൧൪. തുവടകസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൫൦. ചുദ്ദസമേ തുവടകസുത്തനിദ്ദേസേ പുച്ഛാമി തന്തി ഇദമ്പി തസ്മിംയേവ മഹാസമയേ ‘‘കാ നു ഖോ അരഹത്തപ്പത്തിയാ പടിപത്തീ’’തി ഉപ്പന്നചിത്താനം ഏകച്ചാനം ദേവതാനം തമത്ഥം പകാസേതും പുരിമനയേനേവ നിമ്മിതബുദ്ധേന അത്താനം പുച്ഛാപേത്വാ വുത്തം.

തത്ഥ ആദിപുച്ഛാഗാഥായ താവ പുച്ഛാമീതി ഏത്ഥ അദിട്ഠജോതനാദിവസേന പുച്ഛാ വിഭജിതാ. ആദിച്ചബന്ധൂതി ആദിച്ചസ്സ ഗോത്തബന്ധു. വിവേകം സന്തിപദഞ്ചാതി വിവേകഞ്ച സന്തിപദഞ്ച. കഥം ദിസ്വാതി കേന കാരണേന ദിസ്വാ, കഥം പവത്തദസ്സനോ ഹുത്വാതി വുത്തം ഹോതി.

തിസ്സോ പുച്ഛാതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. അദിട്ഠജോതനാതി യം ന ദിട്ഠം ന പടിവിദ്ധം, തസ്സ പാകടകരണത്ഥായ പുച്ഛാ. ദിട്ഠസംസന്ദനാതി യം ഞാണചക്ഖുനാ ദിട്ഠം, തസ്സ ഘടനത്ഥായ. വിമതിച്ഛേദനാതി യാ കങ്ഖാ, തസ്സാച്ഛേദനത്ഥം. പകതിയാ ലക്ഖണം അഞ്ഞാതന്തി ധമ്മാനം തഥലക്ഖണം പകതിയാ ന ഞാതം. അദിട്ഠന്തി ന ദിട്ഠം. ‘‘ന നിട്ഠ’’ന്തിപി പാഠോ. അതുലിതന്തി തുലായ തുലിതം വിയ ന തുലിതം. അതീരിതന്തി തീരണായ ന തീരിതം. അവിഭൂതന്തി ന പാകടം. അവിഭാവിതന്തി പഞ്ഞായ ന വഡ്ഢിതം. തസ്സ ഞാണായാതി തസ്സ ധമ്മസ്സ ലക്ഖണജാനനത്ഥായ. ദസ്സനായാതി ദസ്സനത്ഥായ. തുലനായാതി തുലനത്ഥായ. തീരണായാതി തീരണത്ഥായ. വിഭാവനായാതി വിഭാഗകരണത്ഥായ. അഞ്ഞേഹി പണ്ഡിതേഹീതി അഞ്ഞേഹി ബുദ്ധിസമ്പന്നേഹി. സംസയപക്ഖന്ദോതി സന്ദേഹം പവിട്ഠോ.

മനുസ്സപുച്ഛാതി മനുസ്സാനം പുച്ഛാ. അമനുസ്സപുച്ഛാതി നാഗസുപണ്ണാദീനം പുച്ഛാ. ഗഹട്ഠാതി അവസേസഗഹട്ഠാ. പബ്ബജിതാതി ലിങ്ഗവസേന വുത്താ. നാഗാതി സുഫസ്സാദയോ നാഗാ. സുപണ്ണാതി സുപണ്ണസംയുത്തവസേന (സം. നി. ൩.൩൯൨ ആദയോ). യക്ഖാതി യക്ഖസംയുത്തവസേന (സം. നി. ൧൦.൨൩൫ ആദയോ) ച വേദിതബ്ബാ. അസുരാതി പഹാരാദാദയോ. ഗന്ധബ്ബാതി പഞ്ചസിഖഗന്ധബ്ബപുത്താദയോ. മഹാരാജാനോതി ചത്താരോ മഹാരാജാനോ. അഹീനിന്ദ്രിയന്തി സണ്ഠാനവസേന അവികലിന്ദ്രിയം. സോ നിമ്മിതോതി സോ ഭഗവതാ നിമ്മിതോ ബുദ്ധോ.

വോദാനത്ഥപുച്ഛാതി വിസേസധമ്മപുച്ഛാ. അതീതപുച്ഛാതി അതീതേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ പുച്ഛാ. അനാഗതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. കുസലപുച്ഛാതി അനവജ്ജധമ്മപുച്ഛാ. അകുസലപുച്ഛാതി സാവജ്ജധമ്മപുച്ഛാ. അബ്യാകതപുച്ഛാതി തദുഭയവിപരീതധമ്മപുച്ഛാ.

അജ്ഝേസാമി തന്തി തം ആണാപേമി. കഥയസ്സു മേതി മയ്ഹം കഥേഹി. ഗോത്തഞാതകോതി ഗോത്തേന ഞാതകോ. ഗോത്തബന്ധൂതി ഗോത്തജ്ഝത്തികോ. ഏകേനാകാരേനാതി ഏകേന കോട്ഠാസേന.

സന്തിപദന്തി സന്തിസങ്ഖാതം നിബ്ബാനപദം. യേ ധമ്മാ സന്താധിഗമായാതി യേ സതിപട്ഠാനാദയോ ധമ്മാ നിബ്ബാനപടിലാഭത്ഥായ. സന്തിഫുസനായാതി ഞാണഫസ്സേന നിബ്ബാനഫുസനത്ഥായ. സച്ഛികിരിയായാതി പച്ചക്ഖകരണത്ഥായ. മഹന്തം സീലക്ഖന്ധന്തി മഹന്തം സീലരാസിം. സമാധിക്ഖന്ധാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സീലക്ഖന്ധാദയോ ലോകിയലോകുത്തരാ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനം ലോകിയമേവ.

തമോകായസ്സ പദാലനന്തി അവിജ്ജാരാസിസ്സ വിദ്ധംസനം. വിപല്ലാസസ്സ ഭേദനന്തി ചതുബ്ബിധവിപല്ലാസസ്സ ഭേദനം. തണ്ഹാസല്ലസ്സ അബ്ബുഹനന്തി തണ്ഹാകണ്ടകസ്സ ലുഞ്ചനം. അഭിസങ്ഖാരസ്സ വൂപസമന്തി പുഞ്ഞാദിഅഭിസങ്ഖാരസ്സ നിബ്ബാപനം. ഭാരസ്സ നിക്ഖേപനന്തി പഞ്ചക്ഖന്ധഭാരസ്സ ഠപനം. സംസാരവട്ടസ്സ ഉപച്ഛേദനന്തി സംസാരപവത്തസ്സ ഛേദനം. സന്താപസ്സ നിബ്ബാപനന്തി കിലേസസന്താപസ്സ നിബ്ബുതി. പരിളാഹസ്സ പടിപസ്സദ്ധിന്തി കിലേസദരഥസ്സ സന്നിസീദനം. ദേവദേവോതി ദേവാനം അതിദേവോ.

൧൫൧. അഥ ഭഗവാ യസ്മാ യഥാ പസ്സന്തോ കിലേസേ ഉപരുന്ധതി, തഥാ ദിസ്വാ തഥാ പവത്തദസ്സനോ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബാതി, തസ്മാ തമത്ഥം ആവികരോന്തോ നാനപ്പകാരേന തം ദേവപരിസം കിലേസപ്പഹാനേ നിയോജേന്തോ ‘‘മൂലം പപഞ്ചസങ്ഖായാ’’തി ആരഭിത്വാ പഞ്ച ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ ആദിഗാഥായ താവ സങ്ഖേപത്ഥോ – പപഞ്ചസങ്ഖാതി പപഞ്ചാതി സങ്ഖാതത്താ പപഞ്ചാ ഏവ പപഞ്ചസങ്ഖാ. തസ്സാ അവിജ്ജാദയോ കിലേസാ മൂലം, തം പപഞ്ചസങ്ഖായ മൂലം അസ്മീതി പവത്തമാനഞ്ച സബ്ബം മന്തായ ഉപരുന്ധേ. യാ കാചി അജ്ഝത്തം തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും. താസം വിനയായ പഹാനായ സദാ സതോ സിക്ഖേ ഉപട്ഠിതസ്സതി ഹുത്വാ സിക്ഖേയ്യാതി.

അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാ വാതി ചിത്തേ ഉപ്പന്നാ വാ. പുരേഭത്തന്തി ദിവാഭത്തതോ പുരേകാലം. അച്ചന്തസംയോഗത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, അത്ഥതോ പന ഭുമ്മമേവ പുരേഭത്തേതി, ഏസ നയോ പച്ഛാഭത്താദീസു. പച്ഛാഭത്തന്തി ദിവാഭത്തതോ പച്ഛാകാലം. പുരിമം യാമന്തി രത്തിയാ പഠമകോട്ഠാസം. മജ്ഝിമം യാമന്തി രത്തിയാ ദുതിയകോട്ഠാസം. പച്ഛിമം യാമന്തി രത്തിയാ തതിയകോട്ഠാസം. കാളേതി കാളപക്ഖേ. ജുണ്ഹേതി സുക്കപക്ഖേ. വസ്സേതി ചത്താരോ വസ്സാനമാസേ. ഹേമന്തേതി ചത്താരോ ഹേമന്തമാസേ. ഗിമ്ഹേതി ചത്താരോ ഗിമ്ഹാനമാസേ. പുരിമേ വയോഖന്ധേതി പഠമേ വയോകോട്ഠാസേ, പഠമവയേതി അത്ഥോ. തീസു ച വയേസു വസ്സസതായുകസ്സ പുരിസസ്സ ഏകേകസ്മിം വയേ ചതുമാസാധികാനി തേത്തിംസ വസ്സാനി ഹോന്തി.

൧൫൨. ഏവം പഠമഗാഥായ താവ തീഹി സിക്ഖാഹി യുത്തം ദേസനം അരഹത്തനികൂടേന ദേസേത്വാ പുന മാനപ്പഹാനവസേന ദേസേതും ‘‘യം കിഞ്ചീ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ യം കിഞ്ചി ധമ്മമഭിജഞ്ഞാ അജ്ഝത്തന്തി യം കിഞ്ചി ഉച്ചാകുലീനതാദികം അത്തനോ ഗുണം ജാനേയ്യ. അഥ വാപി ബഹിദ്ധാതി അഥ വാ ബഹിദ്ധാപി ആചരിയുപജ്ഝായാനം വാ ഗുണം ജാനേയ്യ. ന തേന ഥാമം കുബ്ബേഥാതി തേന ഗുണേന മാനം ന കരേയ്യ.

സതാനന്തി സന്തഗുണവന്താനം. സന്താനന്തി നിബ്ബുതസന്താനം. ന വുത്താതി ന കഥിതാ. നപ്പവുത്താതി ന വിസ്സജ്ജിതാ.

൧൫൩. ഇദാനിസ്സ അകരണവിധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘സേയ്യോ ന തേനാ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – തേന ച മാനേന ‘‘സേയ്യോഹ’’ന്തി വാ ‘‘നീചോഹ’’ന്തി വാ ‘‘സരിക്ഖോഹ’’ന്തി വാപി ന മഞ്ഞേയ്യ. തേഹി ച ഉച്ചാകുലീനതാദീഹി ഗുണേഹി ഫുട്ഠോ അനേകരൂപേഹി ‘‘അഹം ഉച്ചാ കുലാ പബ്ബജിതോ’’തിആദിനാ നയേന അത്താനം വികപ്പേന്തോ ന തിട്ഠേയ്യാതി.

൧൫൪. ഏവം മാനപ്പഹാനവസേനപി ദേസേത്വാ ഇദാനി സബ്ബകിലേസൂപസമവസേന ദേസേതും ‘‘അജ്ഝത്തമേവാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ അജ്ഝത്തമേവുപസമേതി അത്തനി ഏവ രാഗാദിസബ്ബകിലേസേ ഉപസമേയ്യ. ന അഞ്ഞതോ ഭിക്ഖു സന്തിമേസേയ്യാതി ഠപേത്വാ ച സതിപട്ഠാനാദീനി അഞ്ഞേന ഉപായേന സന്തിം ന പരിയേസേയ്യ. കുതോ നിരത്താ വാതി നിരത്താ കുതോയേവ.

ന ഏസേയ്യാതി സീലബ്ബതാദീഹി ന മഗ്ഗേയ്യ. ന ഗവേസേയ്യാതി ന ഓലോകേയ്യ. ന പരിയേസേയ്യാതി പുനപ്പുനം ന ഇക്ഖേയ്യ.

൧൫൫. ഇദാനി അജ്ഝത്തം ഉപസന്തസ്സ ഖീണാസവസ്സ താദിഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘മജ്ഝേ യഥാ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യഥാ മഹാസമുദ്ദസ്സ ഉപരിഹേട്ഠിമഭാഗാനം വേമജ്ഝസങ്ഖാതേ ചതുയോജനസഹസ്സപ്പമാണേ മജ്ഝേ പബ്ബതന്തരേ ഠിതസ്സ വാ മജ്ഝേ സമുദ്ദസ്സ ഊമി നോ ജായതി, ഠിതോവ സോ ഹോതി അവികമ്പമാനോ, ഏവം അനേജോ ഖീണാസവോ ലാഭാദീസു ഠിതോ അസ്സ അവികമ്പമാനോ, സോ താദിസോ രാഗാദിഉസ്സദം ഭിക്ഖു ന കരേയ്യ കുഹിഞ്ചീതി.

ഉബ്ബേധേനാതി ഹേട്ഠാഭാഗേന. ഗമ്ഭീരോതി ഉദകപിട്ഠിതോ പട്ഠായ ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സാനി ഗമ്ഭീരോ. ‘‘ഉബ്ബേധോ’’തിപി പാഠോ, തം ന സുന്ദരം. ഹേട്ഠാതി അന്തോഉദകം. ഉപരീതി ഉദ്ധംഉദകം. മജ്ഝേതി വേമജ്ഝേ. ന കമ്പതീതി ഠിതട്ഠാനതോ ന ചലതി. ന വികമ്പതീതി ഇതോ ചിതോ ച ന ചലതി. ന ചലതീതി നിച്ചലം ഹോതി. ന വേധതീതി ന ഫന്ദതി. നപ്പവേധതീതി ന പരിവത്തതി. ന സമ്പവേധതീതി ന പരിബ്ഭമതി. അനേരിതോതി ന ഏരിതോ. അഘട്ടിതോതി അക്ഖോഭോ. അചലിതോതി ന കമ്പിതോ. അലുളിതോതി ന കലലീഭൂതോ. തത്ര ഊമി നോ ജായതീതി തസ്മിം ഠാനേ വീചി ന ഉപ്പജ്ജതി.

സത്തന്നം പബ്ബതാനം അന്തരികാസൂതി യുഗന്ധരാദീനം സത്തന്നം പബ്ബതാനം അന്തരന്തരാ. സീദന്തരാതി അന്തമസോ സിമ്ബലീതൂലമ്പി തേസു പതിതപതിതം സീദതീതി സീദാ, പബ്ബതന്തരേ ജാതത്താ അന്തരാ. ‘‘അന്തരസീദാ’’തിപി പാഠോ.

൧൫൬. ഇദാനി ഏവം അരഹത്തനികൂടേന ദേസിതം ധമ്മദേസനം അബ്ഭാനുമോദേന്തോ തസ്സ ച അരഹത്തസ്സ ആദിപടിപദം പുച്ഛന്തോ നിമ്മിതബുദ്ധോ ‘‘അകിത്തയീ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ അകിത്തയീതി ആചിക്ഖി. വിവടചക്ഖൂതി വിവടേഹി അനാവരണേഹി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി സമന്നാഗതോ. സക്ഖിധമ്മന്തി സകായത്തം സയം അഭിഞ്ഞാതം അത്തപച്ചക്ഖധമ്മം. പരിസ്സയവിനയന്തി പരിസ്സയവിനയനം. പടിപദം വദേഹീതി ഇദാനി പടിപത്തിം വദേഹി. ഭദ്ദന്തേതി ഭദ്ദം തവ അത്ഥൂതി ഭഗവന്തം ആലപന്തോ ആഹ. അഥ വാ ഭദ്ദം സുന്ദരം തവ പടിപദം വദേഹീതിപി വുത്തം ഹോതി. പാതിമോക്ഖം അഥ വാപി സമാധിന്തി തമേവ പടിപദം ഭിന്ദിത്വാ പുച്ഛതി. പടിപദന്തി ഏതേന വാ മഗ്ഗം പുച്ഛതി. ഇതരേഹി സീലം സമാധിഞ്ച പുച്ഛതി.

മംസചക്ഖുനാപീതി സസമ്ഭാരികമംസചക്ഖുനാപി. ദിബ്ബചക്ഖുനാപീതി ദിബ്ബസദിസത്താ ദിബ്ബം. ദേവാനഞ്ഹി സുചരിതകമ്മനിബ്ബത്തം പിത്തസേമ്ഹരുഹിരാദീഹി അപലിബുദ്ധം ഉപക്കിലേസവിനിമുത്തതായ ദൂരേപി ആരമ്മണസമ്പടിച്ഛനസമത്ഥം ദിബ്ബം പസാദചക്ഖു ഹോതി. ഇദഞ്ചാപി വീരിയഭാവനാബലനിബ്ബത്തം ഞാണചക്ഖു താദിസമേവാതി ദിബ്ബസദിസത്താ ദിബ്ബം. ദിബ്ബവിഹാരവസേന പടിലദ്ധത്താ, അത്തനാ ച ദിബ്ബവിഹാരസന്നിസ്സിതത്താപി ദിബ്ബം. ആലോകപരിഗ്ഗഹേന മഹാജുതികത്താപി ദിബ്ബം. തിരോകുട്ടാദിഗതരൂപദസ്സനേന മഹാഗതികത്താപി ദിബ്ബം. തം സബ്ബം സദ്ദസത്ഥാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. ദസ്സനട്ഠേന ചക്ഖു, ചക്ഖുകിച്ചകരണേന ചക്ഖുമിവാതിപി ചക്ഖു, ദിബ്ബഞ്ച തം ചക്ഖു ചാതി ദിബ്ബചക്ഖു. തേന ദിബ്ബചക്ഖുനാപി വിവടചക്ഖു. ഇദാനി പഞ്ചവിധം ചക്ഖും വിത്ഥാരേന കഥേതും ‘‘കഥം ഭഗവാ മംസചക്ഖുനാപിവിവടചക്ഖൂ’’തിആദിമാഹ. മംസചക്ഖുമ്ഹി ഭഗവതോ പഞ്ചവണ്ണാ സംവിജ്ജന്തീതി ഏത്ഥ സസമ്ഭാരാദികചക്ഖുമ്ഹി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ പഞ്ച കോട്ഠാസാ പച്ചേകം പച്ചേകം ഉപലബ്ഭന്തി.

നീലോ ച വണ്ണോതി ഉമാപുപ്ഫവണ്ണോ. പീതകോ ച വണ്ണോതി കണികാരപുപ്ഫവണ്ണോ. ലോഹിതകോ ച വണ്ണോതി ഇന്ദഗോപകവണ്ണോ. കണ്ഹോ ച വണ്ണോതി അഞ്ജനവണ്ണോ. ഓദാതോ ച വണ്ണോതി ഓസധിതാരകവണ്ണോ. യത്ഥ ച അക്ഖിലോമാനി പതിട്ഠിതാനീതി യസ്മിം ഠാനേ അക്ഖിലോമാനി പതിട്ഠഹിത്വാ ഉട്ഠിതാനി. തം നീലം ഹോതി സുനീലന്തി ഏത്ഥ നീലന്തി സബ്ബസങ്ഗാഹകവസേന വുത്തം. സുനീലന്തി അന്തരവിരഹിതം സുട്ഠു നീലം. പാസാദികന്തി പസാദജനകം. ദസ്സനേയ്യന്തി ദസ്സനീയം. ഉമാപുപ്ഫസമാനന്തി ദകസീതലപുപ്ഫസദിസം. തസ്സ പരതോതി തസ്സ സമന്താ ബാഹിരപസ്സേ. പീതകന്തി സബ്ബസങ്ഗാഹകം. സുപീതകന്തി അന്തരവിരഹിതം സുട്ഠു പീതകം. ഉഭയതോ ച അക്ഖികൂടാനീതി ദ്വേ ച അക്ഖികോടിയോ. ലോഹിതകാനീതി സബ്ബസങ്ഗാഹകവസേന വുത്തം. സുലോഹിതകാനീതി അപഞ്ഞായമാനവിവരാനി സുട്ഠു ലോഹിതകാനി. മജ്ഝേ കണ്ഹന്തി അക്ഖീനം മജ്ഝിമട്ഠാനം അഞ്ജനസദിസം കണ്ഹം. സുകണ്ഹന്തി അന്തരവിരഹിതം സുട്ഠു കണ്ഹം. അലൂഖന്തി പാസാദികം. സിനിദ്ധന്തി പണീതം. ഭദ്ദാരിട്ഠകസമാനന്തി അപനീതതചഭദ്ദാരിട്ഠകഫലസദിസം. ‘‘അദ്ദാരിട്ഠകസമാന’’ന്തിപി പാളി, തസ്സാ തിന്തകാകസദിസന്തി അത്ഥോ. ഓദാതന്തി സബ്ബസങ്ഗാഹകവസേന വുത്തം. സുഓദാതന്തി അന്തരവിരഹിതം രജതമണ്ഡലസദിസം സുട്ഠു ഓദാതം. സേതം പണ്ഡരന്തി ദ്വീഹിപി അതിഓദാതതം ദസ്സേതി. പാകതികേന മംസചക്ഖുനാതി പകതിമംസചക്ഖുനാ. അത്തഭാവപരിയാപന്നേനാതി അത്തഭാവസന്നിസ്സിതേന. പുരിമസുചരിതകമ്മാഭിനിബ്ബത്തേനാതി പുരിമേസു തത്ഥ തത്ഥുപ്പന്നേസു അത്തഭാവേസു കായസുചരിതാദികമ്മുനാ ഉപ്പാദിതേന. സമന്താ യോജനം പസ്സതീതി സമന്തതോ ചതുഗാവുതപ്പമാണേ യോജനേ തിരോകുട്ടാദിഗതം രൂപം ആവരണവിരഹിതം പകതിമംസചക്ഖുനാ ദക്ഖതി.

ദിവാ ചേവ രത്തിഞ്ചാതി ദിവസഭാഗേ ച രത്തിഭാഗേ ച. ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതോതി ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പരിപുണ്ണഅന്ധകാരോ ആലോകവിരഹിതോ. സൂരിയോ വാ അത്ഥങ്ഗതോതി സൂരഭാവം ജനയന്തോ ഉട്ഠിതോ സൂരിയോ വിഗതോ. കാളപക്ഖോ ച ഉപോസഥോതി കാളപക്ഖേ ചാതുദ്ദസീഉപോസഥദിവസോ ച. തിബ്ബോ ച വനസണ്ഡോതി ഗഹനോ ച രുക്ഖരാസി. മഹാ ച കാളമേഘോ അബ്ഭുട്ഠിതോതി മഹന്തോ കാളമേഘോ അബ്ഭപടലോ ച ഉട്ഠിതോ ഹോതി. കുട്ടോ വാതി ഇട്ഠകാചയോ വാ. കവാടം വാതി ദ്വാരവാതപാനാദികവാടം വാ. പാകാരോ വാതി മത്തികാദിപാകാരോ വാ. പബ്ബതോ വാതി പംസുപബ്ബതാദിപബ്ബതോ വാ. ഗച്ഛം വാതി തരുണഗച്ഛാദിഗച്ഛം വാ. ലതാ വാതി കരവിന്ദാദി ലതാ വാ. ആവരണം രൂപാനം ദസ്സനായാതി രൂപാരമ്മണാനം ദസ്സനത്ഥായ പടിസേധം നത്ഥി. ഏകഞ്ചേ തിലഫലം നിമിത്തം കത്വാതി സചേ ഏകം തിലബീജം സഞ്ഞാണം കത്വാ. തിലവാഹേ പക്ഖിപേയ്യാതി ദ്വേ സകടേ തിലരാസിമ്ഹി ഖിപേയ്യ. കേചി പന ‘‘വാഹോ നാമ കുമ്ഭാതിരേകദ്വേസകട’’ന്തി വദന്തി. തഞ്ഞേവ തിലഫലം ഉദ്ധരേയ്യാതി തംനിമിത്തകതം തിലബീജംയേവ ഉദ്ധരിത്വാ ഗണ്ഹേയ്യ.

ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാതി ഇദം വുത്തത്ഥമേവ. വിസുദ്ധേനാതി ചുതൂപപാതദസ്സനേന ദിട്ഠിവിസുദ്ധിഹേതുത്താ വിസുദ്ധേന. യോ ഹി ചുതിമത്തമേവ പസ്സതി ന ഉപപാതം, സോ ഉച്ഛേദദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി. യോ ഉപപാതമേവ പസ്സതി ന ചുതിം, സോ നവസത്തപാതുഭാവസസ്സതദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി. യോ പന തദുഭയം പസ്സതി, സോ യസ്മാ ദുവിധമ്പി തം ദിട്ഠിഗതം അതിവത്തതി, തസ്മാസ്സ തം ദസ്സനം ദിട്ഠിവിസുദ്ധിഹേതു ഹോതി, ഉഭയഞ്ചേതം ബുദ്ധപുത്താ പസ്സന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘ചുതൂപപാതദസ്സനേന ദിട്ഠിവിസുദ്ധിഹേതുത്താ വിസുദ്ധ’’ന്തി. മനുസ്സൂപചാരം അതിക്കമിത്വാ രൂപദസ്സനേന അതിക്കന്തമാനുസകം, മാനുസകം വാ മംസചക്ഖും അതിക്കന്തത്താ അതിക്കന്തമാനുസകന്തി വേദിതബ്ബം.

തേന ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതീതി മനുസ്സമംസചക്ഖുനാ വിയ സത്തേ ഓലോകേതി. ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേതി ഏത്ഥ ചുതിക്ഖണേ ഉപപത്തിക്ഖണേ വാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ ദട്ഠും ന സക്കാ. യേ പന ആസന്നചുതികാ ഇദാനി ചവിസ്സന്തി, തേ ചവമാനാ. യേ ച ഗഹിതപടിസന്ധികാ സമ്പതിനിബ്ബത്താവ, തേ ഉപപജ്ജമാനാതി അധിപ്പേതാ. തേ ഏവരൂപേ ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ച പസ്സതീതി ദസ്സേതി. ഹീനേതി മോഹനിസ്സന്ദയുത്തത്താ ഹീനേ. തബ്ബിപരീതേ പണീതേ. സുവണ്ണേതി അദോസനിസ്സന്ദയുത്തത്താ ഇട്ഠകന്തമനാപവണ്ണയുത്തേ. തബ്ബിപരീതേ ദുബ്ബണ്ണേ, അഭിരൂപേ വിരൂപേതി അത്ഥോ. സുഗതേതി സുഗതിഗതേ, അലോഭനിസ്സന്ദയുത്തത്താ വാ അഡ്ഢേ മഹദ്ധനേ. ദുഗ്ഗതേതി ദുഗ്ഗതിഗതേ, ലോഭനിസ്സന്ദയുത്തത്താ വാ ദലിദ്ദേ അപ്പന്നപാനേ. യഥാകമ്മൂപഗേതി യം യം കമ്മം ഉപചിതം, തേന തേന ഉപഗതേ. തത്ഥ പുരിമേഹി ‘‘ചവമാനേ’’തിആദീഹി ദിബ്ബചക്ഖുകിച്ചം വുത്തം. ഇമിനാ പന പദേന യഥാകമ്മൂപഗഞാണകിച്ചം.

തസ്സ ച ഞാണസ്സ അയമുപ്പത്തിക്കമോ – ഇധ ഭിക്ഖു ഹേട്ഠാനിരയാഭിമുഖം ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ നേരയികേ സത്തേ പസ്സതി മഹാദുക്ഖം അനുഭവമാനേ, തം ദസ്സനം ദിബ്ബചക്ഖുകിച്ചമേവ. സോ ഏവം മനസി കരോതി ‘‘കിം നു ഖോ കമ്മം കത്വാ ഇമേ സത്താ ഏതം ദുക്ഖം അനുഭവന്തീ’’തി, അഥസ്സ ‘‘ഇദം നാമ കത്വാ’’തി തം കമ്മാരമ്മണം ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. തഥാ ഉപരിദേവലോകാഭിമുഖം ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ നന്ദനവന മിസ്സകവന ഫാരുസകവനാദീസു സത്തേ പസ്സതി മഹാസമ്പത്തിം അനുഭവമാനേ. തമ്പി ദസ്സനം ദിബ്ബചക്ഖുകിച്ചമേവ. സോ ഏവം മനസി കരോതി ‘‘കിം നു ഖോ കമ്മം കത്വാ ഇമേ സത്താ ഏതം സമ്പത്തിം അനുഭവന്തീ’’തി. അഥസ്സ ‘‘ഇദം നാമ കത്വാ’’തി തം കമ്മാരമ്മണം ഞാണമുപ്പജ്ജതി. ഇദം യഥാകമ്മൂപഗഞാണം നാമ. ഇമസ്സ വിസും പരികമ്മം നാമ നത്ഥി. യഥാ ച ഇമസ്സ, ഏവം അനാഗതംസഞാണസ്സാപി. ദിബ്ബചക്ഖുപാദകാനേവ ഹി ഇമാനി ദിബ്ബചക്ഖുനാ സഹേവ ഇജ്ഝന്തി.

ഇമേ വത ഭോന്തോതിആദീസു ഇമേതി ദിബ്ബചക്ഖുനാ ദിട്ഠാനം നിദസ്സനവചനം. വതാതി അനുസോചനത്ഥേ നിപാതോ. ഭോന്തോതി ഭവന്തോ. ദുട്ഠു ചരിതം, ദുട്ഠും വാ ചരിതം കിലേസപൂതികത്താതി ദുച്ചരിതം; കായേന ദുച്ചരിതം, കായതോ വാ ഉപ്പന്നം ദുച്ചരിതന്തി കായദുച്ചരിതം. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. സമന്നാഗതാതി സമങ്ഗീഭൂതാ.

അരിയാനം ഉപവാദകാതി ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധസാവകാനം അരിയാനം അന്തമസോ ഗിഹിസോതാപന്നാനമ്പി അനത്ഥകാമാ ഹുത്വാ അന്തിമവത്ഥുനാ വാ ഗുണപരിധംസനേന വാ ഉപവാദകാ, അക്കോസകാ ഗരഹകാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ ‘‘നത്ഥി ഇമേസം സമണധമ്മോ, അസ്സമണാ ഏതേ’’തി വദന്തോ അന്തിമവത്ഥുനാ ഉപവദതി. ‘‘നത്ഥി ഇമേസം ഝാനം വാ വിമോക്ഖോ വാ മഗ്ഗോ വാ ഫലം വാ’’തിആദീനി വദന്തോ ഗുണപരിധംസനേന ഉപവദതീതി വേദിതബ്ബോ. സോ ച ഝാനം വാ ഉപവദേയ്യ അഝാനം വാ, ഉഭയഥാപി അരിയൂപവാദോവ ഹോതി; അതിഭാരിയം കമ്മം, അനന്തരിയകമ്മസദിസം, സഗ്ഗാവരണം മഗ്ഗാവരണഞ്ച, സതേകിച്ഛം പന ഹോതി. തസ്മാ യോ അരിയം ഉപവദതി, തേന ഗന്ത്വാ സചേ അത്തനാ വുഡ്ഢതരോ ഹോതി, ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ ‘‘അഹം ആയസ്മന്തം ഇദഞ്ചിദഞ്ച അവചം, തം മേ ഖമാഹീ’’തി ഖമാപേതബ്ബോ. സചേ പന നവകതരോ ഹോതി, വന്ദിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, തുമ്ഹേ ഇദഞ്ചിദഞ്ച അവചം, തം മേ ഖമഥാ’’തി ഖമാപേതബ്ബോ. സചേ സോ നക്ഖമതി, ദിസാപക്കന്തോ വാ ഹോതി, സയം വാ ഗന്ത്വാ സദ്ധിവിഹാരികേ വാ പേസേത്വാ ഖമാപേതബ്ബോ. സചേ നാപി ഗന്തും ന പേസേതും സക്കാ ഹോതി, യേ തസ്മിം വിഹാരേ ഭിക്ഖൂ വസന്തി, തേസം സന്തികം ഗന്ത്വാ സചേ നവകതരാ ഹോന്തി, ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ സചേ വുഡ്ഢതരാ, വുഡ്ഢേ വുത്തനയേനേവ പടിപജ്ജിത്വാ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, അസുകം നാമ ആയസ്മന്തം ഇദഞ്ചിദഞ്ച അവചം, തം ഖമതു മേ സോ ആയസ്മാ’’തി വത്വാ ഖമാപേതബ്ബോ. സമ്മുഖാ അഖമന്തേപി ഏതദേവ കാതബ്ബം. സചേ ഏകചാരികഭിക്ഖു ഹോതി, നേവ തസ്സ വസനട്ഠാനം ന ഗതട്ഠാനം പഞ്ഞായതി, ഏകസ്സ പണ്ഡിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, അസുകം നാമ ആയസ്മന്തം ഇദഞ്ചിദഞ്ച അവചം, തം മേ അനുസ്സരതോ അനുസ്സരതോ വിപ്പടിസാരോ ഹോതി, കിം കരോമീ’’തി വത്തബ്ബം. സോ വക്ഖതി ‘‘തുമ്ഹേ മാ ചിന്തയിത്ഥ, ഥേരോ തുമ്ഹാകം ഖമതി, ചിത്തം വൂപസമേഥാ’’തി. തേനപി അരിയസ്സ ഗതദിസാഭിമുഖേന അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഖമഥാ’’തി വത്തബ്ബം. യദി സോ പരിനിബ്ബുതോ ഹോതി, പരിനിബ്ബുതമഞ്ചട്ഠാനം ഗന്ത്വാ യാവ സിവഥികം ഗന്ത്വാപി ഖമാപേതബ്ബോ. ഏവം കതേ നേവ സഗ്ഗാവരണം ന മഗ്ഗാവരണം ഹോതി, പാകതികമേവ ഹോതീതി.

മിച്ഛാദിട്ഠികാതി വിപരീതദസ്സനാ. മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാതി മിച്ഛാദിട്ഠിവസേന സമാദിന്നനാനാവിധകമ്മാ, യേ ച മിച്ഛാദിട്ഠിമൂലകേസു കായകമ്മാദീസു അഞ്ഞേപി സമാദപേന്തി. ഏത്ഥ ച വചീദുച്ചരിതഗ്ഗഹണേനേവ അരിയൂപവാദേ, മനോദുച്ചരിതഗ്ഗഹണേന ച മിച്ഛാദിട്ഠിയാ സങ്ഗഹിതായപി ഇമേസം ദ്വിന്നം പുനവചനം മഹാസാവജ്ജഭാവദസ്സനത്ഥന്തി വേദിതബ്ബം. മഹാസാവജ്ജോ ഹി അരിയൂപവാദോ ആനന്തരിയസദിസോ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘സേയ്യഥാപി, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു സീലസമ്പന്നോ സമാധിസമ്പന്നോ പഞ്ഞാസമ്പന്നോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞം ആരാധേയ്യ, ഏവംസമ്പദമിദം, സാരിപുത്ത, വദാമി. തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ’’തി (മ. നി. ൧.൧൪൯).

മിച്ഛാദിട്ഠിതോ ച മഹാസാവജ്ജതരം നാമ അഞ്ഞം നത്ഥി. യഥാഹ –

‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമി, യം ഏവംമഹാസാവജ്ജം യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാദിട്ഠി. മിച്ഛാദിട്ഠിപരമാനി ഭിക്ഖവേ, മഹാസാവജ്ജാനീ’’തി (അ. നി. ൧.൩൧൦).

കായസ്സ ഭേദാതി ഉപാദിന്നക്ഖന്ധപരിച്ചാഗാ. പരം മരണാതി തദനന്തരാഭിനിബ്ബത്തക്ഖന്ധഗ്ഗഹണേ. അഥ വാ കായസ്സ ഭേദാതി ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സുപച്ഛേദാ. പരം മരണാതി ചുതിചിത്തതോ ഉദ്ധം. അപായന്തി ഏവമാദി സബ്ബം നിരയവേവചനമേവ. നിരയോ ഹി സഗ്ഗമോക്ഖഹേതുഭൂതാ പുഞ്ഞസമ്മതാ അയാ അപേതത്താ, സുഖാനം വാ ആയസ്സ അഭാവാ അപായോ. ദുക്ഖസ്സ ഗതി പടിസരണന്തി ദുഗ്ഗതി, ദോസബഹുലതായ വാ ദുട്ഠേന കമ്മുനാ നിബ്ബത്താ ഗതീതി ദുഗ്ഗതി. വിവസാ നിപതന്തി തത്ഥ ദുക്കടകാരിനോതി വിനിപാതോ, വിനസ്സന്താ വാ ഏത്ഥ നിപതന്തി സമ്ഭിജ്ജമാനങ്ഗപച്ചങ്ഗാതിപി വിനിപാതോ. നത്ഥി ഏത്ഥ അസ്സാദസഞ്ഞിതോ അയോതി നിരയോ.

അഥ വാ അപായഗ്ഗഹണേന തിരച്ഛാനയോനിം ദീപേതി, തിരച്ഛാനയോനി ഹി അപായോ സുഗതിതോ അപേതത്താ. ന ദുഗ്ഗതി, മഹേസക്ഖാനം നാഗരാജാദീനം സമ്ഭവതോ. ദുഗ്ഗതിഗ്ഗഹണേന പേത്തിവിസയം ദീപേതി, സോ ഹി അപായോ ചേവ ദുഗ്ഗതി ച സുഖതോ അപേതത്താ ദുക്ഖസ്സ ച ഗതിഭൂതത്താ, ന തു വിനിപാതോ, അസുരകായസദിസം അവിനിപതിതത്താ. വിനിപാതഗ്ഗഹണേന അസുരകായം ദീപേതി. സോ ഹി യഥാവുത്തേന അത്ഥേന അപായോ ചേവ ദുഗ്ഗതി ച സബ്ബസമുസ്സയേഹി ച വിനിപതിതത്താ വിനിപാതോതി വുച്ചതി. നിരയഗ്ഗഹണേന അവീചിആദിഅനേകപ്പകാരം നിരയമേവ ദീപേതീതി. ഉപപന്നാതി ഉപഗതാ, തത്ഥ അഭിനിബ്ബത്താതി അധിപ്പായോ. വുത്തവിപരിയായേന സുക്കപക്ഖോ വേദിതബ്ബോ. അയം പന വിസേസോ – തത്ഥ സുഗതിഗ്ഗഹണേന മനുസ്സഗതിപി സങ്ഗയ്ഹതി. സഗ്ഗഗ്ഗഹണേന ദേവഗതിയേവ. തത്ഥ സുന്ദരാ ഗതീതി സുഗതി. രൂപാദീഹി വിസയേഹി സുട്ഠു അഗ്ഗോതി സഗ്ഗോ. സോ സബ്ബോപി ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോതി അയം വചനത്ഥോ. ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാതിആദി സബ്ബം നിഗമനവചനം.

ഏവം ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ പസ്സതീതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം പരിത്തപച്ചുപ്പന്നഅജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണവസേന ചതൂസു ആരമ്മണേസു പവത്തതി. യഥാകമ്മൂപഗഞാണം പരിത്തമഹഗ്ഗതാതീതഅജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണവസേന പഞ്ചസു ആരമ്മണേസു പവത്തതി. അനാഗതംസഞാണം പരിത്തമഹഗ്ഗതഅപ്പമാണമഗ്ഗഅനാഗതഅജ്ഝത്തബഹിദ്ധാനവത്തബ്ബാരമ്മണവസേന അട്ഠസു ആരമ്മണേസു പവത്തതീതി.

ആകങ്ഖമാനോ ച ഭഗവാതി ഭഗവാ ഇച്ഛമാനോ. ഏകമ്പി ലോകധാതും പസ്സേയ്യാതി ഏകം ചക്കവാളം ഓലോകേയ്യ. സഹസ്സിമ്പി ചൂളനികന്തി ഏത്ഥ യാവതാ ചന്ദിമസൂരിയാ പരിഹരന്തി, ദിസാ ഭാന്തി വിരോചമാനാ, താവ സഹസ്സധാ ലോകോ, ഏസാ സഹസ്സിചൂളനികാ നാമ. ചൂളനികന്തി ഖുദ്ദകം. ദ്വിസഹസ്സിമ്പി മജ്ഝിമികം ലോകധാതുന്തി ഏത്ഥ സഹസ്സചക്കവാളാനം സഹസ്സഭാഗേന ഗണേത്വാ ദസസതസഹസ്സചക്കവാളപരിമാണാ ദ്വിസഹസ്സീ മജ്ഝിമികാ ലോകധാതു നാമ. ഏത്തകേന ബുദ്ധാനം ജാതിക്ഖേത്തം നാമ ദസ്സിതം. ബോധിസത്താനഞ്ഹി പച്ഛിമഭവേ ദേവലോകതോ ചവിത്വാ മാതുകുച്ഛിയം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണദിവസേ ച മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമനദിവസേ ച മഹാഭിനിക്ഖമനദിവസേ ച സമ്ബോധിധമ്മചക്കപവത്തനആയുസങ്ഖാരോസ്സജ്ജനപരിനിബ്ബാനദിവസേസു ച ഏത്തകം ഠാനം കമ്പതി.

തിസഹസ്സിമ്പി. മഹാസഹസ്സിമ്പി ലോകധാതുന്തി സഹസ്സിതോ പട്ഠായ തതിയാതി തിസഹസ്സീ, പഠമസഹസ്സിം സഹസ്സധാ കത്വാ ഗണിതം മജ്ഝിമികം സഹസ്സധാ കത്വാ ഗണിതത്താ മഹന്തേഹി സഹസ്സേഹി ഗണിതാതി മഹാസഹസ്സീ. ഏത്താവതാ കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളപരിമാണോ ലോകോ ദസ്സിതോ ഹോതി. ഗണകപുത്തതിസ്സത്ഥേരോ പന ഏവമാഹ – ‘‘ന ഹി തിസഹസ്സിമഹാസഹസ്സിലോകധാതുയാ ഏതം പരിമാണം. ഇദഞ്ഹി ആചരിയാനം സജ്ഝായമൂലകം വാചായ പരിഹീനട്ഠാനം, ദസകോടിസതസഹസ്സചക്കവാളപരിമാണം പന ഠാനം തിസഹസ്സിമഹാസഹസ്സിലോകധാതു നാമാ’’തി. ഏത്താവതാ ഹി ഭഗവതോ ആണാക്ഖേത്തം നാമ ദസ്സിതം. ഏതസ്മിഞ്ഹി അന്തരേ ആടാനാടിയപരിത്ത- (ദീ. നി. ൩.൨൭൫ ആദയോ) ഇസിഗിലിപരിത്ത- (മ. നി. ൩.൧൩൩ ആദയോ) ധജഗ്ഗപരിത്ത- (സം. നി. ൧.൨൪൯) ബോജ്ഝങ്ഗപരിത്തഖന്ധപരിത്ത- (അ. നി. ൪.൬൭) മോരപരിത്ത- (ജാ. ൧.൨.൧൭-൧൮) മേത്തപരിത്ത- (ഖു. പാ. ൯.൧ ആദയോ; സു. നി. ൧൪൩ ആദയോ) രതനപരിത്താനം (ഖു. പാ. ൬.൧ ആദയോ; സു. നി. ൨൨൪ ആദയോ) ആണാ ഫരതി.

യാവതകം വാ പന ആകങ്ഖേയ്യാതി യത്തകം വാ ഇച്ഛേയ്യ. ഇമിനാ വിസയക്ഖേത്തം ദസ്സിതം. ബുദ്ധാനഞ്ഹി വിസയക്ഖേത്തസ്സ പമാണപരിച്ഛേദോ നാമ നത്ഥി, നത്ഥികഭാവേ ചസ്സ ഇമം ഉപമം ആഹരന്തി – കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളമ്ഹി യാവ ബ്രഹ്മലോകാ സാസപേഹി പൂരേത്വാ സചേ കോചി പുരത്ഥിമായ ദിസായ ഏകചക്കവാളേ ഏകം സാസപം പക്ഖിപന്തോ ആഗച്ഛേയ്യ, സബ്ബേപി തേ സാസപാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛേയ്യും. ന ത്വേവ പുരത്ഥിമായ ദിസായ ചക്കവാളാനി. ദക്ഖിണാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ ബുദ്ധാനം അവിസയോ നാമ നത്ഥി. താവതകം പസ്സേയ്യാതി തത്തകം ഓലോകേയ്യ. ഏവം പരിസുദ്ധം ഭഗവതോ ദിബ്ബചക്ഖൂതി ദിബ്ബചക്ഖുകഥം നിട്ഠാപേസി.

കഥം ഭഗവാ പഞ്ഞാചക്ഖുനാപി വിവടചക്ഖൂതി കേനപ്പകാരേന പഞ്ഞാചക്ഖുനാ അപിഹിതചക്ഖു? മഹാപഞ്ഞോ പുഥുപഞ്ഞോതിആദികം തത്ഥ അതിരോചതി യദിദം പഞ്ഞായാതി പരിയോസാനം ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥമേവ.

ബുദ്ധചക്ഖുനാതി ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണേന ച ആസയാനുസയഞാണേന ച. ഇമേസം ദ്വിന്നം ഞാണാനം ബുദ്ധചക്ഖൂതി നാമം, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ സമന്തചക്ഖൂതി, തിണ്ണം മഗ്ഗഞാണാനം ധമ്മചക്ഖൂതി. ലോകം വോലോകേന്തോ അദ്ദസ സത്തേതി സത്തേ അദ്ദക്ഖി. അപ്പരജക്ഖേതിആദീസു യേസം വുത്തനയേനേവ പഞ്ഞാചക്ഖുമ്ഹി രാഗാദിരജം അപ്പം, തേ അപ്പരജക്ഖാ. യേസം തം മഹന്തം, തേ മഹാരജക്ഖാ. യേസം സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി തിക്ഖാനി, തേ തിക്ഖിന്ദ്രിയാ. യേസം താനി മുദൂനി, തേ മുദിന്ദ്രിയാ. യേസം തേയേവ സദ്ധാദയോ ആകാരാ സുന്ദരാ, തേ സ്വാകാരാ. യേ കഥിതകാരണം സല്ലക്ഖേന്തി, സുഖേന സക്കാ ഹോന്തി വിഞ്ഞാപേതും തേ സുവിഞ്ഞാപയാ. യേ പരലോകഞ്ചേവ വജ്ജഞ്ച ഭയതോ പസ്സന്തി, തേ പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോ നാമ.

