൧൪. പോസാലമാണവസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൮൧. ചുദ്ദസമേ പോസാലസുത്തേ – യോ അതീതം ആദിസതീതി യോ ഭഗവാ അത്തനോ ച പരേസഞ്ച ‘‘ഏകമ്പി ജാതി’’ന്തിആദിഭേദം അതീതം ആദിസതി.

ഏകമ്പി ജാതിന്തി ഏകമ്പി പടിസന്ധിമൂലകം ചുതിപരിയോസാനം ഏകഭവപരിയാപന്നം ഖന്ധസന്താനം. ഏസ നയോ ദ്വേപി ജാതിയോതിആദീസു. അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേതിആദീസു പന പരിഹായമാനോ കപ്പോ സംവട്ടകപ്പോ, തദാ സബ്ബേസം ബ്രഹ്മലോകേ സന്നിപതനതോ. വഡ്ഢമാനോ കപ്പോ വിവട്ടകപ്പോ, തദാ ബ്രഹ്മലോകതോ സത്താനം വിവട്ടനതോ. തത്ഥ സംവട്ടേന സംവട്ടട്ഠായീ ഗഹിതോ ഹോതി തംമൂലകത്താ, വിവട്ടേന ച വിവട്ടട്ഠായീ. ഏവഞ്ഹി സതി യാനി താനി ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, കപ്പസ്സ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി. കതമാനി ചത്താരി? സംവട്ടോ സംവട്ടട്ഠായീ വിവട്ടോ വിവട്ടട്ഠായീ’’തി വുത്താനി (അ. നി. ൪.൧൫൬), താനി പരിഗ്ഗഹിതാനി ഹോന്തി. സംവട്ടകപ്പേ വിവട്ടകപ്പേതി ച കപ്പസ്സ അദ്ധം ഗഹേത്വാ വുത്തം. സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേതി സകലം കപ്പം ഗഹേത്വാ വുത്തം. കഥം അനുസ്സരതീതി ചേ? അമുത്രാസിന്തിആദിനാ നയേന. തത്ഥ അമുത്രാസിന്തി അമുമ്ഹി സംവട്ടകപ്പേ അഹം അമുമ്ഹി ഭവേ വാ യോനിയാ വാ ഗതിയാ വാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയാ വാ സത്താവാസേ വാ സത്തനികായേ വാ ആസിം. ഏവംനാമോതി തിസ്സോ വാ ഫുസ്സോ വാ. ഏവംഗോത്തോതി കച്ചാനോ വാ കസ്സപോ വാ. ഇദമസ്സ അതീതഭവേ അത്തനോ നാമഗോത്താനുസ്സരണവസേന വുത്തം. സചേ പന തസ്മിം കാലേ അത്തനോ വണ്ണസമ്പത്തിം വാ ലൂഖപണീതജീവിതഭാവം വാ സുഖദുക്ഖബഹുലതം വാ അപ്പായുകദീഘായുകഭാവം വാ അനുസ്സരിതുകാമോ, തമ്പി അനുസ്സരതിയേവ. തേനാഹ – ‘‘ഏവംവണ്ണോ ഏവമായുപരിയന്തോ’’തി. തത്ഥ ഏവംവണ്ണോതി ഓദാതോ വാ സാമോ വാ. ഏവമാഹാരോതി സാലിമംസോദനാഹാരോ വാ പവത്തഫലഭോജനോ വാ. ഏവം സുഖദുക്ഖപടിസംവേദീതി അനേകപ്പകാരേന കായികചേതസികാനം സാമിസനിരാമിസാദിപ്പഭേദാനം വാ സുഖദുക്ഖാനം പടിസംവേദീ. ഏവമായുപരിയന്തോതി ഏവം വസ്സസതപരമായുപരിയന്തോ വാ ചതുരാസീതി കപ്പസഹസ്സപരമായുപരിയന്തോ വാ.

സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദിന്തി സോ അഹം തതോ ഭവതോ യോനിതോ ഗതിതോ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിതോ സത്താവാസതോ സത്തനികായതോ വാ ചുതോ പുന അമുകസ്മിം നാമ ഭവേ യോനിയാ ഗതിയാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയാ സത്താവാസേ സത്തനികായേ വാ ഉദപാദിം. തത്രാപാസിന്തി അഥ തത്രാപി ഭവേ യോനിയാ ഗതിയാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയാ സത്താവാസേ സത്തനികായേ വാ പുന അഹോസിം. ഏവംനാമോതിആദിവുത്തനയമേവ.

അപി ച – യസ്മാ അമുത്രാസിന്തി ഇദം അനുപുബ്ബേന ആരോഹന്തസ്സ യാവദിച്ഛകം അനുസ്സരണം. സോ തതോ ചുതോതി പടിനിവത്തന്തസ്സ പച്ചവേക്ഖണം. തസ്മാ ഇധൂപപന്നോതി ഇമിസ്സാ ഇധൂപപത്തിയാ അനന്തരമേവസ്സ ഉപപത്തിട്ഠാനം സന്ധായ അമുത്ര ഉദപാദിന്തി ഇദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തത്രാപാസിന്തി ഏവമാദി പനസ്സ തത്രാ ഇമിസ്സാ ഉപപത്തിയാ അന്തരേ ഉപപത്തിട്ഠാനേ നാമഗോത്താദീനം അനുസ്സരണദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോതി സ്വാഹം തതോ അനന്തരൂപപത്തിട്ഠാനതോ ചുതോ ഇധ അസുകസ്മിം നാമ ഖത്തിയകുലേ വാ ബ്രാഹ്മണകുലേ വാ നിബ്ബത്തോ.

ഇതിതി ഏവം. സാകാരം സഉദ്ദേസന്തി നാമഗോത്തവസേന സഉദ്ദേസം, വണ്ണാദിവസേന സാകാരം. നാമഗോത്തേന ഹി സത്തോ ‘‘തിസ്സോ കസ്സപോ’’തി ഉദ്ദിസിയതി, വണ്ണാദീഹി ‘‘ഓദാതോ സാമോ’’തി നാനത്തതോ പഞ്ഞായതി. തസ്മാ നാമഗോത്തം ഉദ്ദേസോ, ഇതരേ ആകാരാതി. പുബ്ബേനിവാസന്തി പുബ്ബേ അതീതജാതീസു നിവുട്ഠക്ഖന്ധാ പുബ്ബേനിവാസോ. നിവുട്ഠാതി അജ്ഝാവുട്ഠാ അനുഭൂതാ അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധാ, നിവുട്ഠധമ്മാ വാ. നിവുട്ഠാതി ഗോചരനിവാസേന നിവുട്ഠാ, അത്തനോ വിഞ്ഞാണേന വിഞ്ഞാതാ പരിച്ഛിന്നാ, പരവിഞ്ഞാണേന വിഞ്ഞാതാപി വാ ഛിന്നവടുമകാനുസ്സരണാദീസു. തേ ബുദ്ധാനംയേവ ലബ്ഭന്തി. തം പുബ്ബേനിവാസം ആദിസതി കഥേതി. പരേസം അതീതന്തി അഞ്ഞേസം പരപുഗ്ഗലാനം പുബ്ബേനിവാസം ഏകമ്പി ജാതിന്തിആദിനാ നയേന ആദിസതി.

മഹാപദാനിയസുത്തന്തന്തി മഹാപുരിസാനം അപദാനനിയുത്തം മഹാപദാനസുത്തം (ദീ. നി. ൨.൧ ആദയോ). മഹാസുദസ്സനിയസുത്തന്തന്തി മഹാസുദസ്സനസ്സ സമ്പത്തിയുത്തം മഹാസുദസ്സനസുത്തം (ദീ. നി. ൨.൨൪൧ ആദയോ). മഹാഗോവിന്ദിയസുത്തന്തന്തി മഹാഗോവിന്ദബ്രാഹ്മണസ്സ അപദാനനിയുത്തം മഹാഗോവിന്ദസുത്തം (ദീ. നി. ൨.൨൯൩ ആദയോ). മാഘദേവിയസുത്തന്തന്തി മഘദേവരഞ്ഞോ അപദാനനിയുത്തം മഘദേവസുത്തം (മ. നി. ൨.൩൦൮ ആദയോ). സതാനുസാരിഞ്ഞാണം ഹോതീതി പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിസമ്പയുത്തഞാണം ഹോതി.

