൧൮. പാരായനാനുഗീതിഗാഥാനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൦൨. പാരായനമനുഗായിസ്സന്തി അസ്സ അയം സമ്ബന്ധോ – ഭഗവതാ ഹി പാരായനേ ദേസിതേ സോളസസഹസ്സജടിലാ അരഹത്തം പാപുണിംസു, അവസേസാനഞ്ച ചുദ്ദസകോടിസങ്ഖാനം ദേവമനുസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. വുത്തഞ്ഹേതം പോരാണേഹി –

‘‘തതോ പാസാണകേ രമ്മേ, പാരായനസമാഗമേ;

അമതം പാപയീ ബുദ്ധോ, ചുദ്ദസ പാണകോടിയോ’’തി. (സു. നി. അട്ഠ. ൨.൧൧൩൮);

നിട്ഠിതായ പന ധമ്മദേസനായ തതോ തതോ ആഗതാ മനുസ്സാ ഭഗവതോ ആനുഭാവേന അത്തനോ അത്തനോ ഗാമനിഗമാദീസ്വേവ പാതുരഹേസും. ഭഗവാപി സാവത്ഥിമേവ അഗമാസി പരിചാരകസോളസാദീഹി അനേകേഹി ഭിക്ഖുസഹസ്സേഹി പരിവുതോ. തത്ഥ പിങ്ഗിയോ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘ഗച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, ബാവരിസ്സ ബുദ്ധുപ്പാദം ആരോചേതും, പടിസ്സുതഞ്ഹി തസ്സേവ മയാ’’തി. അഥ ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതോ ഞാണഗമനേനേവ ഗോധാവരീതീരം ഗന്ത്വാ പാദഗമനേന അസ്സമാഭിമുഖോ അഗമാസി. തമേനം ബാവരീ ബ്രാഹ്മണോ മഗ്ഗം ഓലോകേന്തോ നിസിന്നോ ദൂരതോവ തം ഖാരിജടാദിവിരഹിതം ഭിക്ഖുവേസേനാഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ’’തി നിട്ഠമഗമാസി. സമ്പത്തഞ്ചാപി നം പുച്ഛി – ‘‘കിം, പിങ്ഗിയ, ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ’’തി? ‘‘ആമ, ബ്രാഹ്മണ, ഉപ്പന്നോ, പാസാണകേ ചേതിയേ നിസിന്നോ അമ്ഹാകം ധമ്മം ദേസേസി, തമഹം തുയ്ഹം ദേസേസ്സാമീ’’തി. തതോ ബാവരീ മഹതാ സക്കാരേന സപരിസോ തം പൂജേത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപേസി. തത്ഥ നിസീദിത്വാ പിങ്ഗിയോ ‘‘പാരായനമനുഗായിസ്സ’’ന്തിആദിമാഹ.

തത്ഥ അനുഗായിസ്സന്തി ഭഗവതോ ഗീതം അനുഗായിസ്സം. യഥാദ്ദക്ഖീതി യഥാ സാമം സച്ചാഭിസമ്ബോധേന അസാധാരണഞാണേന ച അദ്ദക്ഖി. നിക്കാമോതി പഹീനകാമോ. ‘‘നിക്കമോ’’തിപി പാഠോ, വീരിയവാതി അത്ഥോ. നിക്ഖന്തോ വാ അകുസലപക്ഖാ. നിബ്ബനോതി കിലേസവനവിരഹിതോ, തണ്ഹാവിരഹിതോ ഏവ വാ. കിസ്സ ഹേതു മുസാ ഭണേതി യേഹി കിലേസേഹി മുസാ ഭണേയ്യ, ഏതേ തസ്സ പഹീനാതി ദസ്സേതി. ഏതേന ബ്രാഹ്മണസ്സ സവനേ ഉസ്സാഹം ജനേതി (സു. നി. അട്ഠ. ൨.൧൧൩൮).

അമലോതി കിലേസമലവിരഹിതോ. വിമലോതി വിഗതകിലേസമലോ. നിമ്മലോതി കിലേസമലസുദ്ധോ. മലാപഗതോതി കിലേസമലാ ദൂരീഭൂതോ ഹുത്വാ ചരതി. മലവിപ്പഹീനോതി കിലേസമലപ്പഹീനോ. മലവിമുത്തോതി കിലേസേഹി വിമുത്തോ. സബ്ബമലവീതിവത്തോതി വാസനാദിസബ്ബകിലേസമലം അതിക്കന്തോ. തേ വനാതി ഏതേ വുത്തപ്പകാരാ കിലേസാ.