ഉപ്പലിനിയന്തി ഉപ്പലവനേ. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. അന്തോനിമുഗ്ഗപോസീനീതി യാനി അന്തോനിമുഗ്ഗാനേവ പോസിയന്തി. ഉദകം അച്ചുഗ്ഗമ്മ തിട്ഠന്തീതി ഉദകം അതിക്കമിത്വാ തിട്ഠന്തി. തത്ഥ യാനി യാനി അച്ചുഗ്ഗമ്മ ഠിതാനി, താനി താനി സൂരിയരസ്മിസമ്ഫസ്സം ആഗമയമാനാനി ഠിതാനി അജ്ജ പുപ്ഫനകാനി. യാനി സമോദകം ഠിതാനി, താനി സ്വേ പുപ്ഫനകാനി. യാനി ഉദകാ അനുഗ്ഗതാനി അന്തോനിമുഗ്ഗപോസീനി, താനി തതിയദിവസേവ പുപ്ഫനകാനി. ഉദകാ പന അനുഗ്ഗതാനി അഞ്ഞാനിപി സരോഗഉപ്പലാനി നാമ അത്ഥി, യാനി നേവ പുപ്ഫിസ്സന്തി, മച്ഛകച്ഛപഭക്ഖാനേവ ഭവിസ്സന്തി, താനി പാളിം നാരൂള്ഹാനി, ആഹരിത്വാ പന ദീപേതബ്ബാനീതി ദീപിതാനി.

യഥേവ ഹി താനി ചതുബ്ബിധപുപ്ഫാനി, ഏവമേവ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ നേയ്യോ പദപരമോതി ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉദാഹടവേലായ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥേ വിഭജീയമാനേ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉദ്ദേസതോ പരിപുച്ഛതോ യോനിസോ മനസികരോതോ കല്യാണമിത്തേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ നേയ്യോ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ബഹുമ്പി സുണതോ ബഹുമ്പി ഭണതോ ബഹുമ്പി ധാരയതോ ബഹുമ്പി വാചതോ ന തായ ജാതിയാ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ പദപരമോ. തത്ഥ ഭഗവാ ഉപ്പലവനാദിസദിസം ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഓലോകേന്തോ അജ്ജ പുപ്ഫനകാനി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ, സ്വേ പുപ്ഫനകാനി വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂതി ഏവം സബ്ബാകാരതോ ച അദ്ദസ. തത്ഥ തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാ അത്ഥം സാധേതി, പദപരമാനം അനാഗതത്ഥായ വാസനാ ഹോതി.

രാഗചരിതോതിആദീസു രജ്ജനവസേന ആരമ്മണേ ചരണം ഏതസ്സ അത്ഥീതി രാഗചരിതോ. ദുസ്സനവസേന ആരമ്മണേ ചരണം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ദോസചരിതോ. മുയ്ഹനവസേന ആരമ്മണേ ചരണം ഏതസ്സ അത്ഥീതി മോഹചരിതോ. വിതക്കനവസേന ഊഹനവസേന ആരമ്മണേ ചരണം ഏതസ്സ അത്ഥീതി വിതക്കചരിതോ. ഓകപ്പനസദ്ധാവസേന ആരമ്മണേ ചരണം ഏതസ്സ അത്ഥീതി സദ്ധാചരിതോ. ഞാണമേവ ചരണം, ഞാണേന വാ ചരണം, ഞാണസ്സ വാ ചരണം, ഞാണതോ വാ ചരണം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഞാണചരിതോ. രാഗചരിതസ്സാതി രാഗുസ്സദസ്സ രാഗബഹുലസ്സ. പരതോപി ഏസേവ നയോ.

അസുഭകഥം കഥേതീതി ഉദ്ധുമാതകാദിദസവിധം അസുഭപടിസംയുത്തകഥം ആചിക്ഖതി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘അസുഭാ ഭാവേതബ്ബാ രാഗസ്സ പഹാനായാ’’തി (അ. നി. ൯.൧). മേത്താഭാവനം ആചിക്ഖതീതി മേത്താഭാവനം ചിത്തസിനേഹനം കഥേതി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ ബ്യാപാദസ്സ പഹാനായാ’’തി. ഉദ്ദേസേതി സജ്ഝായനേ. പരിപുച്ഛായാതി അട്ഠകഥായ. കാലേന ധമ്മസ്സവനേതി യുത്തപ്പത്തകാലേ ഉത്തരി പരിയത്തിധമ്മസ്സവനേ. ധമ്മസാകച്ഛായാതി അഞ്ഞേഹി സദ്ധിം സാകച്ഛായ. ഗരുസംവാസേതി ഗരൂനം പയിരുപാസനേ. നിവേസേതീതി ആചരിയാനം സന്തികേ പതിട്ഠാപേതി. ആനാപാനസ്സതിം ആചിക്ഖതീതി ആനാപാനസ്സതിസമ്പയുത്തകമ്മട്ഠാനം കഥേതി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ആനാപാനസ്സതി ഭാവേതബ്ബാ വിതക്കുപച്ഛേദായാ’’തി (അ. നി. ൯.൧). പസാദനീയം നിമിത്തം ആചിക്ഖതീതി ചൂളവേദല്ല- (മ. നി. ൧.൪൬൦ ആദയോ) മഹാവേദല്ലാ- (മ. നി. ൧.൪൪൯ ആദയോ) ദിപസാദജനകം സുത്തം കഥേതി. ബുദ്ധസുബോധിന്തി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ബുദ്ധത്തപടിവേധം. ധമ്മസുധമ്മതന്തി നവവിധലോകുത്തരധമ്മസ്സ സ്വാക്ഖാതതം. സങ്ഘസുപ്പടിപത്തിന്തി അട്ഠവിധഅരിയസങ്ഘസ്സ സുപ്പടിപന്നതാദിസുട്ഠുപടിപത്തിം. സീലാനി ച അത്തനോതി അത്തനോ സന്തകസീലാനി ച. ആചിക്ഖതി വിപസ്സനാനിമിത്തന്തി ഉദയബ്ബയാദിപടിസംയുത്തം കഥേതി. അനിച്ചാകാരന്തി ഹുത്വാ അഭാവാകാരം. ദുക്ഖാകാരന്തി ഉദയബ്ബയപടിപീളനാകാരം. അനത്താകാരന്തി അവസവത്തനാകാരം.

സേലേ യഥാ പബ്ബതമുദ്ധനിട്ഠിതോതി സേലമയേ ഏകഗ്ഘനേ പബ്ബതമുദ്ധനി ഠിതോവ, ന ഹി തത്ഥ ഠിതസ്സ ദസ്സനത്ഥം അഭിമുഖേ ഗീവുക്ഖിപനപസാരണാദികിച്ചം അത്ഥി. തഥൂപമന്തി തപ്പടിഭാഗം സേലപബ്ബതൂപമം. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – യഥാ സേലപബ്ബതമുദ്ധന്തി ഠിതോവ ചക്ഖുനാ പുരിസോ സമന്തതോ ജനതം പസ്സേയ്യ. സുമേധ സുന്ദരപഞ്ഞ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സമന്തചക്ഖു ഭഗവാ ധമ്മമയം പഞ്ഞാമയം പാസാദമാരുയ്ഹ സയം അപേതസോകോ സോകാവതിണ്ണം ജാതിജരാഭിഭൂതഞ്ച ജനതം അവേക്ഖസ്സു ഉപധാരയതു ഉപപരിക്ഖതു.

അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ – യഥാ ഹി പബ്ബതപാദസാമന്താ മഹന്തം ഖേത്തം കത്വാ തത്ഥ കേദാരപാളീസു കുടിയോ കത്വാ രത്തിം അഗ്ഗിം ജാലേയ്യ, ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതഞ്ച അന്ധകാരം അസ്സ, അഥ തസ്സ പബ്ബതസ്സ മത്ഥകേ ഠത്വാ ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ ഭൂമിം ഓലോകയതോ നേവ ഖേത്തം ന കേദാരപാളിയോ ന കുടിയോ ന തത്ഥ സയിതമനുസ്സാ പഞ്ഞായേയ്യും, കുടികാസു പന അഗ്ഗിജാലമത്തമേവ പഞ്ഞായേയ്യ. ഏവം ധമ്മപാസാദം ആരുയ്ഹ സത്തകായം ഓലോകയതോ തഥാഗതസ്സ യേ തേ അകതകല്യാണാ സത്താ, തേ ഏകവിഹാരേ ദക്ഖിണജാണുപസ്സേ നിസിന്നാപി ബുദ്ധചക്ഖുസ്സ ആപാഥം നാഗച്ഛന്തി, രത്തിം ഖിത്തസരാ വിയ ഹോന്തി. യേ പന കതകല്യാണാ വേനേയ്യപുഗ്ഗലാ, തേ ഏവസ്സ ദൂരേപി ഠിതാ ആപാഥം ഗച്ഛന്തി, തേ ഏവ അഗ്ഗി വിയ ഹിമവന്തപബ്ബതോ വിയ ച. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ദൂരേ സന്തോ പകാസേന്തി, ഹിമവന്തോവ പബ്ബതോ;

അസന്തേത്ഥ ന ദിസ്സന്തി, രത്തിം ഖിത്താ യഥാ സരാ’’തി. (ധ. പ. ൩൦൪; നേത്തി. ൧൧);

സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണന്തി ഏത്ഥ പഞ്ചനേയ്യപഥപ്പഭേദം സബ്ബം അഞ്ഞാസീതി സബ്ബഞ്ഞൂ. സങ്ഖതാസങ്ഖതാദിഭേദാ സബ്ബധമ്മാ ഹി സങ്ഖാരോ വികാരോ ലക്ഖണം നിബ്ബാനം പഞ്ഞത്തീതി പഞ്ചേവ നേയ്യപഥാ ഹോന്തി. സബ്ബഞ്ഞുസ്സ ഭാവോ സബ്ബഞ്ഞുതാ, സബ്ബഞ്ഞുതാ ഏവ ഞാണം ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതാഞാണ’’ന്തി വത്തബ്ബേ ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണ’’ന്തി വുത്തം. സബ്ബഞ്ഞൂതി ച കമസബ്ബഞ്ഞൂ സകിംസബ്ബഞ്ഞൂ സതതസബ്ബഞ്ഞൂ സത്തിസബ്ബഞ്ഞൂ ഞാതസബ്ബഞ്ഞൂതി പഞ്ചവിധാ സബ്ബഞ്ഞുനോ സിയും. തേസു കമേന സബ്ബജാനനകാലാസമ്ഭവതോ കമസബ്ബഞ്ഞുതാ ന ഹോതി, സകിം സബ്ബാരമ്മണഗ്ഗഹണാഭാവതോ സകിംസബ്ബഞ്ഞുതാ ന ഹോതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം യഥാരമ്മണചിത്തസമ്ഭവതോ ഭവങ്ഗചിത്തവിരോധതോ യുത്തിഅഭാവതോ ച സതതസബ്ബഞ്ഞുതാ ന ഹോതി, പരിസേസതോ സബ്ബജാനനസമത്ഥതായ സത്തിസബ്ബഞ്ഞുതാ വാ സിയാ, വിദിതസബ്ബധമ്മത്താ ഞാതസബ്ബഞ്ഞുതാ വാ, സത്തിസബ്ബഞ്ഞുനോ സബ്ബജാനനത്തം നത്ഥീതി തമ്പി ന യുജ്ജതി, ‘‘ന തസ്സ അദിട്ഠമിധത്ഥി കിഞ്ചി…പേ… സമന്തചക്ഖൂ’’തി വുത്തത്താ ഞാതസബ്ബഞ്ഞുതാ ഏവ യുജ്ജതി. ഏവഞ്ഹി സതി കിച്ചതോ അസമ്മോഹതോ കാരണസിദ്ധിതോ ആവജ്ജനപടിബദ്ധതോ സബ്ബഞ്ഞുതമേവ ഹോതീതി. തേന ഞാണേനാതി തേന സബ്ബജാനനഞാണേന.

പുന അപരേന പരിയായേന സബ്ബഞ്ഞുഭാവസാധനത്ഥം ‘‘ന തസ്സാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ന തസ്സ അദ്ദിട്ഠമിധത്ഥി കിഞ്ചീതി തസ്സ തഥാഗതസ്സ ഇധ ഇമസ്മിം തേധാതുകേ ലോകേ ഇമസ്മിം പച്ചുപ്പന്നകാലേ വാ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ അദിട്ഠം നാമ കിഞ്ചി അപ്പമത്തകമ്പി ന അത്ഥി ന സംവിജ്ജതി. അത്ഥീതി ഇദം വത്തമാനകാലികം ആഖ്യാതപദം, ഇമിനാ പച്ചുപ്പന്നകാലികസ്സ സബ്ബധമ്മസ്സ ഞാതഭാവം ദസ്സേതി. ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം പനേത്ഥ ദ-കാരോ പയുത്തോ. അഥോ അവിഞ്ഞാതന്തി ഏത്ഥ അഥോതി വചനോപാദാനേ നിപാതോ. അവിഞ്ഞാതന്തി അതീതകാലികം അവിഞ്ഞാതം നാമ കിഞ്ചി ധമ്മജാതം നാഹോസീതി പാഠസേസോ. അബ്യയഭൂതസ്സ അത്ഥി-സദ്ദസ്സ ഗഹണേ പാഠസേസം വിനാപി യുജ്ജതിയേവ. ഇമിനാ അതീതകാലികസ്സ സബ്ബധമ്മസ്സ ഞാതഭാവം ദസ്സേതി. അജാനിതബ്ബന്തി അനാഗതകാലികം അജാനിതബ്ബം നാമ ധമ്മജാതം ന ഭവിസ്സതി നത്ഥീതി. ഇമിനാ അനാഗതകാലികസ്സ സബ്ബധമ്മസ്സ ഞാതഭാവം ദസ്സേതി. ജാനനകിരിയാവിസേസമത്തമേവ വാ ഏത്ഥ അ-കാരോ. സബ്ബം അഭിഞ്ഞാസി യദത്ഥി നേയ്യന്തി ഏത്ഥ യം തേകാലികം വാ കാലവിനിമുത്തം വാ നേയ്യം ജാനിതബ്ബം കിഞ്ചി ധമ്മജാതം അത്ഥി, തം സബ്ബം തഥാഗതോ അഭിഞ്ഞാസി അധികേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ജാനി പടിവിജ്ഝി, ഏത്ഥ അത്ഥി-സദ്ദേന തേകാലികസ്സ കാലവിമുത്തസ്സ ച ഗഹണാ അത്ഥി-സദ്ദോ അബ്യയഭൂതോയേവ ദട്ഠബ്ബോ. തഥാഗതോ തേന സമന്തചക്ഖൂതി കാലവസേന ഓകാസവസേന ച നിപ്പദേസത്താ സമന്താ സബ്ബതോ പവത്തം ഞാണചക്ഖു അസ്സാതി സമന്തചക്ഖു, തേന യഥാവുത്തേന കാരണേന തഥാഗതോ സമന്തചക്ഖു സബ്ബഞ്ഞൂതി വുത്തം ഹോതി. ഇമിസ്സാ ഗാഥായ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം സാധിതം.

ന ഇതിഹിതിഹന്തി ‘‘ഏവം കിര ആസി, ഏവം കിര ആസീ’’തി ന ഹോതി. ന ഇതികിരായാതി ‘‘ഏവം കിര ഏത’’ന്തി ന ഹോതി. ന പരമ്പരായാതി പരമ്പരകഥായാപി ന ഹോതി. ന പിടകസമ്പദായാതി അമ്ഹാകം പിടകതന്തിയാ സദ്ധിം സമേതീതി ന ഹോതി. ന തക്കഹേതൂതി തക്കഗ്ഗാഹേനപി ന ഹോതി. ന ആകാരപരിവിതക്കേനാതി ‘‘സുന്ദരമിദം കാരണ’’ന്തി ഏവം കാരണപരിവിതക്കേനപി ന ഹോതി. ന ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാതി അമ്ഹാകം നിജ്ഝായിത്വാ ഖമിത്വാ ഗഹിതദിട്ഠിയാ സദ്ധിം സമേതീതിപി ന ഹോതി.

അഥ വാപി സമാധിന്തി ഏത്ഥ സമാധിന്തി കുസലചിത്തേകഗ്ഗതാ സമാധി. കേനട്ഠേന സമാധീതി? സമാധാനട്ഠേന. കിമിദം സമാധാനം നാമ? ഏകാരമ്മണേ ചിത്തചേതസികാനം സമം സമ്മാ ച ആധാനം, ഠപനന്തി വുത്തം ഹോതി. തസ്മാ യസ്സ ധമ്മസ്സ ആനുഭാവേന ഏകാരമ്മണേ ചിത്തചേതസികാ സമം സമ്മാ ച അവിക്ഖിപ്പമാനാ അവിപ്പകിണ്ണാ ച ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി, ഇദം സമാധാനന്തി വേദിതബ്ബം. തസ്സ ഖോ പന സമാധിസ്സ –

‘‘ലക്ഖണം തു അവിക്ഖേപോ, വിക്ഖേപദ്ധംസനം രസോ;

അകമ്പനമുപട്ഠാനം, പദട്ഠാനം സുഖം പന’’. (പടി. മ. അട്ഠ. ൧.൧.൩);

സമാധി അനാവിലഅചലഭാവേന ആരമ്മണേ തിട്ഠതീതി ഠിതി. പരതോ പദദ്വയം ഉപസഗ്ഗവസേന വഡ്ഢിതം. അപി ച സമ്പയുത്തധമ്മേ ആരമ്മണമ്ഹി സമ്പിണ്ഡേത്വാ തിട്ഠതീതി സണ്ഠിതി. ആരമ്മണം ഓഗാഹേത്വാ അനുപവിസിത്വാ തിട്ഠതീതി അവട്ഠിതി. കുസലപക്ഖസ്മിഞ്ഹി ചത്താരോവ ധമ്മാ ആരമ്മണം ഓഗാഹന്തി സദ്ധാ സതി സമാധി പഞ്ഞാതി. തേനേവ സദ്ധാ ‘‘ഓകപ്പനാ’’തി വുത്താ, സതി ‘‘അപിലാപനതാ’’തി, സമാധി ‘‘അവട്ഠിതീ’’തി, പഞ്ഞാ ‘‘പരിയോഗാഹനാ’’തി. അകുസലപക്ഖേ പന തയോ ധമ്മാ ആരമ്മണം ഓഗാഹന്തി തണ്ഹാ ദിട്ഠി അവിജ്ജാതി. തേനേവേതേ ‘‘ഓഘാ’’തി വുത്താ. ചിത്തേകഗ്ഗതാ പനേത്ഥ ന ബലവതീ ഹോതി. യഥാ ഹി രജുട്ഠാനട്ഠാനേ ഉദകേന സിഞ്ചിത്വാ സമ്മട്ഠേ ഥോകമേവ കാലം രജോ സന്നിസീദതി, സുക്ഖന്തേ സുക്ഖന്തേ പുന പകതിഭാവേനേവ വുട്ഠാതി, ഏവമേവ അകുസലപക്ഖേ ചിത്തേകഗ്ഗതാ ന ബലവതീ ഹോതി.

ഉദ്ധച്ചവിചികിച്ഛാവസേന പവത്തസ്സ വിസാഹാരസ്സ പടിപക്ഖതോ അവിസാഹാരോ. ഉദ്ധച്ചവിചികിച്ഛാവസേനേവ ഗച്ഛന്തം ചിത്തം വിക്ഖിപതി നാമ. അയം പന തഥാവിധോ വിക്ഖേപോ ന ഹോതീതി അവിക്ഖേപോ. ഉദ്ധച്ചവിചികിച്ഛാവസേനേവ ചിത്തം വിസാഹടം നാമ ഹോതി, ഇതോ ചിതോ ച ഹരീയതി, അയം പന ഏവം അവിസാഹടമാനസസ്സ ഭാവോതി അവിസാഹടമാനസതാ. സമഥോതി തിവിധോ സമഥോ ചിത്തസമഥോ അധികരണസമഥോ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോതി. തത്ഥ അട്ഠസു സമാപത്തീസു ചിത്തേകഗ്ഗതാ ചിത്തസമഥോ നാമ. തഞ്ഹി ആഗമ്മ ചിത്തചലനം ചിത്തവിപ്ഫന്ദിതം സമ്മതി വൂപസമ്മതി, തസ്മാ സോ ‘‘ചിത്തസമഥോ’’തി വുച്ചതി. സമ്മുഖാവിനയാദിസത്തവിധോ സമഥോ അധികരണസമഥോ നാമ. തഞ്ഹി ആഗമ്മ താനി താനി അധികരണാനി സമ്മന്തി വൂപസമ്മന്തി, തസ്മാ സോ ‘‘അധികരണസമഥോ’’തി വുച്ചതി. യസ്മാ പന സബ്ബേ സങ്ഖാരാ നിബ്ബാനം ആഗമ്മ സമ്മന്തി വൂപസമ്മന്തി വൂപസമ്മന്തി, തസ്മാ തം ‘‘സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ’’തി വുച്ചതി. ഇമസ്മിം അത്ഥേ ചിത്തസമഥോ അധിപ്പേതോ. സമാധിലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി സമാധിന്ദ്രിയം. ഉദ്ധച്ചേ ന കമ്പതീതി സമാധിബലം. സമ്മാസമാധീതി യാഥാവസമാധി നിയ്യാനികസമാധി.

൧൫൭. അഥസ്സ ഭഗവാ യസ്മാ ഇന്ദ്രിയസംവരോ സീലസ്സ രക്ഖാ, യസ്മാ വാ ഇമിനാനുക്കമേന ദേസിയമാനാ അയം ദേസനാ താസം ദേവതാനം സപ്പായാ, തസ്മാ ഇന്ദ്രിയസംവരതോ പഭുതി പടിപദം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചക്ഖൂഹീ’’തിആദി ആരദ്ധോ. തത്ഥ ചക്ഖൂഹി നേവ ലോലസ്സാതി അദിട്ഠദക്ഖിതബ്ബാദിവസേന ചക്ഖൂഹി ലോലോ നേവ അസ്സ. ഗാമകഥായ ആവരയേ സോതന്തി തിരച്ഛാനകഥായ സോതം ആവരേയ്യ.

ചക്ഖുലോലിയേനാതി ചക്ഖുദ്വാരേ ഉപ്പന്നലോലവസേന ചക്ഖുലോലിയേന. അദിട്ഠം ദക്ഖിതബ്ബന്തി അദിട്ഠപുബ്ബം രൂപാരമ്മണം പസ്സിതും യുത്തം. ദിട്ഠം സമതിക്കമിതബ്ബന്തി ദിട്ഠപുബ്ബരൂപാരമ്മണം അതിക്കമിതും യുത്തം. ആരാമേന ആരാമന്തി പുപ്ഫാരാമാദിആരാമേന ഫലാരാമാദിം വാ പുപ്ഫാരാമാദിം വാ. ദീഘചാരികന്തി ദീഘചരണം. അനവട്ഠിതചാരികന്തി അസന്നിട്ഠാനചരണം. അനുയുത്തോ ഹോതി രൂപദസ്സനായാതി രൂപാരമ്മണദസ്സനത്ഥായ പുനപ്പുനം യുത്തോ ഹോതി.

