൧. സംസാരമോചകപേതിവത്ഥുവണ്ണനാ

നഗ്ഗാ ദുബ്ബണ്ണരൂപാസീതി ഇദം സത്ഥരി വേളുവനേ വിഹരന്തേ മഗധരട്ഠേ ഇട്ഠകവതീനാമകേ ഗാമേ അഞ്ഞതരം പേതിം ആരബ്ഭ വുത്തം. മഗധരട്ഠേ കിര ഇട്ഠകവതീ ച ദീഘരാജി ചാതി ദ്വേ ഗാമകാ അഹേസും, തത്ഥ ബഹൂ സംസാരമോചകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ പടിവസന്തി. അതീതേ ച കാലേ പഞ്ചന്നം വസ്സസതാനം മത്ഥകേ അഞ്ഞതരാ ഇത്ഥീ തത്ഥേവ ഇട്ഠകവതിയം അഞ്ഞതരസ്മിം സംസാരമോചകകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ മിച്ഛാദിട്ഠിവസേന ബഹൂ കീടപടങ്ഗേ ജീവിതാ വോരോപേത്വാ പേതേസു നിബ്ബത്തി.

സാ പഞ്ച വസ്സസതാനി ഖുപ്പിപാസാദിദുക്ഖം അനുഭവിത്വാ അമ്ഹാകം ഭഗവതി ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കേ അനുക്കമേന രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ വേളുവനേ വിഹരന്തേ പുനപി ഇട്ഠകവതിയംയേവ അഞ്ഞതരസ്മിം സംസാരമോചകകുലേയേവ നിബ്ബത്തിത്വാ യദാ സത്തട്ഠവസ്സുദ്ദേസികകാലേ അഞ്ഞാഹി ദാരികാഹി സദ്ധിം രഥികായ കീളനസമത്ഥാ അഹോസി, തദാ ആയസ്മാ സാരിപുത്തത്ഥേരോ തമേവ ഗാമം ഉപനിസ്സായ അരുണവതീവിഹാരേ വിഹരന്തോ ഏകദിവസം ദ്വാദസഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം തസ്സ ഗാമസ്സ ദ്വാരസമീപേന മഗ്ഗേന അതിക്കമതി. തസ്മിം ഖണേ ബഹൂ ഗാമദാരികാ ഗാമതോ നിക്ഖമിത്വാ ദ്വാരസമീപേ കീളന്തിയോ പസന്നമാനസാ മാതാപിതൂനം പടിപത്തിദസ്സനേന വേഗേനാഗന്ത്വാ ഥേരം അഞ്ഞേ ച ഭിക്ഖൂ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിംസു. സാ പനേസാ അസ്സദ്ധകുലസ്സ ധീതാ ചിരകാലം അപരിചിതകുസലതായ സാധുജനാചാരവിരഹിതാ അനാദരാ അലക്ഖികാ വിയ അട്ഠാസി. ഥേരോ തസ്സാ പുബ്ബചരിതം ഇദാനി ച സംസാരമോചകകുലേ നിബ്ബത്തനം ആയതിഞ്ച നിരയേ നിബ്ബത്തനാരഹതം ദിസ്വാ ‘‘സചായം മം വന്ദിസ്സതി, നിരയേ ന ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, പേതേസു നിബ്ബത്തിത്വാപി മമംയേവ നിസ്സായ സമ്പത്തിം പടിലഭിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ കരുണാസഞ്ചോദിതമാനസോ താ ദാരികായോ ആഹ – ‘‘തുമ്ഹേ ഭിക്ഖൂ വന്ദഥ, അയം പന ദാരികാ അലക്ഖികാ വിയ ഠിതാ’’തി. അഥ നം താ ദാരികാ ഹത്ഥേസു പരിഗ്ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢിത്വാ ബലക്കാരേന ഥേരസ്സ പാദേ വന്ദാപേസും.

സാ അപരേന സമയേന വയപ്പത്താ ദീഘരാജിയം സംസാരമോചകകുലേ അഞ്ഞതരസ്സ കുമാരസ്സ ദിന്നാ പരിപുണ്ണഗബ്ഭാ ഹുത്വാ കാലകതാ പേതേസു ഉപ്പജ്ജിത്വാ നഗ്ഗാ ദുബ്ബണ്ണരൂപാ ഖുപ്പിപാസാഭിഭൂതാ അതിവിയ ബീഭച്ഛദസ്സനാ വിചരന്തീ രത്തിയം ആയസ്മതോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ അത്താനം ദസ്സേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. തം ദിസ്വാ ഥേരോ –

൯൫. ‘‘നഗ്ഗാ ദുബ്ബണ്ണരൂപാസി, കിസാ ധമനിസന്ഥതാ;