൧൦൩. വണ്ണൂപസംഹിതന്തി ഗുണൂപസംഹിതം.

൧൦൪. സച്ചവ്ഹയോതി ബുദ്ധോ ഹി സച്ചേനേവ അവ്ഹാനേന നാമേന യുത്തോ. ബ്രഹ്മേതി തം ബ്രാഹ്മണം ആലപതി.

തത്ഥ ലോകോതി ലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോ. ഏകോ ലോകോ ഭവലോകോതി തേഭൂമകവിപാകോ. സോ ഹി ഭവതീതി ഭവോ, ഭവോ ഏവ ലോകോ ഭവലോകോ. ഭവലോകോ ച സമ്ഭവലോകോ ചാതി ഏത്ഥ ഏകേകോ ദ്വേ ദ്വേ ഹോതി. ഭവലോകോ ഹി സമ്പത്തിഭവവിപത്തിഭവവസേന ദുവിധോ. സമ്ഭവലോകോപി സമ്പത്തിസമ്ഭവവിപത്തിസമ്ഭവവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ സമ്പത്തിഭവലോകോതി സുഗതിലോകോ. സോ ഹി ഇട്ഠഫലത്താ സുന്ദരോ ലോകോതി സമ്പത്തി, ഭവതീതി ഭവോ, സമ്പത്തി ഏവ ഭവോ സമ്പത്തിഭവോ, സോ ഏവ ലോകോ സമ്പത്തിഭവലോകോ. സമ്പത്തിസമ്ഭവലോകോതി സുഗതൂപഗം കമ്മം. തഞ്ഹി സമ്ഭവതി ഏതസ്മാ ഫലന്തി സമ്ഭവോ, സമ്പത്തിയാ സമ്ഭവോ സമ്പത്തിസമ്ഭവോ, സമ്പത്തിസമ്ഭവോ ഏവ ലോകോ സമ്പത്തിസമ്ഭവലോകോതി.

വിപത്തിഭവലോകോതി അപായലോകോ. സോ ഹി അനിട്ഠഫലത്താ വിരൂപോ ലോകോതി വിപത്തി, ഭവതീതി ഭവോ, വിപത്തി ഏവ ഭവോ വിപത്തിഭവോ, വിപത്തിഭവോ ഏവ ലോകോ വിപത്തിഭവലോകോ. വിപത്തിസമ്ഭവലോകോതി അപായൂപഗം കമ്മം. തഞ്ഹി സമ്ഭവതി ഏതസ്മാ ഫലന്തി സമ്ഭവോ, വിപത്തിയാ സമ്ഭവോ വിപത്തിസമ്ഭവോ, വിപത്തിസമ്ഭവോ ഏവ ലോകോ വിപത്തിസമ്ഭവലോകോതി. തിസ്സോ വേദനാതി സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ ലോകിയാ ഏവ. ആഹാരാതി പച്ചയാ. പച്ചയാ ഹി അത്തനോ ഫലം ആഹരന്തീതി ആഹാരാ. കബളീകാരാഹാരോ ഫസ്സാഹാരോ മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ വിഞ്ഞാണാഹാരോതി ചത്താരോ. വത്ഥുവസേന കബളീകത്തബ്ബത്താ കബളീകാരോ, അജ്ഝോഹരിതബ്ബത്താ ആഹാരോ, ഓദനകുമ്മാസാദിവത്ഥുകായ ഓജായേതം നാമം. സാ ഹി ഓജട്ഠമകരൂപാനി ആഹരതീതി ആഹാരോ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദികോ ഛബ്ബിധോ ഫസ്സോ തിസ്സോ വേദനാ ആഹരതീതി ആഹാരോ. മനസോ സഞ്ചേതനാ ന സത്തസ്സാതി മനോസഞ്ചേതനാ യഥാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ, മനസാ വാ സമ്പയുത്താ സഞ്ചേതനാ മനോസഞ്ചേതനാ യഥാ ആജഞ്ഞരഥോ, തേഭൂമകകുസലാകുസലചേതനാ. സാ ഹി തയോ ഭവേ ആഹരതീതി ആഹാരോ. വിഞ്ഞാണന്തി ഏകൂനവീസതിഭേദം പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം. തഞ്ഹി പടിസന്ധിനാമരൂപം ആഹരതീതി ആഹാരോ.

