൨. ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧. ഏവം സങ്ഗഹവാരേന സങ്ഖേപതോ ദസ്സിതേ ഹാരാദയോ ഇദാനി വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ കതമേ സോളസ ഹാരാ’’തിആദിദേസനാ ആരദ്ധാ. തത്ഥ തത്ഥാതി യം വുത്തം – ‘‘സോളസഹാരാ നേത്തീ’’തി, തസ്മിം വചനേ, തിസ്സം വാ ഗാഥായം, യാനി ഹാരനയമൂലപദാനി ഉദ്ധടാനി, തേസൂതി അത്ഥോ. കതമേതി പുച്ഛാവചനം. പുച്ഛാ ച നാമേസാ പഞ്ചവിധാ അദിട്ഠജോതനാപുച്ഛാ ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ വിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാ അനുമതിപുച്ഛാ കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാതി. താസു അയം കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. സോളസാതി ഗണനവസേന പരിച്ഛേദോ. തേന നേസം ന തതോ ഉദ്ധം അധോ ചാതി ഏതപരമതം ദസ്സേതി. സാ ചേതപരമതാ പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി. ഹാരാതി ഗണനവസേന പരിച്ഛിന്നാനം സാമഞ്ഞതോ ദസ്സനം. ദേസനാ വിചയോതിആദി സരൂപദസ്സനം.

തത്ഥ കേനട്ഠേന ഹാരാ? ഹരീയന്തി ഏതേഹി, ഏത്ഥ വാ സുത്തഗേയ്യാദിവിസയാ അഞ്ഞാണസംസയവിപല്ലാസാതി ഹാരാ, ഹരന്തി വാ സയം താനി, ഹരണമത്തമേവ വാതി ഹാരാ ഫലൂപചാരേന. അഥ വാ ഹരീയന്തി വോഹരീയന്തി ധമ്മസംവണ്ണകധമ്മപടിഗ്ഗാഹകേഹി ധമ്മസ്സ ദാനഗ്ഗഹണവസേനാതി ഹാരാ. അഥ വാ ഹാരാ വിയാതി ഹാരാ. യഥാ ഹി അനേകരതനാവലിസമൂഹോ ഹാരസങ്ഖാതോ അത്തനോ അവയവഭൂതരതനസമ്ഫസ്സേഹി സമുപ്പജ്ജനീയമാനഹിലാദസുഖോ ഹുത്വാ തദുപഭോഗീജനസരീരസന്താപം നിദാഘപരിളാഹുപജനിതം വൂപസമേതി, ഏവമേതേപി നാനാവിധപരമത്ഥരതനപ്പബന്ധാ സംവണ്ണനാവിസേസാ അത്തനോ അവയവഭൂതപരമത്ഥരതനാധിഗമേന സമുപ്പാദിയമാനനിബ്ബുതിസുഖാ ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകജനഹദയപരിതാപം കാമരാഗാദികിലേസഹേതുകം വൂപസമേന്തീതി. അഥ വാ ഹാരയന്തി അഞ്ഞാണാദീനം ഹാരം അപഗമം കരോന്തി ആചിക്ഖന്തീതി വാ ഹാരാ. അഥ വാ സോതുജനചിത്തസ്സ ഹരണതോ രമണതോ ച ഹാരാ നിരുത്തിനയേന, യഥാ – ‘‘ഭവേസു വന്തഗമനോ ഭഗവാ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൧൪൪; പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧ വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ). അയം താവ ഹാരാനം സാധാരണതോ അത്ഥോ.

അസാധാരണതോ പന ദേസീയതി സംവണ്ണീയതി ഏതായ സുത്തത്ഥോതി ദേസനാ, ദേസനാസഹചരണതോ വാ ദേസനാ. നനു ച അഞ്ഞേപി ഹാരാ ദേസനാസങ്ഖാതസ്സ സുത്തസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനതോ ദേസനാസഹചാരിനോവാതി? സച്ചമേതം, അയം പന ഹാരോ യേഭുയ്യേന യഥാരുതവസേനേവ വിഞ്ഞായമാനോ ദേസനായ സഹ ചരതീതി വത്തബ്ബതം അരഹതി, ന തഥാ പരേ. ന ഹി അസ്സാദാദീനവനിസ്സരണാദിസന്ദസ്സനരഹിതാ സുത്തദേസനാ അത്ഥി. അസ്സാദാദിസന്ദസ്സനവിഭാവനലക്ഖണോ ചായം ഹാരോതി.

