൧൨. ഉരഗപേതവത്ഥുവണ്ണനാ

ഉരഗോവ തചം ജിണ്ണന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ഉപാസകം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയം കിര അഞ്ഞതരസ്സ ഉപാസകസ്സ പുത്തോ കാലമകാസി. സോ പുത്തമരണഹേതു പരിദേവസോകസമാപന്നോ ബഹി നിക്ഖമിത്വാ കിഞ്ചി കമ്മം കാതും അസക്കോന്തോ ഗേഹേയേവ അട്ഠാസി. അഥ സത്ഥാ പച്ചൂസവേലായം മഹാകരുണാസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ തം ഉപാസകം ദിസ്വാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ തസ്സ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ദ്വാരേ അട്ഠാസി. ഉപാസകോ ച സത്ഥു ആഗതഭാവം സുത്വാ സീഘം ഉട്ഠായ ഗന്ത്വാ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ ഹത്ഥതോ പത്തം ഗഹേത്വാ ഗേഹം പവേസേത്വാ ആസനം പഞ്ഞപേത്വാ അദാസി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. ഉപാസകോപി ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. തം ഭഗവാ ‘‘കിം, ഉപാസക, സോകപരേതോ വിയ ദിസ്സതീ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ, ഭഗവാ, പിയോ മേ പുത്തോ കാലകതോ, തേനാഹം സോചാമീ’’തി. അഥസ്സ ഭഗവാ സോകവിനോദനം കരോന്തോ ഉരഗജാതകം (ജാ. ൧.൫.൧൯ ആദയോ) കഥേസി.

അതീതേ കിര കാസിരട്ഠേ ബാരാണസിയം ധമ്മപാലം നാമ ബ്രാഹ്മണകുലം അഹോസി. തത്ഥ ബ്രാഹ്മണോ ബ്രാഹ്മണീ പുത്തോ ധീതാ സുണിസാ ദാസീതി ഇമേ സബ്ബേപി മരണാനുസ്സതിഭാവനാഭിരതാ അഹേസും. തേസു യോ ഗേഹതോ നിക്ഖമതി, സോ സേസജനേ ഓവദിത്വാ നിരപേക്ഖോവ നിക്ഖമതി. അഥേകദിവസം ബ്രാഹ്മണോ പുത്തേന സദ്ധിം ഘരതോ നിക്ഖമിത്വാ ഖേത്തം ഗന്ത്വാ കസതി. പുത്തോ സുക്ഖതിണപണ്ണകട്ഠാനി ആലിമ്പേതി. തത്ഥേകോ കണ്ഹസപ്പോ ഡാഹഭയേന രുക്ഖസുസിരതോ നിക്ഖമിത്വാ ഇമം ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തം ഡംസി. സോ വിസവേഗേന മുച്ഛിതോ തത്ഥേവ പരിപതിത്വാ കാലകതോ, സക്കോ ദേവരാജാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. ബ്രാഹ്മണോ പുത്തം മതം ദിസ്വാ കമ്മന്തസമീപേന ഗച്ഛന്തം ഏകം പുരിസം ഏവമാഹ – ‘‘സമ്മ, മമ ഘരം ഗന്ത്വാ ബ്രാഹ്മണിം ഏവം വദേഹി ‘ന്ഹായിത്വാ സുദ്ധവത്ഥനിവത്ഥാ ഏകസ്സ ഭത്തം മാലാഗന്ധാദീനി ച ഗഹേത്വാ തുരിതം ആഗച്ഛതൂ’തി’’. സോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ തഥാ ആരോചേസി, ഗേഹജനോപി തഥാ അകാസി. ബ്രാഹ്മണോ ന്ഹത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ വിലിമ്പിത്വാ പരിജനപരിവുതോ പുത്തസ്സ സരീരം ചിതകം ആരോപേത്വാ അഗ്ഗിം ദത്വാ ദാരുക്ഖന്ധം ഡഹന്തോ വിയ നിസ്സോകോ നിസ്സന്താപോ അനിച്ചസഞ്ഞം മനസി കരോന്തോ അട്ഠാസി.

അഥ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ സക്കോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, സോ ച അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ അഹോസി. സോ അത്തനോ പുരിമജാതിം കതപുഞ്ഞഞ്ച പച്ചവേക്ഖിത്വാ പിതരം ഞാതകേ ച അനുകമ്പമാനോ ബ്രാഹ്മണവേസേന തത്ഥ ആഗന്ത്വാ ഞാതകേ അസോചന്തേ ദിസ്വാ ‘‘അമ്ഭോ, മിഗം ഝാപേഥ, അമ്ഹാകം മംസം ദേഥ, ഛാതോമ്ഹീ’’തി ആഹ. ‘‘ന മിഗോ, മനുസ്സോ ബ്രാഹ്മണാ’’തി ആഹ. ‘‘കിം തുമ്ഹാകം പച്ചത്ഥികോ ഏസോ’’തി? ‘‘ന പച്ചത്ഥികോ, ഉരേ ജാതോ ഓരസോ മഹാഗുണവന്തോ തരുണപുത്തോ’’തി ആഹ. ‘‘കിമത്ഥം തുമ്ഹേ തഥാരൂപേ ഗുണവതി തരുണപുത്തേ മതേ ന സോചഥാ’’തി? തം സുത്വാ ബ്രാഹ്മണോ അസോചനകാരണം കഥേന്തോ –