ഉപാദാനക്ഖന്ധാതി ഉപാദാനഗോചരാ ഖന്ധാ ഉപാദാനക്ഖന്ധാ, മജ്ഝേ പദലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. ഉപാദാനസമ്ഭൂതാ വാ ഖന്ധാ ഉപാദാനക്ഖന്ധാ യഥാ തിണഗ്ഗി, ഥുസഗ്ഗി. ഉപാദാനവിധേയ്യാ വാ ഖന്ധാ ഉപാദാനക്ഖന്ധാ യഥാ രാജപുരിസോ. ഉപാദാനപ്പഭവാ വാ ഖന്ധാ ഉപാദാനക്ഖന്ധാ യഥാ പുപ്ഫരുക്ഖോ, ഫലരുക്ഖോ. ഉപാദാനാനി പന കാമുപാദാനം ദിട്ഠുപാദാനം സീലബ്ബതുപാദാനം അത്തവാദുപാദാനന്തി ചത്താരി. അത്ഥതോ പന ഭുസം ആദാനന്തി ഉപാദാനം. രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ, വേദനുപാദാനക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോതി പഞ്ച. ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനീതി ചക്ഖായതനം, സോതായതനം, ഘാനായതനം, ജിവ്ഹായതനം, കായായതനം, മനായതനം. സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ വുത്തനയാ ഏവ. തഥാ അട്ഠ ലോകധമ്മാ. അപി ച – ലാഭോ, അലാഭോ, യസോ, അയസോ, നിന്ദാ, പസംസാ, സുഖം, ദുക്ഖന്തി ഇമേ അട്ഠ ലോകപ്പവത്തിയാ സതി അനുപരിവത്തനധമ്മകത്താ ലോകസ്സ ധമ്മാതി ലോകധമ്മാ. ഏതേഹി മുത്തോ സത്തോ നാമ നത്ഥി, ബുദ്ധാനമ്പി ഹോന്തിയേവ. യഥാഹ –

‘‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, ലോകധമ്മാ ലോകം അനുപരിവത്തന്തി, ലോകോ ച അട്ഠ ലോകധമ്മേ അനുപരിവത്തതി. കതമേ അട്ഠ? ലാഭോ ച അലാഭോ ച…പേ… സുഖഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠ ലോകധമ്മാ ലോകം അനുപരിവത്തന്തി, ലോകോ ച ഇമേ അട്ഠ ലോകധമ്മേ അനുപരിവത്തതീ’’തി (അ. നി. ൮.൬).

തത്ഥ അനുപരിവത്തന്തീതി അനുബന്ധന്തി നപ്പജഹന്തി, ലോകതോ ന നിവത്തന്തീതി അത്ഥോ. ലാഭോതി പബ്ബജിതസ്സ ചീവരാദി, ഗഹട്ഠസ്സ ധനധഞ്ഞാദിലാഭോ. സോയേവ അലബ്ഭമാനോ ലാഭോ അലാഭോ ന ലാഭോ അലാഭോതി വുച്ചതി, നോ ച അത്താഭാവപ്പത്തിതോ പരിഞ്ഞേയ്യോ സിയാ. യസോതി പരിവാരോ. സോയേവ അലബ്ഭമാനോ യസോ അയസോ. നിന്ദാതി അവണ്ണഭണനം. പസംസാതി വണ്ണഭണനം. സുഖന്തി കാമാവചരകായികചേതസികം. ദുക്ഖന്തി പുഥുജ്ജനസോതാപന്നസകദാഗാമീനം കായികചേതസികം, അനാഗാമിഅരഹന്താനം കായികമേവ. സത്താവാസാതി സത്താനം ആവാസാ, വസനട്ഠാനാനീതി അത്ഥോ. താനി പന തഥാ പകാസിതാ ഖന്ധാ ഏവ. സത്തസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു അസഞ്ഞസത്തേന ച നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേന ച സദ്ധിം നവ സത്താവാസാ. ദസായതനാനീതി ചക്ഖായതനം, രൂപായതനം, സോതായതനം, സദ്ദായതനം, ഘാനായതനം, ഗന്ധായതനം, ജിവ്ഹായതനം, രസായതനം, കായായതനം, ഫോട്ഠബ്ബായതനന്തി ഏവം ദസ. ദ്വാദസായതനാനീതി മനായതനധമ്മായതനേഹി സദ്ധിം ഏവം ദ്വാദസ. അട്ഠാരസ ധാതുയോതി ചക്ഖുധാതു, രൂപധാതു, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു…പേ… മനോധാതു, ധമ്മധാതു, മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി ഏകേകസ്മിം തീണി തീണി കത്വാ അട്ഠാരസ ധാതുയോ.