യാവതകം ആകങ്ഖതീതി യത്തകം ഞാതും ഇച്ഛതി, തത്തകം ജാനിസ്സാമീതി ഞാണം പേസേതി. അഥസ്സ ദുബ്ബലപത്തപുടേ പക്ഖന്ദനാരാധോ വിയ അപ്പടിഹതം അനിവാരിതം ഞാണം ഗച്ഛതി. തേന യാവതകം ആകങ്ഖതി, താവതകം അനുസ്സരതി. ബോധിജന്തി ബോധിയാ മൂലേ ജാതം. ഞാണം ഉപ്പജ്ജതീതി ചതുമഗ്ഗഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. അയമന്തിമാ ജാതീതി തേന ഞാണേന ജാതിമൂലസ്സ പഹീനത്താ പുന ‘‘അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥിദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൧) അപരമ്പി ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണന്തി ഏത്ഥ ഉപരി ‘‘സത്താന’’ന്തി പദം ഇധേവ ആഹരിത്വാ സത്താനം ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണന്തി യോജേതബ്ബം. പരാനി ച അപരാനി ച ‘‘പരാപരാനീ’’തി വത്തബ്ബേ സന്ധിവസേന രോ-കാരം കത്വാ ‘‘പരോപരാനീ’’തി വുച്ചതി. പരോപരാനം ഭാവോ പരോപരിയം, പരോപരിയമേവ പരോപരിയത്തം, വേനേയ്യസത്താനം സദ്ധാദീനം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം പരോപരിയത്തം ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തം, ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തസ്സ ഞാണം ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണം, ഇന്ദ്രിയാനം ഉത്തമാനുത്തമഭാവഞാണന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഇന്ദ്രിയവരോവരിയത്തഞാണ’’ന്തിപി പാഠോ, വരാനി ച അവരാനി ച വരോവരിയാനി, വരോവരിയാനം ഭാവോ വരോവരിയത്തന്തി യോജേതബ്ബം. അവരിയാനീതി ച ഉത്തമാനീതി അത്ഥോ. അഥ വാ – പരാനി ച ഓപരാനി ച പരോപരാനി, തേസം ഭാവോ പരോപരിയത്തന്തി യോജേതബ്ബം. ഓപരാനീതി ച ഓരാനീതി വുത്തം ഹോതി, ലാമകാനീതി അത്ഥോ ‘‘പരോപരായസ്സ സമേച്ച ധമ്മാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൫; സു. നി. ൪൭൯) വിയ. ‘‘ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തേ ഞാണ’’ന്തി ഭുമ്മവചനേനപി പാഠോ (പടി. മ. അട്ഠ. ൧.൧.൬൮).

തഥാഗതസ്സാതി യഥാ വിപസ്സിആദയോ പുബ്ബകാ ഇസയോ ആഗതാ, തഥാ ആഗതസ്സ. യഥാ ച തേ ഗതാ, തഥാ ഗതസ്സ. തഥാഗതബലന്തി അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം തഥാഗതസ്സേവ ബലം. യഥാ വാ പുബ്ബബുദ്ധാനം ബലം പുഞ്ഞുസ്സയസമ്പത്തിയാ ആഗതം, തഥാ ആഗതബലന്തിപി അത്ഥോ. തത്ഥ ദുവിധം തഥാഗതസ്സ ബലം കായബലഞ്ച ഞാണബലഞ്ച. തേസു കായബലം ഹത്ഥികുലാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം പോരാണേഹി –

‘‘കാളാവകഞ്ച ഗങ്ഗേയ്യം, പണ്ഡരം തമ്ബപിങ്ഗലം;

ഗന്ധമങ്ഗലഹേമഞ്ച, ഉപോസഥഛദ്ദന്തിമേ ദസാ’’തി. (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൪൮; സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൨൨; അ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൦.൨൧; വിഭ. അട്ഠ. ൭൬൦; ഉദാ. അട്ഠ. ൭൫; പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൨.൪൪);

യദേതം പകതിഹത്ഥിഗ്ഗണനായ ഹത്ഥീനം കോടിസഹസ്സസ്സ, പുരിസഗണനായ ദസന്നം പുരിസകോടിസഹസ്സാനം ബലം ഹോതി, ഇദം താവ തഥാഗതസ്സ കായബലം. ഞാണബലം പന മഹാസീഹനാദേ (മ. നി. ൧.൧൪൬ ആദയോ) ആഗതം ദസബലഞാണം ചതുവേസാരജ്ജഞാണം അട്ഠസു പരിസാസു അകമ്പനഞാണം ചതുയോനിപരിച്ഛേദകഞാണം പഞ്ചഗതിപരിച്ഛേദകഞാണം സംയുത്തകേ (സം. നി. ൨.൩൩-൩൪) ആഗതാനി തേസത്തതി ഞാണാനി സത്തസത്തതി ഞാണാനീതി ഏവം അഞ്ഞാനിപി അനേകാനി ഞാണസഹസ്സാനി, ഏതം ഞാണബലം നാമ. ഇധാപി ഞാണബലമേവ അധിപ്പേതം, ഞാണഞ്ഹി അകമ്പിയട്ഠേന ഉപഥമ്ഭകട്ഠേന ച ബലന്തി (പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൨.൪൪) വുത്തം.

സത്താനം ആസയാനുസയേ ഞാണന്തി ഏത്ഥ രൂപാദീസു ഖന്ധേസു ഛന്ദരാഗേന സത്താ വിസത്താതി സത്താ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘രൂപേ ഖോ, രാധ, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ, തത്ര സത്തോ തത്ര വിസത്തോ, തസ്മാ ‘സത്തോ’തി വുച്ചതി. വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു… വിഞ്ഞാണേ യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ, തത്ര സത്തോ തത്ര വിസത്തോ, തസ്മാ ‘സത്തോ’തി വുച്ചതീ’’തി (സം. നി. ൩.൧൬൧; മഹാനി. ൭).

അക്ഖരചിന്തകാ പന അത്ഥം അവിചാരേത്വാ ‘‘നാമമത്തമേത’’ന്തി ഇച്ഛന്തി. യേപി അത്ഥം വിചാരേന്തി, തേ സത്വയോഗേന സത്താതി ഇച്ഛന്തി. തേസം സത്താനം ആസയന്തി നിസ്സയന്തി ഏത്ഥാതി ആസയോ, മിച്ഛാദിട്ഠിയാ സമ്മാദിട്ഠിയാ വാ കാമാദീഹി നേക്ഖമ്മാദീഹി വാ പരിഭാവിതസ്സ ചിത്തസന്താനസ്സേതം അധിവചനം. സത്തസന്താനേ അനുസേന്തി അനുപവത്തന്തീതി അനുസയാ, ഥാമഗതാനം കാമരാഗാദീനം ഏതം അധിവചനം. ആസയോ ച അനുസയോ ച ആസയാനുസയോ. ജാതിഗ്ഗഹണേന ച ദ്വന്ദസമാസവസേന ച ഏകവചനം വേദിതബ്ബം. യസ്മാ ചരിതാധിമുത്തിയോ ആസയാനുസയസങ്ഗഹിതാ, തസ്മാ ഉദ്ദേസേ ചരിതാധിമുത്തീസു ഞാണാനി ആസയാനുസയഞാണേനേവ സങ്ഗഹേത്വാ ‘‘ആസയാനുസയേ ഞാണ’’ന്തി വുത്തം.

യമകപാടിഹീരേ ഞാണന്തി ഏത്ഥ അഗ്ഗിക്ഖന്ധഉദകധാരാദീനം അപുബ്ബം അചരിമം സകിംയേവ പവത്തിതോ യമകം, അസ്സദ്ധിയാദീനം പടിപക്ഖധമ്മാനം ഹരണതോ പാടിഹീരം, യമകഞ്ച തം പാടിഹീരഞ്ചാതി യമകപാടിഹീരം.

മഹാകരുണാസമാപത്തിയാ ഞാണന്തി ഏത്ഥ പരദുക്ഖേ സതി സാധൂനം ഹദയകമ്പനം കരോതീതി കരുണാ, കിനാതി വാ പരദുക്ഖം ഹിംസതി വിനാസേതീതി കരുണാ, കിരീയതി വാ ദുക്ഖിതേസു ഫരണവസേന പസാരീയതീതി കരുണാ, ഫരണകമ്മവസേന കമ്മഗുണവസേന ച മഹതീ കരുണാ മഹാകരുണാ, സമാപജ്ജന്തി ഏതം മഹാകാരുണികാതി സമാപത്തി, മഹാകരുണാ ച സാ സമാപത്തി ചാതി മഹാകരുണാസമാപത്തി, തസ്സം മഹാകരുണാസമാപത്തിയം. തം സമ്പയുത്തം വാ ഞാണം.

സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം അനാവരണഞാണന്തി ഏത്ഥ പഞ്ചനേയ്യപഥപ്പഭേദം സബ്ബം അഞ്ഞാസീതി സബ്ബഞ്ഞൂ, സബ്ബഞ്ഞുസ്സ ഭാവോ സബ്ബഞ്ഞുതാ, സബ്ബഞ്ഞുതാ ഏവ ഞാണം സബ്ബഞ്ഞുതാഞാണന്തി വത്തബ്ബേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണന്തി വുത്തം. സങ്ഖതാസങ്ഖതാദിഭേദാ സബ്ബധമ്മാ ഹി സങ്ഖാരോ വികാരോ ലക്ഖണം നിബ്ബാനം പഞ്ഞത്തീതി പഞ്ചേവ നേയ്യപഥാ ഹോന്തി. ആവജ്ജനപടിബദ്ധത്താ ഏവ ഹി നത്ഥി തസ്സ ആവരണന്തി തദേവ അനാവരണഞാണന്തി വുച്ചതി (പടി. മ. അട്ഠ. ൧.൧.൬൮).

