസേവിതം. സാഹം ഭുഞ്ജാമീതി സാ അഹം തം വിമാനം പരിഭുഞ്ജാമി. പാരുപാമീതി അനേകാസു വത്ഥകോടീസു ഇച്ഛിതിച്ഛിതം നിവാസേമി ചേവ പരിദഹാമി ച. പഹൂതവിത്താതി പഹൂതവിത്തൂപകരണാ മഹദ്ധനാ മഹാഭോഗാ. ന ച താവ ഖീയതീതി തഞ്ച വിത്തം ന ഖീയതി, ന പരിക്ഖയം പരിയാദാനം ഗച്ഛതി.

൩൪൩. തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകമന്വയാതി തസ്സേവ സുത്തദാനമയപുഞ്ഞകമ്മസ്സ അന്വയാ പച്ചയാ ഹേതുഭാവേന വിപാകഭൂതം സുഖം, ഇട്ഠമധുരസങ്ഖാതം സാതഞ്ച ഇധ ഇമസ്മിം വിമാനേ ഉപലബ്ഭതി. ഗന്ത്വാ പുനദേവ മാനുസന്തി പുന ഏവ മനുസ്സലോകം ഉപഗന്ത്വാ. കാഹാമി പുഞ്ഞാനീതി മയ്ഹം സുഖവിസേസനിപ്ഫാദകാനി പുഞ്ഞാനി കരിസ്സാമി, യേസം വാ മയാ അയം സമ്പത്തി ലദ്ധാതി അധിപ്പായോ. നയയ്യപുത്ത മന്തി, അയ്യപുത്ത, മം മനുസ്സലോകം നയ, നേഹീതി അത്ഥോ.

തം സുത്വാ സോ അമനുസ്സോ തസ്സാ പടിബദ്ധചിത്തതായ അനുകമ്പായ ഗമനം അനിച്ഛന്തോ –

൩൪൪. ‘‘സത്ത തുവം വസ്സസതാ ഇധാഗതാ,

ജിണ്ണാ ച വുഡ്ഢാ ച തഹിം ഭവിസ്സസി;

സബ്ബേവ തേ കാലകതാ ച ഞാതകാ,

കിം തത്ഥ ഗന്ത്വാന ഇതോ കരിസ്സസീ’’തി. –

ഗാഥമാഹ. തത്ഥ സത്താതി വിഭത്തിലോപേന നിദ്ദേസോ, നിസ്സക്കേ വാ ഏതം പച്ചത്തവചനം. വസ്സസതാതി വസ്സസതതോ, സത്തഹി വസ്സസതേഹി ഉദ്ധം തുവം ഇധാഗതാ ഇമം വിമാനം ആഗതാ, ഇധാഗതായ തുയ്ഹം സത്ത വസ്സസതാനി ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ജിണ്ണാ ച വുഡ്ഢാ ച തഹിം ഭവിസ്സസീതി ഇധ ദിബ്ബേഹി ഉതുആഹാരേഹി ഉപഥമ്ഭിതത്തഭാവാ കമ്മാനുഭാവേന ഏത്തകം കാലം ദഹരാകാരേനേവ ഠിതാ. ഇതോ പന ഗതാ കമ്മസ്സ ച പരിക്ഖീണത്താ മനുസ്സാനഞ്ച ഉതുആഹാരവസേന ജരാജിണ്ണാ വയോവുഡ്ഢാ ച തഹിം മനുസ്സലോകേ ഭവിസ്സസി. കിന്തി? സബ്ബേവ തേ കാലകതാ ച ഞാതകാതി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ ഗതത്താ തവ ഞാതയോപി സബ്ബേ ഏവ മതാ, തസ്മാ ഇതോ ദേവലോകതോ തത്ഥ മനുസ്സലോകം ഗന്ത്വാ കിം കരിസ്സസി, അവസേസമ്പി ആയുഞ്ച ഇധേവ ഖേപേഹി, ഇധ വസാഹീതി അധിപ്പായോ.

ഏവം തേന വുത്താ സാ തസ്സ വചനം അസദ്ദഹന്തീ പുനദേവ –

൩൪൫. ‘‘സത്തേവ വസ്സാനി ഇധാഗതായ മേ, ദിബ്ബഞ്ച സുഖഞ്ച സമപ്പിതായ;

സാഹം ഗന്ത്വാ പുനദേവ മാനുസം, കാഹാമി പുഞ്ഞാനി നയയ്യപുത്ത മ’’ന്തി. –

ഗാഥമാഹ. തത്ഥ സത്തേവ വസ്സാനി ഇധാഗതായ മേതി, അയ്യപുത്ത, മയ്ഹം ഇധാഗതായ സത്തേവ വസ്സാനി മഞ്ഞേ വീതിവത്താനി. സത്ത വസ്സസതാനി ദിബ്ബസുഖസമപ്പിതായ ബഹുമ്പി കാലം ഗതം അസല്ലക്ഖേന്തീ ഏവമാഹ.

ഏവം പന തായ വുത്തോ സോ വിമാനപേതോ നാനപ്പകാരം തം അനുസാസിത്വാ ‘‘ത്വം ഇദാനി സത്താഹതോ ഉത്തരി തത്ഥ ന ജീവിസ്സസി, മാതുയാ തേ നിക്ഖിത്തം മയാ ദിന്നം ധനം അത്ഥി, തം സമണബ്രാഹ്മണാനം ദത്വാ ഇധേവ ഉപ്പത്തിം പത്ഥേഹീ’’തി വത്വാ തം ബാഹായം ഗഹേത്വാ ഗാമമജ്ഝേ ഠപേത്വാ ‘‘ഇധാഗതേ അഞ്ഞേപി ജനേ ‘യഥാബലം പുഞ്ഞാനി കരോഥാ’തി ഓവദേയ്യാസീ’’തി വത്വാ ഗതോ. തേന വുത്തം –

൩൪൬. ‘‘സോ തം ഗഹേത്വാന പസയ്ഹ ബാഹായം, പച്ചാനയിത്വാന ഥേരിം സുദുബ്ബലം;

വജ്ജേസി ‘അഞ്ഞമ്പി ജനം ഇധാഗതം, കരോഥ പുഞ്ഞാനി സുഖൂപലബ്ഭതീ’’’തി.