സദിസനാമോതി തേസം സദിസനാമോ ഏകഗുണവണ്ണനാമോ. സദിസവ്ഹയോതി ഏകഗുണവണ്ണനാമേന അവ്ഹായനോ. സച്ചസദിസവ്ഹയോതി അവിതഥഏകഗുണവണ്ണനാമേന അവിപരീതേന അവ്ഹായനോ.

ആസിതോതി ഉപസങ്കമിതോ. ഉപാസിതോതി ഉപഗന്ത്വാ സേവിതോ. പയിരുപാസിതോതി ഭത്തിവസേന അതീവ സേവിതോ.

൧൦൫. കുബ്ബനകന്തി പരിത്തവനം. ബഹുപ്ഫലം കാനനമാവസേയ്യാതി അനേകഫലാദിവികതിഭരിതകാനനം ആഗമ്മ വസേയ്യ. അപ്പദസ്സേതി ബാവരിപ്പഭുതികേ പരിത്തപഞ്ഞേ. മഹോദധിന്തി അനോതത്താദിം മഹന്തം ഉദകരാസിം.

അപ്പദസ്സാതി മന്ദദസ്സിനോ. പരിത്തദസ്സാതി അതിമന്ദദസ്സിനോ. ഥോകദസ്സാതി പരിത്തതോപി അതിപരിത്തദസ്സിനോ. ഓമകദസ്സാതി ഹേട്ഠിമദസ്സിനോ. ലാമകദസ്സാതി അപ്പധാനദസ്സിനോ. ഛതുക്കദസ്സാതി ന ഉത്തമദസ്സിനോ. അപ്പമാണദസ്സന്തി പമാണം അതിക്കമിത്വാ അപ്പമാണം നിബ്ബാനദസ്സം. അഗ്ഗദസ്സന്തി ‘‘അഗ്ഗതോ വേ പസന്നാന’’ന്തിആദിനാ (അ. നി. ൪.൩൪; ഇതിവു. ൯൦) നയേന അഗ്ഗധമ്മദസ്സം. സേട്ഠദസ്സന്തി സമ്ബുദ്ധോ ദ്വിപദസേട്ഠോതി സേട്ഠദസ്സം. വിസേട്ഠദസ്സന്തിആദീനി ചത്താരി ഉപസഗ്ഗേന വഡ്ഢിതാനി. അസമന്തി ന സമം അസമം സബ്ബഞ്ഞും. അസമസമന്തി അസമേഹി അതീതബുദ്ധേഹി സമം അസമസമം. അപ്പടിസമന്തി അത്തനോ സദിസവിരഹിതം. അപ്പടിഭാഗന്തി അത്തനോ പടിബിമ്ബവിരഹിതം. അപ്പടിപുഗ്ഗലന്തി പടിമല്ലപുഗ്ഗലവിരഹിതം. ദേവാതിദേവന്തി വിസുദ്ധിദേവാനമ്പി അതിദേവം. അഭിമങ്ഗലസമ്മതട്ഠേന ഉസഭം. അഛമ്ഭിതട്ഠേന പുരിസസീഹം. നിദ്ദോസട്ഠേന പുരിസനാഗം. ഉത്തമട്ഠേന പുരിസാജഞ്ഞം. അട്ഠപരിസപഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ സദേവകേ ലോകേ കേനചി പച്ചത്ഥികേന പച്ചാമിത്തേന അകമ്പിയേ അചലട്ഠാനേ തിട്ഠനട്ഠേന പുരിസനിസഭം. ധമ്മദേസനാധുരവഹനട്ഠേന പുരിസധോരയ്ഹം.

മാനസകം വാ സരന്തി മനസാ ചിന്തേത്വാ കതം പല്ലം വാ നാമമേവ വാ. അനോതത്തം വാ ദഹന്തി ചന്ദിമസൂരിയാ ദക്ഖിണേന വാ ഉത്തരേന വാ ഗച്ഛന്താ പബ്ബതന്തരേന തം ഓഭാസേന്തി, ഉജും ഗച്ഛന്താ ന ഓഭാസേന്തി, തേനേവസ്സ ‘‘അനോതത്ത’’ന്തി സങ്ഖാ ഉദപാദി. ഏവരൂപം അനോതത്തം വാ ദഹം. അക്ഖോഭം അമിതോദകന്തി ചാലേതും അസക്കുണേയ്യം അപരിമിതം ഉദകജലരാസിം. ഏവമേവാതി ഓപമ്മസംസന്ദനം, ബുദ്ധം ഭഗവന്തം അക്ഖോഭം ആസഭം ഠാനട്ഠാനേന ചാലേതും അസക്കുണേയ്യം. അമിതതേജന്തി അപരിമിതഞാണതേജം. പഭിന്നഞാണന്തി ദസബലഞാണാദിവസേന പഭേദഗതഞാണം. വിവടചക്ഖുന്തി സമന്തചക്ഖും.