സബ്ബത്ഥ അസങ്ഗമപ്പടിഹതമനാവരണഞാണന്തി ഏത്ഥ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു അസങ്ഗം സങ്ഗവിരഹിതം അപ്പടിഹതം പടിപക്ഖവിരഹിതം ഹുത്വാ പവത്തം ആവരണവിരഹിതം ഞാണം.

അനാഗതമ്പി ആദിസതീതി –

‘‘ഇമസ്മിം ഭദ്ദകേ കപ്പേ, തയോ ആസിംസു നായകാ;

അഹമേതരഹി സമ്ബുദ്ധോ, മേത്തേയ്യോ ചാപി ഹേസ്സതീ’’തി. ച –

‘‘അസീതിവസ്സസഹസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു മേത്തേയ്യോ നാമ ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ’’തി ച (ദീ. നി. ൩.൧൦൭) –

‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖോ നാമ രാജാ യോ സോ യൂപോ രഞ്ഞാ മഹാപനാദേന കാരാപിതോ, തം യൂപം ഉസ്സാപേത്വാ അജ്ഝാവസിത്വാ തം ദത്വാ വിസ്സജ്ജിത്വാ സമണബ്രാഹ്മണകപണദ്ധികവണിബ്ബകയാചകാനം ദാനം ദത്വാ മേത്തേയ്യസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സതീ’’തി ച (ദീ. നി. ൩.൧൦൮) –

‘‘അനാഗതേ അട്ഠിസ്സരോ നാമ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി (മി. പ. ൪.൧.൩) ച, ‘‘സുമനിസ്സരോ നാമ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ച –

ആദിനാ നയേന ദേവദത്താദീനം അനാഗതം ആചിക്ഖതി. പച്ചുപ്പന്നമ്പി ആദിസതീതി ഇദം പാകടമേവ.

൮൨. വിഭൂതരൂപസഞ്ഞിസ്സാതി സമതിക്കന്തരൂപസഞ്ഞിസ്സ. സബ്ബകായപ്പഹായിനോതി തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനവസേന സബ്ബരൂപകായപഹായിനോ, പഹീനരൂപഭവപടിസന്ധികസ്സാതി അധിപ്പായോ. നത്ഥി കിഞ്ചീതി പസ്സതോതി വിഞ്ഞാണാഭാവദസ്സനേന ‘‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’’തി പസ്സതോ, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനലാഭിനോതി വുത്തം ഹോതി. ഞാണം സക്കാനുപുച്ഛാമീതി സക്കാതി ഭഗവന്തം ആലപന്തോ ആഹ. തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഞാണം പുച്ഛാമി, കീദിസം ഇച്ഛിതബ്ബന്തി. കഥം നേയ്യാതി കഥഞ്ച സോ നേതബ്ബോ, കഥമസ്സ ഉത്തരിഞാണം ഉപ്പാദേതബ്ബന്തി.

കതമാ രൂപസഞ്ഞാതി ഏത്ഥ രൂപസഞ്ഞാതി സഞ്ഞാസീസേന വുത്തരൂപാവചരഝാനഞ്ചേവ തദാരമ്മണഞ്ച. രൂപാവചരഝാനമ്പി ഹി രൂപന്തി വുച്ചതി ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൨൪൮; പടി. മ. ൧.൨൦൯). തസ്സ ആരമ്മണമ്പി ‘‘ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനീ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൨൨൩). തസ്മാ ഇധ രൂപേ സഞ്ഞാ രൂപസഞ്ഞാതി ഏവം സഞ്ഞാസീസേന രൂപാവചരഝാനസ്സേതം അധിവചനം. രൂപം സഞ്ഞാ അസ്സാതി രൂപസഞ്ഞാ, രൂപമസ്സ നാമന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏവം പഥവീകസിണാദിഭേദസ്സ തദാരമ്മണസ്സ ചേതം അധിവചനന്തി വേദിതബ്ബം. ഇധ പന കുസലവിപാകകിരിയവസേന പഞ്ചദസഝാനസങ്ഖാതാ രൂപസഞ്ഞാ ഏവ അധിപ്പേതാ. രൂപാവചരസമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ വാതി രൂപാവചരകുസലജ്ഝാനസമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ. ഉപപന്നസ്സ വാതി വിപാകജ്ഝാനവസേന തസ്മിം ഭവേ ഉപപന്നസ്സ. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരിസ്സ വാതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ കിരിയാഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ സുഖം ഉപ്പാദേത്വാ വിഹരന്തസ്സ. അരൂപസമാപത്തിയോതി ആകാസാനഞ്ചായതനാദീനി. പടിലദ്ധസ്സാതി ഉപ്പാദേത്വാ ഠിതസ്സ. രൂപസഞ്ഞാ വിഭൂതാ ഹോന്തീതി രൂപസഞ്ഞാ അപഗതാ ഹോന്തി. വിഗതാതി വിനാസിതാ. ‘‘അഭാവിതാ’’തിപി പാഠോ, സുന്ദരോ.

തദങ്ഗസമതിക്കമാതി തദങ്ഗപ്പഹാനവസേന അതിക്കമേന. വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന പഹീനോതി അരൂപജ്ഝാനപടിലാഭേന വിക്ഖമ്ഭനേന പഹീനോ. തസ്സ രൂപകായോതി തസ്സ അരൂപസമാപത്തിപടിലാഭിനോ അരൂപപുഗ്ഗലസ്സ രൂപാവചരകായോ.

ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനന്തി ഏത്ഥ നാസ്സ കിഞ്ചനന്തി അകിഞ്ചനം, അന്തമസോ സങ്ഗമത്തമ്പി അസ്സ അവസിട്ഠം നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. അകിഞ്ചനസ്സ ഭാവോ ആകിഞ്ചഞ്ഞം, ആകാസാനഞ്ചായതനവിഞ്ഞാണാപഗമസ്സേതം അധിവചനം, തം ആകിഞ്ചഞ്ഞം അധിട്ഠാനട്ഠേന ഇമിസ്സാ സഞ്ഞായ ആയതനന്തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം, ആകാസേ പവത്തിതവിഞ്ഞാണാപഗമാരമ്മണസ്സ ഝാനസ്സേതം അധിവചനം. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിം സതോ സമാപജ്ജിത്വാതി തം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സതോകാരീ ഹുത്വാ സമാപജ്ജിത്വാ. തതോ വുട്ഠഹിത്വാതി സതോകാരീ ഹുത്വാ തായ സമാപത്തിയാ വുട്ഠായ. തഞ്ഞേവ വിഞ്ഞാണന്തി തം ആകാസേ പവത്തിതം മഹഗ്ഗതവിഞ്ഞാണം. അഭാവേതീതി വിനാസേതി. വിഭാവേതീതി വിവിധാ നാസേതി. അന്തരധാപേതീതി അദസ്സനം ഗമേതി.

കഥം സോ നേതബ്ബോതി സോ പുഗ്ഗലോ കേനപ്പകാരേന ജാനിതബ്ബോ. വിനേതബ്ബോതി നാനാവിധേന ജാനിതബ്ബോ. അനുനേതബ്ബോതി പുനപ്പുനം ചിത്തേന കഥം ഗമയിതബ്ബോ.

൮൩. അഥസ്സ ഭഗവാ താദിസേ പുഗ്ഗലേ അത്തനോ അപ്പടിഹതഞാണതം പകാസേത്വാ തം ഞാണം ബ്യാകാതും ഗാഥമാഹ. തത്ഥ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ സബ്ബാ, അഭിജാനം തഥാഗതോതി അഭിസങ്ഖാരവസേന ചതസ്സോ പടിസന്ധിവസേന സത്താതി ഏവം സബ്ബാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ അഭിജാനന്തോ തഥാഗതോ. തിട്ഠന്തമേനം ജാനാതീതി കമ്മാഭിസങ്ഖാരവസേന തിട്ഠമേതം പുഗ്ഗലം ജാനാതി – ‘‘ആയതിം അയം ഏവംഗതികോ ഭവിസ്സതീ’’തി. ധിമുത്തന്തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനാദീസു അധിമുത്തം. തപ്പരായണന്തി തമ്മയം.

വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ ഠാനാനി സവിഞ്ഞാണകാ ഖന്ധാ ഏവ. തത്ഥ സേയ്യഥാപീതി നിദസ്സനത്ഥേ നിപാതോ യഥാ മനുസ്സാതി അത്ഥോ. അപരിമാണേസുപി ഹി ചക്കവാളേസു അപരിമാണാനം മനുസ്സാനം വണ്ണസണ്ഠാനാദിവസേന ദ്വേപി ഏകസദിസാ നത്ഥി. യേപി ഹി കത്ഥചി യമകഭാതരോ വണ്ണേന വാ സണ്ഠാനേന വാ സദിസാ ഹോന്തി. തേപി ആലോകിതവിലോകിതാദീഹി വിസദിസാവ ഹോന്തി. തസ്മാ ‘‘നാനത്തകായാ’’തി വുത്താ. പടിസന്ധിസഞ്ഞാ പന നേസം തിഹേതുകാപി ദുഹേതുകാപി അഹേതുകാപി ഹോതി. തസ്മാ ‘‘നാനത്തസഞ്ഞിനോ’’തി വുത്താ. ഏകച്ചേ ച ദേവാതി ഛ കാമാവചരദേവാ. തേസു ഹി കേസഞ്ചി കായോ നീലോ ഹോതി, കേസഞ്ചി പീതകാദിവണ്ണോ. സഞ്ഞാ പന നേസം തിഹേതുകാപി ദുഹേതുകാപി ഹോതി, അഹേതുകാ ന ഹോതി. ഏകച്ചേ ച വിനിപാതികാതി ചതുഅപായവിനിമുത്താ പുനബ്ബസുമാതാ യക്ഖിനീ പിയങ്കരമാതാ ഫുസ്സമിത്താ ധമ്മഗുത്താതി ഏവമാദയോ അഞ്ഞേ ച വേമാനികാ പേതാ. ഏതേസഞ്ഹി ഓദാതകാളമങ്ഗുരച്ഛവിസാമവണ്ണാദിവസേന ചേവ കിസഥൂലരസ്സദീഘവസേന ച കായോ നാനാ ഹോതി, മനുസ്സാനം വിയ തിഹേതുകദുഹേതുകാഹേതുകവസേന സഞ്ഞാപി. തേ പന ദേവാ വിയ ന മഹേസക്ഖാ, കപണമനുസ്സാ വിയ അപ്പേസക്ഖാ ദുല്ലഭഘാസച്ഛാദനാ ദുക്ഖപീളിതാ വിഹരന്തി. ഏകച്ചേ കാളപക്ഖേ ദുക്ഖിതാ ജുണ്ഹപക്ഖേ സുഖിതാ ഹോന്തി, തസ്മാ സുഖസമുസ്സയതോ വിനിപതിതത്താ വിനിപാതികാതി വുത്താ. യേ പനേത്ഥ തിഹേതുകാ, തേസം ധമ്മാഭിസമയോപി ഹോതി പിയങ്കരമാതാദീനം വിയ.

ബ്രഹ്മകായികാതി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജബ്രഹ്മപുരോഹിതമഹാബ്രഹ്മാനോ. പഠമാഭിനിബ്ബത്താതി തേ സബ്ബേപി പഠമജ്ഝാനേന നിബ്ബത്താ. ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാ പന പരിത്തേന, ബ്രഹ്മപുരോഹിതാ മജ്ഝിമേന, കായോവ നേസം വിപ്ഫാരികതരോ ഹോതി. മഹാബ്രഹ്മാനോ പണീതേന, കായോ പന നേസം അതിവിപ്ഫാരികതരോ ഹോതി. ഇതി തേ കായസ്സ നാനത്താ, പഠമജ്ഝാനവസേന സഞ്ഞായ ഏകത്താ നാനത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോതി വുത്താ. യഥാ ച തേ, ഏവം ചതൂസു അപായേസു സത്താ. നിരയേസു ഹി കേസഞ്ചി ഗാവുതം, കേസഞ്ചി അഡ്ഢയോജനം, കേസഞ്ചി തിഗാവുതം അത്തഭാവോ ഹോതി, ദേവദത്തസ്സ പന യോജനസതികോ ജാതോ. തിരച്ഛാനേസുപി കേചി ഖുദ്ദകാ ഹോന്തി, കേചി മഹന്താ. പേത്തിവിസയേസുപി കേചി സട്ഠിഹത്ഥാ, കേചി അസീതിഹത്ഥാ ഹോന്തി, കേചി സുവണ്ണാ, കേചി ദുബ്ബണ്ണാ. തഥാ കാലകഞ്ചികാ അസുരാ. അപി ചേത്ഥ ദീഘപിട്ഠികപേതാ നാമ സട്ഠിയോജനികാപി ഹോന്തി. സഞ്ഞാ പന സബ്ബേസമ്പി അകുസലവിപാകാഹേതുകാവ ഹോതി. ഇതി ആപായികാപി നാനത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോതി സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി.

ആഭസ്സരാതി ദണ്ഡഉക്കായ അച്ചി വിയ ഏതേസം സരീരതോ ആഭാ ഛിജ്ജിത്വാ ഛിജ്ജിത്വാ പതന്തീ വിയ സരതി വിസരതീതി ആഭസ്സരാ. തേസു പഞ്ചകനയേ ദുതിയതതിയജ്ഝാനദ്വയം പരിത്തം ഭാവേത്വാ ഉപപന്നാ പരിത്താഭാ നാമ ഹോന്തി. മജ്ഝിമം ഭാവേത്വാ ഉപപന്നാ അപ്പമാണാഭാ നാമ ഹോന്തി. പണീതം ഭാവേത്വാ ഉപപന്നാ ആഭസ്സരാ നാമ ഹോന്തി. ഇധ പന ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദവസേന സബ്ബേ ഗഹിതാ. സബ്ബേസഞ്ഹി തേസം കായോ ഏകവിപ്ഫാരോവ ഹോതി, സഞ്ഞാ പന അവിതക്കവിചാരമത്താ ച അവിതക്കഅവിചാരാ ചാതി നാനാ.

സുഭകിണ്ഹാതി സുഭേന വോകിണ്ണാ, സുഭേന സരീരപ്പഭാവണ്ണേന ഏകഗ്ഘനാതി അത്ഥോ. ഏതേസഞ്ഹി ന ആഭസ്സരാനം വിയ ഛിജ്ജിത്വാ ഛിജ്ജിത്വാ പഭാ ഗച്ഛതീതി. ചതുക്കനയേ തതിയസ്സ പഞ്ചകനയേ ചതുക്കസ്സ പരിത്തമജ്ഝിമപണീതസ്സ ഝാനസ്സ വസേന പരിത്തസുഭഅപ്പമാണസുഭസുഭകിണ്ഹാ നാമ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തന്തി. ഇതി സബ്ബേപി തേ ഏകത്തകായാ ചേവ ചതുത്ഥജ്ഝാനസഞ്ഞായ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ ചാതി വേദിതബ്ബാ. വേഹപ്ഫലാപി ചതുത്ഥവിഞ്ഞാണട്ഠിതിമേവ ഭജന്തി. അസഞ്ഞസത്താ വിഞ്ഞാണാഭാവാ ഏത്ഥ സങ്ഗഹം ന ഗച്ഛന്തി, സത്താവാസേസു ഗച്ഛന്തി.

സുദ്ധാവാസാ വിവട്ടപക്ഖേ ഠിതാ, ന സബ്ബകാലികാ, കപ്പസതസഹസ്സമ്പി അസങ്ഖ്യേയ്യമ്പി ബുദ്ധസുഞ്ഞേ ലോകേ ന ഉപ്പജ്ജന്തി. സോളസകപ്പസഹസ്സബ്ഭന്തരേ ബുദ്ധേസു ഉപ്പന്നേസുയേവ ഉപ്പജ്ജന്തി. ധമ്മചക്കപവത്തിസ്സ (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൩; പടി. മ. ൨.൩൦) ഭഗവതോ ഖന്ധാവാരസദിസാ ഹോന്തി. തസ്മാ നേവ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിം, ന ച സത്താവാസം ഭജന്തി. മഹാസീവത്ഥേരോ പന ‘‘ന ഖോ പന സോ, സാരിപുത്ത, ആവാസോ സുലഭരൂപോ, യോ മയാ അനാവുട്ഠപുബ്ബോ ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ അഞ്ഞത്ര സുദ്ധാവാസേഹി ദേവേഹീതി ഇമിനാ സുത്തേന (മ. നി. ൧.൧൬൦) സുദ്ധാവാസാപി ചതുത്ഥവിഞ്ഞാണട്ഠിതിം ചതുത്ഥസത്താവാസഞ്ച ഭജന്തീ’’തി വദതി, തം അപ്പടിബാഹിതത്താ സുത്തസ്സ അനുഞ്ഞാതം (അ. നി. അട്ഠ. ൩.൭.൪൪-൪൫; പടി. മ. അട്ഠ. ൧.൧.൨൧).

സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാതി ഏത്ഥ സബ്ബസോതി സബ്ബാകാരേന, സബ്ബാസം വാ അനവസേസാനന്തി അത്ഥോ. രൂപസഞ്ഞാനന്തി സഞ്ഞാസീസേന വുത്തരൂപാവചരജ്ഝാനാനഞ്ചേവ തദാരമ്മണാനഞ്ച. രൂപാവചരജ്ഝാനമ്പി ഹി രൂപന്തി വുച്ചതി ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൨൪൮; പടി. മ. ൧.൨൦൯), തസ്സ ആരമ്മണമ്പി ‘‘ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനീ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൨൨൩). തസ്മാ ഇധ ‘‘രൂപേ സഞ്ഞാ രൂപസഞ്ഞാ’’തി ഏവം സഞ്ഞാസീസേന വുത്തരൂപാവചരജ്ഝാനസ്സേതം അധിവചനം. രൂപം സഞ്ഞാ അസ്സാതി രൂപസഞ്ഞാ, രൂപമസ്സ നാമന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏവം പഥവീകസിണാദിഭേദസ്സ തദാരമ്മണസ്സ ചേതം അധിവചനന്തി വേദിതബ്ബം.