ഉപ്ഫാസുലികേ കിസികേ, കാ നു ത്വം ഇധ തിട്ഠസീ’’തി. –

ഗാഥായ പുച്ഛി. തത്ഥ ധമനിസന്ഥതാതി നിമ്മംസലോഹിതതായ സിരാജാലേഹി പത്ഥതഗത്താ. ഉപ്ഫാസുലികേതി ഉഗ്ഗതഫാസുലികേ. കിസികേതി കിസസരീരേ. പുബ്ബേപി ‘‘കിസാ’’തി വത്വാ പുന ‘‘കിസികേ’’തി വചനം അട്ഠിചമ്മന്ഹാരുമത്തസരീരതായ അതിവിയ കിസഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തം സുത്വാ പേതീ അത്താനം പവേദേന്തീ –

൯൬. ‘‘അഹം ഭദന്തേ പേതീമ്ഹി, ദുഗ്ഗതാ യമലോകികാ;

പാപകമ്മം കരിത്വാന, പേതലോകം ഇതോ ഗതാ’’തി. – ഗാഥം വത്വാ പുന ഥേരേന –

൯൭. ‘‘കിം നു കായേന വാചായ, മനസാ ദുക്കടം കതം;

കിസ്സകമ്മവിപാകേന, പേതലോകം ഇതോ ഗതാ’’തി. –

കതകമ്മം പുട്ഠാ ‘‘അദാനസീലാ മച്ഛരിനീ ഹുത്വാ പേതയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ ഏവം മഹാദുക്ഖം അനുഭവാമീ’’തി ദസ്സേന്തീ തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി –

൯൮. ‘‘അനുകമ്പകാ മയ്ഹം നാഹേസും ഭന്തേ, പിതാ ച മാതാ അഥവാപി ഞാതകാ;

യേ മം നിയോജേയ്യും ദദാഹി ദാനം, പസന്നചിത്താ സമണബ്രാഹ്മണാനം.

൯൯. ‘‘ഇതോ അഹം വസ്സസതാനി പഞ്ച, യം ഏവരൂപാ വിചരാമി നഗ്ഗാ;

ഖുദായ തണ്ഹായ ച ഖജ്ജമാനാ, പാപസ്സ കമ്മസ്സ ഫലം മമേദം.

൧൦൦. ‘‘വന്ദാമി തം അയ്യ പസന്നചിത്താ, അനുകമ്പ മം വീര മഹാനുഭാവ;

ദത്വാ ച മേ ആദിസ യഞ്ഹി കിഞ്ചി, മോചേഹി മം ദുഗ്ഗതിയാ ഭദന്തേ’’തി.

൯൮. തത്ഥ അനുകമ്പകാതി സമ്പരായികേന അത്ഥേന അനുഗ്ഗണ്ഹകാ. ഭന്തേതി ഥേരം ആലപതി. യേ മം നിയോജേയ്യുന്തി മാതാ വാ പിതാ വാ അഥ വാ ഞാതകാ ഏദിസാ പസന്നചിത്താ ഹുത്വാ ‘‘സമണബ്രാഹ്മണാനം ദദാഹി ദാന’’ന്തി യേ മം നിയോജേയ്യും, താദിസാ അനുകമ്പകാ മയ്ഹം നാഹേസുന്തി യോജനാ.

൯൯. ഇതോ അഹം വസ്സസതാനി പഞ്ച, യം ഏവരൂപാ വിചരാമി നഗ്ഗാതി ഇദം സാ പേതീ ഇതോ തതിയായ ജാതിയാ അത്തനോ പേതത്തഭാവം അനുസ്സരിത്വാ ഇദാനിപി തഥാ പഞ്ചവസ്സസതാനി വിചരാമീതി അധിപ്പായേനാഹ. തത്ഥ യന്തി യസ്മാ, ദാനാദീനം പുഞ്ഞാനം അകതത്താ ഏവരൂപാ നഗ്ഗാ പേതീ ഹുത്വാ ഇതോ പട്ഠായ വസ്സസതാനി പഞ്ച വിചരാമീതി യോജനാ. തണ്ഹായാതി പിപാസായ. ഖജ്ജമാനാതി ഖാദിയമാനാ, ബാധിയമാനാതി അത്ഥോ.

൧൦൦. വന്ദാമി തം അയ്യ പസന്നചിത്താതി അയ്യ, തമഹം പസന്നചിത്താ ഹുത്വാ വന്ദാമി, ഏത്തകമേവ പുഞ്ഞം ഇദാനി മയാ കാതും സക്കാതി ദസ്സേതി. അനുകമ്പ മന്തി അനുഗ്ഗണ്ഹ മമം ഉദ്ദിസ്സ അനുദ്ദയം കരോഹി. ദത്വാ ച മേ ആദിസ യഞ്ഹി കിഞ്ചീതി കിഞ്ചിദേവ ദേയ്യധമ്മം സമണബ്രാഹ്മണാനം ദത്വാ തം ദക്ഖിണം മയ്ഹം ആദിസ, തേന മേ ഇതോ പേതയോനിതോ മോക്ഖോ ഭവിസ്സതീതി അധിപ്പായേന വദതി. തേനേവാഹ ‘‘മോചേഹി മം ദുഗ്ഗതിയാ ഭദന്തേ’’തി.