പഞ്ഞാപഭേദകുസലന്തി ‘‘യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ വിചയോ പവിചയോ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൬; വിഭ. ൫൨൫) നയേന പഞ്ഞായ പഭേദജാനനേ ഛേകം. അധിഗതപടിസമ്ഭിദന്തി പടിലദ്ധചതുപടിസമ്ഭിദം. ചതുവേസാരജ്ജപ്പത്തന്തി ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തേ പടിജാനതോ ഇമേ ധമ്മാ അനഭിസമ്ബുദ്ധാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൫൦; അ. നി. ൪.൮) നയേന വുത്തേസു ചതൂസു ഠാനേസു വിസാരദഭാവപ്പത്തം. സദ്ധാധിമുത്തന്തി പരിസുദ്ധേ ഫലസമാപത്തിചിത്തേ അധിമുത്തം, തത്ഥ പവിട്ഠം. സേതപച്ചത്തന്തി വാസനായ വിപ്പഹീനത്താ പരിസുദ്ധം ആവേണികഅത്തഭാവം. അദ്വയഭാണിന്തി പരിച്ഛിന്നവചനത്താ ദ്വിവചനവിരഹിതം. താദിന്തി താദിസം, ഇട്ഠാനിട്ഠേസു അകമ്പനം വാ. തഥാ പടിഞ്ഞാ അസ്സാതി തഥാപടിഞ്ഞോ, തം. അപരിത്തന്തി ന ഖുദ്ദകം. മഹന്തന്തി തേധാതും അതിക്കമിത്വാ മഹന്തപ്പത്തം.

ഗമ്ഭീരന്തി അഞ്ഞേസം ദുപ്പവേസം. അപ്പമേയ്യന്തി അതുലട്ഠേന അപ്പമേയ്യം. ദുപ്പരിയോഗാഹന്തി പരിയോഗാഹിതും ദുക്ഖപ്പവേസം. പഹൂതരതനന്തി സദ്ധാദിരതനേഹി പഹൂതരതനം. സാഗരസമന്തി രതനാകരതോ സമുദ്ദസദിസം. ഛളങ്ഗുപേക്ഖായ സമന്നാഗതന്തി ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ’’തി (അ. നി. ൬.൧) വുത്തനയേന ഛളങ്ഗുപേക്ഖായ പരിപുണ്ണം. അതുലന്തി തുലവിരഹിതം, തുലയിതും അസക്കുണേയ്യം. വിപുലന്തി അതിമഹന്തം. അപ്പമേയ്യന്തി പമേതും അസക്കുണേയ്യം. തം താദിസന്തി തം ഭഗവന്തം താദിഗുണസമ്പന്നം. പവദതം മഗ്ഗവാദിനന്തി പവദന്താനം കഥേന്താനം ഉത്തമം കഥയന്തം വദന്തം അധിഗച്ഛിന്തി സമ്ബന്ധോ. മേരുമിവ നഗാനന്തി പബ്ബതാനം അന്തരേ സിനേരും വിയ. ഗരുളമിവ ദിജാനന്തി പക്ഖിജാതാനം അന്തരേ സുപണ്ണം വിയ. സീഹമിവ മിഗാനന്തി ചതുപ്പദാനമന്തരേ സീഹം വിയ. ഉദധിമിവ അണ്ണവാനന്തി വിത്ഥിണ്ണഅണ്ണവാനം അന്തരേ സമുദ്ദം വിയ അധിഗച്ഛിം. ജിനപവരന്തി ബുദ്ധുത്തമം.

൧൦൬. യേമേ പുബ്ബേതി യേ ഇമേ പുബ്ബേ.

൧൦൭. തമോനുദാസീനോതി തമോനുദോ ആസീനോ. ഭൂരിപഞ്ഞാണോതി ഞാണദ്ധജോ. ഭൂരിമേധസോതി വിപുലപഞ്ഞോ.

നിദ്ദേസേ പഭങ്കരോതി തേജംകരോ. ആലോകകരോതി അനന്ധകാരകരോ. ഓഭാസകരോതി ഓഭാസം ജോതിം കരോതീതി ഓഭാസകരോ. ദീപസദിസം ആലോകം കരോതീതി ദീപങ്കരോ. പദീപസദിസം ആലോകം കരോതീതി പദീപകരോ. ഉജ്ജോതകരോതി പതാപകരോ. പജ്ജോതകരോതി ദിസാവിദിസാ പതാപകരോ.