അന്തരഘരം പവിട്ഠോതി ഉമ്മാരബ്ഭന്തരം പവിട്ഠോ. വീഥിം പടിപന്നോതി അന്തരവീഥിം ഓതിണ്ണോ. ഘരമുഖാനി ഓലോകേന്തോതി ഘരദ്വാരാനി അവലോകേന്തോ. ഉദ്ധം ഉല്ലോകേന്തോതി ഉപരിദിസം ഉദ്ധംമുഖോ ഹുത്വാ വിലോകേന്തോ.

ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി കാരണവസേന ചക്ഖൂതി ലദ്ധവോഹാരേന രൂപദസ്സനസമത്ഥേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന രൂപം ദിസ്വാ. പോരാണാ പനാഹു – ‘‘ചക്ഖു രൂപം ന പസ്സതി അചിത്തകത്താ, ചിത്തം ന പസ്സതി അചക്ഖുകത്താ. ദ്വാരാരമ്മണസങ്ഘട്ടേ പന പസാദവത്ഥുകേന ചിത്തേന പസ്സതി. ഈദിസീ പനേസാ ‘ധനുനാ വിജ്ഝതീ’തിആദീസു വിയ സസമ്ഭാരകഥാ നാമ ഹോതി. തസ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന രൂപം ദിസ്വാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ’’തി. നിമിത്തഗ്ഗാഹീതി ഇത്ഥിപുരിസനിമിത്തം വാ സുഭനിമിത്താദികം വാ കിലേസവത്ഥുഭൂതം നിമിത്തം ഛന്ദരാഗവസേന ഗണ്ഹാതി, ദിട്ഠമത്തേയേവ ന സണ്ഠാതി. അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീതി കിലേസാനം അനുഅനുബ്യഞ്ജനതോ പാകടഭാവകരണതോ അനുബ്യഞ്ജനന്തി ലദ്ധവോഹാരം ഹത്ഥപാദസിതഹസിതകഥിതആലോകിതവിലോകിതാദിഭേദം ആകാരം ഗണ്ഹാതി. യത്വാധികരണമേനന്തിആദിമ്ഹി യംകാരണാ യസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയാസംവരസ്സ ഹേതു ഏതം പുഗ്ഗലം സതികവാടേന ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം അപിഹിതചക്ഖുദ്വാരം ഹുത്വാ വിഹരന്തം ഏതേ അഭിജ്ഝാദയോ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും അനുപ്പബന്ധേയ്യും അജ്ഝോത്ഥരേയ്യും. തസ്സ സംവരായ ന പടിപജ്ജതീതി തസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സ സതികവാടേന പിദഹനത്ഥായ ന പടിപജ്ജതി. ഏവംഭൂതോയേവ ച ന രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം. ന ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതീതിപി വുച്ചതി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരോ വാ അസംവരോ വാ നത്ഥി. ന ഹി ചക്ഖുപസാദം നിസ്സായ സതി വാ മുട്ഠസ്സച്ചം വാ ഉപ്പജ്ജതി. അപിച യദാ രൂപാരമ്മണം ചക്ഖുസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, തദാ ഭവങ്ഗേ ദ്വിക്ഖത്തും ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധേ കിരിയാമനോധാതു ആവജ്ജനകിച്ചം സാധയമാനാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി, തതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ദസ്സനകിച്ചം, തതോ മനോധാതു സമ്പടിച്ഛനകിച്ചം, തതോ വിപാകാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു സന്തീരണകിച്ചം, തതോ കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു വോട്ഠബ്ബനകിച്ചം സാധയമാനാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി, തദനന്തരം ജവനം ജവതി.

തത്രാപി നേവ ഭവങ്ഗസമയേ ന ആവജ്ജനാദീനം അഞ്ഞതരസമയേ സംവരോ വാ അസംവരോ വാ അത്ഥി. ജവനക്ഖണേ പന സചേ ദുസ്സീല്യം വാ മുട്ഠസ്സച്ചം വാ അഞ്ഞാണം വാ അക്ഖന്തി വാ കോസജ്ജം വാ ഉപ്പജ്ജതി, അസംവരോ ഹോതി. ഏവം ഹോന്തോ പന സോ ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയേ അസംവരോ’’തി വുച്ചതി. കസ്മാ? യസ്മാ തസ്മിം അസംവരേ സതി ദ്വാരമ്പി അഗുത്തം ഹോതി, ഭവങ്ഗമ്പി ആവജ്ജനാദീനിപി വീഥിചിത്താനി. യഥാ കിം? യഥാ നഗരേ ചതൂസു ദ്വാരേസു അസംവുതേസു കിഞ്ചാപി അന്തോഘരദ്വാരകോട്ഠകഗബ്ഭാദയോ സംവുതാ, തഥാപി അന്തോനഗരേ സബ്ബം ഭണ്ഡം അരക്ഖിതം അഗോപിതമേവ ഹോതി. നഗരദ്വാരേന ഹി പവിസിത്വാ ചോരാ യദിച്ഛന്തി തം കരേയ്യും, ഏവമേവ ജവനേ ദുസ്സീല്യാദീസു ഉപ്പന്നേസു തസ്മിം അസംവരേ സതി ദ്വാരമ്പി അഗുത്തം ഹോതി ഭവങ്ഗമ്പി ആവജ്ജനാദീനിപി വീഥിചിത്താനി.

സദ്ധാദേയ്യാനീതി കമ്മഞ്ച ഫലഞ്ച ഇധലോകഞ്ച പരലോകഞ്ച സദ്ദഹിത്വാ ദിന്നാനി. ‘‘അയം മേ ഞാതീതി വാ, മിത്തോതി വാ, ഇദം വാ പടികരിസ്സതി, ഇദം വാനേന കതപുബ്ബ’’ന്തി വാ ഏവം ന ദിന്നാനീതി അത്ഥോ. ഏവം ദിന്നാനി ഹി ന സദ്ധാദേയ്യാനി നാമ ഹോന്തി. ഭോജനാനീതി ച ദേസനാസീസമത്തമേതം, അത്ഥതോ പന സദ്ധാദേയ്യാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ ചീവരാനി പാരുപിത്വാ സേനാസനാനി സേവമാനാ ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജം പരിഭുഞ്ജമാനാതി സബ്ബമേതം വുത്തമേവ ഹോതി.

സേയ്യഥിദന്തി നിപാതോ. തസ്സത്ഥോ, കതമോ ഹോതി. നച്ചം നാമ യംകിഞ്ചി നച്ചം, തം മഗ്ഗം ഗച്ഛന്തേനാപി ഗീവം പസാരേത്വാ ദട്ഠും ന വട്ടതി. ഗീതന്തി യംകിഞ്ചി ഗീതം. വാദിതന്തി യംകിഞ്ചി വാദിതം. പേക്ഖന്തി നടസമജ്ജം. അക്ഖാനന്തി ഭാരതരാമായനാദികം. യസ്മിം ഠാനേ കഥീയതി, തത്ഥ ഗന്തുമ്പി ന വട്ടതി. പാണിസ്സരന്തി കംസതാളം, ‘‘പാണിതാള’’ന്തിപി വദന്തി. വേതാളന്തി ഘനതാളം, ‘‘മന്തേന മതസരീരുട്ഠാപന’’ന്തിപി ഏകേ. കുമ്ഭഥൂണന്തി ചതുരസ്സഅമ്ബണകതാളം, ‘‘കുമ്ഭസദ്ദ’’ന്തിപി ഏകേ. സോഭനകന്തി നടാനം അബ്ഭോക്കിരണം; സോഭനകരം വാ, പടിഭാനചിത്തന്തി വുത്തം ഹോതി. ചണ്ഡാലന്തി അയോഗുളകീളാ, ‘‘ചണ്ഡാലാനം സാണധോവനകീളാ’’തിപി വദന്തി. വംസന്തി വേണും ഉസ്സാപേത്വാ കീളനം.

ധോവനന്തി അട്ഠിധോവനം, ഏകച്ചേസു കിര ജനപദേസു കാലങ്കതേ ഞാതകേ ന ഝാപേന്തി, നിഖണിത്വാ ഠപേന്തി. അഥ തേസം പൂതിഭൂതം കായം ഞത്വാ നീഹരിത്വാ അട്ഠീനി ധോവിത്വാ ഗന്ധേഹി മക്ഖേത്വാ ഠപേന്തി. തേ നക്ഖത്തകാലേ ഏകസ്മിം ഠാനേ അട്ഠീനി ഠപേത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ സുരാദീനി ഠപേത്വാ രോദന്താ പരിദേവന്താ സുരം പിവന്തി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘അത്ഥി ഭിക്ഖവേ ദക്ഖിണേസു ജനപദേസു ധോവനം നാമ, തത്ഥ ഹോതി അന്നമ്പി പാനമ്പി ഖജ്ജമ്പി ഭോജ്ജമ്പി ലേയ്യമ്പി പേയ്യമ്പി നച്ചമ്പി ഗീതമ്പി വാദിതമ്പി. അത്ഥേകം ഭിക്ഖവേ ധോവനം, നേതം നത്ഥീതി വദാമീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൦൭). ഏകച്ചേ പന ‘‘ഇന്ദജാലേന അട്ഠിധോവനം ധോവന’’ന്തി വദന്തി. ഹത്ഥിയുദ്ധാദീസു ഭിക്ഖുനോ നേവ ഹത്ഥിആദീഹി സദ്ധിം യുജ്ഝിതും, ന തേ യുജ്ഝാപേതും, ന യുജ്ഝന്തേ ദട്ഠും വട്ടതി. നിബ്ബുദ്ധന്തി മല്ലയുദ്ധം. ഉയ്യോധികന്തി യത്ഥ സമ്പഹാരോ ദിയ്യതി. ബലഗ്ഗന്തി ബലഗണനട്ഠാനം. സേനാബ്യൂഹന്തി സേനാനിവേസോ, സകടബ്യൂഹാദിവസേന സേനായ നിവേസനം. അനീകദസ്സനന്തി ‘‘തയോ ഹത്ഥീ പച്ഛിമം ഹത്ഥാനീക’’ന്തിആദിനാ (പാചി. ൩൨൪) നയേന വുത്തസ്സ അനീകസ്സ ദസ്സനം.

ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതീതി ഛന്ദരാഗവസേന വുത്തപ്പകാരം നിമിത്തം ന ഗണ്ഹാതി. ഏവം സേസപദാനിപി വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബാനി. യഥാ ച ഹേട്ഠാ ജവനേ ദുസ്സീല്യാദീസു ഉപ്പന്നേസു തസ്മിം അസംവരേ സതി ദ്വാരമ്പി അഗുത്തം ഹോതി, ഭവങ്ഗമ്പി ആവജ്ജനാദീനിപി വീഥിചിത്താനീതി വുത്തം, ഏവമിധ തസ്മിം സീലാദീസു ഉപ്പന്നേസു ദ്വാരമ്പി ഗുത്തം ഹോതി, ഭവങ്ഗമ്പി ആവജ്ജനാദീനിപി വീഥിചിത്താനി. യഥാ കിം? യഥാ നഗരദ്വാരേസു സംവുതേസു കിഞ്ചാപി അന്തോഘരാദയോ അസംവുതാ ഹോന്തി, തഥാപി അന്തോനഗരേ സബ്ബം ഭണ്ഡം സുരക്ഖിതം സുഗോപിതമേവ ഹോതി, നഗരദ്വാരേസു പിഹിതേസു ചോരാനം പവേസോ നത്ഥി. ഏവമേവ ജവനേ സീലാദീസു ഉപ്പന്നേസു ദ്വാരമ്പി ഗുത്തം ഹോതി, ഭവങ്ഗമ്പി ആവജ്ജനാദീനിപി വീഥിചിത്താനി. തസ്മാ ജവനക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനോപി ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരോ’’തി വുത്തോ. ഇതോ പരം ഹേട്ഠാ ച ഉപരി ച വുത്തപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

വിസൂകദസ്സനാതി പടാണീദസ്സനതോ. ഗാമകഥാതി ഗാമവാസീനം കഥാ. ബാത്തിംസാതി ദ്വത്തിംസ. അനിയ്യാനികത്താ സഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗാനം തിരച്ഛാനഭൂതാ കഥാതി തിരച്ഛാനകഥാ. തത്ഥ രാജാനം ആരബ്ഭ ‘‘മഹാസമ്മതോ മന്ധാതാ ധമ്മാസോകോ ഏവം മഹാനുഭാവോ’’തിആദിനാ നയേന പവത്താ കഥാ രാജകഥാ. ഏസ നയോ ചോരകഥാദീസു. തേസു ‘‘അസുകോ രാജാ അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ’’തിആദിനാ നയേന ഗേഹസ്സിതകഥാവ തിരച്ഛാനകഥാ ഹോതി. ‘‘സോപി നാമ ഏവം മഹാനുഭാവോ ഖയം ഗതോ’’തി ഏവം പവത്താ പന കമ്മട്ഠാനഭാവേ തിട്ഠതി. ചോരേസുപി ‘‘മൂലദേവോ ഏവം മഹാനുഭാവോ, മേഘമാലോ ഏവം മഹാനുഭാവോ’’തി തേസം കമ്മം പടിച്ച ‘‘അഹോ സൂരാ’’തി ഗേഹസ്സിതകഥാവ തിരച്ഛാനകഥാ. യുദ്ധേപി ഭാരതയുദ്ധാദീസു ‘‘അസുകേന അസുകോ ഏവം മാരിതോ ഏവം വിദ്ധോ’’തി കാമസ്സാദവസേനേവ കഥാ തിരച്ഛാനകഥാ. ‘‘തേപി നാമ ഖയം ഗതാ’’തി ഏവം പവത്താ പന സബ്ബത്ഥ കമ്മട്ഠാനമേവ ഹോതി.

അപി ച അന്നാദീസു ‘‘ഏവം വണ്ണവന്തം ഗന്ധവന്തം രസവന്തം ഫസ്സസമ്പന്നം ഖാദിമ്ഹ ഭുഞ്ജിമ്ഹ പിവിമ്ഹ പരിഭുഞ്ജിമ്ഹാ’’തി കാമസ്സാദവസേന കഥേതും ന വട്ടതി, സാത്ഥകം പന കത്വാ ‘‘പുബ്ബേ ഏവം വണ്ണാദിസമ്പന്നം അന്നം പാനം വത്ഥം സയനം മാലം ഗന്ധം സീലവന്താനം അദമ്ഹ, ചേതിയപൂജം അകരിമ്ഹാ’’തി കഥേതും വട്ടതി. ഞാതികഥാദീസു പന ‘‘അമ്ഹാകം ഞാതകാ സൂരാ സമത്ഥാ’’തി വാ, ‘‘പുബ്ബേ മയം ഏവം വിചിത്രേഹി യാനേഹി വിചരിമ്ഹാ’’തി വാ അസ്സാദവസേന വത്തും ന വട്ടതി, സാത്ഥകം പന കത്വാ ‘‘തേപി നോ ഞാതകാ ഖയം ഗതാ’’തി വാ, ‘‘പുബ്ബേ മയം ഏവരൂപാ ഉപാഹനാ സങ്ഘസ്സ അദമ്ഹാ’’തി വാ കഥേതും വട്ടതി. ഗാമകഥാപി സുനിവിട്ഠദുന്നിവിട്ഠസുഭിക്ഖദുബ്ഭിക്ഖാദിവസേന ‘‘അസുകഗാമവാസിനോ സൂരാ സമത്ഥാ’’തി വാ ഏവം അസ്സാദവസേന വത്തും ന വട്ടതി, സാത്ഥകം പന കത്വാ ‘‘സദ്ധാ പസന്നാ’’തി വാ, ‘‘ഖയവയം ഗതാ’’തി വാ വത്തും വട്ടതി.

നിഗമനഗരജനപദകഥാസുപി ഏസേവ നയോ. ഇത്ഥികഥാപി വണ്ണസണ്ഠാനാദീനി പടിച്ച അസ്സാദവസേന ന വട്ടതി, ‘‘സദ്ധാ പസന്നാ, ഖയവയം ഗതാ’’തി ഏവമേവ വട്ടതി. സൂരകഥാപി ‘‘നന്ദിമിത്തോ നാമ യോധോ സൂരോ അഹോസീ’’തി അസ്സാദവസേന ന വട്ടതി. ‘‘സദ്ധോ അഹോസി, ഖയവയം ഗതോ’’തി ഏവമേവ വട്ടതി. വിസിഖാകഥാപി ‘‘അസുകാ വിസിഖാ സുനിവിട്ഠാ ദുന്നിവിട്ഠാ സൂരാ സമത്ഥാ’’തി അസ്സാദവസേന ന വട്ടതി. ‘‘സദ്ധാ പസന്നാ, ഖയവയം ഗതാ’’ഇച്ചേവ വട്ടതി.

കുമ്ഭട്ഠാനകഥാതി ഉദകട്ഠാനകഥാ, ‘‘ഉദകതിത്ഥകഥാ’’തിപി വുച്ചതി, കുമ്ഭദാസികഥാ വാ. സാപി ‘‘പാസാദികാ, നച്ചിതും ഗായിതും ഛേകാ’’തി അസ്സാദവസേന ന വട്ടതി, ‘‘സദ്ധാ പസന്നാ’’തിആദിനാ നയേന വട്ടതി. പുബ്ബപേതകഥാതി അതീതഞാതികഥാ. തത്ഥ വത്തമാനഞാതികഥാസദിസോവ വിനിച്ഛയോ.

നാനത്തകഥാതി പുരിമപച്ഛിമകഥാഹി വിമുത്താ അവസേസാ നാനാസഭാവാ നിരത്ഥകകഥാ. ലോകക്ഖായികാതി ‘‘അയം ലോകോ കേന നിമ്മിതോ? അസുകേന നാമ നിമ്മിതോ. കാകോ സേതോ അട്ഠീനം സേതത്താ, ബലാകാ രത്താ ലോഹിതസ്സ രത്തത്താ’’തി ഏവമാദികാ ലോകായതവിതണ്ഡസല്ലാപകഥാ.

സമുദ്ദക്ഖായികാ നാമ കസ്മാ സമുദ്ദോ സാഗരോ? സാഗരദേവേന ഖതത്താ സാഗരോ, ‘‘ഖതോ മേ’’തി ഹത്ഥമുദ്ദായ സയം നിവേദിതത്താ സമുദ്ദോതി ഏവമാദികാ നിരത്ഥകാ സമുദ്ദക്ഖാനകഥാ. ഭവോതി വുദ്ധി. അഭവോതി ഹാനി. ഇതി ഭവോ ഇതി അഭവോതി യം വാ തം വാ നിരത്ഥകകാരണം വത്വാ പവത്തിതകഥാ ഇതിഭവാഭവകഥാ.

ആവരേയ്യാതി ആവരണം കരേയ്യ. നിവാരേയ്യാതി ആരമ്മണതോ വാരേയ്യ. സംവരേയ്യാതി സമ്മാ നിസ്സേസം കത്വാ വാരേയ്യ. രക്ഖേയ്യാതി രക്ഖം കരേയ്യ. ഗോപേയ്യാതി സംഗോപേയ്യ. പിദഹേയ്യാതി പിദഹനം കരേയ്യ. പച്ഛിന്ദേയ്യാതി സോതം ഛിന്ദേയ്യ.

തേന തേന ന തുസ്സന്തീതി തേന തേന അമ്ബിലാദിനാ രസേന ന സന്തോസം ആപജ്ജന്തി. അപരാപരം പരിയേസന്തീതി ഉപരൂപരി ഗവേസന്തി.

൧൫൮. ഫസ്സേനാതി രോഗഫസ്സേന. ഭവഞ്ച നാഭിജപ്പേയ്യാതി തസ്സ ഫസ്സസ്സ വിനോദനത്ഥായ കാമഭവാദിഭവഞ്ച ന പത്ഥേയ്യ. ഭേരവേസു ച ന സമ്പവേധേയ്യാതി തസ്സ ഫസ്സസ്സ പച്ചയഭൂതേസു സീഹബ്യഗ്ഘാദീസു ഭേരവേസു ച ന സമ്പവേധേയ്യ, അവസേസേസു വാ ഘാനിന്ദ്രിയമനിന്ദ്രിയവിസയേസു ന സമ്പവേധേയ്യ. ഏവം പരിപൂരോ ഇന്ദ്രിയസംവരോ ച വുത്തോ ഹോതി. പുരിമേഹി വാ ഇന്ദ്രിയസംവരം ദസ്സേത്വാ ഇമിനാ ‘‘അരഞ്ഞേ വസതാ ഭേരവം ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ നപ്പവേധിതബ്ബ’’ന്തി ദസ്സേതി.

ഏകേനാകാരേനാതി ഏകേന കാരണേന. ഭയമ്പി ഭേരവമ്പി തഞ്ഞേവാതി ഭയന്തി ച ഭേരവന്തി ച ഖുദ്ദകമ്പി മഹന്തമ്പി ഉത്താസനിമിത്തമേവ. തമേവത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘വുത്തം ഹേത’’ന്തിആദിമാഹ. ഭയന്തി തപ്പച്ചയാ ഉപ്പന്നഭയം. ഭയാനകന്തി ആകാരനിദ്ദേസോ. ഛമ്ഭിതത്തന്തി ഭയവസേന ഗത്തചലനം. ലോമഹംസോതി ലോമാനം ഹംസനം ഉദ്ധഗ്ഗഭാവോ. ഇമിനാ പദദ്വയേന കിച്ചതോ ഭയം ദസ്സേത്വാ പുന ‘‘ചേതസോ ഉബ്ബേഗോ ഉത്രാസോ’’തി സഭാവതോ ദസ്സേതി. ഉബ്ബേഗ്ഗോതി ഭീരുകോ, ഉത്രാസോതി ചിത്തക്ഖോഭോ. ജാതിഭയന്തി ജാതിം പടിച്ച ഉപ്പന്നഭയം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. രാജതോ ഉപ്പന്നഭയം രാജഭയം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അത്താനുവാദഭയന്തി പാപകമ്മിനോ അത്താനം അനുവദന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജനകഭയം. പരാനുവാദഭയന്തി പരസ്സ അനുവാദതോ ഉപ്പജ്ജനകഭയം.

ദണ്ഡഭയന്തി ആഗാരികസ്സ രഞ്ഞാ പവത്തിതദണ്ഡം, അനാഗാരികസ്സ വിനയദണ്ഡം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനകഭയം. ദുഗ്ഗതിഭയന്തി ചത്താരോ അപായേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനകഭയം. ഊമിഭയന്തി മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം ഓരോഹന്തസ്സ പവത്തഭയം. മഹാസമുദ്ദേ കിര മഹിന്ദവീചി നാമ സട്ഠി യോജനാനി ഉഗ്ഗച്ഛതി, തരങ്ഗവീചി നാമ പണ്ണാസ യോജനാനി, രോഹണവീചി നാമ ചത്താലീസ യോജനാനി ഉഗ്ഗച്ഛതി. ഏവരൂപാ ഊമിയോ പടിച്ച പവത്തം ഊമിഭയം. കുമ്ഭീലതോ പവത്തം ഭയം കുമ്ഭീലഭയം. ഉദകാവട്ടതോ ഭയം ആവട്ടഭയം. സുസുകാ വുച്ചതി ചണ്ഡമച്ഛോ, തതോ ഭയം സുസുകാഭയം. ആജീവികഭയന്തി ജീവിതവുത്തിതോ ഭയം ആജീവികഭയം. അസിലോകഭയന്തി ഗരഹതോ ഭയം.