ഏവം പേതിയാ വുത്തേ യഥാ സോ ഥേരോ പടിപജ്ജി, തം ദസ്സേതും സങ്ഗീതികാരേഹി തിസ്സോ ഗാഥാ വുത്താ –

൧൦൧. ‘‘സാധൂതി സോ പടിസ്സുത്വാ, സാരിപുത്തോനുകമ്പകോ;

ഭിക്ഖൂനം ആലോപം ദത്വാ, പാണിമത്തഞ്ച ചോളകം;

ഥാലകസ്സ ച പാനീയം, തസ്സാ ദക്ഖിണമാദിസി.

൧൦൨. ‘‘സമനന്തരാനുദ്ദിട്ഠേ, വിപാകോ ഉദപജ്ജഥ;

ഭോജനച്ഛാദനപാനീയം, ദക്ഖിണായ ഇദം ഫലം.

൧൦൩. ‘‘തതോ സുദ്ധാ സുചിവസനാ, കാസികുത്തമധാരിനീ;

വിചിത്തവത്ഥാഭരണാ, സാരിപുത്തം ഉപസങ്കമീ’’തി.

൧൦൧-൧൦൩. തത്ഥ ഭിക്ഖൂനന്തി ഭിക്ഖുനോ, വചനവിപല്ലാസേന ഹേതം വുത്തം. ‘‘ആലോപം ഭിക്ഖുനോ ദത്വാ’’തി കേചി പഠന്തി. ആലോപന്തി കബളം, ഏകാലോപമത്തം ഭോജനന്തി അത്ഥോ. പാണിമത്തഞ്ച ചോളകന്തി ഏകഹത്ഥപ്പമാണം ചോളഖണ്ഡന്തി അത്ഥോ. ഥാലകസ്സ ച പാനീയന്തി ഏകഥാലകപൂരണമത്തം ഉദകം. സേസം ഖല്ലാടിയപേതവത്ഥുസ്മിം വുത്തനയമേവ.

അഥായസ്മാ സാരിപുത്തോ തം പേതിം പീണിന്ദ്രിയം പരിസുദ്ധഛവിവണ്ണം ദിബ്ബവത്ഥാഭരണാലങ്കാരം സമന്തതോ അത്തനോ പഭായ ഓഭാസേന്തിം അത്തനോ സന്തികം ഉപഗന്ത്വാ ഠിതം ദിസ്വാ പച്ചക്ഖതോ കമ്മഫലം തായ വിഭാവേതുകാമോ ഹുത്വാ തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൦൪. ‘‘അഭിക്കന്തേന വണ്ണേന, യാ ത്വം തിട്ഠസി ദേവതേ;

ഓഭാസേന്തീ ദിസാ സബ്ബാ, ഓസധീ വിയ താരകാ.

൧൦൫. ‘‘കേന തേതാദിസോ വണ്ണോ, കേന തേ ഇധ മിജ്ഝതി;

ഉപ്പജ്ജന്തി ച തേ ഭോഗാ, യേ കേചി മനസോ പിയാ.

൧൦൬. ‘‘പുച്ഛാമി തം ദേവി മഹാനുഭാവേ, മനുസ്സഭൂതാ കിമകാസി പുഞ്ഞം;

കേനാസി ഏവം ജലിതാനുഭാവാ, വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

൧൦൪. തത്ഥ അഭിക്കന്തേനാതി അതിമനാപേന, അഭിരൂപേനാതി അത്ഥോ. വണ്ണേനാതി ഛവിവണ്ണേന. ഓഭാസേന്തീ ദിസാ സബ്ബാതി സബ്ബാപി ദസ ദിസാ ജോതേന്തീ ഏകാലോകം കരോന്തീ. യഥാ കിന്തി ആഹ ‘‘ഓസധീ വിയ താരകാ’’തി. ഉസ്സന്നാ പഭാ ഏതായ ധീയതി, ഓസധാനം വാ അനുബലപ്പദായികാതി കത്വാ ‘‘ഓസധീ’’തി ലദ്ധനാമാ താരകാ യഥാ സമന്തതോ ആലോകം കുരുമാനാ തിട്ഠതി, ഏവമേവ ത്വം സബ്ബദിസാ ഓഭാസേന്തീതി അത്ഥോ.

൧൦൫. കേനാതി കിം-സദ്ദോ പുച്ഛായം. ഹേതുഅത്ഥേ ചേതം കരണവചനം, കേന ഹേതുനാതി അത്ഥോ. തേതി തവ. ഏതാദിസോതി ഏദിസോ, ഏതരഹി യഥാദിസ്സമാനോതി വുത്തം ഹോതി. കേന തേ ഇധ മിജ്ഝതീതി കേന പുഞ്ഞവിസേസേന ഇധ ഇമസ്മിം ഠാനേ ഇദാനി തയാ ലബ്ഭമാനം സുചരിതഫലം ഇജ്ഝതി നിപ്ഫജ്ജതി. ഉപ്പജ്ജന്തീതി നിബ്ബത്തന്തി. ഭോഗാതി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബട്ഠേന ‘‘ഭോഗാ’’തി ലദ്ധനാമാ വത്ഥാഭരണാദിവിത്തൂപകരണവിസേസാ. യേ കേചീതി ഭോഗേ അനവസേസതോ ബ്യാപേത്വാ സങ്ഗണ്ഹാതി. അനവസേസബ്യാപകോ ഹി അയം നിദ്ദേസോ യഥാ ‘‘യേ കേചി സങ്ഖാരാ’’തി. മനസോ പിയാതി മനസാ പിയായിതബ്ബാ, മനാപിയാതി അത്ഥോ.