ഭൂരിപഞ്ഞാണോതി പുഥുലഞാണോ. ഞാണപഞ്ഞാണോതി ഞാണേന പാകടോ. പഞ്ഞാധജോതി ഉസ്സിതട്ഠേന പഞ്ഞാവ ധജോ അസ്സാതി പഞ്ഞാധജോ, ധജോ രഥസ്സ പഞ്ഞാണന്തിആദീസു (ജാ. ൨.൨൨.൧൮൪൧; ചൂളനി. പാരായനാനുഗീതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൧൦൭) വിയ. വിഭൂതവിഹാരീതി പാകടവിഹാരോ.

൧൦൮. സന്ദിട്ഠികമകാലികന്തി സാമം പസ്സിതബ്ബം ഫലം, ന ച കാലന്തരേ പത്തബ്ബഫലം. അനീതികന്തി കിലേസാദിഈതിവിരഹിതം.

സന്ദിട്ഠികന്തി ലോകുത്തരധമ്മോ യേന അധിഗതോ ഹോതി, തേന പരസദ്ധായ ഗന്തബ്ബതം ഹിത്വാ പച്ചവേക്ഖണഞാണേന സയം ദട്ഠബ്ബോതി സന്ദിട്ഠികോ, തം സന്ദിട്ഠികം. അത്തനോ ഫലംദാനം സന്ധായ നാസ്സ കാലോതി അകാലോ, അകാലോയേവ അകാലികോ. യോ ഏത്ഥ അരിയമഗ്ഗധമ്മോ, സോ അത്തനോ സമനന്തരമേവ ഫലം ദേതീതി അത്ഥോ, തം അകാലികം. ഏഹി പസ്സ ഇമം ധമ്മന്തി ഏവം പവത്തം ഏഹിപസ്സവിധിം അരഹതീതി ഏഹിപസ്സികോ, തം ഏഹിപസ്സികം. ആദിത്തം ചേലം വാ സീസം വാ അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാപി അത്തനോ ചിത്തേ ഉപനയം അരഹതീതി ഓപനേയ്യികോ, തം ഓപനേയ്യികം. സബ്ബേഹിപി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂആദീഹി ‘‘ഭാവിതോ മേ മഗ്ഗോ, അധിഗതം ഫലം, സച്ഛികതോ നിരോധോ’’തി അത്തനി അത്തനി വേദിതബ്ബന്തി പച്ചത്തം വേദിതബ്ബം വിഞ്ഞൂഹി.

൧൦൯. അഥ നം ബാവരീ ആഹ ‘‘കിം നു തമ്ഹാ’’തി ദ്വേ ഗാഥാ.

മുഹുത്തമ്പീതി ഥോകമ്പി. ഖണമ്പീതി ന ബഹുകമ്പി. ലയമ്പീതി മനമ്പി. വയമ്പീതി കോട്ഠാസമ്പി. അദ്ധമ്പീതി ദിവസമ്പി.

൧൧൧-൧൧൩. തതോ പിങ്ഗിയോ ഭഗവതോ സന്തികാ അവിപ്പവാസമേവ ദീപേന്തോ ‘‘നാഹം തമ്ഹാ’’തിആദിമാഹ. നാഹം യോ മേ…പേ… പസ്സാമി നം മനസാ ചക്ഖുനാവാതി തം ബുദ്ധം മംസചക്ഖുനാ വിയ മനസാ പസ്സാമി. നമസ്സമാനോ വിവസേമി രത്തിന്തി നമസ്സമാനോവ രത്തിം അതിനാമേമി.

൧൧൪. തേന തേനേവ നതോതി യേന യേന ദിസാഭാഗേന ബുദ്ധോ, തേന തേനേവാഹമ്പി നതോ, തന്നിന്നോ തപ്പോണോതി ദസ്സേതി.

൧൧൫. ദുബ്ബലഥാമകസ്സാതി അപ്പഥാമകസ്സ. അഥ വാ ദുബ്ബലസ്സ ദുത്ഥാമകസ്സ ച, ബലവീരിയഹീനസ്സാപീതി വുത്തം ഹോതി. തേനേവ കായോ ന പലേതീതി തേനേവ ദുബ്ബലത്ഥാമകത്തേന കായോ ന ഗച്ഛതി, യേന ബുദ്ധോ, ന തേന ഗച്ഛതി. ‘‘ന പരേതീ’’തിപി പാഠോ, സോ ഏവത്ഥോ. തത്ഥാതി ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ. സങ്കപ്പയന്തായാതി സങ്കപ്പഗമനേന. തേന യുത്തോതി യേന ബുദ്ധോ, തേന യുത്തോ പയുത്തോ അനുയുത്തോതി ദസ്സേതി.