൧൫൯. ലദ്ധാ ന സന്നിധിം കയിരാതി ഏതേസം അന്നാദീനം യംകിഞ്ചി ധമ്മേന ലഭിത്വാ ‘‘അരഞ്ഞേ ച സേനാസനേ വസതാ ദുല്ലഭ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ സന്നിധിം ന കരേയ്യ.

ഓദനോതി സാലി വീഹി യവോ ഗോധുമോ കങ്ഗു വരകോ കുദ്രൂസകോതി സത്തന്നം ധഞ്ഞാനം ധഞ്ഞാനുലോമാനഞ്ച തണ്ഡുലേഹി നിബ്ബത്തോ. കുമ്മാസോതി യവേഹി നിബ്ബത്തോ. സത്തൂതി സാലിആദീഹി കതസത്തു. മച്ഛോ ദകസമ്ഭവോ. മംസം പാകടമേവ. അമ്ബപാനന്തി ആമേഹി വാ പക്കേഹി വാ അമ്ബേഹി കതപാനം. തത്ഥ ആമേഹി കരോന്തേന അമ്ബതരുണാനി ഭിന്ദിത്വാ ഉദകേ പക്ഖിപിത്വാ ആതപേ ആദിച്ചപാകേന പചിത്വാ പരിസ്സാവേത്വാ തദഹു പടിഗ്ഗഹിതേഹി മധുസക്കരകപ്പൂരാദീഹി യോജേത്വാ കാതബ്ബം. ജമ്ബുപാനന്തി ജമ്ബുഫലേഹി കതപാനം. ചോചപാനന്തി അട്ഠികേഹി കദലിഫലേഹി കതപാനം. മോചപാനന്തി അനട്ഠികേഹി കദലിഫലേഹി കതപാനം. മധുകപാനന്തി മധുകാനം ജാതിരസേന കതപാനം. തം പന ഉദകസമ്ഭിന്നം വട്ടതി, സുദ്ധം ന വട്ടതി. മുദ്ദികപാനന്തി മുദ്ദികാ ഉദകേ മദ്ദിത്വാ അമ്ബപാനം വിയ കതപാനം. സാലൂകപാനന്തി രത്തുപ്പലനീലുപ്പലാദീനം സാലൂകേ മദ്ദിത്വാ കതപാനം. ഫാരുസകപാനന്തി ഫാരുസകേഹി അമ്ബപാനം വിയ കതപാനം. കോസമ്ബപാനന്തി കോസമ്ബഫലേഹി കതപാനം. കോലപാനന്തി കോലഫലേഹി കതപാനം. ബദരപാനന്തി മഹാകോലഫലേഹി അമ്ബപാനം വിയ കതപാനം. ഇമാനി ഏകാദസ പാനാനി, താനിപി ആദിച്ചപാകാനി വട്ടന്തി.

ഘതപാനന്തി സപ്പിപാനം. തേലപാനന്തി തിലതേലാദീനം പാനം. പയോപാനന്തി ഖീരപാനം. യാഗുപാനന്തി സീതലാദിയാഗുപാനം. രസപാനന്തി സാകാദിരസപാനം. പിട്ഠഖജ്ജകന്തി സത്തന്നം താവ ധഞ്ഞാനം ധഞ്ഞാനുലോമാനം അപരണ്ണാനഞ്ച പിട്ഠം പനസപിട്ഠം ലബുജപിട്ഠം അമ്ബാടകപിട്ഠം സാലപിട്ഠം ഖീരവല്ലിപിട്ഠഞ്ചാതി ഏവമാദീനം പിട്ഠേഹി കതം പിട്ഠഖജ്ജകം. പൂവഖജ്ജകമ്പി ഏതേഹിയേവ കതം. മൂലഖജ്ജകന്തി മൂലകമൂലം ഖാരകമൂലം ചുച്ചുമൂലന്തി ഏവമാദി. തചഖജ്ജകന്തി ഉച്ഛുതചാദയോ. പത്തഖജ്ജകന്തി നിമ്ബപണ്ണകുടജപണ്ണപടോലപണ്ണസുലസപണ്ണാദയോ. പുപ്ഫഖജ്ജകന്തി മൂലകപുപ്ഫഖാരകപുപ്ഫസേതവരണസിഗ്ഗുഉപ്പലപദുമകാദയോ. ഫലഖജ്ജകന്തി പനസലബുജതാലനാളികേരഅമ്ബാടകതിന്തിണികമാതുലുങ്ഗകപിട്ഠഫലഅലാബുകുമ്ഭണ്ഡഫുസ്സ- ഫലതിമ്ബരൂസകതിലവാതിങ്ഗണചോചമോചമധുകാദീനം ഫലാനം ഖജ്ജകം.

ന കുഹനായാതി ന വിമ്ഹാപനായ. ന ലപനായാതി പച്ചയത്ഥം ന ലപനായ. വിഹാരം ആഗതേ മനുസ്സേ ദിസ്വാ ‘‘കിമത്ഥായ ഭോന്തോ ആഗതാ’’തി ഭിക്ഖൂ നിമന്തേതുന്തി. ‘‘യദി ഏവം ഗച്ഛഥ, അഹം പച്ഛതോ ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛാമീ’’തി ഏവം ന ലപനായ. അഥ വാ അത്താനം ഉപനേത്വാ ‘‘അഹം തിസ്സോ, മയി രാജാ പസന്നോ, മയി അസുകോ രാജാ അസുകോ ച രാജമഹാമത്തോ പസന്നോ’’തി ഏവം ന ലപനായ. ന നേമിത്തികതായാതി യേന കേനചി പരേസം പച്ചയദാനസഞ്ഞാജനകേന കായവചീകമ്മേന ന നേമിത്തികതായ. ന നിപ്പേസികതായാതി യാ പരേസം അക്കോസനാദികിരിയാ യസ്മാ വേളുപേസികാ വിയ അബ്ഭങ്ഗം പരസ്സ ഗുണം നിപ്പേസേതി നിപുഞ്ഛതി, യസ്മാ വാ ഗന്ധജാതം നിപിസിത്വാ ഗന്ധമഗ്ഗനാ വിയ പരഗുണേ നിപിസിത്വാ വിചുണ്ണേത്വാ ഏസാ ലാഭമഗ്ഗനാ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘നിപ്പേസികതാ’’തി വുച്ചതി. ന ഏവരൂപായ നിപ്പേസികതായ. ന ലാഭേന ലാഭം നിജിഗീസനതായാതി ഏത്ഥ നിജിഗീസനതാതി മഗ്ഗനാ, അഞ്ഞതോ ലദ്ധഞ്ഹി അഞ്ഞത്ഥ ഹരണവസേന ലാഭേന ലാഭമഗ്ഗനാ നാമ ഹോതി. ന ഏവരൂപായ ലാഭേന ലാഭമഗ്ഗനായ.

ന ദാരുദാനേനാതി ന പച്ചയഹേതുകേന ദാരുദാനേന വിഹാരേ ഉട്ഠിതഞ്ഹി അരഞ്ഞതോ വാ ആഹരിത്വാ രക്ഖിതഗോപിതദാരും ‘‘ഏവം മേ പച്ചയം ദസ്സന്തീ’’തി ഉപട്ഠാകാനം ദാതും ന വട്ടതി. ഏവഞ്ഹി ജീവികം കപ്പേന്തോ അനേസനായ മിച്ഛാജീവേന ജീവതി, സോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഗരഹം പാപുണാതി, സമ്പരായേ ച അപായപരിപൂരകോ ഹോതി. അത്തനോ പുഗ്ഗലികം ദാരും കുസലങ്ഗഹത്ഥായ ദദന്തോ കുലദൂസകദുക്കടം ആപജ്ജതി, പരപുഗ്ഗലികം ഥേയ്യചിത്തേന ദദന്തോ ഭണ്ഡഗ്ഘേന കാരേതബ്ബോ. സങ്ഘികേപി ഏസേവ നയോ. സചേ പന തം ഇസ്സരതായ ദേതി, ഗരുഭണ്ഡവിസ്സജ്ജനം ആപജ്ജതി. കതരം പന ദാരു ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി, കതരം ന ഹോതീതി? യം താവ അരോപിമം സയംജാതം, തം സങ്ഘേന പരിച്ഛിന്നട്ഠാനേയേവ ഗരുഭണ്ഡം, തതോ പരം ന ഗരുഭണ്ഡം. രോപിമട്ഠാനേ ച സബ്ബേന സബ്ബം ഗരുഭണ്ഡം, പമാണതോ സൂചിദണ്ഡകപ്പമാണം ഗരുഭണ്ഡം.

ന വേളുദാനേനാതിആദീസുപി ന വേളുദാനേനാതി ന പച്ചയഹേതുകേന വേളുദാനേനാതിആദി സബ്ബം ന ദാരുദാനേനാതി ഏത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. വേളു പന പമാണതോ തേലനാളിപ്പമാണോ ഗരുഭണ്ഡം, ന തതോ ഹേട്ഠാ. മനുസ്സാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ വേളും യാചന്തി, ഭിക്ഖൂ ‘‘സങ്ഘികോ’’തി ദാതും ന വിസഹന്തി, മനുസ്സാ പുനപ്പുനം യാചന്തി വാ തജ്ജേന്തി വാ, തദാ ഭിക്ഖൂഹി ‘‘ദണ്ഡകമ്മം കത്വാ ഗണ്ഹഥാ’’തി വത്തും വട്ടതി, വേളുദാനം നാമ ന ഹോതി. സചേ തേ ദണ്ഡകമ്മത്ഥായ വാസിഫരസുആദീനി വാ ഖാദനീയം വാ ഭോജനീയം വാ ദേന്തി, ഗഹേതും ന വട്ടതി.

വിനയട്ഠകഥായം പന ‘‘ദഡ്ഢഗേഹാ മനുസ്സാ ഗണ്ഹിത്വാ ഗച്ഛന്താ ന വാരേതബ്ബാ’’തി വുത്തം. സചേ സങ്ഘസ്സ വേളുഗുമ്ബേ വേളുദൂസികാ ഉപ്പജ്ജതി, തം അകോട്ടാപേന്താനം വേളു നസ്സതി. ‘‘കിം കാതബ്ബ’’ന്തി ഭിക്ഖാചാരേ മനുസ്സാനം ആചിക്ഖിതബ്ബം. സചേ കോട്ടേതും ന ഇച്ഛന്തി, ‘‘സമം ഭാഗം ലഭിസ്സഥാ’’തി വത്തബ്ബാ. ന ഇച്ഛന്തിയേവ, ‘‘ദ്വേ കോട്ഠാസേ ലഭിസ്സഥാ’’തി വത്തബ്ബാ. ഏവമ്പി അനിച്ഛന്തേസു നട്ഠേന അത്ഥോ നത്ഥി, ‘‘തുമ്ഹാകം ഖണേ സതി ദണ്ഡകമ്മം കരിസ്സഥ, കോട്ടേത്വാ ഗണ്ഹഥാ’’തി വത്തബ്ബാ, വേളുദാനം നാമ ന ഹോതി. വേളുഗുമ്ബേ അഗ്ഗിമ്ഹി ഉട്ഠിതേപി ഉദകേന വുയ്ഹമാനവേളൂസുപി ഏസേവ നയോ.

പത്തദാനേ ഗരുഭണ്ഡതായ അയം വിനിച്ഛയോ – പത്തമ്പി ഹി യത്ഥ വിക്കായതി, ഗന്ധകാരാദയോ ഗന്ധപലിവേഠനാദീനം അത്ഥായ ഗണ്ഹന്തി, താദിസേ ദുല്ലഭട്ഠാനേയേവ ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി. ഏസ താവ കിംസുകപത്തകണ്ണപിളന്ധനതാലപത്താദീസു വിനിച്ഛയോ. താലപണ്ണമ്പി ഇമസ്മിംയേവ ഠാനേ കഥേതബ്ബം – താലപണ്ണമ്പി ഹി സയംജാതേ താലവനേ സങ്ഘേന പരിച്ഛിന്നട്ഠാനേയേവ ഗരുഭണ്ഡം, ന തതോ പരം, രോപിമതാലേസു സബ്ബമ്പി ഗരുഭണ്ഡം, തസ്സ പമാണം ഹേട്ഠിമകോടിയാ അട്ഠങ്ഗുലപ്പമാണോപി രിത്തപോത്ഥകോ. തിണമ്പി ഏത്ഥേവ പക്ഖിപിത്വാ കഥേതബ്ബം. യത്ഥ പന തിണം നത്ഥി, തത്ഥ താലനാളികേരപണ്ണാദീഹിപി ഛാദേന്തി. തസ്മാ താനിപി തിണേനേവ സങ്ഗഹിതാനി. ഇതി മുഞ്ജപലാലാദീസു യംകിഞ്ചി മുട്ഠിപ്പമാണം തിണം. നാളികേരപണ്ണാദീസു ച ഏകപണ്ണമ്പി സങ്ഘസ്സ ദിന്നം വാ തത്ഥ ജാതം വാ ബഹിആരാമേ സങ്ഘസ്സ തിണവത്ഥുമ്ഹി ജാതതിണം വാ രക്ഖിതഗോപിതം വാ ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി. തം പന സങ്ഘകമ്മേ ച ചേതിയകമ്മേ ച കതേ അതിരേകം പുഗ്ഗലികകമ്മേ ദാതും വട്ടതി. ഹേട്ഠാ വുത്തദാരുവേളൂസുപി ഏസേവ നയോ.

പുപ്ഫദാനേ ‘‘ഏത്തകേസു രുക്ഖേസു പുപ്ഫാനി വിസ്സജ്ജിത്വാ യാഗുഭത്തത്ഥായ ഉപനേന്തു, ഏത്തകേസു സേനാസനപടിസങ്ഖരണേ ഉപനേന്തൂ’’തി ഏവം നിയമിതട്ഠാനേയേവ പുപ്ഫാനി ഗരുഭണ്ഡാനി ഹോന്തി. യദി സാമണേരാ പുപ്ഫാനി ഓചിനിത്വാ രാസിം കരോന്തി, പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതോ പുപ്ഫഭാജകോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഗണേത്വാ കോട്ഠാസേ കരോതി. സോ സമ്പത്തപരിസായ സങ്ഘം അനാപുച്ഛിത്വാവ ദാതും ലഭതി. അസമ്മതേന പന ആപുച്ഛിത്വാ ദാതബ്ബം. ഭിക്ഖുനോ പന കസ്സ പുപ്ഫാനി ദാതും ലബ്ഭതി, കസ്സ ന ലബ്ഭതീതി? മാതാപിതൂനം ഗേഹം ഹരിത്വാപി ഗേഹതോ പക്കോസാപേത്വാപി ‘‘വത്ഥുപൂജം കരോഥാ’’തി ദാതും ലബ്ഭതി, പിളന്ധനത്ഥായ ന ലബ്ഭതി. സേസഞാതീനം പന ഹരിത്വാ ന ദാതബ്ബം, പക്കോസാപേത്വാ പൂജനത്ഥായ ദാതബ്ബം. സേസജനസ്സ പൂജനട്ഠാനം സമ്പത്തസ്സ അപച്ചാസീസന്തേന ദാതബ്ബം, പുപ്ഫദാനം നാമ ന ഹോതി.

വിഹാരേ ബഹൂനി പുപ്ഫാനി പുപ്ഫന്തി, ഭിക്ഖുനാ പിണ്ഡായ ചരന്തേന മനുസ്സേ ദിസ്വാ ‘‘വിഹാരേ ബഹൂനി പുപ്ഫാനി പൂജേഥാ’’തി വത്തബ്ബം, വചനമത്തേ ദോസോ നത്ഥി, ‘‘മനുസ്സാ ഖാദനീയഭോജനീയം ആദായ ആഗമിസ്സന്തീ’’തി ചിത്തേന പന ന വത്തബ്ബം. സചേ വദതി, ഖാദനീയഭോജനീയം ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. മനുസ്സാ അത്തനോ ധമ്മതായ ‘‘വിഹാരേ പുപ്ഫാനി അത്ഥീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അസുകദിവസേ വിഹാരം ആഗമിസ്സാമ, സാമണേരാനം പുപ്ഫാനി ഓചിനിതും മാ ദേഥാ’’തി വദന്തി. ഭിക്ഖു സാമണേരാനം കഥേതും പമുട്ഠോ, സാമണേരേഹി പുപ്ഫാനി ഓചിതാനി, മനുസ്സാ ഭിക്ഖും ഉപസങ്കമിത്വാ മയം തുമ്ഹാകം അസുകദിവസേ ഏവം ആരോചയിമ്ഹ ‘‘സാമണേരാനം പുപ്ഫാനി ഓചിനിതും മാ ദേഥാ’’തി, കസ്മാ ന വാരയിത്ഥാതി? ‘‘സതി മേ പമുട്ഠാ, പുപ്ഫാനി ഓചിനിതമത്താനേവ, ന താവ പൂജാ കതാ’’തി വത്തബ്ബം, ‘‘ഗണ്ഹഥ പൂജേഥാ’’തി ന വത്തബ്ബം. സചേ വദതി, ആമിസം ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. അപരോ ഭിക്ഖു സാമണേരാനം ആചിക്ഖതി ‘‘അസുകഗാമവാസിനോ ‘പുപ്ഫാനി മാ ഓചിനിത്ഥാ’തി ആഹംസൂ’’തി മനുസ്സാപി ആമിസം ആഹരിത്വാ ദാനം ദത്വാ വദന്തി ‘‘അമ്ഹാകം മനുസ്സാ ന ബഹുകാ, സാമണേരേ അമ്ഹേഹി സഹ പുപ്ഫാനി ഓചിനിതും ആണാപേഥാ’’തി. ‘‘സാമണേരേഹി ഭിക്ഖാ ലദ്ധാ. യേ ഭിക്ഖാചാരം ന ഗച്ഛന്തി, തേ സയമേവ ജാനിസ്സന്തി ഉപാസകാ’’തി വത്തബ്ബം. ഏത്തകം നയം ലഭിത്വാ സാമണേരേ പുത്തേ വാ ഭാതികേ വാ കത്വാ പുപ്ഫാനി ഓചിനാപേതും ദോസോ നത്ഥി, പുപ്ഫദാനം നാമ ന ഹോതി.

ഫലദാനേ ഫലമ്പി പുപ്ഫം വിയ നിയമിതമേവ ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി. വിഹാരേ ബഹുകസ്മിം ഫലാഫലേ സതി അഫാസുകമനുസ്സാ ആഗന്ത്വാ യാചന്തി, ഭിക്ഖൂ ‘‘സങ്ഘിക’’ന്തി ദാതും ന ഉസ്സഹന്തി, മനുസ്സാ വിപ്പടിസാരിനോ അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി, തത്ഥ കിം കാതബ്ബന്തി? ഫലേഹി വാ രുക്ഖേഹി വാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ കഥികാ കാതബ്ബാ ‘‘അസുകേ ച രുക്ഖേ അസുകേ ച രുക്ഖേ ഏത്തകാനി ഫലാനി ഗണ്ഹന്താ, ഏത്തകേസു വാ രുക്ഖേസു ഫലാനി ഗണ്ഹന്താ ന വാരേതബ്ബാ’’തി. ചോരാ വാ ഇസ്സരാ വാ ബലക്കാരേന ഗണ്ഹന്താ ന വാരേതബ്ബാ. കുദ്ധാ ഹി തേ സകലവിഹാരമ്പി നാസേയ്യും, ആദീനവോ പന കഥേതബ്ബോതി.

സിനാനദാനേ സിനാനചുണ്ണാനി കോട്ടിതാനി ന ഗരുഭണ്ഡാനി, അകോട്ടിതോ രുക്ഖേ ഠിതോവ രുക്ഖതചോ ഗരുഭണ്ഡം, ചുണ്ണം പന അഗിലാനസ്സ രജനനിപക്കം വട്ടതി. ഗിലാനസ്സ യംകിഞ്ചി ചുണ്ണം ദാതും വട്ടതിയേവ.

ന ചുണ്ണദാനേനാതി വുത്തനയേന സിരീസചുണ്ണാദീനം ദാനേന. മത്തികാദാനേമത്തികാ ഹി യത്ഥ ദുല്ലഭാ ഹോതി, തത്ഥേവ ഗരുഭണ്ഡം. സാപി ഹേട്ഠിമകോടിയാ തിംസപലഗുളപിണ്ഡപ്പമാണാവ, തതോ ഹേട്ഠാ ന ഗരുഭണ്ഡന്തി.

ദന്തകട്ഠദാനേ ദന്തകട്ഠം അച്ഛിന്നകമേവ ഗരുഭണ്ഡം. യേസം സാമണേരാനം സങ്ഘതോ ദന്തകട്ഠവാരോ പാപുണാതി, തേ അത്തനോ ആചരിയുപജ്ഝായാനം പാടിയേക്കം ദാതും ന ലഭന്തി. യേഹി പന ‘‘ഏത്തകാനി ദന്തകട്ഠാനി ആഹരിതബ്ബാനീ’’തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വാരാ ഗഹിതാ, തേ അതിരേകാനി ആചരിയുപജ്ഝായാനം ദാതും ലഭന്തി. ഏകേന ഭിക്ഖുനാ ദന്തകട്ഠമാളകതോ ബഹൂനി ദന്തകട്ഠാനി ന ഗഹേതബ്ബാനി, ദേവസികം ഏകേകമേവ ഗഹേതബ്ബം. പാടിയേക്കം വസന്തേനാപി ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഗണയിത്വാ യത്തകാനി അത്തനോ പാപുണന്തി, തത്തകാനേവ ഗഹേത്വാ ഗന്തബ്ബം. അന്തരാ ആഗന്തുകേസു വാ ആഗതേസു ദിസം വാ പക്കമന്തേസു ആഹരിത്വാ ഗഹിതട്ഠാനേയേവ ഠപേതബ്ബാനി. ന മുഖോദകദാനേനാതി ന മുഖധോവനഉദകദാനേന.

ന ചാടുകമ്യതായാതിആദീസു ചാടുകമ്യതാ വുച്ചതി അത്താനം ദാസം വിയ നീചട്ഠാനേ ഠപേത്വാ പരസ്സ ഖലിതവചനമ്പി സണ്ഠപേത്വാ പിയകാമതായ പഗ്ഗയ്ഹവചനം. ന മുഗ്ഗസൂപ്യതായാതി ന മുഗ്ഗസൂപസമാനതായ. മുഗ്ഗസൂപസമാനതാതി സച്ചാലികേന ജീവികം കപ്പനതായ ഏതം അധിവചനം. യഥാ ഹി മുഗ്ഗസൂപേ പച്ചന്തേ ബഹൂ മുഗ്ഗാ പാകം ഗച്ഛന്തി ഥോകാ ന ഗച്ഛന്തി, ഏവമേവ സച്ചാലികേന ജീവികകപ്പകേ പുഗ്ഗലേ ബഹു അലികം ഹോതി, അപ്പകം സച്ചം. യഥാ വാ മുഗ്ഗസൂപസ്സ അപവിസനട്ഠാനം നാമ നത്ഥി, ഏവമേവ സച്ചാലികവുത്തിനോ പുഗ്ഗലസ്സ അപ്പതിട്ഠാനം നാമ നത്ഥി. സിങ്ഘാടകം വിയ ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനസ്സ പതിട്ഠാതി. തേനസ്സ സാ മുസാവാദിതാ ‘‘മുഗ്ഗസൂപ്യതാ’’തി വുത്താ. ന പാരിഭട്യതായാതി ന പരിഭടകമ്മഭാവേന. പരിഭടസ്സ ഹി കമ്മം പാരിഭട്യം, തസ്സ ഭാവോ പാരിഭട്യതാ, അലങ്കാരകരണാദീഹി ദാരകകീളാപനസ്സേതം അധിവചനം. ന പീഠമദ്ദികതായാതി ന സഹസാ ഘരം പവിസിത്വാ പീഠകേ നിസീദനകതായ.