൮൫. ‘‘ഉരഗോവ തചം ജിണ്ണം, ഹിത്വാ ഗച്ഛതി സം തനും;

ഏവം സരീരേ നിബ്ഭോഗേ, പേതേ കാലകതേ സതി.

൮൬. ‘‘ഡയ്ഹമാനോ ന ജാനാതി, ഞാതീനം പരിദേവിതം;

തസ്മാ ഏതം ന രോദാമി, ഗതോ സോ തസ്സ യാ ഗതീ’’തി. –

ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി.

൮൫-൮൬. തത്ഥ ഉരഗോതി ഉരേന ഗച്ഛതീതി ഉരഗോ. സപ്പസ്സേതം അധിവചനം. തചം ജിണ്ണന്തി ജജ്ജരഭാവേന ജിണ്ണം പുരാണം അത്തനോ തചം നിമ്മോകം. ഹിത്വാ ഗച്ഛതി സം തനുന്തി യഥാ ഉരഗോ അത്തനോ ജിണ്ണതചം രുക്ഖന്തരേ വാ കട്ഠന്തരേ വാ മൂലന്തരേ വാ പാസാണന്തരേ വാ കഞ്ചുകം ഓമുഞ്ചന്തോ വിയ സരീരതോ ഓമുഞ്ചിത്വാ പഹായ ഛഡ്ഡേത്വാ യഥാകാമം ഗച്ഛതി, ഏവമേവ സംസാരേ പരിബ്ഭമന്തോ സത്തോ പോരാണസ്സ കമ്മസ്സ പരിക്ഖീണത്താ ജജ്ജരീഭൂതം സം തനും അത്തനോ സരീരം ഹിത്വാ ഗച്ഛതി, യഥാകമ്മം ഗച്ഛതി, പുനബ്ഭവവസേന ഉപപജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഏവന്തി ഡയ്ഹമാനം പുത്തസ്സ സരീരം ദസ്സേന്തോ ആഹ. സരീരേ നിബ്ഭോഗേതി അസ്സ വിയ അഞ്ഞേസമ്പി കായേ ഏവം ഭോഗവിരഹിതേ നിരത്ഥകേ ജാതേ. പേതേതി ആയുഉസ്മാവിഞ്ഞാണതോ അപഗതേ. കാലകതേ സതീതി മതേ ജാതേ. തസ്മാതി യസ്മാ ഡയ്ഹമാനോ കായോ അപേതവിഞ്ഞാണത്താ ഡാഹദുക്ഖം വിയ ഞാതീനം രുദിതം പരിദേവിതമ്പി ന ജാനാതി, തസ്മാ ഏതം മമ പുത്തം നിമിത്തം കത്വാ ന രോദാമി. ഗതോ സോ തസ്സ യാ ഗതീതി യദി മതസത്താ ന ഉച്ഛിജ്ജന്തി, മതസ്സ പന കതോകാസസ്സ കമ്മസ്സ വസേന യാ ഗതി പാടികങ്ഖാ, തം ചുതിഅനന്തരമേവ ഗതോ, സോ ന പുരിമഞാതീനം രുദിതം പരിദേവിതം വാ പച്ചാസീസതി, നാപി യേഭുയ്യേന പുരിമഞാതീനം രുദിതേന കാചി അത്ഥസിദ്ധീതി അധിപ്പായോ.

ഏവം ബ്രാഹ്മണേന അത്തനോ അസോചനകാരണേ കഥിതേ പരിയായമനസികാരകോസല്ലേ പകാസിതേ ബ്രാഹ്മണരൂപോ സക്കോ ബ്രാഹ്മണിം ആഹ – ‘‘അമ്മ, തുയ്ഹം സോ മതോ കിം ഹോതീ’’തി? ‘‘ദസ മാസേ കുച്ഛിനാ പരിഹരിത്വാ ഥഞ്ഞം പായേത്വാ ഹത്ഥപാദേ സണ്ഠപേത്വാ സംവഡ്ഢിതോ പുത്തോ മേ, സാമീ’’തി. ‘‘യദി ഏവം പിതാ താവ പുരിസഭാവേന മാ രോദതു, മാതു നാമ ഹദയം മുദുകം, ത്വം കസ്മാ ന രോദസീ’’തി? തം സുത്വാ സാ അരോദനകാരണം കഥേന്തീ –

൮൭. ‘‘അനബ്ഭിതോ തതോ ആഗാ, നാനുഞ്ഞാതോ ഇതോ ഗതോ;

യഥാഗതോ തഥാ ഗതോ, തത്ഥ കാ പരിദേവനാ.