യേന ബുദ്ധോതി യേന ദിസാഭാഗേന ബുദ്ധോ ഉപസങ്കമിതബ്ബോ, തേന ദിസാഭാഗേന ന പലേതി. അഥ വാ ഭുമ്മത്ഥേ കരണവചനം. യത്ഥ ബുദ്ധോ തത്ഥ ന പലേതി ന ഗച്ഛതി. ന വജതീതി പുരതോ ന യാതി. ന ഗച്ഛതീതി നിവത്തതി. നാതിക്കമതീതി ന ഉപസങ്കമതി.

൧൧൬. പങ്കേ സയാനോതി കാമകദ്ദമേ സയമാനോ. ദീപാ ദീപം ഉപല്ലവിന്തി സത്ഥാരാദിതോ സത്ഥാരാദിം അധിഗച്ഛിം. അഥദ്ദസാസിം സമ്ബുദ്ധന്തി സോഹം ഏവം ദുദിട്ഠിം ഗഹേത്വാ അന്വാഹിണ്ഡന്തോ അഥ പാസാണകചേതിയേ ബുദ്ധമദ്ദക്ഖിം.

തത്ഥ സേമാനോതി നിസജ്ജമാനോ. സയമാനോതി സേയ്യം കപ്പയമാനോ. ആവസമാനോതി വസമാനോ. പരിവസമാനോതി നിച്ചം വസമാനോ.

പല്ലവിന്തി ഉഗ്ഗമിം. ഉപല്ലവിന്തി ഉത്തരിം, സമ്പല്ലവിന്തി ഉപസഗ്ഗേന പദം വഡ്ഢിതം. അദ്ദസന്തി നിദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദേസപദം. അദ്ദസന്തി പസ്സിം. അദ്ദക്ഖിന്തി ഓലോകേസിം. അപസ്സിന്തി ഏസിം. പടിവിജ്ഝിന്തി വിനിവിജ്ഝിം.

൧൧൭. ഇമിസ്സാ ഗാഥായ അവസാനേ പിങ്ഗിയസ്സ ച ബാവരിസ്സ ച ഇന്ദ്രിയപരിപാകം വിദിത്വാ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം ഠിതോയേവ സുവണ്ണോഭാസം മുഞ്ചി. പിങ്ഗിയോ ബാവരിസ്സ ബുദ്ധഗുണേ വണ്ണയന്തോ നിസിന്നോ ഏവ തം ഓഭാസം ദിസ്വാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി ഓലോകേന്തോ ഭഗവന്തം അത്തനോ പുരതോ ഠിതം വിയ ദിസ്വാ ബാവരിബ്രാഹ്മണസ്സ ‘‘ബുദ്ധോ ആഗതോ’’തി ആരോചേസി. ബ്രാഹ്മണോ ഉട്ഠായാസനാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി. ഭഗവാപി ഓഭാസം ഫരിത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ അത്താനം ദസ്സേന്തോ ഉഭിന്നമ്പി സപ്പായം വിദിത്വാ പിങ്ഗിയമേവ ആലപമാനോ ‘‘യഥാ അഹൂ, വക്കലീ’’തി ഇമം ഗാഥമഭാസി.

തസ്സത്ഥോ – യഥാ വക്കലിത്ഥേരോ സദ്ധാധിമുത്തോ അഹോസി, സദ്ധാധുരേനേവ അരഹത്തം പാപുണി, യഥാ ച സോളസന്നം ഏകോ ഭദ്രാവുധോ നാമ, യഥാ ച ആളവിഗോതമോ ച. ഏവമേവ ത്വമ്പി പമുഞ്ചസ്സു സദ്ധം, തതോ സദ്ധായ അധിമുച്ചന്തോ ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തിആദിനാ (ധ. പ. ൨൭൭; ഥേരഗാ. ൬൭൬; പടി. മ. ൧.൩൧; കഥാ. ൭൫൩) നയേന വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ മച്ചുധേയ്യസ്സ പാരം നിബ്ബാനം ഗമിസ്സസീതി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി, ദേസനാപരിയോസാനേ പിങ്ഗിയോ അരഹത്തേ, ബാവരീ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠഹി, ബാവരിബ്രാഹ്മണസ്സ സിസ്സാ പന പഞ്ചസതാ സോതാപന്നാ അഹേസും.