൧൦൬. പുച്ഛാമീതി പുച്ഛം കരോമി, ഞാതും ഇച്ഛാമീതി അത്ഥോ. തന്തി ത്വം. ദേവീതി ദിബ്ബാനഭാവസമങ്ഗിതായ, ദേവി. തേനാഹ ‘‘മഹാനുഭാവേ’’തി. മനുസ്സഭൂതാതി മനുസ്സേസു ജാതാ മനുസ്സഭാവം പത്താ. ഇദം യേഭുയ്യേന സത്താ മനുസ്സത്തഭാവേ ഠിതാ പുഞ്ഞാനി കരോന്തീതി കത്വാ വുത്തം. അയമേതായം ഗാഥാനം സങ്ഖേപതോ അത്ഥോ, വിത്ഥാരതോ പന പരമത്ഥദീപനിയം വിമാനവത്ഥുഅട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

ഏവം പുന ഥേരേന പുട്ഠാ പേതീ തസ്സാ സമ്പത്തിയാ ലദ്ധകാരണം പകാസേന്തീ സേസഗാഥാ അഭാസി –

൧൦൭. ‘‘ഉപ്പണ്ഡുകിം കിസം ഛാതം, നഗ്ഗം സമ്പതിതച്ഛവിം;

മുനി കാരുണികോ ലോകേ, തം മം അദ്ദക്ഖി ദുഗ്ഗതം.

൧൦൮. ‘‘ഭിക്ഖൂനം ആലോപം ദത്വാ, പാണിമത്തഞ്ച ചോളകം;

ഥാലകസ്സ ച പാനീയം, മമ ദക്ഖിണമാദിസി.

൧൦൯. ‘‘ആലോപസ്സ ഫലം പസ്സ, ഭത്തം വസ്സസതം ദസ;

ഭുഞ്ജാമി കാമകാമിനീ, അനേകരസബ്യഞ്ജനം.

൧൧൦. ‘‘പാണിമത്തസ്സ ചോളസ്സ, വിപാകം പസ്സ യാദിസം;

യാവതാ നന്ദരാജസ്സ, വിജിതസ്മിം പടിച്ഛദാ.

൧൧൧. ‘‘തതോ ബഹുതരാ ഭന്തേ, വത്ഥാനച്ഛാദനാനി മേ;

കോസേയ്യകമ്ബലീയാനി, ഖോമകപ്പാസികാനി ച.

൧൧൨. ‘‘വിപുലാ ച മഹഗ്ഘാ ച, തേപാകാസേവലമ്ബരേ;

സാഹം തം പരിദഹാമി, യം യഞ്ഹി മനസോ പിയം.

൧൧൩. ‘‘ഥാലകസ്സ ച പാനീയം, വിപാകം പസ്സ യാദിസം;

ഗമ്ഭീരാ ചതുരസ്സാ ച, പോക്ഖരഞ്ഞോ സുനിമ്മിതാ.

൧൧൪. ‘‘സേതോദകാ സുപ്പതിത്ഥാ, സീതാ അപ്പടിഗന്ധിയാ;

പദുമുപ്പലസഞ്ഛന്നാ, വാരികിഞ്ജക്ഖപൂരിതാ.

൧൧൫. ‘‘സാഹം രമാമി കീളാമി, മോദാമി അകുതോഭയാ;

മുനിം കാരുണികം ലോകേ, ഭന്തേ വന്ദിതുമാഗതാ’’തി.

൧൦൭. തത്ഥ ഉപ്പണ്ഡുകിന്തി ഉപ്പണ്ഡുകജാതം. ഛാതന്തി ബുഭുക്ഖിതം ഖുദായ അഭിഭൂതം. സമ്പതിതച്ഛവിന്തി ഛിന്നഭിന്നസരീരച്ഛവിം. ലോകേതി ഇദം ‘‘കാരുണികോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തകരുണായ വിസയദസ്സനം. തം മന്തി താദിസം മമം, വുത്തനയേന ഏകന്തതോ കരുണട്ഠാനിയം മം. ദുഗ്ഗതന്തി ദുഗ്ഗതിം ഗതം.

൧൦൮-൧൦൯. ഭിക്ഖൂനം ആലോപം ദത്വാതിആദി ഥേരേന അത്തനോ കരുണായ കതാകാരദസ്സനം. തത്ഥ ഭത്തന്തി ഓദനം, ദിബ്ബഭോജനന്തി അത്ഥോ. വസ്സസതം ദസാതി ദസ വസ്സസതാനി, വസ്സസഹസ്സന്തി വുത്തം ഹോതി. അച്ചന്തസംയോഗേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. ഭുഞ്ജാമി കാമകാമിനീ, അനേകരസബ്യഞ്ജനന്തി അഞ്ഞേഹിപി കാമേതബ്ബകാമേഹി സമന്നാഗതാ അനേകരസബ്യഞ്ജനം ഭത്തം ഭുഞ്ജാമീതി യോജനാ.