സമതിക്കമാതി വിരാഗാ നിരോധാ ച. കിം വുത്തം ഹോതി? ഏതാസം കുസലവിപാകകിരിയവസേന പഞ്ചദസന്നം ഝാനസങ്ഖാതാനം രൂപസഞ്ഞാനം ഏതേസഞ്ച പഥവീകസിണാദിവസേന അട്ഠന്നം ആരമ്മണസങ്ഖാതാനം രൂപസഞ്ഞാനം സബ്ബാകാരേന അനവസേസാനം വാ വിരാഗാ ച നിരോധാ ച വിരാഗഹേതു ചേവ നിരോധഹേതു ച ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ന ഹി സക്കാ സബ്ബസോ അനതിക്കന്തരൂപസഞ്ഞേന ഏതം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതുന്തി. തത്ഥ യസ്മാ ആരമ്മണേ അവിരത്തസ്സ സഞ്ഞാസമതിക്കമോ ന ഹോതി, സമതിക്കന്താസു ച സഞ്ഞാസു ആരമ്മണം സമതിക്കന്തമേവ ഹോതി. തസ്മാ ആരമ്മണസമതിക്കമം അവത്വാ –

‘‘തത്ഥ കതമാ രൂപസഞ്ഞാ? രൂപാവചരസമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ വാ ഉപപന്നസ്സ വാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരിസ്സ വാ സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനാ സഞ്ജാനിതത്തം, ഇമാ വുച്ചന്തി രൂപസഞ്ഞായോ. ഇമാ രൂപസഞ്ഞായോ അതിക്കന്തോ ഹോതി വീതിക്കന്തോ സമതിക്കന്തോ, തേന വുച്ചതി സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ’’തി –

ഏവം വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൬൦൨) സഞ്ഞാനംയേവ സമതിക്കമോ വുത്തോ. യസ്മാ പന ആരമ്മണസമതിക്കമേന പത്തബ്ബാ ഏതാ സമാപത്തിയോ, ന ഏകസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ പഠമജ്ഝാനാദീനി വിയ, തസ്മാ അയം ആരമ്മണസമതിക്കമവസേനാപി അത്ഥവണ്ണനാ കതാതി വേദിതബ്ബാ.

പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാതി ചക്ഖാദീനം വത്ഥൂനം രൂപാദീനം ആരമ്മണാനഞ്ച പടിഘാതേന ഉപ്പന്നാ സഞ്ഞാ പടിഘസഞ്ഞാ, രൂപസഞ്ഞാദീനം ഏതം അധിവചനം. യഥാഹ – ‘‘തത്ഥ കതമാ പടിഘസഞ്ഞാ? രൂപസഞ്ഞാ സദ്ദസഞ്ഞാ ഗന്ധസഞ്ഞാ രസസഞ്ഞാ ഫോട്ഠബ്ബസഞ്ഞാ, ഇമാ വുച്ചന്തി പടിഘസഞ്ഞായോ’’തി (വിഭ. ൬൦൩). താസം കുസലവിപാകാനം പഞ്ചന്നം അകുസലവിപാകാനം പഞ്ചന്നന്തി സബ്ബസോ ദസന്നം പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ പഹാനാ അസമുപ്പാദാ, അപ്പവത്തിം കത്വാതി വുത്തം ഹോതി.

കാമഞ്ചേതാ പഠമജ്ഝാനാദീനി സമാപന്നസ്സാപി ന സന്തി, ന ഹി തസ്മിം സമയേ പഞ്ചദ്വാരവസേന ചിത്തം പവത്തതി, ഏവം സന്തേപി അഞ്ഞത്ഥ പഹീനാനം സുഖദുക്ഖാനം ചതുത്ഥജ്ഝാനേ വിയ സക്കായദിട്ഠാദീനം തതിയമഗ്ഗേ വിയ ച ഇമസ്മിംയേവ ഝാനേ ഉസ്സാഹജനനത്ഥം ഇമസ്സ ഝാനസ്സ പസംസാവസേന ഏതാസം ഏത്ഥ വചനം വേദിതബ്ബം. അഥ വാ – കിഞ്ചാപി താ രൂപാവചരം സമാപന്നസ്സ ന സന്തി, അഥ ഖോ ന പഹീനത്താ ന സന്തി, ന ഹി രൂപവിരാഗായ രൂപാവചരഭാവനാ സംവത്തതി, രൂപായത്താ ച ഏതാസം പവത്തി, അയം പന ഭാവനാ രൂപവിരാഗായ സംവത്തതി. തസ്മാ താ ഏത്ഥ ‘‘പഹീനാ’’തി വത്തും വട്ടതി. ന കേവലഞ്ച വത്തും, ഏകംസേനേവ ഏവം ധാരേതുമ്പി വട്ടതി. താസഞ്ഹി ഇതോ പുബ്ബേ അപ്പഹീനത്തായേവ ‘‘പഠമജ്ഝാനം സമാപന്നസ്സ സദ്ദോ കണ്ടകോ’’തി (അ. നി. ൧൦.൭൨) വുത്തോ ഭഗവതാ. ഇധ ച പഹീനത്തായേവ അരൂപസമാപത്തീനം ആനേഞ്ജതാ സന്തവിമോക്ഖതാ ച വുത്താ – ‘‘ആളാരോ ച കാലാമോ അരൂപം സമാപന്നോ പഞ്ചമത്താനി സകടസതാനി നിസ്സായ നിസ്സായ അതിക്കന്താനി നേവ അദ്ദസ, ന പന സദ്ദം അസ്സോസീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൯൨).

നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാതി നാനത്തേ ഗോചരേ പവത്താനം സഞ്ഞാനം, നാനത്താനം വാ സഞ്ഞാനം. യസ്മാ ഹി ഏതാ –

‘‘തത്ഥ കതമാ നാനത്തസഞ്ഞാ? അസമാപന്നസ്സ മനോധാതുസമങ്ഗിസ്സ വാ മനോവിഞ്ഞാണധാതുസമങ്ഗിസ്സ വാ സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനാ സഞ്ജാനിതത്തം, ഇമാ വുച്ചന്തി നാനത്തസഞ്ഞായോ’’തി (വിഭ. ൬൦൪) –

ഏവം വിഭങ്ഗേ വിഭജിത്വാ വുത്താവ ഇധ അധിപ്പേതാ അസമാപന്നസ്സ മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുസങ്ഗഹിതാ സഞ്ഞാ രൂപസദ്ദാദിഭേദേ നാനത്തേ നാനാസഭാവേ ഗോചരേ പവത്തന്തി. യസ്മാ ചേതാ അട്ഠ കാമാവചരകുസലസഞ്ഞാ ദ്വാദസ അകുസലസഞ്ഞാ ഏകാദസ കാമാവചരകുസലവിപാകസഞ്ഞാ ദ്വേ അകുസലവിപാകസഞ്ഞാ ഏകാദസ കാമാവചരകിരിയസഞ്ഞാതി ഏവം ചതുചത്താലീസമ്പി സഞ്ഞാ നാനത്താ നാനാസഭാവാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അസദിസാ, തസ്മാ ‘‘നാനത്തസഞ്ഞാ’’തി വുത്താ. താസം സബ്ബസോ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ അനാവജ്ജനാ അസമന്നാഹാരാ അപച്ചവേക്ഖണാ. യസ്മാ താ നാവജ്ജതി ന മനസികരോതി ന പച്ചവേക്ഖതി, തസ്മാതി വുത്തം ഹോതി.

യസ്മാ ചേത്ഥ പുരിമാ രൂപസഞ്ഞാ പടിഘസഞ്ഞാ ച ഇമിനാ ഝാനേന നിബ്ബത്തേ ഭവേപി ന വിജ്ജന്തി, പഗേവ തസ്മിം ഭവേ ഇമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരണകാലേ, തസ്മാ താസം ‘‘സമതിക്കമാ അത്ഥങ്ഗമാ’’തി ദ്വേധാപി അഭാവോയേവ വുത്തോ. നാനത്തസഞ്ഞാസു പന യസ്മാ അട്ഠ കാമാവചരകുസലസഞ്ഞാ നവ കിരിയസഞ്ഞാ ദസ അകുസലസഞ്ഞാതി, ഇമാ സത്തവീസതി സഞ്ഞാ ഇമിനാ ഝാനേന നിബ്ബത്തേ ഭവേ വിജ്ജന്തി, തസ്മാ താസം ‘‘അമനസികാരാ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തത്രാപി ഹി ഇമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തോ താസം അമനസികാരായേവ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, താ പന മനസികരോന്തോ അസമാപന്നോ ഹോതീതി. സങ്ഖേപതോ ചേത്ഥ ‘‘രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ’’തി ഇമിനാ സബ്ബരൂപാവചരധമ്മാനം പഹാനം വുത്തം. ‘‘പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ’’തി ഇമിനാ സബ്ബേസം കാമാവചരചിത്തചേതസികാനഞ്ച പഹാനം അമനസികാരോ ച വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ (പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൧.൨൧൩).