ന വത്ഥുവിജ്ജായാതിആദീസു വത്ഥുവിജ്ജാ നാമ ഗാമനിഗമനഗരാദീനം സുനിവിട്ഠദുന്നിവിട്ഠജാനനസത്ഥം. തിരച്ഛാനവിജ്ജാ നാമ അനിയ്യാനികത്താ സഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗാനം തിരച്ഛാനഭൂതാ അങ്ഗസത്ഥനിമിത്താദികാ അവസേസവിജ്ജാ. അങ്ഗവിജ്ജാ നാമ ഇത്ഥിപുരിസാനം സുഭഗദുബ്ഭഗലക്ഖണജാനനം. നക്ഖത്തവിജ്ജാ നാമ നക്ഖത്താനം യോഗജാനനസത്ഥം.

ന ദൂതഗമനേനാതി ന ദൂതേയ്യം കത്വാ ഗമനേന. ന പഹിണഗമനേനാതി ന ഗിഹീനം സാസനം ഗഹേത്വാ ഘരാ ഘരം പഹിതസ്സ ഗമനേന. ന ജങ്ഘപേസനിയേനാതി ഗാമന്തരദേസന്തരാദീസു തേസം തേസം ഗിഹീനം സാസനപടിസാസനം ഹരണേന. ഇദഞ്ഹി ജങ്ഘപേസനിയം നാമ അത്തനോ മാതാപിതൂനം, യേ ചാസ്സ മാതാപിതരോ ഉപട്ഠഹന്തി, തേസം സാസനം ഗഹേത്വാ കത്ഥചി ഗമനവസേന വട്ടതി. ചേതിയസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ അത്തനോ വാ കമ്മം കരോന്താനം വഡ്ഢകീനമ്പി സാസനം ഹരിതും വട്ടതി. മനുസ്സാ ‘‘ദാനം ദസ്സാമ, പൂജം കരിസ്സാമ, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആചിക്ഖഥാ’’തി ച വദന്തി; ‘‘അസുകത്ഥേരസ്സ നാമ ദേഥാ’’തി പിണ്ഡപാതം വാ ഭേസജ്ജം വാ ചീവരം വാ ദേന്തി, ‘‘വിഹാരേ പൂജം കരോഥാ’’തി മാലാഗന്ധവിലേപനാദീനി വാ ധജപടാകാദീനി വാ നിയ്യാതേന്തി. സബ്ബം ഹരിതും വട്ടതി, ജങ്ഘപേസനിയം നാമ ന ഹോതി. സേസസാസനം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ പദവാരേ പദവാരേ ദോസോ.

ന വേജ്ജകമ്മേനാതി ന വേജ്ജേന ഹുത്വാ കായതികിച്ഛനാദിഭേസജ്ജകരണേന. ഭേസജ്ജം പന പഞ്ചന്നം സഹധമ്മികാനം കാതബ്ബം ഭിക്ഖുസ്സ ഭിക്ഖുനിയാ സിക്ഖമാനായ സാമണേരസ്സ സാമണേരിയാ. സമസീലസദ്ധാപഞ്ഞാനഞ്ഹി ഏതേസം തീസു സിക്ഖാസു യുത്താനം ഭേസജ്ജം അകാതും ന ലബ്ഭതി. മാതാപിതൂനം തദുപട്ഠാകാനം അത്തനോ വേയ്യാവച്ചകരസ്സ പണ്ഡുപലാസസ്സാതി ഏതേസം പഞ്ചന്നമ്പി കാതും വട്ടതി. ജേട്ഠഭാതു, കനിട്ഠഭാതു, ജേട്ഠഭഗിനിയാ, കനിട്ഠഭഗിനിയാ, ചൂളമാതുയാ, മഹാമാതുയാ, ചൂളപിതുനോ, മഹാപിതുനോ, പിതുച്ഛായ, മാതുച്ഛായാതി ഏതേസം പന ദസന്നമ്പി കരോന്തേന തേസംയേവ സന്തകം ഭേസജ്ജം ഗഹേത്വാ കേവലം യോജേത്വാ ദാതബ്ബം. സചേ നപ്പഹോതി, അത്തനോ സന്തകം താവകാലികം ദാതബ്ബം. ഏതേസം പുത്തപരമ്പരാ യാവ സത്തമാ കുലപരിവട്ടാ, താവ ചത്താരോ പച്ചയേ ആഹരാപേന്തസ്സ അകതവിഞ്ഞത്തി വാ, ഭേസജ്ജം കരോന്തസ്സ വേജ്ജകമ്മം വാ, കുലദൂസകാപത്തി വാ ന ഹോതി.

ന പിണ്ഡപടിപിണ്ഡകേനാതി ഏത്ഥ പിണ്ഡപാതോ കസ്സ ദാതബ്ബോ, കസ്സ ന ദാതബ്ബോ? മാതാപിതൂനം തദുപട്ഠാകാനം വേയ്യാവച്ചകരസ്സ പണ്ഡുപലാസസ്സ സമ്പത്തസ്സ ദാമരികചോരസ്സ ഇസ്സരസ്സാപി ദാതബ്ബോ. ഏതേസം ദത്വാ പച്ഛാ ലദ്ധമ്പി പിണ്ഡപടിപിണ്ഡം നാമ ന ഹോതി. ന ദാനാനുപ്പദാനേനാതി അത്തനോ ദിന്നകാനം ന പുന ദാനേന. ധമ്മേനാതി ധമ്മേന ഉപ്പന്നം. സമേനാതി കായസുചരിതാദിനാ. ലദ്ധാതി കായേന ലദ്ധാ. ലഭിത്വാതി ചിത്തേന പാപുണിത്വാ. അധിഗന്ത്വാതി സമ്പാപുണിത്വാ. വിന്ദിത്വാതി ഞാണേന വിന്ദിത്വാ. പടിലഭിത്വാതി പുനപ്പുനം ലഭിത്വാ.

അന്നസന്നിധിന്തി ഏത്ഥ ദുവിധാ അന്നകഥാ വിനയവസേന ച സല്ലേഖവസേന ച. വിനയവസേന താവ യംകിഞ്ചി അന്നം അജ്ജ പടിഗ്ഗഹിതം അപരജ്ജു സന്നിധികാരകം ഹോതി, തസ്സ പരിഭോഗേ പാചിത്തിയം. അത്തനാ ലദ്ധം പന സാമണേരാനം ദത്വാ തേഹി ലദ്ധം ഠപാപേത്വാ ദുതിയദിവസേ ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി, സല്ലേഖോ പന ന ഹോതി.

പാനസന്നിധിമ്ഹിപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ പാനം നാമ അമ്ബപാനാദീനി അട്ഠ പാനാനി, യാനി ചേ തേസം അനുലോമാനി.

വത്ഥസന്നിധിന്തിആദിമ്ഹി അനധിട്ഠിതാവികപ്പിതം സന്നിധി ച ഹോതി സല്ലേഖഞ്ച കോപേതി. അയം പരിയായ കഥാവ, നിപ്പരിയായതോ പന തിചീവരസന്തുട്ഠേന ഭവിതബ്ബം, ചതുത്ഥം ലഭിത്വാ അഞ്ഞസ്സ ദാതബ്ബം. സചേ യസ്സ കസ്സചി ദാതും ന സക്കോതി, യസ്സ പന ദാതുകാമോ ഹോതി, സോ ഉദ്ദേസത്ഥായ വാ പരിപുച്ഛത്ഥായ വാ ഗതോ, ആഗതമത്തേ ദാതബ്ബം, അദാതും ന വട്ടതി. ചീവരേ പന അപ്പഹോന്തേ സതിയാ പച്ചാസായ അനുഞ്ഞാതകാലം ഠപേതും വട്ടതി. സൂചിസുത്തചീവരകാരകാനം അലാഭേന തതോ പരമ്പി വിനയകമ്മം കത്വാ ഠപേതും വട്ടതി. ‘‘ഇമസ്മിം ജിണ്ണേ പുന ഈദിസം കുതോ ലഭിസ്സാമീ’’തി പന ഠപേതും ന വട്ടതി, സന്നിധി ച ഹോതി, സല്ലേഖഞ്ച വികോപേതി.

യാനസന്നിധിമ്ഹി യാനം നാമ വയ്ഹം രഥോ സകടം സന്ദമാനികാ സിവികാ പാടങ്കീതി നേതം പബ്ബജിതസ്സ യാനം. ഉപാഹനാ പന പബ്ബജിതസ്സ യാനംയേവ. ഏകഭിക്ഖുസ്സ ഹി ഏകോ അരഞ്ഞത്ഥായ, ഏകാ ധോതപാദകത്ഥായാതി ഉക്കംസതോ ദ്വേ ഉപാഹനസങ്ഘാടാ വട്ടന്തി, തതിയം ലഭിത്വാ അഞ്ഞസ്സ ദാതബ്ബോ, ‘‘ഇമസ്മിം ജിണ്ണേ അഞ്ഞം കുതോ ലഭിസ്സാമീ’’തി ഹി ഠപേതും ന വട്ടതി, സന്നിധി ച ഹോതി, സല്ലേഖഞ്ച വികോപേതി.

സയനസന്നിധിമ്ഹി സയനന്തി മഞ്ചോ. ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏകോ ഗബ്ഭേ ഏകോ ദിവാട്ഠാനേതി ഉക്കംസതോ ദ്വേ മഞ്ചാ വട്ടന്തി, തതോ ഉത്തരി ലഭിത്വാ അഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുനോ വാ ഗണസ്സ വാ ദാതബ്ബോ, അദാതും ന വട്ടതി, സന്നിധി ചേവ ഹോതി, സല്ലേഖഞ്ച കോപേതി.

ഗന്ധസന്നിധിമ്ഹി ഭിക്ഖുനോ കണ്ഡുകച്ഛുഛവിദോസാദിആബാധേ സതി ഗന്ധോ വട്ടതി. തേന ഗന്ധേന തസ്മിം രോഗേ വൂപസന്തേ അഞ്ഞേസം വാ ആബാധികാനം ദാതബ്ബോ. ദ്വാരേ പഞ്ചങ്ഗുലഘരധൂപനാദീസു വാ ഉപനേതബ്ബോ. ‘‘പുന രോഗേ സതി ഭവിസ്സതീ’’തി ഠപേതും ന വട്ടതി, ഗന്ധസന്നിധി ച ഹോതി, സല്ലേഖഞ്ച കോപേതി.

ആമിസന്തി അന്നാദിവുത്താവസേസംവ ദട്ഠബ്ബം. സേയ്യഥിദം – ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു ‘‘തഥാരൂപേ കാലേ ഉപകാരായ ഭവിസ്സന്തീ’’തി തിലതണ്ഡുലമുഗ്ഗമാസനാളികേരലോണമച്ഛമംസവല്ലൂരസപ്പിതേലഗുള- ഭാജനാദീനി ആഹരാപേത്വാ ഠപേതി. സോ വസ്സകാലേ കാലസ്സേവ സാമണേരേഹി യാഗും പചാപേത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ ‘‘സാമണേര ഉദകകദ്ദമേ ദുക്ഖം ഗാമം പവിസിതും, ഗച്ഛ അസുകകുലം ഗന്ത്വാ മയ്ഹം വിഹാരേ നിസിന്നഭാവം ആരോചേഹി, അസുകകുലതോ ദധിആദീനി ആഹരാ’’തി പേസേതി. ഭിക്ഖൂഹി ‘‘കിം, ഭന്തേ, ഗാമം പവിസഥാ’’തി വുത്തേപി ‘‘ദുപ്പവേസോ ആവുസോ ഇദാനി ഗാമോ’’തി വദതി. തേ ‘‘ഹോതു, ഭന്തേ, അച്ഛഥ തുമ്ഹേ, മയം ഭിക്ഖം പരിയേസിത്വാ ആഹരിസ്സാമാ’’തി ഗച്ഛന്തി. അഥ സാമണേരോപി ദധിആദീനി ആഹരിത്വാ ഭത്തഞ്ച ബ്യഞ്ജനഞ്ച സമ്പാദേത്വാ ഉപനേതി, തം ഭുഞ്ജന്തസ്സേവ ഉപട്ഠാകാ ഭത്തം പഹിണന്തി, തതോപി മനാപം മനാപം ഭുഞ്ജതി. അഥ ഭിക്ഖൂ പിണ്ഡപാതം ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛന്തി, തതോപി മനാപം മനാപം ഗീവായാമകം ഭുഞ്ജതിയേവ. ഏവം ചതുമാസമ്പി വീതിനാമേതി. അയം വുച്ചതി ഭിക്ഖു ‘‘മുണ്ഡകുടുമ്ബികജീവികം ജീവതി, ന സമണജീവിക’’ന്തി. ഏവരൂപോ ആമിസസന്നിധി നാമ ഹോതി.

ഭിക്ഖുനോ പന വസനട്ഠാനേ ഏകാ തണ്ഡുലനാളി ഏകോ ഗുളപിണ്ഡോ ചതുഭാഗമത്തം സപ്പീതി ഏത്തകം നിധേതും വട്ടതി അകാലേ സമ്പത്തചോരാനം അത്ഥായ. തേ ഹി ഏത്തകമ്പി ആമിസപടിസന്ഥാരം അലഭന്താ ജീവിതാപി വോരോപേയ്യും, തസ്മാ സചേപി ഏത്തകം നത്ഥി, ആഹരാപേത്വാപി ഠപേതും വട്ടതി. അഫാസുകകാലേ ച യദേത്ഥ കപ്പിയം, തം അത്തനാപി പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. കപ്പിയകുടിയം പന ബഹും ഠപേന്തസ്സാപി സന്നിധി നാമ നത്ഥി.

൧൬൦. ഝായീ ന പാദലോലസ്സാതി ഝാനാഭിരതോ ച ന ച പാദലോലോ അസ്സ. വിരമേ കുക്കുച്ചാ നപ്പമജ്ജേയ്യാതി ഹത്ഥകുക്കുച്ചാദികുക്കുച്ചം വിനോദേയ്യ, സക്കച്ചകാരിതായ ചേത്ഥ നപ്പമജ്ജേയ്യ.

ഏകത്തമനുയുത്തോതി ഏകീഭാവം അനുയുത്തോ. പരമത്ഥഗരുകോതി ഉത്തമത്ഥഗരുകോ. ‘‘സകത്ഥഗരുകോ’’തി വാ പാഠോ.

പടിസല്ലാനാരാമോതി ആരമണം ആരാമോ, തതോ തതോ ആരമ്മണതോ പടിസംഹരിത്വാ ഏകീഭാവേ പടിസല്ലാനേ ആരാമോ യസ്സ സോ പടിസല്ലാനാരാമോ. അസ്സാതി ഭവേയ്യ. തസ്മിം രതോതി പടിസല്ലാനരതോ. ഏതേഹി സീലേസു പരിപൂരകാരിതം ദസ്സേതി. തം കിസ്സ ഹേതു? സീലവിപന്നസ്സ ഏകഗ്ഗതാപി ന സമ്പജ്ജതി. അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥമനുയുത്തോതി അത്തനോ ചിത്തസമഥേ യുത്തോ. ഏത്ഥ ഹി അജ്ഝത്തന്തി വാ അത്തനോതി വാ ഏതം ഏകത്ഥം, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. ഭുമ്മത്ഥേ പനേതം ഉപയോഗവചനം. അനൂതി ഇമിനാ ഉപസഗ്ഗേന യോഗേ സിദ്ധം.

അനിരാകതജ്ഝാനോതി ബഹി അനിഹതജ്ഝാനോ അവിനാസിതജ്ഝാനോ വാ. നീഹരണവിനാസത്ഥഞ്ഹി ഇദം നിരാകരണം നാമ. ‘‘ഥമ്ഭം നിരംകത്വാ നിവാതവുത്തീ’’തിആദീസു (സു. നി. ൩൨൮) ചസ്സ പയോഗോ ദട്ഠബ്ബോ. വിപസ്സനായ സമന്നാഗതോതി സത്തവിധായ അനുപസ്സനായ യുത്തോ. സത്തവിധാ അനുപസ്സനാ നാമ അനിച്ചാനുപസ്സനാ ദുക്ഖാനുപസ്സനാ അനത്താനുപസ്സനാ നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ വിരാഗാനുപസ്സനാ നിരോധാനുപസ്സനാ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാതി. താ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൭൪൧ ആദയോ, ൮൪൯ ആദയോ) വിത്ഥാരിതാ. ബ്യൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാനന്തി വഡ്ഢേതാ സുഞ്ഞാഗാരാനം. ഏത്ഥ ച സമഥവിപസ്സനാവസേന കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ രത്തിന്ദിവം സുഞ്ഞാഗാരം പവിസിത്വാ നിസീദമാനോ ഭിക്ഖു ‘‘ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാന’’ന്തി വേദിതബ്ബോ. ഏകഭൂമകാദിഭേദേ പാസാദേ കുരുമാനോപി സുഞ്ഞാഗാരാനം ബ്രൂഹേതാതി ദട്ഠബ്ബോ.

സക്കച്ചകാരീതിആദീസു ദാനാദീനം കുസലധമ്മാനം ഭാവനായ പുഗ്ഗലസ്സ വാ ദേയ്യധമ്മസ്സ വാ സക്കച്ചകാരിതാവസേന സക്കച്ചകാരീ. അസ്സാതി ഭവേയ്യ. സതതഭാവോ സാതച്ചം, സാതച്ചകാരിതാവസേന സാതച്ചകാരീ. നിരന്തരകാരിതായ അട്ഠിതകാരീ. യഥാ നാമ കകണ്ടകോ ഥോകം ഗന്ത്വാ ഥോകം തിട്ഠതി, ന നിരന്തരം ഗച്ഛതി, ഏവമേവ യോ പുഗ്ഗലോ ഏകദിവസം ദാനം ദത്വാ പൂജം വാ കത്വാ ധമ്മം വാ സുത്വാ സമണധമ്മം വാ കത്വാ പുന ചിരസ്സം കരോതി, തം ന നിരന്തരം പവത്തേതി. സോ ‘‘അസാതച്ചകാരീ, ഠിതകാരീ’’തി വുച്ചതി. യോ പന ഏവം ന ഹോതി, സോ അട്ഠിതകാരീ. അനോലീനവുത്തികോതി നിരന്തരകരണസങ്ഖാതസ്സ വിപ്ഫാരസ്സ അത്ഥിതായ ന ഓലീനവുത്തികോ. അനിക്ഖിത്തച്ഛന്ദോതി കുസലകിരിയായ വീരിയച്ഛന്ദസ്സ അനിക്ഖിത്തഭാവേന അനിക്ഖിത്തച്ഛന്ദോ. അനിക്ഖിത്തധുരോതി വീരിയധുരസ്സ അനോരോപകോ, അനോസക്കിതമാനസോതി അത്ഥോ.

അപ്പടിവാനീതി അനിവത്തനം. അധിട്ഠാനന്തി കുസലകരണേ പതിട്ഠാഭാവോ. അനുയോഗോതി അനുയുഞ്ജനം. അപ്പമാദോതി സതിയാ അവിപ്പവാസോ.

൧൬൧. തന്ദിം മായം ഹസ്സം ഖിഡ്ഡന്തി ആലസിയഞ്ച മായഞ്ച ഹസ്സഞ്ച കായികം വാചസികം ഖിഡ്ഡഞ്ച. സവിഭൂസന്തി സദ്ധിം വിഭൂസായ.

രത്തിന്ദിവം ഛകോട്ഠാസം കരിത്വാതി പുരിമയാമമജ്ഝിമയാമപച്ഛിമയാമവസേന രത്തിം തയോ തഥാ ദിവാതി ഛബ്ബിധം കോട്ഠാസം കത്വാ. പഞ്ചകോട്ഠാസം പടിജഗ്ഗേയ്യാതി രത്തിം മജ്ഝിമയാമം വിസ്സജ്ജേത്വാ അവസേസപഞ്ചകോട്ഠാസേസു ന നിദ്ദം ഓക്കമേയ്യ. ഏകകോട്ഠാസം നിപജ്ജേയ്യാതി ഏകം മജ്ഝിമയാമകോട്ഠാസം സതോ സമ്പജാനോ നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദം ഓക്കമേയ്യ.

ഇധ ഭിക്ഖു ദിവസമ്പി പുബ്ബണ്ഹേ മജ്ഝന്ഹേ സായന്ഹേതി തയോപി ദിവസകോട്ഠാസാ ഗഹിതാ. ചങ്കമേന നിസജ്ജായാതി സകലം ദിവസം ഇമിനാ ഇരിയാപഥദ്വയേനേവ വിഹരന്തോ ചിത്തസ്സ ആവരണതോ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി പഞ്ചഹി നീവരണേഹി സബ്ബാകുസലധമ്മേഹി വാ. ചിത്തം പരിസോധേയ്യാതി തേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം വിസോധേയ്യ. ഠാനം പനേത്ഥ കിഞ്ചാപി ന ഗഹിതം, ചങ്കമനിസജ്ജാസന്നിസ്സിതം പന കത്വാ ഗഹേതബ്ബമേവ. പഠമം യാമന്തി സകലസ്മിമ്പി പഠമയാമേ.

സേയ്യന്തി ഏത്ഥ കാമഭോഗീസേയ്യാ പേതസേയ്യാ സീഹസേയ്യാ തഥാഗതസേയ്യാതി ചതസ്സോ സേയ്യാ. തത്ഥ ‘‘യേഭുയ്യേന, ഭിക്ഖവേ, കാമഭോഗീ വാമേന പസ്സേന സേന്തീ’’തി (അ. നി. ൧.൪൨൪൬) അയം കാമഭോഗീസേയ്യാ. തേസു ഹി യേഭുയ്യേന ദക്ഖിണപസ്സേന സയാനോ നാമ നത്ഥി. ‘‘യേഭുയ്യേന, ഭിക്ഖവേ, പേതാ ഉത്താനാ സേന്തീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪൬) അയം പേതസേയ്യാ. അപ്പമംസലോഹിതത്താ ഹി അട്ഠിസങ്ഘാടഘട്ടിതാ ഏകേന പസ്സേന സയിതും ന സക്കോന്തി, ഉത്താനാവ സേന്തി. ‘‘സീഹോ, ഭിക്ഖവേ, മിഗരാജാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സേയ്യം കപ്പേതി…പേ… അത്തമനോ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪൬) അയം സീഹസേയ്യാ. തേജുസ്സദത്താ ഹി സീഹോ മിഗരാജാ ദ്വേ പുരിമപാദേ ഏകസ്മിം പച്ഛിമപാദേ ഏകസ്മിം ഠാനേ ഠപേത്വാ നങ്ഗുട്ഠം അന്തരസത്ഥിമ്ഹി പക്ഖിപിത്വാ പുരിമപാദപച്ഛിമപാദനങ്ഗുട്ഠാനം ഠിതോകാസം സല്ലക്ഖേത്വാ ദ്വിന്നം പുരിമപാദാനം മത്ഥകേ സീസം ഠപേത്വാ സയതി. ദിവസമ്പി സയിത്വാ പബുജ്ഝമാനോ ന ഉത്രസ്തോ പബുജ്ഝതി, സീസം പന ഉക്ഖിപിത്വാ പുരിമപാദാദീനം ഠിതോകാസം സല്ലക്ഖേതി. സചേ കിഞ്ചി ഠാനം വിജഹിത്വാ ഠിതം ഹോതി, ‘‘നയിദം തുയ്ഹം ജാതിയാ, ന സൂരഭാവസ്സ അനുരൂപ’’ന്തി അനത്തമനോ ഹുത്വാ തത്ഥേവ സയതി, ന ഗോചരായ പക്കമതി. അവിജഹിത്വാ ഠിതേ പന ‘‘തുയ്ഹം ജാതിയാ ച സൂരഭാവസ്സ ച അനുരൂപമിദ’’ന്തി ഹട്ഠതുട്ഠോ ഉട്ഠായ സീഹവിജമ്ഭിതം വിജമ്ഭിത്വാ കേസരഭാരം വിധുനിത്വാ തിക്ഖത്തും സീഹനാദം നദിത്വാ ഗോചരായ പക്കമതി. ചതുത്ഥജ്ഝാനസേയ്യാ പന തഥാഗതസേയ്യാതി വുച്ചതി. താസു ഇധ സീഹസേയ്യാ ആഗതാ. അയഞ്ഹി തേജുസ്സദഇരിയാപഥത്താ ഉത്തമസേയ്യാ നാമ.