൧൧൦. ചോളസ്സാതി ദേയ്യധമ്മസീസേന തബ്ബിസയം ദാനമയം പുഞ്ഞമേവ ദസ്സേതി. വിപാകം പസ്സ യാദിസന്തി തസ്സ ചോളദാനസ്സ വിപാകസങ്ഖാതം ഫലം പസ്സ, ഭന്തേ. തം പന യാദിസം യഥാരൂപം, കിന്തി ചേതി ആഹ ‘‘യാവതാ നന്ദരാജസ്സാ’’തിആദി.

തത്ഥ കോയം നന്ദരാജാ നാമ? അതീതേ കിര ദസവസ്സസഹസ്സായുകേസു മനുസ്സേസു ബാരാണസിവാസീ ഏകോ കുടുമ്ബികോ അരഞ്ഞേ ജങ്ഘാവിഹാരം വിചരന്തോ അരഞ്ഞട്ഠാനേ അഞ്ഞതരം പച്ചേകബുദ്ധം അദ്ദസ. സോ പച്ചേകബുദ്ധോ തത്ഥ ചീവരകമ്മം കരോന്തോ അനുവാതേ അപ്പഹോന്തേ സംഹരിത്വാവ ഠപേതും ആരദ്ധോ. സോ കുടുമ്ബികോ തം ദിസ്വാ, ‘‘ഭന്തേ, കിം കരോഥാ’’തി വത്വാ തേന അപ്പിച്ഛതായ കിഞ്ചി അവുത്തേപി ‘‘ചീവരദുസ്സം നപ്പഹോതീ’’തി ഞത്വാ അത്തനോ ഉത്തരാസങ്ഗം പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പാദമൂലേ ഠപേത്വാ അഗമാസി. പച്ചേകബുദ്ധോ തം ഗഹേത്വാ അനുവാതം ആരോപേന്തോ ചീവരം കത്വാ പാരുപി. സോ കുടുമ്ബികാ ജീവിതപരിയോസാനേ കാലം കത്വാ താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തിത്വാ തത്ഥ യാവതായുകം ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ തതോ ചവിത്വാ ബാരാണസിതോ യോജനമത്തേ ഠാനേ അഞ്ഞതരസ്മിം ഗാമേ അമച്ചകുലേ നിബ്ബത്തി.

തസ്സ വയപ്പത്തകാലേ തസ്മിം ഗാമേ നക്ഖത്തം സങ്ഘുട്ഠം അഹോസി. സോ മാതരം ആഹ – ‘‘അമ്മ, സാടകം മേ ദേഹി, നക്ഖത്തം കീളിസ്സാമീ’’തി. സാ സുധോതവത്ഥം നീഹരിത്വാ അദാസി. ‘‘അമ്മ, ഥൂലം ഇദ’’ന്തി. അഞ്ഞം നീഹരിത്വാ അദാസി, തമ്പി പടിക്ഖിപി. അഥ നം മാതാ ആഹ – ‘‘താത, യാദിസേ ഗേഹേ മയം ജാതാ, നത്ഥി നോ ഇതോ സുഖുമതരസ്സ വത്ഥസ്സ പടിലാഭായ പുഞ്ഞ’’ന്തി. ‘‘ലഭനട്ഠാനം ഗച്ഛാമി, അമ്മാ’’തി. ‘‘ഗച്ഛ, പുത്ത, അഹം അജ്ജേവ തുയ്ഹം ബാരാണസിനഗരേ രജ്ജപടിലാഭം ഇച്ഛാമീ’’തി. സോ ‘‘സാധു, അമ്മാ’’തി മാതരം വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ ആഹ – ‘‘ഗച്ഛാമി, അമ്മാ’’തി. ‘‘ഗച്ഛ, താതാ’’തി. ഏവം കിരസ്സാ ചിത്തം അഹോസി – ‘‘കഹം ഗമിസ്സതി, ഇധ വാ ഏത്ഥ വാ ഗേഹേ നിസീദിസ്സതീ’’തി. സോ പന പുഞ്ഞനിയാമേന ചോദിയമാനോ ഗാമതോ നിക്ഖമിത്വാ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ മങ്ഗലസിലാപട്ടേ സസീസം പാരുപിത്വാ നിപജ്ജി. സോ ച ബാരാണസിരഞ്ഞോ കാലകതസ്സ സത്തമോ ദിവസോ ഹോതി.