ഇതി ഭഗവാ പന്നരസന്നം രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമേന ദസന്നം പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമേന ചതുചത്താലീസായ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരേനാതി തീഹി പദേഹി ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ വണ്ണം കഥേസി. കിം കാരണാതി ചേ? സോതൂനം ഉസ്സാഹജനനത്ഥഞ്ചേവ പലോഭനത്ഥഞ്ച. സചേ ഹി കേചി അപണ്ഡിതാ വദേയ്യും – ‘‘സത്ഥാ ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിം നിബ്ബത്തേഥാതി വദതി, കോ നു ഖോ ഏതായ നിബ്ബത്തിതായ അത്ഥോ, കോ ആനിസംസോ’’തി. ‘‘തേ ഏവം വത്തും മാ ലഭന്തൂ’’തി ഇമേഹി ആകാരേഹി സമാപത്തിയാ വണ്ണം കഥേസി. തഞ്ഹി നേസം സുത്വാ ഏവം ഭവിസ്സതി – ‘‘ഏവം സന്താ കിര അയം സമാപത്തി ഏവം പണീതാ, നിബ്ബത്തേസ്സാമ ന’’ന്തി, അഥസ്സാ നിബ്ബത്തനത്ഥായ ഉസ്സാഹം കരിസ്സന്തീതി.

പലോഭനത്ഥഞ്ചാപി തേസം ഏതിസ്സാ വണ്ണം കഥേസി വിസകണ്ടകവാണിജോവിയ, വിസകണ്ടകവാണിജോ നാമ ഗുളവാണിജോ വുച്ചതി. സോ കിര ഗുളഫാണിതഖണ്ഡസക്കരാദീനി സകടേന ആദായ പച്ചന്തഗാമം ഗന്ത്വാ ‘‘വിസകണ്ടകം ഗണ്ഹഥ, വിസകണ്ടകം ഗണ്ഹഥാ’’തി ഉഗ്ഘോസേസി. തം സുത്വാ ഗാമികാ ‘‘വിസം നാമ കക്ഖളം, യോ നം ഖാദതി, സോ മരതി, കണ്ടകോപി വിജ്ഝിത്വാ മാരേതി, ഉഭോപേതേ കക്ഖളാ, കോ ഏത്ഥ ആനിസംസോ’’തി ഗേഹദ്വാരാനി ഥകേസും, ദാരകേ ച പലാപേസും. തം ദിസ്വാ വാണിജോ ‘‘അവോഹാരകുസലാ ഇമേ ഗാമികാ, ഹന്ദ നേ ഉപായേന ഗണ്ഹാപേമീ’’തി ‘‘അതിമധുരം ഗണ്ഹഥ, അതിസാദും ഗണ്ഹഥ, ഗുളം ഫാണിതം സക്കരം സമഗ്ഘം ലബ്ഭതി, കൂടമാസകകൂടകഹാപണാദീഹിപി ലബ്ഭതീ’’തി ഉഗ്ഘോസേസി. തം സുത്വാ ഗാമികാ ഹട്ഠപഹട്ഠാ നിക്ഖന്താ ബഹുമ്പി മൂലം ദത്വാ ഗഹേസും.

തത്ഥ വാണിജസ്സ ‘‘വിസകണ്ടകം ഗണ്ഹഥാ’’തി ഉഗ്ഘോസനം വിയ ഭഗവതോ ‘‘ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിം നിബ്ബത്തേഥാ’’തി വചനം. ‘‘ഉഭോപേതേ കക്ഖളാ, കോ ഏത്ഥ ആനിസംസോ’’തി ഗാമികാനം ചിന്തനം വിയ ‘‘ഭഗവാ ‘ആകാസാനഞ്ചായതനം നിബ്ബത്തേഥാ’തി ആഹ, കോ നു ഖോ ഏത്ഥ ആനിസംസോ, നാസ്സ ഗുണം ജാനാമാ’’തി സോതൂനം ചിന്തനം. അഥസ്സ വാണിജസ്സ ‘‘അതിമധുരം ഗണ്ഹഥാ’’തിആദിവചനം വിയ ഭഗവതോ രൂപസഞ്ഞാസമതിക്കമനാദികം ആനിസംസപ്പകാസനം. ഇദഞ്ഹി സുത്വാ തേ ബഹുമ്പി മൂലം ദത്വാ ഗാമികാ വിയ ഗുളം ‘‘ഇമിനാ ആനിസംസേന പലോഭിതചിത്താ മഹന്തമ്പി ഉസ്സാഹം കത്വാ ഇമം സമാപത്തിം നിബ്ബത്തേസ്സന്തീ’’തി ഉസ്സാഹജനനത്ഥം പലോഭനത്ഥഞ്ച കഥേസി.

ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാതി ഏത്ഥ നാസ്സ അന്തോതി അനന്തം, ആകാസം അനന്തം ആകാസാനന്തം, ആകാസാനന്തം ഏവ ആകാസാനഞ്ചം, തം ആകാസാനഞ്ചം അധിട്ഠാനട്ഠേന ആയതനമസ്സ സസമ്പയുത്തധമ്മസ്സ ഝാനസ്സ ദേവാനം ദേവായതനമിവാതി ആകാസാനഞ്ചായതനം. കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസസ്സേതം അധിവചനം. തത്ഥ ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ പടിസന്ധിവസേന ആകാസാനഞ്ചായതനഭവം ഉപഗതാ ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാ. ഇതോ പരേസു വിസേസമത്തമേവ വണ്ണയിസ്സാമ (ധ. സ. അട്ഠ. ൨൬൫, ൧൪൩൬-൭).

ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മാതി ഏത്ഥ താവ പുബ്ബേ വുത്തനയേന ആകാസാനഞ്ചം ആയതനമസ്സ അധിട്ഠാനട്ഠേനാതി ഝാനമ്പി ആകാസാനഞ്ചായതനം, വുത്തനയേനേവ ആരമ്മണമ്പി. ഏവമേതം ഝാനഞ്ച ആരമ്മണഞ്ചാതി ഉഭയമ്പി അപ്പവത്തികരണേന ച അമനസികരണേന ച സമതിക്കമിത്വാവ യസ്മാ ഇദം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതബ്ബം, തസ്മാ ഉഭയമ്പേതം ഏകജ്ഝം കത്വാ ‘‘ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മാ’’തി ഇദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനൂപഗാതി ഏത്ഥ പന ‘‘അനന്ത’’ന്തി മനസികാതബ്ബവസേന നാസ്സ അന്തോതി അനന്തം, അനന്തമേവ ആനഞ്ചം, വിഞ്ഞാണം ആനഞ്ചം ‘‘വിഞ്ഞാണാനഞ്ച’’ന്തി അവത്വാ ‘‘വിഞ്ഞാണഞ്ച’’ന്തി വുത്തം. അയഞ്ഹേത്ഥ രുള്ഹീസദ്ദോ. തദേവ വിഞ്ഞാണഞ്ചം അധിട്ഠാനട്ഠേന ആയതനന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം. തത്ഥ ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനഭവം ഉപഗതാ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനൂപഗാ.

വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മാതി ഏത്ഥപി പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വിഞ്ഞാണഞ്ചം ആയതനമസ്സ അധിട്ഠാനട്ഠേനാതി ഝാനമ്പി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം, വുത്തനയേനേവ ച ആരമ്മണമ്പി. ഏവമേതം ഝാനഞ്ച ആരമ്മണഞ്ചാതി ഉഭയമ്പി അപ്പവത്തികരണേന ച അമനസികരണേന ച സമതിക്കമിത്വാവ യസ്മാ ഇദം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതബ്ബം, തസ്മാ ഉഭയമ്പേതം ഏകജ്ഝം കത്വാ ‘‘വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മാ’’തി ഇദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപഗാതി ഏത്ഥ പന നാസ്സ കിഞ്ചനന്തി അകിഞ്ചനം, അന്തമസോ ഭങ്ഗമത്തമ്പി അസ്സ അവസിട്ഠം നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. അകിഞ്ചനസ്സ ഭാവോ ആകിഞ്ചഞ്ഞം, ആകാസാനഞ്ചായതനവിഞ്ഞാണാപഗമസ്സേതം അധിവചനം. തം ആകിഞ്ചഞ്ഞം അധിട്ഠാനട്ഠേന ആയതനന്തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം. തത്ഥ ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനഭവം ഉപഗതാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപഗാ. അയം സത്തമവിഞ്ഞാണട്ഠിതീതി ഇമം സത്തമം പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ ഠാനം ജാനാതി. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം യഥേവ സഞ്ഞായ, ഏവം വിഞ്ഞാണസ്സാപി സുഖുമത്താ നേവ വിഞ്ഞാണം നാവിഞ്ഞാണം, തസ്മാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു ന വുത്തം.