പാദേ പാദന്തി ദക്ഖിണപാദേ വാമപാദം. അച്ചാധായാതി അതിആധായ ഈസകം അതിക്കമ്മ ഠപേത്വാ. ഗോപ്ഫകേന ഹി ഗോപ്ഫകേ, ജാണുനാ വാ ജാണുമ്ഹി സങ്ഘട്ടിയമാനേ അഭിണ്ഹം വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ന ഹോതി, സേയ്യാ അഫാസു ഹോതി. യഥാ പന ന സങ്ഘട്ടേതി, ഏവം അതിക്കമ്മ ഠപിതേ വേദനാ നുപ്പജ്ജതി, ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി, സേയ്യാ ഫാസു ഹോതി. തേന വുത്തം – ‘‘പാദേ പാദം അച്ചാധായാ’’തി. സതോ സമ്പജാനോതി സതിയാ ചേവ സമ്പജാനപഞ്ഞായ ച സമന്നാഗതോ ഹുത്വാ. ഇമിനാ സുപരിഗ്ഗാഹകം സതിസമ്പജഞ്ഞം കഥിതം. ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസികരിത്വാതി ‘‘അസുകവേലായ നാമ ഉട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ഏവം ഉട്ഠാനവേലാപരിച്ഛേദകം ഉട്ഠാനസഞ്ഞം ചിത്തേ ഠപേത്വാ. ഏവം കത്വാ നിപന്നോ ഹി യഥാപരിച്ഛിന്നകാലേയേവ ഉട്ഠാതി.

വീരിയിന്ദ്രിയനിദ്ദേസേ ചേതസികോതി ഇദം വീരിയസ്സ നിയമതോ ചേതസികഭാവദീപനത്ഥം വുത്തം, ഇദഞ്ഹി വീരിയം ‘‘യദപി, ഭിക്ഖവേ, കായികം വീരിയം, തദപി വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, യദപി ചേതസികം വീരിയം, തദപി വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോതി. ഇതിഹിദം ഉദ്ദേസം ഗച്ഛതീ’’തി ഏവമാദീസു സുത്തേസു (സം. നി. ൫.൨൩൩) ചങ്കമാദീനി കരോന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജനതായ കായികന്തി വുച്ചമാനമ്പി കായവിഞ്ഞാണം വിയ കായികം നാമ നത്ഥി, ചേതസികമേവ പനേതന്തി ദീപേതും ‘‘ചേതസികോ’’തി വുത്തം. വീരിയാരമ്ഭോതി വീരിയസങ്ഖാതോ ആരമ്ഭോ. അയഞ്ഹി ആരമ്ഭസദ്ദോ കമ്മേ ആപത്തിയം കിരിയായം വീരിയേ ഹിംസായം വികോപനേതി അനേകേസു അത്ഥേസു ആഗതോ.

‘‘യം കിഞ്ചി ദുക്ഖം സമ്ഭോതി, സബ്ബം ആരമ്ഭപച്ചയാ;

ആരമ്ഭാനം നിരോധേന, നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോ’’തി. (സു. നി. ൭൪൯) –

ഏത്ഥ ഹി കമ്മം ആരമ്ഭോതി ആഗതം. ‘‘ആരമ്ഭതി ച വിപ്പടിസാരീ ച ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൫.൧൪൨; പു. പ. ൧൯൧) ഏത്ഥ ആപത്തി. ‘‘മഹായഞ്ഞാ മഹാരമ്ഭാ, ന തേ ഹോന്തി മഹപ്ഫലാ’’തി (അ. നി. ൪.൩൯; സം. നി. ൧.൧൨൦) ഏത്ഥ യൂപുസ്സാപനാദികിരിയാ. ‘‘ആരമ്ഭഥ നിക്കമഥ, യുഞ്ജഥ ബുദ്ധസാസനേ’’തി (സം. നി. ൧.൧൮൫; കഥാ. ൩൩൩; നേത്തി. ൨൯; പേടകോ. ൩൮; മി. പ. ൫.൧.൪) ഏത്ഥ വീരിയം. ‘‘സമണം ഗോതമം ഉദ്ദിസ്സ പാണം ആരമ്ഭന്തീ’’തി (മ. നി. ൨.൫൧) ഏത്ഥ ഹിംസാ. ‘‘ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാ പടിവിരതോ ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൦; മ. നി. ൧.൨൯൩) ഏത്ഥ ഛേദനഭഞ്ജനാദികം വികോപനം. ഇധ പന വീരിയമേവ അധിപ്പേതം. തേനാഹ ‘‘വീരിയാരമ്ഭോതി വീരിയസങ്ഖാതോ ആരമ്ഭോ’’തി. വീരിയഞ്ഹി ആരമ്ഭനവസേന ആരമ്ഭോതി വുച്ചതി. ഇദമസ്സ സഭാവപദം. കോസജ്ജതോ നിക്ഖമനവസേന നിക്കമോ. പരം പരം ഠാനം അക്കമനവസേന പരക്കമോ. ഉഗ്ഗന്ത്വാ യമനവസേന ഉയ്യാമോ. വായമനവസേന വായാമോ. ഉസ്സഹനവസേന ഉസ്സാഹോ. അധിമത്തുസ്സഹനവസേന ഉസ്സോള്ഹീ. ഥിരഭാവട്ഠേന ഥാമോ. ചിത്തചേതസികാനം ധാരണവസേന അവിച്ഛേദതോ വാ പവത്തനവസേന കുസലസന്താനം ധാരേതീതി ധിതി.

അപരോ നയോ – നിക്കമോ ചേസോ കാമാനം പനുദനായ. പരക്കമോ ചേസോ ബന്ധനച്ഛേദായ. ഉയ്യാമോ ചേസോ ഓഘസ്സ നിത്ഥരണായ. വായാമോ ചേസോ പാരം ഗമനട്ഠേന. ഉസ്സാഹോ ചേസോ പുബ്ബങ്ഗമട്ഠേന. ഉസ്സോള്ഹീ ചേസോ അധിമത്തട്ഠേന. ഥാമോ ചേസോ പലിഘുഗ്ഘാടനതായ. ധിതി ചേസോ അട്ഠിതകാരിതായാതി.

‘‘കാമം തചോ ച ന്ഹാരു ച, അട്ഠി ച അവസിസ്സതൂ’’തി (അ. നി. ൨.൫) ഏവം പവത്തികാലേ അസിഥിലപരക്കമവസേന അസിഥിലപരക്കമതാ, ഥിരപരക്കമോ ദള്ഹപരക്കമോതി അത്ഥോ. യസ്മാ പനേതം വീരിയം കുസലകമ്മകരണട്ഠാനേ ഛന്ദം ന നിക്ഖിപതി, ധുരം ന നിക്ഖിപതി, ന ഓതാരേതി ന വിസ്സജ്ജേതി, അനോസക്കിതമാനസതം ആവഹതി, തസ്മാ ‘‘അനിക്ഖിത്തച്ഛന്ദതാ അനിക്ഖിത്തധുരതാ’’തി വുത്തം. യഥാ പന തജ്ജാതികേ ഉദകസമ്ഭിന്നട്ഠാനേ ധുരവാഹഗോണം ‘‘ഗണ്ഹഥാ’’തി വദന്തി, സോ ജാണുനാ ഭൂമിം ഉപ്പീളേത്വാപി ധുരം വഹതി, ഭൂമിയം പതിതും ന ദേതി, ഏവമേവ വീരിയം കുസലകമ്മകരണട്ഠാനേ ധുരം ന നിക്ഖിപതി പഗ്ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ ‘‘ധുരസമ്പഗ്ഗാഹോ’’തി വുത്തം. പഗ്ഗഹലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി വീരിയിന്ദ്രിയം. കോസജ്ജേ ന കമ്പതീതി വീരിയബലം. യാഥാവനിയ്യാനികകുസലവായാമതായ സമ്മാവായാമോ.

തന്ദീതി ജാതിആലസിയം. തന്ദിയനാതി തന്ദിയനാകാരോ. തന്ദിമനകതാതി തന്ദിയാ അഭിഭൂതചിത്തതാ. അലസസ്സ ഭാവോ ആലസ്യം, ആലസ്യായനാകാരോ ആലസ്യായനാ. ആലസ്യായിതസ്സ ഭാവോ ആലസ്യായിതത്തം. ഇതി സബ്ബേഹി ഇമേഹി പദേഹി കിലേസവസേന കായാലസിയം കഥിതം.

വഞ്ചനികാ ചരിയാതി വഞ്ചനികാ കിരിയാ. മാ മം ജഞ്ഞാതി വാചം ഭാസതീതി ജാനംയേവ പണ്ണത്തിം വീതിക്കമന്തോ ഭിക്ഖു ഭാരിയം കരോതി, അമ്ഹാകം പന വീതിക്കമട്ഠാനം നാമ നത്ഥീതി ഉപസന്തോ വിയ ഭാസതി. കായേന പരക്കമതീതി ‘‘മയാ കതം ഇദം പാപകമ്മം മാ കേചി ജാനിംസൂ’’തി കായേന വത്തം കരോതി. വിജ്ജമാനദോസപടിച്ഛാദനതോ ചക്ഖുമോഹനമായാ വിയാതി മായാ, മായാവിനോ ഭാവോ മായാവിതാ. കത്വാ പാപം പുന പടിച്ഛാദനതോ അതി അസ്സരതി ഏതായ സത്തോതി അച്ചസരാ. കായവാചാകിരിയാഹി അഞ്ഞഥാ ദസ്സനതോ വഞ്ചേതീതി വഞ്ചനാ. ഏതായ സത്താ നികരോന്തീതി നികതി, മിച്ഛാ കരോന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘നാഹം ഏവം കരോമീ’’തി പാപാനം നിക്ഖിപനതോ നികിരണാ. ‘‘നാഹം ഏവം കരോമീ’’തി പരിവജ്ജനതോ പരിഹരണാ. കായാദീഹി സംവരണതോ ഗൂഹനാ. സബ്ബതോ ഭാഗേന ഗൂഹനാ പരിഗൂഹനാ. തിണപണ്ണേഹി വിയ ഗൂഥം കായവചീകമ്മേഹി പാപം ഛാദിയതീതി ഛാദനാ. സബ്ബതോ ഭാഗേന ഛാദനാ പരിച്ഛാദനാ. ന ഉത്താനം കത്വാ ദസ്സേതീതി അനുത്താനീകമ്മം. ന പാകടം കത്വാ ദസ്സേതീതി അനാവികമ്മം. സുട്ഠു ഛാദനാ വോച്ഛാദനാ. കതപാപപടിച്ഛാദനവസേന പുനപി പാപസ്സ കരണതോ പാപകിരിയാ. അയം വുച്ചതീതി അയം കതപടിച്ഛാദനലക്ഖണാ മായാ നാമ വുച്ചതി. യായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ഭസ്മാപടിച്ഛന്നോ വിയ അങ്ഗാരോ, ഉദകപടിച്ഛന്നോ വിയ ഖാണു, പിലോതികായ പലിവേഠിതം വിയ ച സത്ഥം ഹോതി. അതിവേലം ദന്തവിദംസകം ഹസതീതി പമാണാതിക്കന്തം ദന്തം വിവരിത്വാ പരേസം ദസ്സേത്വാ ഹാസം സോമനസ്സം ഉപ്പാദേത്വാ ഹസതി.

കായികാ ച ഖിഡ്ഡാതി കായേന പവത്താ കീളാ. ഏസേവ നയോ വാചസികായപി. ഹത്ഥീഹിപി കീളന്തീതി ഹത്ഥീഹി കീളിതത്ഥായ പുരതോ ധാവനആധാവനപിട്ഠനിസീദനാദികീട്ഠായ കീളന്തി. ഏസേവ നയോ അസ്സരഥേസുപി. അട്ഠപദേപി കീളന്തീതി ഏകേകായ പന്തിയാ അട്ഠ അട്ഠ പദാനി അസ്സാതി അട്ഠപദം, തസ്മിം അട്ഠപദേ. ദസപദേപി ഏസേവ നയോ. ആകാസേപീതി അട്ഠപദദസപദേസു വിയ ആകാസേയേവ കീളന്തി. പരിഹാരപഥേപീതി ഭൂമിയം നാനാപഥമണ്ഡലം കത്വാ തത്ഥ പരിഹരിതബ്ബപഥം പരിഹരന്താ കീളന്തി. സന്തികായപി കീളന്തീതി സന്തികകീളായ കീളന്തി, ഏകജ്ഝം ഠപിതാ സാരിയോ വാ പാസാണസക്ഖരായോ വാ അചാലേന്താ നഖേനേവ അപനേന്തി ച ഉപനേന്തി ച. സചേ തത്ഥ കാചി ചലതി, പരാജയോ ഹോതീതി.

ഖലികായാതി ജൂതഫലകേ പാസകകീളായ കീളന്തി. ഘടികായാതി ഘടികാ വുച്ചതി ദീഘദണ്ഡകേന രസ്സദണ്ഡകം പഹരണകീളാ, തായ കീളന്തി. സലാകഹത്ഥേനാതി ലാഖായ വാ മഞ്ജട്ഠിയാ വാ പിട്ഠോദകേന വാ സലാകഹത്ഥം തേമേത്വാ ‘‘കിം ഹോതൂ’’തി ഭൂമിയം വാ ഭിത്തിയം വാ തം പഹരിത്വാ ഹത്ഥിഅസ്സാദിരൂപാനി ദസ്സേന്താ കീളന്തി. അക്ഖേനാതി ഗുളേന. പങ്കചീരേനാതി പങ്കചീരം വുച്ചതി പണ്ണനാളികാ, തം ധമന്താ കീളന്തി. വങ്കകേനാതി ഗാമദാരകാനം കീളനകേന ഖുദ്ദകനങ്ഗലേന. മോക്ഖചികായാതി സമ്പരിവത്തകകീളായ, ആകാസേ വാ ദണ്ഡം ഗഹേത്വാ ഭൂമിയം വാ സീസം ഠപേത്വാ ഹേട്ഠുപരിയഭാവേന പരിവത്തന്താ കീളന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ചിങ്ഗുലകേനാതി ചിങ്ഗുലകം വുച്ചതി താലപണ്ണാദീഹി കതം വാതപ്പഹാരേന പരിബ്ഭമനചക്കം, തേന കീളന്തി. പത്താള്ഹകേനാതി പത്താള്ഹകം വുച്ചതി പണ്ണനാളി, തായ വാലികാദീനി മിനന്താ കീളന്തി. രഥകേനാതി ഖുദ്ദകരഥേന. ധനുകേനാതി ഖുദ്ദകധനുനാ. അക്ഖരികായാതി അക്ഖരികാ വുച്ചതി ആകാസേ വാ പിട്ഠിയം വാ അക്ഖരജാനനകീളാ, തായ കീളന്തി. മനേസികായാതി മനേസികാ വുച്ചതി മനസാ ചിന്തിതജാനനകീളാ, തായ കീളന്തി. യഥാവജ്ജേനാതി യഥാവജ്ജം വുച്ചതി കാണകുണിഖുജ്ജാദീനം യം യം വജ്ജം, തം തം പയോജേത്വാ ദസ്സനകീളാ, തായ കീളന്തി. മുഖഭേരികന്തി മുഖസദ്ദേന ഭേരീ വിയ വാദനം. മുഖാലമ്ബരന്തി മുഖാനുലിത്തഭേരിസദ്ദകരണം. മുഖഡിണ്ഡിമകന്തി മുഖേന പഹതഭേരിസദ്ദകരണം. മുഖവലിമകന്തി ഓട്ഠമംസം ജിമ്ഹം കത്വാ സദ്ദകരണം. ‘‘മുഖതലിക’’ന്തിപി പാഠോ, മുഖം പരിവത്തേത്വാ ധമനം. മുഖഭേരുളകന്തി മുഖേന ഭേരിവാദനം. നാടകന്തി അഭിനയം ദസ്സേത്വാ ഉഗ്ഗണ്ഹാപനം. ‘‘നട്ടക’’ന്തിപി പാഠോ. ലാപന്തി ഉക്കുട്ഠിതകരണം. ഗീതന്തി ഗായനം. ദവകമ്മന്തി ഹസ്സകീളാകരണം. അയം വാചസികാ ഖിഡ്ഡാതി അയം കീളാ വാചായ ജാതാ വചീദ്വാരേ ഉപ്പന്നാ.

കേസാ ച മസ്സു ചാതിആദീസു കേസാനം കത്തരികായ ഠാനാതിരിത്താനി അകത്വാ കത്തരികായ ഛേദനം മസ്സൂനം ദാഠികം ഠപേത്വാ കപ്പാസനഞ്ച ഏകതോവണ്ഡികാദിമാലാ ച മൂലഗന്ധാദിഗന്ധാ ച ഛവികരണവിലേപനാ ച. ഗീവാദീസു പിളന്ധനആഭരണാ ച സീസേ പടിമുഞ്ചനപസാധനപിളന്ധനാ ച സരീരനിവാസനവിചിത്രവത്ഥാ ച സംവേല്ലിയബന്ധനപസാധനഞ്ച. ‘‘പരാസന’’ന്തിപി പാഠോ. സീസവേഠനപടസങ്ഖാതവേഠനഞ്ച.

ഉച്ഛാദനാദീസു മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തദാരകാനം സരീരഗന്ധോ ദ്വാദസമത്തവസ്സകാലേ നസ്സതി, തേസം സരീരഗന്ധഹരണത്ഥായ ഗന്ധചുണ്ണാദീഹി ഉച്ഛാദേന്തി, ഏവരൂപം ഉച്ഛാദനം ന വട്ടതി. പുഞ്ഞവന്തേ പന ദാരകേ ഊരൂസു നിപജ്ജാപേത്വാ തേലേന മക്ഖേത്വാ ഹത്ഥപാദഊരുനാഭിആദീനം സണ്ഠാനസമ്പാദനത്ഥം പരിമദ്ദന്തി, ഏവരൂപം പരിമദ്ദനം ന വട്ടതി.

ന്ഹാപനന്തി തേസംയേവ ദാരകാനം ഗന്ധാദീഹി ന്ഹാപനം. സമ്ബാഹനന്തി മഹാമല്ലാനം വിയ ഹത്ഥപാദേ മുഗ്ഗരാദീഹി പഹരിത്വാ ബാഹുവഡ്ഢനം. ആദാസന്തി യംകിഞ്ചി ആദാസം പരിഹരിതും ന വട്ടതി. അഞ്ജനം അലങ്കാരഞ്ജനമേവ. മാലാതി ബദ്ധമാലാ വാ അബദ്ധമാലാ വാ. വിലേപനന്തി യംകിഞ്ചി ഛവിരാഗകരണം. മുഖചുണ്ണകം മുഖലേപനന്തി മുഖേ കാളപീളകാദീനം ഹരണത്ഥായ മത്തികാകക്കം ദേന്തി. തേന ലോഹിതേ ചലിതേ സാസപകക്കം ദേന്തി, തേന ദോസേ ഖാദിതേ തിലകക്കം ദേന്തി, തേന ലോഹിതേ സന്നിസിന്നേ ഹലിദ്ദികക്കം ദേന്തി, തേന ഛവിവണ്ണേ ആരൂള്ഹേ മുഖചുണ്ണകേന മുഖം ചുണ്ണേന്തി, തം സബ്ബം ന വട്ടതി.

ഹത്ഥബന്ധാദീസു ഹത്ഥേ വിചിത്രസങ്ഖകപാലാദീനി ബന്ധിത്വാ വിചരന്തി, തം വാ അഞ്ഞം വാ സബ്ബമ്പി ഹത്ഥാഭരണം ന വട്ടതി. അപരേ സിഖം ബന്ധിത്വാ വിചരന്തി, സുവണ്ണചീരകമുത്താവളിആദീഹി ച തം പരിക്ഖിപന്തി, തം സബ്ബം ന വട്ടതി. അപരേ ചതുഹത്ഥദണ്ഡം വാ അഞ്ഞം വാ പന അലങ്കതദണ്ഡകം ഗഹേത്വാ വിചരന്തി, തഥാ ഇത്ഥിപുരിസരൂപാദിവിചിത്തം ഭേസജ്ജനാളികം സുപരിക്ഖിത്തം വാമപസ്സേ ഓലഗ്ഗേന്തി, അപരേ അനേകചിത്രകോസം അതിതിഖിണം അസിം, പഞ്ചവണ്ണസുത്തസിബ്ബിതം മകരദന്തകാദിവിചിത്തം ഛത്തം, സുവണ്ണരജതാദിവിചിത്രാ മോരപിഞ്ഛാദിപരിക്ഖിത്താ ഉപാഹനാ, കേചി രതനമത്തായാമം ചതുരങ്ഗുലവിത്ഥതം കേസന്തപരിച്ഛേദം ദസ്സേത്വാ മേഘമുഖേ വിജ്ജുലതം വിയ നലാടേ ഉണ്ഹീസപട്ടം ബന്ധിത്വാ ചൂളാമണിം ധാരേന്തി, ചാമരവാലബീജനിം ധാരേന്തി, തം സബ്ബം ന വട്ടതി.

ഇമസ്സ വാ പൂതികായസ്സാതി ഇമസ്സ ചാതുമഹാഭൂതമയസ്സ കുണപസരീരസ്സ. കേളനാതി കീളാപനാ. പരികേളനാതി സബ്ബതോ ഭാഗേന കീളാപനാ. ഗേധിതതാതി അഭികങ്ഖിതതാ. ഗേധിതത്തന്തി ഗിദ്ധഭാവോ അഭികങ്ഖിതഭാവോ. ചപലതാതി അലങ്കാരകരണം. ചാപല്യന്തി ചപലഭാവം.

സവിഭൂസന്തിആദീസു വിഭൂസായ സഹ സവിഭൂസം. ഛവിരാഗകരണസങ്ഖാതേന പരിവാരേന സഹ സപരിവാരം. പരിഭണ്ഡേന സഹ സപരിഭണ്ഡം. പരിക്ഖാരേന സഹ സപരിക്ഖാരം.