അമച്ചാ ച പുരോഹിതോ ച രഞ്ഞോ സരീരകിച്ചം കത്വാ രാജങ്ഗണേ നിസീദിത്വാ മന്തയിംസു – ‘‘രഞ്ഞോ ഏകാ ധീതാ അത്ഥി, പുത്തോ നത്ഥി, അരാജകം രജ്ജം ന തിട്ഠതി, ഫുസ്സരഥം വിസ്സജ്ജേമാ’’തി. തേ കുമുദവണ്ണേ ചത്താരോ സിന്ധവേ യോജേത്വാ സേതച്ഛത്തപ്പമുഖം പഞ്ചവിധം രാജകകുധഭണ്ഡം രഥസ്മിംയേവ ഠപേത്വാ രഥം വിസ്സജ്ജേത്വാ പച്ഛതോ തൂരിയാനി പഗ്ഗണ്ഹാപേസും. രഥോ പാചീനദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ഉയ്യാനാഭിമുക്ഖോ അഹോസി. ‘‘പരിചയേന ഉയ്യാനാഭിമുഖോ ഗച്ഛതി, നിവത്തേമാ’’തി കേചി ആഹംസു. പുരോഹിതോ ‘‘മാ നിവത്തയിത്ഥാ’’തി ആഹ. രഥോ കുമാരം പദക്ഖിണം കത്വാ ആരോഹനസജ്ജോ ഹുത്വാ അട്ഠാസി, പുരോഹിതോ പാരുപനകണ്ണം അപനേത്വാ പാദതലാനി ഓലോകേന്തോ ‘‘തിട്ഠതു അയം ദീപോ, ദ്വിസഹസ്സദീപപരിവാരേസു ചതൂസു മഹാദീപേസു ഏകരജ്ജം കാരേതും യുത്തോ’’തി വത്വാ ‘‘തൂരിയാനി പഗ്ഗണ്ഹഥ, പുനപി പഗ്ഗണ്ഹഥാ’’തി തിക്ഖത്തും തൂരിയാനി പഗ്ഗണ്ഹാപേസി.

അഥ കുമാരോ മുഖം വിവരിത്വാ ഓലോകേത്വാ ‘‘കേന കമ്മേന ആഗതത്ഥ, താതാ’’തി ആഹ. ‘‘ദേവ, തുമ്ഹാകം രജ്ജം പാപുണാതീ’’തി. ‘‘തുമ്ഹാകം രാജാ കഹ’’ന്തി? ‘‘ദിവങ്ഗതോ, സാമീ’’തി. ‘‘കതി ദിവസാ അതിക്കന്താ’’തി? ‘‘അജ്ജ സത്തമോ ദിവസോ’’തി. ‘‘പുത്തോ വാ ധീതാ വാ നത്ഥീ’’തി? ‘‘ധീതാ അത്ഥി, ദേവ, പുത്തോ നത്ഥീ’’തി. ‘‘തേന ഹി കരിസ്സാമി രജ്ജ’’ന്തി. തേ താവദേവ അഭിസേകമണ്ഡപം കത്വാ രാജധീതരം സബ്ബാലങ്കാരേഹി അലങ്കരിത്വാ ഉയ്യാനം ആനേത്വാ കുമാരസ്സ അഭിസേകം അകംസു.

അഥസ്സ കതാഭിസേകസ്സ സതസഹസ്സഗ്ഘനികം വത്ഥം ഉപനേസും. സോ ‘‘കിമിദം, താതാ’’തി ആഹ. ‘‘നിവാസനവത്ഥം, ദേവാ’’തി. ‘‘നനു, താതാ, ഥൂല’’ന്തി? ‘‘മനുസ്സാനം പരിഭോഗവത്ഥേസു ഇതോ സുഖുമതരം നത്ഥി, ദേവാ’’തി. ‘‘തുമ്ഹാകം രാജാ ഏവരൂപം നിവാസേസീ’’തി? ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘ന മഞ്ഞേ പുഞ്ഞവാ തുമ്ഹാകം രാജാ (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧൯൧) സുവണ്ണഭിങ്കാരം ആഹരഥ, ലഭിസ്സാമി വത്ഥ’’ന്തി. സുവണ്ണഭിങ്കാരം ആഹരിംസു. സോ ഉട്ഠായ ഹത്ഥേ ധോവിത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ ഹത്ഥേന ഉദകം ആദായ പുരത്ഥിമദിസായം അബ്ഭുക്കിരി. തദാ ഘനപഥവിം ഭിന്ദിത്വാ അട്ഠ കപ്പരുക്ഖാ ഉട്ഠഹിംസു. പുന ഉദകം ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണായ പച്ഛിമായ ഉത്തരായാതി ഏവം ചതൂസു ദിസാസു അബ്ഭുക്കിരി. സബ്ബദിസാസു അട്ഠ അട്ഠ കത്വാ ദ്വത്തിംസ കപ്പരുക്ഖാ ഉട്ഠഹിംസു. ഏകേകായ ദിസായ സോളസ സോളസ കത്വാ ചതുസട്ഠി കമ്മരുക്ഖാതി കേചി വദന്തി. സോ ഏകം ദിബ്ബദുസ്സം നിവാസേത്വാ ഏകം പാരുപിത്വാ ‘‘നന്ദരഞ്ഞോ വിജിതേ സുത്തകന്തികാ ഇത്ഥിയോ മാ സുത്തം കന്തിംസൂതി ഭേരിം ചരാപേഥാ’’തി വത്വാ ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ അലങ്കതപടിയത്തോ ഹത്ഥിക്ഖന്ധവരഗതോ നഗരം പവിസിത്വാ പാസാദം ആരുയ്ഹ മഹാസമ്പത്തിം അനുഭവി.