വിചിയന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാ പദപഞ്ഹാദയോ, വിചിതി ഏവ വാ തേസന്തി വിചയോ. പാളിയം പന വിചിനതീതി വിചയോതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ.

യുത്തീതി ഉപപത്തിസാധനയുത്തി, ഇധ പന യുത്തിവിചാരണാ യുത്തി ഉത്തരപദലോപേന ‘‘രൂപഭവോ രൂപ’’ന്തി യഥാ, യുത്തിസഹചരണതോ വാ. ഇധാപി ദേസനാഹാരേ വുത്തനയേന അത്ഥോ വിത്ഥാരേതബ്ബോ.

പദട്ഠാനന്തി ആസന്നകാരണം, ഇധാപി പദട്ഠാനവിചാരണാതിആദി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ലക്ഖീയന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാ ഏകലക്ഖണാ ധമ്മാ അവുത്താപി ഏകവചനേനാതി ലക്ഖണം.

വിയൂഹീയന്തി വിഭാഗേന പിണ്ഡീയന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാതി ബ്യൂഹോ. നിബ്ബചനാദീനം സുത്തേ ദസ്സിയമാനാനം ചതുന്നം ബ്യൂഹോതി ചതുബ്യൂഹോ, ചതുന്നം വാ ബ്യൂഹോ ഏത്ഥാതി ചതുബ്യൂഹോ.

ആവട്ടീയന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാ സഭാഗാ വിസഭാഗാ ച ധമ്മാ, തേസം വാ ആവട്ടനന്തി ആവട്ടോ.

വിഭജീയന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാ സാധാരണാസാധാരണാനം സംകിലേസവോദാനധമ്മാനം ഭൂമിയോതി വിഭത്തി, വിഭജനം വാ ഏതേസം ഭൂമിയാതി വിഭത്തി.

പടിപക്ഖവസേന പരിവത്തീയന്തി ഇമിനാ, ഏത്ഥ വാ സുത്തേ വുത്തധമ്മാ, പരിവത്തനം വാ തേസന്തി പരിവത്തനോ.

വിവിധം വചനം ഏകസ്സേവത്ഥസ്സ വാചകമേത്ഥാതി വിവചനം, വിവചനമേവ വേവചനം, വിവിധം വുച്ചതി ഏതേന അത്ഥോതി വാ വിവചനം. സേസം വുത്തനയമേവ.

പകാരേഹി പഭേദതോ വാ ഞാപീയന്തി ഇമിനാ, ഏത്ഥ വാ അത്ഥാതി പഞ്ഞത്തി.

ഓതാരീയന്തി അനുപ്പവേസീയന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാ സുത്താഗതാ ധമ്മാ പടിച്ചസമുപ്പാദാദീസൂതി ഓതരണോ.

സോധീയന്തി സമാധീയന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാ സുത്തേ പദപദത്ഥപഞ്ഹാരമ്ഭാതി സോധനോ.

അധിട്ഠീയന്തി അനുപവത്തീയന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാ സാമഞ്ഞവിസേസഭൂതാ ധമ്മാ വിനാ വികപ്പേനാതി അധിട്ഠാനോ.

പരികരോതി അഭിസങ്ഖരോതി ഫലന്തി പരിക്ഖാരോ, ഹേതു പച്ചയോ ച, പരിക്ഖാരം ആചിക്ഖതീതി പരിക്ഖാരോ, ഹാരോ, പരിക്ഖാരവിസയത്താ പരിക്ഖാരസഹചരണതോ വാ പരിക്ഖാരോ.

സമാരോപീയന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാ പദട്ഠാനാദിമുഖേന ധമ്മാതി സമാരോപനോ. സബ്ബത്ഥ ച ഭാവസാധനവസേനാപി അത്ഥോ സമ്ഭവതീതി തസ്സാപി വസേന യോജേതബ്ബം.

തസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ ഹാരുദ്ദേസസ്സ. അനുഗീതീതി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം അനുപച്ഛാ ഗായനഗാഥാ, താസു ഓസാനഗാഥായ അത്ഥതോ അസംകിണ്ണാതി പദത്ഥേന സങ്കരരഹിതാ, തേന യദിപി കേചി ഹാരാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അവിസിട്ഠാ വിയ ദിസ്സന്തി, തഥാപി തേസം അത്ഥതോ സങ്കരോ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. സോ ച നേസം അസങ്കരോ ലക്ഖണനിദ്ദേസേ സുപാകടോ ഹോതി. ഏതേസഞ്ചേവാതി ഏതേസം സോളസന്നം ഹാരാനം. യഥാ അസങ്കരോ, തഥാ ചേവ ഭവതി. കിം ഭവതി? വിത്ഥാരതയാ വിത്ഥാരേന. നയവിഭത്തി നയേന ഉപായേന ഞായേന വിഭാഗോ. ഏതേന തം ഏവ അസങ്കിണ്ണതം വിഭാവേതി. കേചി ‘‘വിത്ഥാരനയാ’’തി പഠന്തി, തം ന സുന്ദരം, അയഞ്ച ഗാഥാ കേസുചി പോത്ഥകേസു നത്ഥി.

൨. ഏവം ഹാരേ ഉദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി നയേ ഉദ്ദിസിതും ‘‘തത്ഥ കതമേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ നയന്തി സംകിലേസേ വോദാനാനി ച വിഭാഗതോ ഞാപേന്തീതി നയാ, നീയന്തി വാ താനി ഏതേഹി, ഏത്ഥ വാതി നയാ, നയനമത്തമേവ വാതി നയാ, നീയന്തി വാ സയം ധമ്മകഥികേഹി ഉപനീയന്തി സുത്തസ്സ അത്ഥപവിചയത്ഥന്തി നയാ. അഥ വാ നയാ വിയാതി നയാ. യഥാ ഹി ഏകത്താദയോ നയാ സമ്മാ പടിവിജ്ഝിയമാനാ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നധമ്മാനം യഥാക്കമം സമ്ബന്ധവിഭാഗബ്യാപാരവിരഹാനുരൂപഫലഭാവദസ്സനേന അസങ്കരതോ സമ്മുതിസച്ചപരമത്ഥസച്ചാനം സഭാവം പവേദയന്താ പരമത്ഥസച്ചപ്പടിവേധായ സംവത്തന്തി, ഏവമേതേപി കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗധമ്മവിഭാഗദസ്സനേന അവിപരീതസുത്തത്ഥാവബോധായ അഭിസമ്ഭുണന്താ വേനേയ്യാനം ചതുസച്ചപ്പടിവേധായ സംവത്തന്തി. അഥ വാ പരിയത്തിഅത്ഥസ്സ നയനതോ സംകിലേസതോ യമനതോ ച നയാ നിരുത്തിനയേന.

നന്ദിയാവട്ടോതിആദീസു നന്ദിയാവട്ടസ്സ വിയ ആവട്ടോ ഏതസ്സാതി നന്ദിയാവട്ടോ, യഥാ ഹി നന്ദിയാവട്ടോ അന്തോഠിതേന പധാനാവയവേന ബഹിദ്ധാ ആവട്ടതി, ഏവമയമ്പി നയോതി അത്ഥോ. അഥ വാ നന്ദിയാ തണ്ഹായ പമോദസ്സ വാ ആവട്ടോ ഏത്ഥാതി നന്ദിയാവട്ടോ. തീഹി അവയവേഹി ലോഭാദീഹി സംകിലേസപക്ഖേ അലോഭാദീഹി ച വോദാനപക്ഖേ പുക്ഖലോ സോഭനോതി തിപുക്ഖലോ. അസന്താസനജവപരക്കമാദിവിസേസയോഗേന സീഹോ ഭഗവാ, തസ്സ വിക്കീളിതം ദേസനാവചീകമ്മഭൂതോ വിഹാരോതി കത്വാ വിപല്ലാസതപ്പടിപക്ഖപരിദീപനതോ സീഹസ്സ വിക്കീളിതം ഏത്ഥാതി സീഹവിക്കീളിതോ, നയോ. ബലവിസേസയോഗദീപനതോ വാ സീഹവിക്കീളിതസദിസത്താ നയോ സീഹവിക്കീളിതോ. ബലവിസേസോ ചേത്ഥ സദ്ധാദിബലം, ദസബലാനി ഏവ വാ. അത്ഥനയത്തയദിസാഭാവേന കുസലാദിധമ്മാനം ആലോചനം ദിസാലോചനം. തഥാ ആലോചിതാനം തേസം ധമ്മാനം അത്ഥനയത്തയയോജനേ സമാനയനതോ അങ്കുസോ വിയ അങ്കുസോ. ഗാഥാസു ലഞ്ജേതി പകാസേതി സുത്തത്ഥന്തി ലഞ്ജകോ, നയോ ച സോ ലഞ്ജകോ ചാതി നയലഞ്ജകോ. ഗതാതി ഞാതാ, മതാതി അത്ഥോ. സോ ഏവ വാ പാഠോ. സേസം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം.