൮൮. ‘‘ഡയ്ഹമാനോ ന ജാനാതി, ഞാതീനം പരിദേവിതം;

തസ്മാ ഏതം ന രോദാമി, ഗതോ സോ തസ്സ യാ ഗതീ’’തി. –

ഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ അനബ്ഭിതോതി അനവ്ഹാതോ, ‘‘ഏഹി മയ്ഹം പുത്തഭാവം ഉപഗച്ഛാ’’തി ഏവം അപക്കോസിതോ. തതോതി യത്ഥ പുബ്ബേ ഠിതോ, തതോ പരലോകതോ. ആഗാതി ആഗഞ്ഛി. നാനുഞ്ഞാതോതി അനനുമതോ, ‘‘ഗച്ഛ, താത, പരലോക’’ന്തി ഏവം അമ്ഹേഹി അവിസ്സട്ഠോ. ഇതോതി ഇധലോകതോ. ഗതോതി അപഗതോ. യഥാഗതോതി യേനാകാരേന ആഗതോ, അമ്ഹേഹി അനബ്ഭിതോ ഏവ ആഗതോതി അത്ഥോ. തഥാ ഗതോതി തേനേവാകാരേന ഗതോ. യഥാ സകേനേവ കമ്മുനാ ആഗതോ, തഥാ സകേനേവ കമ്മുനാ ഗതോതി. ഏതേന കമ്മസ്സകതം ദസ്സേതി. തത്ഥ കാ പരിദേവനാതി ഏവം അവസവത്തികേ സംസാരപവത്തേ മരണം പടിച്ച കാ നാമ പരിദേവനാ, അയുത്താ സാ പഞ്ഞവതാ അകരണീയാതി ദസ്സേതി.

ഏവം ബ്രാഹ്മണിയാ വചനം സുത്വാ തസ്സ ഭഗിനിം പുച്ഛി – ‘‘അമ്മ, തുയ്ഹം സോ കിം ഹോതീ’’തി? ‘‘ഭാതാ മേ, സാമീ’’തി. ‘‘അമ്മ, ഭഗിനിയോ നാമ ഭാതൂസു സിനേഹാ, ത്വം കസ്മാ ന രോദസീ’’തി? സാപി അരോദനകാരണം കഥേന്തീ –

൮൯. ‘‘സചേ രോദേ കിസ്സ അസ്സം, തത്ഥ മേ കിം ഫലം സിയാ;

ഞാതിമിത്തസുഹജ്ജാനം, ഭിയ്യോ നോ അരതീ സിയാ.

൯൦. ‘‘ഡയ്ഹമാനോ ന ജാനാതി, ഞാതീനം പരിദേവിതം;

തസ്മാ ഏതം ന രോദാമി, ഗതോ സോ തസ്സ യാ ഗതീ’’തി. –

ഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ സചേ രോദേ കിസാ അസ്സന്തി യദി അഹം രോദേയ്യം, കിസാ പരിസുക്ഖസരീരാ ഭവേയ്യം. തത്ഥ മേ കിം ഫലം സിയാതി തസ്മിം മയ്ഹം ഭാതു മരണനിമിത്തേ രോദനേ കിം നാമ ഫലം, കോ ആനിസംസോ ഭവേയ്യ? ന തേന മയ്ഹം ഭാതികോ ആഗച്ഛേയ്യ, നാപി സോ തേന സുഗതിം ഗച്ഛേയ്യാതി അധിപ്പായോ. ഞാതിമിത്തസുഹജ്ജാനം, ഭിയ്യോ നോ അരതീ സിയാതി അമ്ഹാകം ഞാതീനം മിത്താനം സുഹദയാനഞ്ച മമ സോചനേന ഭാതുമരണദുക്ഖതോ ഭിയ്യോപി അരതി ദുക്ഖമേവ സിയാതി.

ഏവം ഭഗിനിയാ വചനം സുത്വാ തസ്സ ഭരിയം പുച്ഛി – ‘‘തുയ്ഹം സോ കിം ഹോതീ’’തി? ‘‘ഭത്താ മേ, സാമീ’’തി. ‘‘ഭദ്ദേ, ഇത്ഥിയോ നാമ ഭത്തരി സിനേഹാ ഹോന്തി, തസ്മിഞ്ച മതേ വിധവാ അനാഥാ ഹോന്തി, കസ്മാ ത്വം ന രോദസീ’’തി? സാപി അത്തനോ അരോദനകാരണം കഥേന്തീ –

൯൧. ‘‘യഥാപി ദാരകോ ചന്ദം, ഗച്ഛന്തമനുരോദതി;

ഏവംസമ്പദമേവേതം, യോ പേതമനുസോചതി.