തത്ഥ സോതി സോ വിമാനപേതോ. തന്തി തം ഇത്ഥിം. ഗഹേത്വാന പസയ്ഹ ബാഹായന്തി പസയ്ഹ നേതാ വിയ ബാഹായം തം ഗഹേത്വാ. പച്ചാനയിത്വാനാതി തസ്സാ ജാതസംവുഡ്ഢഗാമം പുനദേവ ആനയിത്വാ. ഥേരിന്തി ഥാവരിം, ജിണ്ണം വുഡ്ഢന്തി അത്ഥോ. സുദുബ്ബലന്തി ജരാജിണ്ണതായ ഏവ സുട്ഠു ദുബ്ബലം. സാ കിര തതോ വിമാനതോ അപഗമനസമനന്തരമേവ ജിണ്ണാ വുഡ്ഢാ മഹല്ലികാ അദ്ധഗതാ വയോഅനുപ്പത്താ അഹോസി. വജ്ജേസീതി വദേയ്യാസി. വത്തബ്ബവചനാകാരഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘അഞ്ഞമ്പി ജന’’ന്തിആദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – ഭദ്ദേ, ത്വമ്പി പുഞ്ഞം കരേയ്യാസി, അഞ്ഞമ്പി ജനം ഇധ തവ ദസ്സനത്ഥായ ആഗതം ‘‘ഭദ്രമുഖാ, ആദിത്തം സീസം വാ ചേലം വാ അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാപി ദാനസീലാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോഥാതി, കതേ ച പുഞ്ഞേ ഏകംസേനേവ തസ്സ ഫലഭൂതം സുഖം ഉപലബ്ഭതി, ന ഏത്ഥ സംസയോ കാതബ്ബോ’’തി വദേയ്യാസി ഓവദേയ്യാസീതി.

ഏവഞ്ച വത്വാ തസ്മിം ഗതേ സാ ഇത്ഥീ അത്തനോ ഞാതകാനം വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ തേസം അത്താനം ജാനാപേത്വാ തേഹി നിയ്യാദിതധനം ഗഹേത്വാ സമണബ്രാഹ്മണാനം ദാനം ദേന്തീ അത്തനോ സന്തികം ആഗതാഗതാനം –

൩൪൭. ‘‘ദിട്ഠാ മയാ അകതേന സാധുനാ, പേതാ വിഹഞ്ഞന്തി തഥേവ മനുസ്സാ;

കമ്മഞ്ച കത്വാ സുഖവേദനീയം, ദേവാ മനുസ്സാ ച സുഖേ ഠിതാ പജാ’’തി. –

ഗാഥായ ഓവാദമദാസി.

തത്ഥ അകതേനാതി അനിബ്ബത്തിതേന അത്തനാ അനുപചിതേന. സാധുനാതി കുസലകമ്മേന, ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ കരണവചനം. വിഹഞ്ഞന്തീതി വിഘാതം ആപജ്ജന്തി. സുഖവേദനീയന്തി സുഖവിപാകം പുഞ്ഞകമ്മം. സുഖേ ഠിതാതി സുഖേ പതിട്ഠിതാ. ‘‘സുഖേധിതാ’’തി വാ പാഠോ, സുഖേന അഭിവുഡ്ഢാ ഫീതാതി അത്ഥോ. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – യഥാ പേതാ തഥേവ മനുസ്സാ അകതേന കുസലേന, കതേന ച അകുസലേന വിഹഞ്ഞമാനാ ഖുപ്പിപാസാദിനാ വിഘാതം ആപജ്ജന്താ മഹാദുക്ഖം അനുഭവന്താ ദിട്ഠാ മയാ. സുഖവേദനീയം പന കമ്മം കത്വാ തേന കതേന കുസലകമ്മേന, അകതേന ച അകുസലകമ്മേന ദേവമനുസ്സപരിയാപന്നാ പജാ സുഖേ ഠിതാ ദിട്ഠാ മയാ, അത്തപച്ചക്ഖമേതം, തസ്മാ പാപം ദൂരതോവ പരിവജ്ജേന്താ പുഞ്ഞകിരിയായ യുത്തപയുത്താ ഹോഥാതി.

ഏവം പന ഓവാദം ദേന്തീ സമണബ്രാഹ്മണാദീനം സത്താഹം മഹാദാനം പവത്തേത്വാ സത്തമേ ദിവസേ കാലം കത്വാ താവതിംസേസു നിബ്ബത്തി. ഭിക്ഖൂ തം പവത്തിം ഭഗവതോ ആരോചേസും. ഭഗവാ തമത്ഥം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ സമ്പത്തപരിസായ ധമ്മം ദേസേസി, വിസേസതോ ച പച്ചേകബുദ്ധേസു പവത്തിതദാനസ്സ മഹപ്ഫലതം മഹാനിസംസതഞ്ച പകാസേസി. തം സുത്വാ മഹാജനോ വിഗതമലമച്ഛേരോ ദാനാദിപുഞ്ഞാഭിരതോ അഹോസീതി.

സുത്തപേതവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.