അഭൂതന്തി അഭൂതത്ഥം ‘‘രൂപം അത്താ’’തിആദിവചനം. തം വിപല്ലാസഭാവതോ അതച്ഛം. ദിട്ഠിനിസ്സയതോ അനത്ഥസഞ്ഹിതം. അഥ വാ അഭൂതന്തി അസന്തം അവിജ്ജമാനം. അചോരസ്സേവ ‘‘ഇദം തേ ചോരികായ ആഭതം, ന ഇദം തുയ്ഹം ഘരേ ധന’’ന്തിആദിവചനം. അതച്ഛന്തി അതഥാകാരം അഞ്ഞഥാ സന്തം. അനത്ഥസഞ്ഹിതന്തി ന ഇധലോകത്ഥം വാ പരലോകത്ഥം വാ നിസ്സിതം. ന തം തഥാഗതോ ബ്യാകരോതീതി തം അനിയ്യാനികകഥം തഥാഗതോ ന കഥേതി. ഭൂതം തച്ഛം അനത്ഥസഞ്ഹിതന്തി രാജകഥാദിതിരച്ഛാനകഥം. ഭൂതം തച്ഛം അത്ഥസഞ്ഹിതന്തി അരിയസച്ചസന്നിസ്സിതം. തത്ര കാലഞ്ഞൂ തഥാഗതോ ഹോതീതി തസ്മിം തതിയബ്യാകരണേ തസ്സ പഞ്ഹസ്സ ബ്യാകരണത്ഥായ തഥാഗതോ കാലഞ്ഞൂ ഹോതി. മഹാജനസ്സ ആദാനകാലം ഗഹണകാലം ജാനിത്വാ സഹേതുകം സകാരണം കത്വാ യുത്തപത്തകാലേയേവ ബ്യാകരോതീതി അത്ഥോ.

യുത്തപത്തകാലേ വദതീതി കാലവാദീ. ഭൂതം സഭാവം വദതീതി ഭൂതവാദീ. പരമത്ഥം നിബ്ബാനം വദതീതി അത്ഥവാദീ. മഗ്ഗഫലധമ്മം വദതീതി ധമ്മവാദീ. സംവരാദിവിനയം വദതീതി വിനയവാദീ. തത്ഥ ദിട്ഠന്തി അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു അപരിമാണാനം സത്താനം ചക്ഖുദ്വാരേസു ആപാഥം ആഗച്ഛന്തം രൂപാരമ്മണം നാമ അത്ഥി, തം സബ്ബാകാരതോ ജാനാതി പസ്സതി. ഏവം ജാനതാ പസ്സതാ ച തേന തം ഇട്ഠാനിട്ഠാദിവസേന വാ ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതേസു ലബ്ഭമാനകപദവസേന വാ ‘‘കതമം തം രൂപം രൂപായതനം? യം രൂപം ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ വണ്ണനിഭാ സനിദസ്സനം സപ്പടിഘം നീലം പീതക’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. ൬൧൭-൬൧൮) നയേന അനേകേഹി നാമേഹി തേരസഹി വാരേഹി ദ്വിപഞ്ഞാസായ നയേഹി വിഭജ്ജമാനം തഥമേവ ഹോതി വിതഥം നത്ഥി. ഏസ നയോ സോതദ്വാരാദീസുപി. ആപാഥമാഗച്ഛന്തേസു സദ്ദാദീസു തേസം വിവിധം ദസ്സേതും ‘‘ദിട്ഠം സുത’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ ദിട്ഠന്തി രൂപായതനം. സുതന്തി സദ്ദായതനം. മുതന്തി പത്വാ ഗഹേതബ്ബതോ ഗന്ധായതനം രസായതനം ഫോട്ഠബ്ബായതനം. വിഞ്ഞാതന്തി സുഖദുക്ഖാദിധമ്മാരമ്മണം. പത്തന്തി പരിയേസിത്വാ വാ അപരിയേസിത്വാ വാ പത്തം. പരിയേസിതന്തി പത്തം വാ അപത്തം വാ പരിയേസിതം. അനുവിചരിതം മനസാതി ചിത്തേന അനുസഞ്ചരിതം.

തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധന്തി ഇമിനാ ഏതം ദസ്സേതി – യഞ്ഹി അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു ഇമസ്സ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ നീലം പീതകന്തിആദി രൂപാരമ്മണം ചക്ഖുദ്വാരേ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, ‘‘അയം സത്തോ ഇമസ്മിം ഖണേ ഇമം നാമ രൂപാരമ്മണം ദിസ്വാ സുമനോ വാ ദുമ്മനോ വാ മജ്ഝത്തോ വാ ജാതോ’’തി സബ്ബം തം തഥാഗതസ്സ ഏവം അഭിസമ്ബുദ്ധം. തഥാ യം അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു ഇമസ്സ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ഭേരിസദ്ദോ മുദിങ്ഗസദ്ദോതിആദി സദ്ദാരമ്മണം സോതദ്വാരേ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, മൂലഗന്ധോ തചഗന്ധോതിആദി ഗന്ധാരമ്മണം ഘാനദ്വാരേ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, മൂലരസോ ഖന്ധരസോതിആദി രസാരമ്മണം ജിവ്ഹാദ്വാരേ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, കക്ഖളം മുദുകന്തിആദി പഥവീധാതുതേജോധാതുവായോധാതുഭേദം ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണം കായദ്വാരേ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, ‘‘അയം സത്തോ ഇമസ്മിം ഖണേ ഇമം നാമ ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണം ഫുസിത്വാ സുമനോ വാ ദുമ്മനോ വാ മജ്ഝത്തോ വാ ജാതോ’’തി സബ്ബം തം തഥാഗതസ്സ ഏവം അഭിസമ്ബുദ്ധം. തഥാ യം അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു ഇമസ്സ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ സുഖദുക്ഖാദിഭേദം ധമ്മാരമ്മണം മനോദ്വാരസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, ‘‘അയം സത്തോ ഇമസ്മിം ഖണേ ഇമം നാമ ധമ്മാരമ്മണം വിജാനിത്വാ സുമനോ വാ ദുമ്മനോ വാ മജ്ഝത്തോ വാ ജാതോ’’തി സബ്ബം തം തഥാഗതസ്സ ഏവം അഭിസമ്ബുദ്ധം.

യഞ്ഹി, ചുന്ദ, ഇമേസം സത്താനം ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം, തത്ഥ തഥാഗതേന അദിട്ഠം വാ അസുതം വാ അമുതം വാ അവിഞ്ഞാതം വാ നത്ഥി, ഇമസ്സ പന മഹാജനസ്സ പരിയേസിത്വാ അപത്തമ്പി അത്ഥി, അപരിയേസിത്വാ അപത്തമ്പി അത്ഥി, പരിയേസിത്വാ പത്തമ്പി അത്ഥി, അപരിയേസിത്വാ പത്തമ്പി അത്ഥി, സബ്ബമ്പി തഥാഗതസ്സ അസമ്പത്തം നാമ നത്ഥി ഞാണേന അസച്ഛികതം. തസ്മാ തഥാഗതോതി വുച്ചതീതി യം തഥാ ലോകേന ഗതം, തസ്സ തഥേവ ഗതത്താ തഥാഗതോതി വുച്ചതീതി. പാളിയം പന ‘‘അഭിസമ്ബുദ്ധ’’ന്തി വുത്തം, തം ഗതസദ്ദേന ഏകത്ഥം. ഇമിനാ നയേന സബ്ബവാരേസു തഥാഗതോതി നിഗമസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൮൮; അ. നി. അട്ഠ. ൨.൪.൨൩).

‘‘യഞ്ച, ചുന്ദ, രത്തിം തഥാഗതോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝതി, യഞ്ച രത്തിം അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായതി, യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഭാസതി ലപതി നിദ്ദിസതി, സബ്ബം തം തഥേവ ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ, തസ്മാ തഥാഗതോതി വുച്ചതീ’’തി –

ഏത്ഥ യം രത്തിം ഭഗവാ ബോധിമണ്ഡേ അപ്പരാജിതപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ തിണ്ണം മാരാനം മത്ഥകം മദ്ദിത്വാ അനുത്തരസമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ, യഞ്ച രത്തിം യമകസാലാനമന്തരേ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായി, ഏത്ഥന്തരേ പഞ്ചചത്താലീസവസ്സപരിമാണേ കാലേ പഠമബോധിയാപി മജ്ഝിമബോധിയാപി പച്ഛിമബോധിയാപി യം ഭഗവതാ ഭാസിതം സുത്തം ഗേയ്യം…പേ… വേദല്ലം, തം സബ്ബം അത്ഥതോ ച ബ്യഞ്ജനതോ ച അനുപവജ്ജം അനൂനമനധികം സബ്ബാകാരപരിപുണ്ണം രാഗമദനിമ്മദനം ദോസമോഹമദനിമ്മദനം നത്ഥി, തത്ഥ വാളഗ്ഗമത്തമ്പി അവക്ഖലിതം, സബ്ബം തം ഏകമുദ്ദികായ ലഞ്ഛിതം വിയ, ഏകനാളിയാ മിതം വിയ, ഏകതുലായ തുലിതം വിയ ച തഥമേവ ഹോതി വിതഥം നത്ഥി. തേനാഹ – ‘‘യഞ്ച, ചുന്ദ, രത്തിം തഥാഗതോ…പേ… സബ്ബം തം തഥമേവ ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ തസ്മാ തഥാഗതോതി വുച്ചതീ’’തി. ഗദഅത്ഥോ ഹി ഏത്ഥ ഗതസദ്ദോ.