൯൨. ‘‘ഡയ്ഹമാനോ ന ജാനാതി, ഞാതീനം പരിദേവിതം;

തസ്മാ ഏതം ന രോദാമി, ഗതോ സോ തസ്സ യാ ഗതീ’’തി. – ഗാഥാദ്വയമാഹ;

തത്ഥ ദാരകോതി ബാലദാരകോ. ചന്ദന്തി ചന്ദമണ്ഡലം. ഗച്ഛന്തന്തി നഭം അബ്ഭുസ്സുക്കമാനം. അനുരോദതീതി ‘‘മയ്ഹം രഥചക്കം ഗഹേത്വാ ദേഹീ’’തി അനുരോദതി. ഏവംസമ്പദമേവേതന്തി യോ പേതം മതം അനുസോചതി, തസ്സേതം അനുസോചനം ഏവംസമ്പദം ഏവരൂപം, ആകാസേന ഗച്ഛന്തസ്സ ചന്ദസ്സ ഗഹേതുകാമതാസദിസം അലബ്ഭനേയ്യവത്ഥുസ്മിം ഇച്ഛാഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

ഏവം തസ്സ ഭരിയായ വചനം സുത്വാ ദാസിം പുച്ഛി – ‘‘അമ്മ, തുയ്ഹം സോ കിം ഹോതീ’’തി? ‘‘അയ്യോ മേ, സാമീ’’തി. ‘‘യദി ഏവം തേന ത്വം പോഥേത്വാ വേയ്യാവച്ചം കാരിതാ ഭവിസ്സസി, തസ്മാ മഞ്ഞേ ‘സുമുത്താഹം തേനാ’തി ന രോദസീ’’തി? ‘‘സാമി, മാ മം ഏവം അവച, ന ചേതം അനുച്ഛവികം, അതിവിയ ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയാസമ്പന്നോ യുത്തവാദീ മയ്ഹം അയ്യപുത്തോ ഉരേ സംവഡ്ഢപുത്തോ വിയ അഹോസീ’’തി. അഥ ‘‘കസ്മാ ന രോദസീ’’തി? സാപി അത്തനോ അരോദനകാരണം കഥേന്തീ –

൯൩. ‘‘യഥാപി ബ്രഹ്മേ ഉദകുമ്ഭോ, ഭിന്നോ അപ്പടിസന്ധിയോ;

ഏവംസമ്പദമേവേതം, യോ പേതമനുസോചതി.

൯൪. ‘‘ഡയ്ഹമാനോ ന ജാനാതി, ഞാതീനം പരിദേവിതം;

തസ്മാ ഏതം ന രോദാമി, ഗതോ സോ തസ്സ യാ ഗതീ’’തി. –

ഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ യഥാപി ബ്രഹ്മേ ഉദകുബ്ഭോ, ഭിന്നോ അപ്പടിസന്ധിയോതി ബ്രാഹ്മണ സേയ്യഥാപി ഉദകഘടോ മുഗ്ഗരപ്പഹാരാദിനാ ഭിന്നോ അപ്പടിസന്ധിയോ പുന പാകതികോ ന ഹോതി. സേസമേത്ഥ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥമേവ.

സക്കോ തേസം കഥം സുത്വാ പസന്നമാനസോ ‘‘സമ്മദേവ തുമ്ഹേഹി മരണസ്സതി ഭാവിതാ, ഇതോ പട്ഠായ ന തുമ്ഹേഹി കസിആദികരണകിച്ചം അത്ഥീ’’തി തേസം ഗേഹം സത്തരതനഭരിതം കത്വാ ‘‘അപ്പമത്താ ദാനം ദേഥ, സീലം രക്ഖഥ, ഉപോസഥകമ്മം കരോഥാ’’തി ഓവദിത്വാ അത്താനഞ്ച തേസം നിവേദേത്വാ സകട്ഠാനമേവ ഗതോ. തേപി ബ്രാഹ്മണാദയോ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോന്താ യാവതായുകം ഠത്വാ ദേവലോകേ ഉപ്പജ്ജിംസു.

സത്ഥാ ഇമം ജാതകം ആഹരിത്വാ തസ്സ ഉപാസകസ്സ സോകസല്ലം സമുദ്ധരിത്വാ ഉപരി സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉപാസകോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹീതി.

ഉരഗപേതവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി ഖുദ്ദക-അട്ഠകഥായ പേതവത്ഥുസ്മിം

ദ്വാദസവത്ഥുപടിമണ്ഡിതസ്സ

പഠമസ്സ ഉരഗവഗ്ഗസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.