൧൬൨. ആഥബ്ബണന്തി ആഥബ്ബണികമന്തപ്പയോഗം. സുപിനന്തി സുപിനസത്ഥം. ലക്ഖണന്തി മണിലക്ഖണാദിം. നോ വിദഹേതി നപ്പയോജേയ്യ. വിരുതഞ്ചാതി മിഗാദീനം വട്ടേത്വാ വസ്സിതം.

ആഥബ്ബണികാതി പരൂപഘാതമന്തജാനനകാ. ആഥബ്ബണം പയോജേന്തീതി ആഥബ്ബണികാ കിര സത്താഹം അലോണകം ഭുഞ്ജിത്വാ ദബ്ബേ അത്ഥരിത്വാ പഥവിയം സയമാനാ തപം ചരിത്വാ സത്തമേ ദിവസേ സുസാനഭൂമിം സജ്ജേത്വാ സത്തമേ പദേ ഠത്വാ ഹത്ഥം വട്ടേത്വാ വട്ടേത്വാ മുഖേന വിജ്ജം പരിജപ്പന്തി, അഥ തേസം കമ്മം സമിജ്ഝതി. ഏവരൂപം സന്ധായ ‘‘ആഥബ്ബണം പയോജേന്തീ’’തി ആഹ. തത്ഥ പയോജേന്തീതി യുത്തപ്പയുത്താ ഹോന്തി. നഗരേ വാ രുദ്ധേതി നഗരേ സമന്തതോ രുന്ധിത്വാ ആവരിത്വാ ഗഹിതേ. സങ്ഗാമേ വാ പച്ചുപട്ഠിതേതി രണേ ഉപഗന്ത്വാ ഠിതേ. പച്ചത്ഥികേസു പച്ചാമിത്തേസൂതി പടാണീഭൂതേസു വേരീസു. ഈതിം ഉപ്പാദേന്തീതി സരീരചലനം കമ്പനം, തസ്സ ഉപ്പാദനം കരോന്തി. ഉപദ്ദവന്തി കായപീളനം കരോന്തി. രോഗന്തി ബ്യാധിം. പജ്ജരകന്തി ജരം. സൂലന്തി ഉദ്ധുമാതകം. വിസൂചികന്തി വിജ്ഝനം. പക്ഖന്ദികന്തി ലോഹിതപക്ഖന്ദികം. കരോന്തീതി ഉപ്പാദേന്തി.

സുപിനപാഠകാതി സുപിനബ്യാകരണകാ. ആദിസന്തീതി ബ്യാകരോന്തി. യോ പുബ്ബണ്ഹസമയം സുപിനം പസ്സതീതിആദീസു അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം, പുബ്ബണ്ഹസമയേതി അത്ഥോ. ഏവം വിപാകോ ഹോതീതി ഇട്ഠാനിട്ഠവസേന ഏവരൂപോ വിപാകോ ഹോതി. അവകുജ്ജ നിപന്നോതി അധോമുഖോ ഹുത്വാ നിപന്നോ പസ്സതി. ഏവം സുപിനപാഠകാ സുപിനം ആദിസന്തി.

തഞ്ച പന സുപിനം പസ്സന്തോ ചതൂഹി കാരണേഹി പസ്സതി ധാതുക്ഖോഭതോ വാ അനുഭൂതപുബ്ബതോ വാ ദേവതോപസംഹാരതോ വാ പുബ്ബനിമിത്തതോ വാതി. തത്ഥ പിത്താദീനം ഖോഭകരണപച്ചയയോഗേന ഖുഭിതധാതുകോ ധാതുക്ഖോഭതോ സുപിനം പസ്സതി, പസ്സന്തോ ച നാനാവിധം സുപിനം പസ്സതി. അനുഭൂതപുബ്ബതോ പസ്സന്തോ പുബ്ബേ അനുഭൂതപുബ്ബം ആരമ്മണം പസ്സതി. ദേവതോപസംഹാരതോ പസ്സന്തോ ദേവതാനം ആനുഭാവേന ആരമ്മണാനി പസ്സതി. പുബ്ബനിമിത്തതോ പസ്സന്തോ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞവസേന ഉപ്പജ്ജിതുകാമസ്സ അത്ഥസ്സ വാ അനത്ഥസ്സ വാ പുബ്ബനിമിത്തഭൂതം സുപിനം പസ്സതി. തത്ഥ യം ധാതുക്ഖോഭതോ അനുഭൂതപുബ്ബതോ ച സുപിനം പസ്സതി, ന തം സച്ചം ഹോതി. യം ദേവതോപസംഹാരതോ പസ്സതി, തം സച്ചം വാ ഹോതി അലികം വാ. കുദ്ധാ ഹി ദേവതാ ഉപായേന വിനാസേതുകാമാ വിപരീതമ്പി കത്വാ ദസ്സേന്തി. യം പന പുബ്ബനിമിത്തതോ പസ്സതി, തം ഏകന്തസച്ചമേവ ഹോതി. ഏതേസം ചതുന്നം മൂലകാരണാനം സംസഗ്ഗഭേദതോപി സുപിനഭേദോ ഹോതിയേവ. തഞ്ച പനേതം ചതുബ്ബിധം സുപിനം സേക്ഖപുഥുജ്ജനാവ പസ്സന്തി അപ്പഹീനവിപല്ലാസത്താ. അസേക്ഖാ ന പസ്സന്തി പഹീനവിപല്ലാസത്താ.

കിം പനേതം പസ്സന്തോ സുത്തോ പസ്സതി, ഉദാഹു പടിബുദ്ധോ, ഉദാഹു നേവ സുത്തോ ന പടിബുദ്ധോതി? കിഞ്ചേത്ഥ – യദി താവ സുത്തോ പസ്സതി, അഭിധമ്മവിരോധോ ആപജ്ജതി. ഭവങ്ഗചിത്തേന ഹി സുപതി, തം രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണം രാഗാദിസമ്പയുത്തം വാ ന ഹോതി, സുപിനം പസ്സന്തസ്സ ച ഈദിസാനി ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി. അഥ പടിബുദ്ധോ പസ്സതി, വിനയവിരോധോ ആപജ്ജതി. യഞ്ഹി പടിബുദ്ധോ പസ്സതി, തം സബ്ബോഹാരികചിത്തേന പസ്സതി, സബ്ബോഹാരികചിത്തേന ച കതേ വീതിക്കമേ അനാപത്തി നാമ നത്ഥി, സുപിനം പസ്സന്തേന പന കതേ വീതിക്കമേ ഏകന്തം അനാപത്തി ഏവ. അഥ നേവ സുത്തോ ന പടിബുദ്ധോ പസ്സതി, കോ നാമ പസ്സതി. ഏവഞ്ച സതി സുപിനസ്സ അഭാവോവ ആപജ്ജതി, ന അഭാവോ. കസ്മാ? യസ്മാ കപിനിദ്ദാപരേതോ പസ്സതി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘മജ്ഝൂപഗതോ, മഹാരാജ, കപിനിദ്ദാപരേതോ സുപിനം പസ്സതീ’’തി (മി. പ. ൫.൩.൫).

കപിനിദ്ദാപരേതോതി മക്കടനിദ്ദായ യുത്തോ. യഥാ ഹി മക്കടസ്സ നിദ്ദാ ലഹുപരിവത്താ ഹോതി, ഏവം യാ നിദ്ദാ പുനപ്പുനം കുസലാദിചിത്തവോകിണ്ണത്താ ലഹുവിപരിവത്താ. യസ്സാ പവത്തിയം പുനപ്പുനം ഭവങ്ഗതോ ഉത്തരണം ഹോതി, തായ യുത്തോ സുപിനം പസ്സതി. തേനായം സുപിനോ കുസലോപി ഹോതി അകുസലോപി അബ്യാകതോപി. തത്ഥ സുപിനന്തേ ചേതിയവന്ദനധമ്മസ്സവനധമ്മദേസനാദീനി കരോന്തസ്സ കുസലോ, പാണാതിപാതാദീനി കരോന്തസ്സ അകുസലോ, ദ്വീഹി അന്തേഹി മുത്തോ ആവജ്ജനതദാരമ്മണക്ഖണേ അബ്യാകതോതി വേദിതബ്ബോ. സ്വായം ദുബ്ബലവത്ഥുകത്താ ചേതനായ പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢിതും അസമത്ഥോ, പവത്തേ പന അഞ്ഞേഹി കുസലാകുസലേഹി ഉപത്ഥമ്ഭിതോ വിപാകം ദേതി.

മണിലക്ഖണാദീസു ഏവരൂപോ മണി പസത്ഥോ, ഏവരൂപോ അപസത്ഥോ, സാമിനോ ആരോഗ്യഇസ്സരിയാദീനം ഹേതു ഹോതി, ന ഹോതീതി ഏവം വണ്ണസണ്ഠാനാദിവസേന മണിആദീനം ലക്ഖണം ആദിസന്തീതി അത്ഥോ. തത്ഥ ആവുധലക്ഖണന്തി ഠപേത്വാ അസിആദീനി അവസേസം ആവുധം. ഇത്ഥിലക്ഖണാദീനിപി യമ്ഹി കുലേ ഇത്ഥിപുരിസാദയോ വസന്തി, തസ്സ വുദ്ധിഹാനിവസേനേവ വേദിതബ്ബാനി. അജലക്ഖണാദീസു പന ‘‘ഏവരൂപാനം അജാദീനം മംസം ഖാദിതബ്ബം, ഏവരൂപാനം ന ഖാദിതബ്ബ’’ന്തി അയമ്പി വിസേസോ വേദിതബ്ബോ.

അപി ചേത്ഥ ഗോധായ ലക്ഖണേ ചിത്തകമ്മപിളന്ധനാദീസുപി ‘‘ഏവരൂപായ ഗോധായ സതി ഇദം നാമ ഹോതീ’’തി അയമ്പി വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. കണ്ണികാലക്ഖണം പിളന്ധനകണ്ണികായപി ഗേഹകണ്ണികായപി വസേന വേദിതബ്ബം. കച്ഛപലക്ഖണമ്പി ഗോധലക്ഖണസദിസമേവ. മിഗലക്ഖണം സബ്ബസങ്ഗാഹികം സബ്ബചതുപ്പദാനം ലക്ഖണവസേന വുത്തം. ഏവം ലക്ഖണപാഠകാ ലക്ഖണം ആദിസന്തീതി ഏവം ലക്ഖണസത്ഥവാചകാ ലക്ഖണം ആദിസന്തി കഥേന്തി.

നക്ഖത്താനീതി കത്തികാദീനി അട്ഠവീസതി നക്ഖത്താനി. ഇമിനാ നക്ഖത്തേന ഘരപ്പവേസോ കാതബ്ബോതി ഗേഹപ്പവേസമങ്ഗലം കാതബ്ബം. മകുടം ബന്ധിതബ്ബന്തി പസാധനമങ്ഗലം കാതബ്ബം. വാരേയ്യന്തി ‘‘ഇമസ്സ ദാരകസ്സ അസുകകുലതോ അസുകനക്ഖത്തേന ദാരികം ആനേഥാ’’തി ആവാഹകരണഞ്ച ‘‘ഇമം ദാരികം അസുകസ്സ നാമ ദാരകസ്സ അസുകനക്ഖത്തേന ദേഥ, ഏവം ഏതേസം വുഡ്ഢി ഭവിസ്സതീ’’തി വിവാഹകരണഞ്ച വത്വാ വാരേയ്യസങ്ഖാതം ആവാഹവിവാഹമങ്ഗലം കാതബ്ബന്തി ആദിസന്തി. ബീജനീഹാരോതി ബീജാനം വപ്പത്ഥായ ബഹി നീഹരണം. ‘‘നിഹരോ’’തിപി പാളി. മിഗവാക്കന്തി ഇദം സബ്ബസങ്ഗാഹികനാമം, സബ്ബസകുണചതുപ്പദാനം രുതഞാണവസേനേവ വുത്തം. മിഗവാക്കപാഠകാതി സകുന്തചതുപ്പദാനം സദ്ദബ്യാകരണകാ. മിഗവാക്കം ആദിസന്തീതി തേസം സദ്ദം സുത്വാ ബ്യാകരോന്തി. രുതന്തി സദ്ദം. ‘‘രുദ’’ന്തി വാ പാളി. വസ്സിതന്തി വാചം. ഗബ്ഭകരണീയാതി വിനസ്സമാനസ്സ ഗബ്ഭസ്സ പുന അവിനാസായ ഓസധദാനേന ഗബ്ഭസണ്ഠാനകാരകാ. ഗബ്ഭോ ഹി വാതേന പാണകേഹി കമ്മുനാ ചാതി തീഹി കാരണേഹി വിനസ്സതി. തത്ഥ വാതേന വിനസ്സന്തേ വാതവിനാസനം സീതലം ഭേസജ്ജം ദേതി. പാണകേഹി വിനസ്സന്തേ പാണകാനം പടികമ്മം കരോതി. കമ്മുനാ വിനസ്സന്തേ പന ബുദ്ധാപി പടിബാഹിതും ന സക്കോന്തി. തസ്മാ ന തം ഇധ ഗഹിതം. സാലാകിയന്തി സലാകവേജ്ജകമ്മം. സല്ലകത്തിയന്തി സല്ലകത്തവേജ്ജകമ്മം. കായതികിച്ഛന്തി മൂലഭേസജ്ജാദീനി യോജേത്വാ കായതികിച്ഛവേജ്ജകമ്മം. ഭൂതിയന്തി ഭൂതവേജ്ജകമ്മം. കോമാരഭച്ചന്തി കോമാരകവേജ്ജകമ്മം. കുഹാതി വിമ്ഹാപകാ. ഥദ്ധാതി ദാരുക്ഖന്ധം വിയ ഥദ്ധസരീരാ. ലപാതി പച്ചയപടിബദ്ധവചനകാ. സിങ്ഗിതി മണ്ഡനപകതികാ. ഉന്നളാതി ഉഗ്ഗതമാനനളാ. അസമാഹിതാതി ഉപചാരപ്പനാസമാധിവിരഹിതാ.

ന ഗണ്ഹേയ്യാതിആദീസു ഉദ്ദേസഗ്ഗഹണവസേന ന ഗണ്ഹേയ്യ. സജ്ഝായവസേന ന ഉഗ്ഗണ്ഹേയ്യ. ചിത്തേ ഠപനവസേന ന ധാരേയ്യ. സമീപം കത്വാ ഠപനവസേന ന ഉപധാരേയ്യ. ഉപപരിക്ഖാവസേന ന ഉപലക്ഖേയ്യ. അഞ്ഞേസം വാചനവസേന നപ്പയോജേയ്യ.

൧൬൩. പേസുണിയന്തി പേസുഞ്ഞം. സേസനിദ്ദേസോ ച വുത്തത്ഥോയേവ.

൧൬൪. കയവിക്കയേതി പഞ്ചഹി സഹധമ്മികേഹി സദ്ധിം വഞ്ചനവസേന വാ ഉദയപത്ഥനാവസേന വാ ന തിട്ഠേയ്യ. ഉപവാദം ഭിക്ഖു ന കരേയ്യാതി ഉപവാദകരേ കിലേസേ അനിബ്ബത്തേന്തോ അത്തനി പരേഹി സമണബ്രാഹ്മണേഹി ഉപവാദം ന ജനേയ്യ. ഗാമേ ച നാഭിസജ്ജേയ്യാതി ഗാമേ ച ഗിഹിസംസഗ്ഗാദീഹി നാഭിസജ്ജേയ്യ. ലാഭകമ്യാ ജനം ന ലപയേയ്യാതി ലാഭകാമതായ ജനം ന ലപയേയ്യ.

യേ കയവിക്കയാ വിനയേ പടിക്ഖിത്താതി യേ ദാനപടിഗ്ഗഹണവസേന കയവിക്കയസിക്ഖാപദേ (പാരാ. ൫൯൩ ആദയോ) ന വട്ടതീതി പടിക്ഖിത്താ, ഇധാധിപ്പേതം കയവിക്കയം ദസ്സേതും ‘‘പഞ്ചന്നം സദ്ധിം പത്തം വാ ചീവരം വാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പഞ്ചന്നം സദ്ധിന്തി പഞ്ചഹി സഹധമ്മികേഹി സഹ. പഞ്ച സഹധമ്മികാ നാമ ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീസിക്ഖമാനസാമണേരസാമണേരിയോ. വഞ്ചനിയം വാതി പടിരൂപകം ദസ്സേത്വാ വഞ്ചനിയം വാ. ഉദയം വാ പത്ഥയന്തോതി വുഡ്ഢിം പത്ഥേന്തോ വാ. പരിവത്തേതീതി പരിവത്തനം കരോതി.

ഇദ്ധിമന്തോതി ഇജ്ഝനപഭാവവന്തോ. ദിബ്ബചക്ഖുകാതി ദിബ്ബസദിസഞാണചക്ഖുകാ. അഥ വാ ദിബ്ബവിഹാരസന്നിസ്സയേന ലദ്ധഞാണചക്ഖുകാ. പരചിത്തവിദുനോതി അത്തനോ ചിത്തേന പരേസം ചിത്തജാനനകാ. തേ ദൂരതോപി പസ്സന്തീതി ഏകയോജനതോപി യോജനസതതോപി യോജനസഹസ്സതോപി യോജനസതസഹസ്സതോപി ചക്കവാളതോപി ദ്വേതീണിചത്താരിപഞ്ചദസവീസതിചത്താലീസസഹസ്സതോപി തതോ അതിരേകതോപി ചക്കവാളതോ പസ്സന്തി ദക്ഖന്തി. ആസന്നാപി ന ദിസ്സന്തീതി സമീപേ ഠിതാപി നിസിന്നാപി ന പഞ്ഞായന്തി. ചേതസാപി ചിത്തം പജാനന്തീതി അത്തനോ ചിത്തേനാപി പരേസം ചിത്തം പജാനന്തി. ദേവതാപി ഖോ സന്തി ഇദ്ധിമന്തിനിയോതി ദേവതാപി ഏവം സംവിജ്ജന്തി ഇജ്ഝനപഭാവവന്തിനിയോ. പരചിത്തവിദുനിയോതി പരേസം ചിത്തം ജാനന്തിയോ. ഓളാരികേഹി വാ കിലേസേഹീതി കായദുച്ചരിതാദികേഹി വാ ഉപതാപേഹി. മജ്ഝിമേഹി വാതി കാമവിതക്കാദികേഹി വാ. സുഖുമേഹി വാതി ഞാതിവിതക്കാദികേഹി വാ. കായദുച്ചരിതാദയോ കമ്മപഥവസേന, കാമവിതക്കാദയോ വട്ടമൂലകകിലേസവസേന വേദിതബ്ബാ.

ഞാതിവിതക്കാദീസു ‘‘മയ്ഹം ഞാതയോ സുഖജീവിനോ സമ്പത്തിയുത്താ’’തി ഏവം പഞ്ചകാമഗുണസന്നിസ്സിതേന ഗേഹസന്നിസ്സിതപേമേന ഞാതകേ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നവിതക്കോ ഞാതിവിതക്കോ. ‘‘മയ്ഹം ഞാതയോ ഖയം ഗതാ വയം ഗതാ സദ്ധാ പസന്നാ’’തി ഏവം പവത്തോ പന ഞാതിവിതക്കോ നാമ ന ഹോതി.

‘‘അമ്ഹാകം ജനപദോ സുഭിക്ഖോ സമ്പന്നസസ്സോ’’തി തുട്ഠമാനസസ്സ ഗേഹസ്സിതപേമവസേന ഉപ്പന്നവിതക്കോ ജനപദവിതക്കോ. ‘‘അമ്ഹാകം ജനപദേ മനുസ്സാ സദ്ധാ പസന്നാ ഖയം ഗതാ വയം ഗതാ’’തി ഏവം പവത്തോ പന ജനപദവിതക്കോ നാമ ന ഹോതി.

അമരത്തായ വിതക്കോ, അമരോ വാ വിതക്കോതി അമരവിതക്കോ. തത്ഥ ഉക്കുടികപ്പധാനാദീഹി ദുക്ഖേ നിജിണ്ണേ സമ്പരായേ അത്താ സുഖീ ഹോതി. അമരോതി ദുക്കരകാരികം കരോന്തസ്സ തായ ദുക്കരകാരികായ പടിസംയുത്തോ വിതക്കോ അമരത്തായ വിതക്കോ നാമ. ദിട്ഠിഗതികോ പന ‘‘സസ്സതം വദേസീ’’തിആദീനി പുട്ഠോ ‘‘ഏവന്തിപി മേ നോ, തഥാതിപി മേ നോ, അഞ്ഞഥാതിപി മേ നോ, നോതിപി മേ നോ, നോ നോതിപി മേ നോ’’തി വിക്ഖേപം ആപജ്ജതി, തസ്സ സോ ദിട്ഠിഗതപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ, യഥാ അമരോ നാമ മച്ഛോ ഉദകേ ഗഹേത്വാ മാരേതും ന സക്കാ, ഇതോ ചിതോ ച ധാവതി ഗാഹം ന ഗച്ഛതി, ഏവമേവ ഏകസ്മിം പക്ഖേ അസണ്ഠഹനതോ ന മരതീതി അമരോ നാമ ഹോതി, തം ദുവിധമ്പി ഏകതോ കത്വാ ‘‘അമരവിതക്കോ’’തി വുത്തം.

പരാനുദ്ദയതാപടിസഞ്ഞുത്തോതി അനുദ്ദയതാപടിരൂപകേന ഗേഹസ്സിതപേമേന പടിസംയുത്തോ. ഉപട്ഠാകേസു നന്ദകേസു സോചന്തേസു ച തേഹി സദ്ധിം ദിഗുണം നന്ദതി ദിഗുണം സോചതി, തേസു സുഖിതേസു ദിഗുണം സുഖിതോ ഹോതി, ദുക്ഖിതേസു ദിഗുണം ദുക്ഖിതോ ഹോതി. ഉപ്പന്നേസു കിച്ചകരണീയേസു അത്തനാ വോയോഗം ആപജ്ജതി. താനി താനി കിച്ചാനി സാധേന്തോ പഞ്ഞത്തിം വീതിക്കമതി, സല്ലേഖം കോപേതി. യോ തസ്മിം സംസട്ഠവിഹാരേ തസ്മിം വാ വോയോഗാപജ്ജനേ ഗേഹസ്സിതോ വിതക്കോ, അയം പരാനുദ്ദയതാപടിസഞ്ഞുത്തോ വിതക്കോ നാമ.

ലാഭസക്കാരസിലോകപടിസഞ്ഞുത്തോതി ചീവരാദിലാഭേന ചേവ സക്കാരേന ച കിത്തിസദ്ദേന ച സദ്ധിം ആരമ്മണകരണവസേന പടിസഞ്ഞുത്തോ. അനവഞ്ഞത്തിപടിസഞ്ഞുത്തോതി ‘‘അഹോ വത മം പരേ ന അവജാനേയ്യും, ന സോധേത്വാ വിസോധേത്വാ കഥേയ്യു’’ന്തി ഏവം അനവഞ്ഞാതഭാവപത്ഥനായ സദ്ധിം ഉപ്പജ്ജനകവിതക്കോ. സോ തസ്മിം ‘‘മാ മം പരേ അവജാനിംസൂ’’തി ഉപ്പന്നേ വിതക്കേ പഞ്ചകാമഗുണസങ്ഖാതഗേഹനിസ്സിതോ ഹുത്വാ ഉപ്പന്നവിതക്കോ അനവഞ്ഞത്തിപടിസഞ്ഞുത്തോ വിതക്കോ.