൩. ഏവം നയേപി ഉദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി മൂലപദാനി ഉദ്ദിസിതും ‘‘തത്ഥ കതമാനീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ മൂലാനി ച താനി നയാനം പട്ഠാനഭാഗാനഞ്ച പതിട്ഠാഭാവതോ പദാനി ച അധിഗമൂപായഭാവതോ കോട്ഠാസഭാവതോ ചാതി മൂലപദാനി. കോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേന, കുച്ഛിതാനം വാ പാപധമ്മാനം സലനതോ വിദ്ധംസനതോ, കുസാനം വാ രാഗാദീനം ലവനതോ, കുസാ വിയ വാ ലവനതോ, കുസേന വാ ഞാണേന ലാതബ്ബതോ പവത്തേതബ്ബതോ കുസലാനി, തപ്പടിപക്ഖതോ അകുസലാനീതി പദത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏവം ഗണനപരിച്ഛേദതോ ജാതിഭേദതോ ച മൂലപദാനി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സരൂപതോ ദസ്സേന്തോ സംകിലേസപക്ഖംയേവ പഠമം ഉദ്ദിസതി ‘‘തണ്ഹാ’’തിആദിനാ. തത്ഥ തസതി പരിതസതീതി തണ്ഹാ. അവിന്ദിയം വിന്ദതി, വിന്ദിയം ന വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ, വിജ്ജാപടിപക്ഖാതി വാ അവിജ്ജാ. ലുബ്ഭന്തി തേന, സയം വാ ലുബ്ഭതി, ലുബ്ഭനമത്തമേവ വാ സോതി ലോഭോ. ദോസമോഹേസുപി ഏസേവ നയോ. അസുഭേ ‘‘സുഭ’’ന്തി പവത്താ സഞ്ഞാ സുഭസഞ്ഞാ. സുഖസഞ്ഞാദീസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സങ്ഗഹന്തി ഗണനം. സമോസരണന്തി സമോരോപനം.

പച്ചനീകധമ്മേ സമേതീതി സമഥോ. അനിച്ചാദീഹി വിവിധേഹി ആകാരേഹി പസ്സതീതി വിപസ്സനാ. അലോഭാദയോ ലോഭാദിപടിപക്ഖതോ വേദിതബ്ബാ. അസുഭേ ‘‘അസുഭ’’ന്തി പവത്താ സഞ്ഞാ അസുഭസഞ്ഞാ, കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം. സഞ്ഞാസീസേന ഹി ദേസനാ. ദുക്ഖസഞ്ഞാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ഇദം ഉദ്ദാനന്തി ഇദം വുത്തസ്സേവ അത്ഥസ്സ വിപ്പകിണ്ണഭാവേന നസ്സിതും അദത്വാ ഉദ്ധം ദാനം രക്ഖണം ഉദ്ദാനം, സങ്ഗഹവചനന്തി അത്ഥോ. ‘‘ചത്താരോ വിപല്ലാസാ’’തിപി പാഠോ. കിലേസഭൂമീതി സംകിലേസഭൂമി സബ്ബേസം അകുസലധമ്മാനം സമോസരണട്ഠാനത്താ. കുസലാനം യാനി തീണി മൂലാനി. ‘‘കുസലാനീ’’തിപി പഠന്തി. സതിപട്ഠാനാതി അസുഭസഞ്ഞാദയോ സന്ധായാഹ. ഇന്ദ്രിയഭൂമീതി സദ്ധാദീനം വിമുത്തിപരിപാചനിന്ദ്രിയാനം സമോസരണട്ഠാനത്താ വുത്തം. യുജ്ജന്തീതി യോജീയന്തി. ഖോതി പദപൂരണേ, അവധാരണത്ഥേ വാ നിപാതോ. തേന ഏതേ ഏവാതി ദസ്സേതി. അട്ഠാരസേവാതി വാ. മൂലപദാതി മൂലപദാനി, ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ വാ.

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.