അപി ച – ആഗദനം ആഗദോ, വചനന്തി അത്ഥോ. തഥോ അവിപരീതോ ആഗദോ അസ്സാതി ദ-കാരസ്സ ത-കാരം കത്വാ ഗതോതി ഏവമേതസ്മിം അത്ഥേ പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ.

‘‘യഥാവാദീ, ചുന്ദ…പേ… വുച്ചതീ’’തി ഏത്ഥ ഭഗവതോ വാചായ കായോ അനുലോമേതി കായസ്സപി വാചാ, തസ്മാ ഭഗവാ യഥാവാദീ തഥാകാരീ, യഥാകാരീ തഥാവാദീ ച ഹോതി, ഏവംഭൂതസ്സ ചസ്സ യഥാ വാചാ, കായോപി തഥാ ഗതോ പവത്തോതി അത്ഥോ. യഥാ ച കായോ, വാചാപി തഥാ ഗതാ പവത്താതി തഥാഗതോതി ഏവമേത്ഥ പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ.

അഭിഭൂ അനഭിഭൂതോതി ഉപരി ഭവഗ്ഗം ഹേട്ഠാ അവീചിപരിയന്തം അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു സബ്ബസത്തേ അഭിഭവതി സീലേനപി സമാധിനാപി പഞ്ഞായപി വിമുത്തിയാപി ന തസ്സ തുലാ വാ പമാണം വാ അത്ഥി. അതുലോ അപ്പമേയ്യോ അനുത്തരോ രാജരാജാ ദേവദേവോ സക്കാനം അതിസക്കോ ബ്രഹ്മാനം അതിബ്രഹ്മാ. അഞ്ഞദത്ഥൂതി ഏകംസത്ഥേ നിപാതോ. ദക്ഖതീതി ദസോ. വസം വത്തേതീതി വസവത്തീ.

തത്രായം പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ – അഗദോ വിയ അഗദോ, കോ പനേസ? ദേസനാവിലാസോ ചേവ പുഞ്ഞുസ്സയോ ച. തേന ഹേസ മഹാനുഭാവോ ഭിസക്കോ ദിബ്ബാഗദേന സപ്പേ വിയ സബ്ബപരപ്പവാദിനോ സദേവകഞ്ച ലോകം അഭിഭവതി. ഇതി സബ്ബലോകാഭിഭവനേ തഥോ അവിപരീതോ ദേസനാവിലാസമയോ ചേവ പുഞ്ഞുസ്സയോ ച അഗദോ അസ്സാതി ദ-കാരസ്സ ത-കാരം കത്വാ തഥാഗതോതി വേദിതബ്ബോ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൭).

ഇധത്ഥഞ്ഞേവ ജാനാതി കമ്മാഭിസങ്ഖാരവസേനാതി അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരവസേന ഇധത്ഥഞ്ഞേവ ജാനാതി. കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാതി ഉപാദിന്നഖന്ധഭേദാ മരണതോ പരം. അപായന്തിആദീസു വുഡ്ഢിസങ്ഖാതസുഖസാതതോ അയാ അപേതത്താ അപായോ. ദുക്ഖസ്സ ഗതി പടിസരണന്തി ദുഗ്ഗതി. ദുക്കരകാരിനോ ഏത്ഥ വിനിപതന്തീതി വിനിപാതോ. നിരതിഅട്ഠേന നിരസ്സാദട്ഠേന നിരയോ. തം അപായം…പേ… നിരയം. ഉപപജ്ജിസ്സതീതി പടിസന്ധിവസേന ഉപ്പജ്ജിസ്സതി. തിരച്ഛാനയോനിന്തി തിരിയം അഞ്ചന്തീതി തിരച്ഛാനാ, തേസം യോനി തിരച്ഛാനയോനി, തം തിരച്ഛാനയോനിം. പേത്തിവിസയന്തി പച്ചഭാവം പത്താനം വിസയോതി പേത്തിവിസയോ, തം പേത്തിവിസയം. മനസോ ഉസ്സന്നതായ മനുസ്സാ, തേസു മനുസ്സേസു. ഇതോ പരം കമ്മാഭിസങ്ഖാരവസേനാതി ഏത്ഥ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരവസേന അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

ആസവാനം ഖയാതി ആസവാനം വിനാസേന. അനാസവം ചേതോവിമുത്തിന്തി ആസവവിരഹിതം അരഹത്തഫലസമാധിം. പഞ്ഞാവിമുത്തിന്തി അരഹത്തഫലപഞ്ഞം. അരഹത്തഫലസമാധി രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി, അരഹത്തഫലപഞ്ഞാ അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തീതി വേദിതബ്ബാ. തണ്ഹാചരിതേന വാ അപ്പനാഝാനബലേന കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ അധിഗതം അരഹത്തഫലം രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി, ദിട്ഠിചരിതേന ഉപചാരജ്ഝാനമത്തം നിബ്ബത്തേത്വാ വിപസ്സിത്വാ അധിഗതം അരഹത്തഫലം അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തി. അനാഗാമിഫലം വാ കാമരാഗം സന്ധായ രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി, അരഹത്തഫലം സബ്ബപ്പകാരതോ അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തി.

ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ധിമുത്തന്തി വിമോക്ഖേനാതി കേനട്ഠേന വിമോക്ഖോ വേദിതബ്ബോതി? അധിമുച്ചനട്ഠേന. കോ അയം അധിമുച്ചനട്ഠോ നാമ? പച്ചനീകധമ്മേഹി ച സുട്ഠു വിമുച്ചനട്ഠോ, ആരമ്മണേ ച അഭിരതിവസേന സുട്ഠു വിമുച്ചനട്ഠോ, പിതു അങ്കേ വിസ്സട്ഠഅങ്ഗപച്ചങ്ഗസ്സ ദാരകസ്സ സയനം വിയ അനിഗ്ഗഹിതഭാവേന നിരാസങ്കതായ ആരമ്മണേ പവത്തീതി വുത്തം ഹോതി. ഏവരൂപേന വിമോക്ഖേന ധിമുത്തന്തി. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം മുഞ്ചിത്വാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ നിരാസങ്കവസേന ധിമുത്തം അല്ലീനം. തത്രാധിമുത്തന്തി തസ്മിം സമാധിമ്ഹി അല്ലീനം. തദധിമുത്തന്തി തസ്മിം ഝാനേ അധിമുത്തം. തദാധിപതേയ്യന്തി തം ഝാനം ജേട്ഠകം. രൂപാധിമുത്തോതിആദീനി പഞ്ച കാമഗുണഗരുകവസേന വുത്താനി. കുലാധിമുത്തോതിആദീനി തീണി ഖത്തിയാദികുലഗരുകവസേന വുത്താനി. ലാഭാധിമുത്തോതിആദീനി അട്ഠ ലോകധമ്മവസേന വുത്താനി. ധീവരാധിമുത്തോതിആദീനി ചത്താരി പച്ചയവസേന വുത്താനി. സുത്തന്താധിമുത്തോതിആദീനി പിടകത്തയവസേന വുത്താനി. ആരഞ്ഞകങ്ഗാധിമുത്തോതിആദീനി ധുതങ്ഗസമാദാനവസേന വുത്താനി. പഠമജ്ഝാനാധിമുത്തോതിആദീനി പടിലാഭവസേന വുത്താനി.

കമ്മപരായണന്തി അഭിസങ്ഖാരവസേന. വിപാകപരായണന്തി പവത്തിവസേന. കമ്മഗരുകന്തി ചേതനാഗരുകം. പടിസന്ധിഗരുകന്തി ഉപപത്തിഗരുകം.

൮൪. ആകിഞ്ചഞ്ഞാസമ്ഭവം ഞത്വാതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിതോ വുട്ഠഹിത്വാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനജനകകമ്മാഭിസങ്ഖാരം ഞത്വാ ‘‘കിന്തി പലിബോധോ അയ’’ന്തി. നന്ദിസംയോജനം ഇതീതി യാ ചതുത്ഥഅരൂപരാഗസങ്ഖാതാ നന്ദീ തഞ്ച സംയോജനം ഞത്വാ. തതോ തത്ഥ വിപസ്സതീതി അഥ തത്ഥ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിതോ വുട്ഠഹിത്വാ തം സമാപത്തിം അനിച്ചാദിവസേന വിപസ്സതി. ഏതം ഞാണം തഥം തസ്സാതി ഏതം തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഏവം വിപസ്സതോ അനുക്കമേന ഉപ്പന്നം അരഹത്തഞാണം അവിപരീതം. വുസീമതോതി വുസിതവന്തസ്സ. സേസം സബ്ബത്ഥ പാകടമേവ.

ഏവം ഭഗവാ ഇദമ്പി സുത്തം അരഹത്തനികൂടേനേവ ദേസേസി, ദേസനാപരിയോസാനേ ച പുബ്ബസദിസോ ഏവ ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസീതി.

സദ്ധമ്മപ്പജ്ജോതികായ ചൂളനിദ്ദേസ-അട്ഠകഥായ

പോസാലമാണവസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.