തത്ഥ മുഞ്ചസ്സൂതി മോചസ്സു. പമുഞ്ചസ്സൂതി മോചേഹി. അധിമുഞ്ചസ്സൂതി തത്ഥ അധിമോക്ഖം കരസ്സു. ഓകപ്പേഹീതി ബഹുമാനം ഉപ്പാദേഹീതി. സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാതി ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന. സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാതി ദുക്ഖമട്ഠേന. സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താതി അവസവത്തനട്ഠേന.

൧൧൮. ഇദാനി പിങ്ഗിയോ അത്തനോ പസാദം നിവേദേന്തോ ‘‘ഏസ ഭിയ്യോതിആദിമാഹ. തത്ഥ പടിഭാനവാതി പടിഭാനപ്പടിസമ്ഭിദായ ഉപേതോ.

ഭിയ്യോ ഭിയ്യോതി ഉപരൂപരി.

൧൧൯. അധിദേവേ അഭിഞ്ഞായാതി അധിദേവകരേ ധമ്മേ ഞത്വാ. പരോപരന്തി ഹീനപണീതം, അത്തനോ ച പരസ്സ ച അധിദേവത്തകരം സബ്ബധമ്മജാതം അവേദീതി വുത്തം ഹോതി. കങ്ഖീനം പടിജാനതന്തി കങ്ഖീനംയേവ സതം ‘‘നിക്കങ്ഖമ്ഹാ’’തി പടിജാനന്താനം.

നിദ്ദേസേ പാരായനികപഞ്ഹാനന്തി പാരായനികബ്രാഹ്മണാനം പുച്ഛാനം. അവസാനം കരോതീതി അന്തകരോ. കോടിം കരോതീതി പരിയന്തകരോ. സീമം മരിയാദം കരോതീതി പരിച്ഛേദകരോ. നിഗമം കരോതീതി പരിവടുമകരോ. സഭിയപഞ്ഹാനന്തി ന കേവലം പാരായനികബ്രാഹ്മണാനം പഞ്ഹാനം ഏവ, അഥ ഖോ സഭിയപരിബ്ബാജകാദീനമ്പി പഞ്ഹാനം അന്തം കരോതീതി ദസ്സേതും ‘‘സഭിയപഞ്ഹാന’’ന്തിആദിമാഹ.

൧൨൦. അസംഹീരന്തി രാഗാദീഹി അസംഹാരിയം. അസങ്കുപ്പന്തി അസങ്കുപ്പം അവിപരിണാമധമ്മം. ദ്വീഹിപി പദേഹി നിബ്ബാനം ഭണതി. അദ്ധാ ഗമിസ്സാമീതി ഏകംസേനേവ തം അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതും ഗമിസ്സാമി. ന മേത്ഥ കങ്ഖാതി നത്ഥി മേ ഏത്ഥ നിബ്ബാനേ കങ്ഖാ. ഏവം മം ധാരേഹി അധിമുത്തചിത്തന്തി പിങ്ഗിയോ ‘‘ഏവമേവ ത്വമ്പി പമുഞ്ചസ്സു സദ്ധ’’ന്തി ഇമിനാ ഭഗവതോ ഓവാദേന അത്തനി സദ്ധം ഉപ്പാദേത്വാ സദ്ധാധുരേനേവ ച വിമുഞ്ചിത്വാ തം സദ്ധാധിമുത്തിം പകാസേന്തോ ഭഗവന്തം ആഹ – ‘‘ഏവം മം ധാരേഹി അധിമുത്തചിത്ത’’ന്തി. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ ‘‘യഥാ മം ത്വം അവച, ഏവമേവ മം അധിമുത്തചിത്തം ധാരേഹീ’’തി.

ന സംഹരിയതീതി ഗഹേത്വാ സംഹരിതും ന സക്കാ. നിയോഗവചനന്തി യുത്തവചനം. അവത്ഥാപനവചനന്തി സന്നിട്ഠാനവചനം. ഇമസ്മിം പാരായനവഗ്ഗേ യം അന്തരന്തരാ ന വുത്തം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ഗഹേതബ്ബം. സേസം സബ്ബത്ഥ പാകടമേവ.

സദ്ധമ്മപ്പജ്ജോതികായ ചൂളനിദ്ദേസ-അട്ഠകഥായ

പാരായനാനുഗീതിഗാഥാനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പാരായനവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.