ഏവം ഗച്ഛന്തേ കാലേ ഏകദിവസം ദേവീ രഞ്ഞോ സമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘അഹോ തപസ്സീ’’തി കാരുഞ്ഞാകാരം ദസ്സേസി. ‘‘കിമിദം, ദേവീ’’തി ച പുട്ഠാ ‘‘അതിമഹതീ തേ, ദേവ, സമ്പത്തി. അതീതേ അദ്ധനി കല്യാണം അകത്ഥ, ഇദാനി അനാഗതസ്സ അത്ഥായ കുസലം ന കരോഥാ’’തി ആഹ. ‘‘കസ്സ ദേമ? സീലവന്തോ നത്ഥീ’’തി. ‘‘അസുഞ്ഞോ, ദേവ, ജമ്ബുദീപോ അരഹന്തേഹി, തുമ്ഹേ ദാനമേവ സജ്ജേഥ, അഹം അരഹന്തേ ലച്ഛാമീ’’തി ആഹ. പുനദിവസേ രാജാ മഹാരഹം ദാനം സജ്ജാപേസി. ദേവീ ‘‘സചേ ഇമിസ്സായ ദിസായ അരഹന്തോ അത്ഥി, ഇധാഗന്ത്വാ അമ്ഹാകം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹന്തൂ’’തി അധിട്ഠഹിത്വാ ഉത്തരദിസാഭിമുഖാ ഉരേന നിപജ്ജി. നിപന്നമത്തായ ഏവ ദേവിയാ ഹിമവന്തേ വസന്താനം പദുമവതിയാ പുത്താനം പഞ്ചസതാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം ജേട്ഠകോ മഹാപദുമപച്ചേകബുദ്ധോ ഭാതികേ ആമന്തേസി – ‘‘മാരിസാ നന്ദരാജാ തുമ്ഹേ നിമന്തേതി, അധിവാസേഥ തസ്സാ’’തി. തേ അധിവാസേത്വാ താവദേവ ആകാസേനാഗന്ത്വാ ഉത്തരദ്വാരേ ഓതരിംസു. മനുസ്സാ ‘‘പഞ്ചസതാ, ദേവ, പച്ചേകബുദ്ധാ ആഗതാ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ സദ്ധിം ദേവിയാ ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ പച്ചേകബുദ്ധേ പാസാദം ആരോപേത്വാ തത്ഥ തേസം ദാനം ദത്വാ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ രാജാ സങ്ഘത്ഥേരസ്സ, ദേവീ സങ്ഘനവകസ്സ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ ‘‘അയ്യാ, പച്ചയേഹി ന കിലമിസ്സന്തി, മയം പുഞ്ഞേന ന ഹായിസ്സാമ, അമ്ഹാകം ഇധ നിവാസായ പടിഞ്ഞം ദേഥാ’’തി പടിഞ്ഞം കാരേത്വാ ഉയ്യാനേ നിവാസട്ഠാനാനി കാരേത്വാ യാവജീവം പച്ചേകബുദ്ധേ ഉപട്ഠഹിത്വാ തേസു പരിനിബ്ബുതേസു സാധുകീളിതം കാരേത്വാ ഗന്ധദാരുആദീഹി സരീരകിച്ചം കാരേത്വാ ധാതുയോ ഗഹേത്വാ ചേതിയം പതിട്ഠാപേത്വാ ‘‘ഏവരൂപാനമ്പി നാമ മഹാനുഭാവാനം മഹേസീനം മരണം ഭവിസ്സതി, കിമങ്ഗം പന മാദിസാന’’ന്തി സംവേഗജാതോ ജേട്ഠപുത്തം രജ്ജേ പതിട്ഠാപേത്വാ സയം താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജി. ദേവീപി ‘‘രഞ്ഞേ പബ്ബജിതേ അഹം കിം കരിസ്സാമീ’’തി പബ്ബജി. ദ്വേപി ഉയ്യാനേ വസന്താ ഝാനാനി നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനസുഖേന വീതിനാമേത്വാ ആയുപരിയോസാനേ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തിംസു. സോ കിര നന്ദരാജാ അമ്ഹാകം സത്ഥു മഹാസാവകോ മഹാകസ്സപത്ഥേരോ അഹോസീ, തസ്സ അഗ്ഗമഹേസീ ഭദ്ദാ കാപിലാനീ നാമ.

അയം പന നന്ദരാജാ ദസ വസ്സസഹസ്സാനി സയം ദിബ്ബവത്ഥാനി പരിദഹന്തോ സബ്ബമേവ അത്തനോ വിജിതം ഉത്തരകുരുസദിസം കരോന്തോ ആഗതാഗതാനം മനുസ്സാനം ദിബ്ബദുസ്സാനി അദാസി. തയിദം ദിബ്ബവത്ഥസമിദ്ധിം സന്ധായ സാ പേതീ ആഹ ‘‘യാവതാ നന്ദരാജസ്സ, വിജിതസ്മിം പടിച്ഛദാ’’തി. തത്ഥ വിജിതസ്മിന്തി രട്ഠേ. പടിച്ഛദാതി വത്ഥാനി. താനി ഹി പടിച്ഛാദേന്തി ഏതേഹീതി ‘‘പടിച്ഛദാ’’തി വുച്ചന്തി.

൧൧൧. ഇദാനി സാ പേതീ ‘‘നന്ദരാജസമിദ്ധിതോപി ഏതരഹി മയ്ഹം സമിദ്ധി വിപുലതരാ’’തി ദസ്സേന്തീ ‘‘തതോ ബഹുതരാ, ഭന്തേ, വത്ഥാനച്ഛാദനാനി മേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തതോതി നന്ദരാജസ്സ പരിഗ്ഗഹഭൂതവത്ഥതോപി ബഹുതരാനി മയ്ഹം വത്ഥച്ഛാദനാനീതി അത്ഥോ. വത്ഥാനച്ഛാദനാനീതി നിവാസനവത്ഥാനി ചേവ പാരുപനവത്ഥാനി ച. കോസേയ്യകമ്ബലീയാനീതി കോസേയ്യാനി ചേവ കമ്ബലാനി ച. ഖോമകപ്പാസികാനീതി ഖോമവത്ഥാനി ചേവ കപ്പാസമയവത്ഥാനി ച.

൧൧൨. വിപുലാതി ആയാമതോ ച വിത്ഥാരതോ ച വിപുലാ. മഹഗ്ഘാതി മഹഗ്ഘവസേന മഹന്താ മഹാരഹാ. ആകാസേവലമ്ബരേതി ആകാസേയേവ ഓലമ്ബമാനാ തിട്ഠന്തി. യം യഞ്ഹി മനസോ പിയന്തി യം യം മയ്ഹം മനസോ പിയം, തം തം ഗഹേത്വാ പരിദഹാമി പാരുപാമി ചാതി യോജനാ.

൧൧൩. ഥാലകസ്സ ച പാനീയം, വിപാകം പസ്സ യാദിസന്തി ഥാലകപൂരണമത്തം പാനീയം ദിന്നം അനുമോദിതം, തസ്സ പന വിപാകം യാദിസം യാവ മഹന്തം പസ്സാതി ദസ്സേന്തീ ‘‘ഗമ്ഭീരാ ചതുരസ്സാ ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഗമ്ഭീരാതി അഗാധാ. ചതുരസ്സാതി ചതുരസ്സസണ്ഠാനാ. പോക്ഖരഞ്ഞോതി പോക്ഖരണിയോ. സുനിമ്മിതാതി കമ്മാനുഭാവേനേവ സുട്ഠു നിമ്മിതാ.

൧൧൪. സേതോദകാതി സേതഉദകാ സേതവാലുകസമ്പരികിണ്ണാ. സുപ്പതിത്ഥാതി സുന്ദരതിത്ഥാ. സീതാതി സീതലോദകാ. അപ്പടിഗന്ധിയാതി പടികൂലഗന്ധരഹിതാ സുരഭിഗന്ധാ. വാരികിഞ്ജക്ഖപൂരിതാതി കമലകുവലയാദീനം കേസരസഞ്ഛന്നേന വാരിനാ പരിപുണ്ണാ.

൧൧൫. സാഹന്തി സാ അഹം. രമാമീതി രതിം വിന്ദാമി. കീളാമീതി ഇന്ദ്രിയാനി പരിചാരേമി. മോദാമീതി ഭോഗസമ്പത്തിയാ പമുദിതാ ഹോമി. അകുതോഭയാതി കുതോചിപി അസഞ്ജാതഭയാ, സേരീ സുഖവിഹാരിനീ ഹോമി. ഭന്തേ, വന്ദിതുമാഗതാതി, ഭന്തേ, ഇമിസ്സാ ദിബ്ബസമ്പത്തിയാ പടിലാഭസ്സ കാരണഭൂതം ത്വം വന്ദിതും ആഗതാ ഉപഗതാതി അത്ഥോ. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം, തം തത്ഥ തത്ഥ വുത്തമേവ.

ഏവം തായ പേതിയാ വുത്തേ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഇട്ഠകവതിയം ദീഘരാജിയന്തി ഗാമദ്വയവാസികേസു അത്തനോ സന്തികം ഉപഗതേസു മനുസ്സേസു ഇമമത്ഥം വിത്ഥാരതോ കഥേന്തോ സംവേജേത്വാ സംസാരമോചനപാപകമ്മതോ മോചേത്വാ ഉപാസകഭാവേ പതിട്ഠാപേസി. സാ പവത്തി ഭിക്ഖൂസു പാകടാ ജാതാ. തം ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ആരോചേസും. ഭഗവാ തമത്ഥം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ സമ്പത്തപരിസായ ധമ്മം ദേസേസി, സാ ദേസനാ മഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ അഹോസീതി.

സംസാരമോചകപേതിവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.