൪. കോകിലവഗ്ഗോ

[൩൩൧] ൧. കോകിലജാതകവണ്ണനാ

യോ വേ കാലേ അസമ്പത്തേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോകാലികം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു തക്കാരിയജാതകേ വിത്ഥാരിതമേവ.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അമച്ചോ ഓവാദകോ അഹോസി, രാജാ ബഹുഭാണീ അഹോസി. ബോധിസത്തോ ‘‘തസ്സ ബഹുഭാണിതം നിസേധേസ്സാമീ’’തി ഏകം ഉപമം ഉപധാരേന്തോ വിചരതി. അഥേകദിവസം രാജാ ഉയ്യാനം ഗതോ മങ്ഗലസിലാപട്ടേ നിസീദി, തസ്സുപരി അമ്ബരുക്ഖോ അത്ഥി. തത്രേകസ്മിം കാകകുലാവകേ കാളകോകിലാ അത്തനോ അണ്ഡകം നിക്ഖിപിത്വാ അഗമാസി. കാകീ തം കോകിലഅണ്ഡകം പടിജഗ്ഗി, അപരഭാഗേ തതോ കോകിലപോതകോ നിക്ഖമി. കാകീ ‘‘പുത്തോ മേ’’തി സഞ്ഞായ മുഖതുണ്ഡകേന ഗോചരം ആഹരിത്വാ തം പടിജഗ്ഗി. സോ അവിരൂള്ഹപക്ഖോ അകാലേയേവ കോകിലരവം രവി. കാകീ ‘‘അയം ഇദാനേവ താവ അഞ്ഞം രവം രവതി, വഡ്ഢന്തോ കിം കരിസ്സതീ’’തി തുണ്ഡകേന കോട്ടേത്വാ മാരേത്വാ കുലാവകാ പാതേസി. സോ രഞ്ഞോ പാദമൂലേ പതി.

രാജാ ബോധിസത്തം പുച്ഛി ‘‘കിമേതം സഹായാ’’തി? ബോധിസത്തോ ‘‘അഹം രാജാനം നിവാരേതും ഏകം ഉപമം പരിയേസാമി, ലദ്ധാ ദാനി മേ സാ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘മഹാരാജ, അതിമുഖരാ അകാലേ ബഹുഭാണിനോ ഏവരൂപം ലഭന്തി. അയം മഹാരാജ, കോകിലപോതകോ കാകിയാ പുട്ഠോ അവിരൂള്ഹപക്ഖോ അകാലേയേവ കോകിലരവം രവി. അഥ നം കാകീ ‘നായം മമ പുത്തകോ’തി ഞത്വാ മുഖതുണ്ഡകേന കോട്ടേത്വാ മാരേത്വാ കുലാവകാ പാതേസി. മനുസ്സാ വാ ഹോന്തു തിരച്ഛാനാ വാ, അകാലേ ബഹുഭാണിനോ ഏവരൂപം ദുക്ഖം ലഭന്തീ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൨൧. ‘‘യോ വേ കാലേ അസമ്പത്തേ, അതിവേലം പഭാസതി;

ഏവം സോ നിഹതോ സേതി, കോകിലായിവ അത്രജോ.

൧൨൨. ‘‘ന ഹി സത്ഥം സുനിസിതം, വിസം ഹലാഹലാമിവ;

ഏവം നികട്ഠേ പാതേതി, വാചാ ദുബ്ഭാസിതാ യഥാ.

൧൨൩. ‘‘തസ്മാ കാലേ അകാലേ വാ, വാചം രക്ഖേയ്യ പണ്ഡിതോ;

നാതിവേലം പഭാസേയ്യ, അപി അത്തസമമ്ഹി വാ.

൧൨൪. ‘‘യോ ച കാലേ മിതം ഭാസേ, മതിപുബ്ബോ വിചക്ഖണോ;

സബ്ബേ അമിത്തേ ആദേതി, സുപണ്ണോ ഉരഗാമിവാ’’തി.

തത്ഥ കാലേ അസമ്പത്തേതി അത്തനോ വചനകാലേ അസമ്പത്തേ. അതിവേലന്തി വേലാതിക്കന്തം കത്വാ അതിരേകപ്പമാണം ഭാസതി. ഹലാഹലാമിവാതി ഹലാഹലം ഇവ. നികട്ഠേതി തസ്മിംയേവ ഖണേ അപ്പമത്തകേ കാലേ. തസ്മാതി യസ്മാ സുനിസിതസത്ഥഹലാഹലവിസതോപി ഖിപ്പതരം ദുബ്ഭാസിതവചനമേവ പാതേസി, തസ്മാ. കാലേ അകാലേ വാതി വത്തും യുത്തകാലേ ച അകാലേ ച വാചം രക്ഖേയ്യ, അതിവേലം ന ഭാസേയ്യ അപി അത്തനാ സമേ നിന്നാനാകരണേപി പുഗ്ഗലേതി അത്ഥോ.

മതിപുബ്ബോതി മതിം പുരേചാരികം കത്വാ കഥനേന മതിപുബ്ബോ. വിചക്ഖണോതി ഞാണേന വിചാരേത്വാ അത്ഥവിന്ദനപുഗ്ഗലോ വിചക്ഖണോ നാമ. ഉരഗാമിവാതി ഉരഗം ഇവ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ സുപണ്ണോ സമുദ്ദം ഖോഭേത്വാ മഹാഭോഗം ഉരഗം ആദേതി ഗണ്ഹാതി, ആദിയിത്വാ ച തങ്ഖണഞ്ഞേവ നം സിമ്ബലിം ആരോപേത്വാ മംസം ഖാദതി, ഏവമേവ യോ മതിപുബ്ബങ്ഗമോ വിചക്ഖണോ വത്തും യുത്തകാലേ മിതം ഭാസതി, സോ സബ്ബേ അമിത്തേ ആദേതി ഗണ്ഹാതി, അത്തനോ വസേ വത്തേതീതി.

രാജാ ബോധിസത്തസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ തതോ പട്ഠായ മിതഭാണീ അഹോസി, യസഞ്ചസ്സ വഡ്ഢേത്വാ മഹന്തതരം അദാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കോകിലപോതകോ കോകാലികോ അഹോസി, പണ്ഡിതാമച്ചോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കോകിലജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൩൩൨] ൨. രഥലട്ഠിജാതകവണ്ണനാ

അപി ഹന്ത്വാ ഹതോ ബ്രൂതീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോസലരഞ്ഞോ പുരോഹിതം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര രഥേന അത്തനോ ഭോഗഗാമം ഗച്ഛന്തോ സമ്ബാധേ മഗ്ഗേ രഥം പാജേന്തോ ഏകം സകടസത്ഥം ദിസ്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം സകടം അപനേഥാ’’തി ഗച്ഛന്തോ സകടേ അനപനീയമാനേ കുജ്ഝിത്വാ പതോദലട്ഠിയാ പുരിമസകടേ സാകടികസ്സ രഥധുരേ പഹരി. സാ രഥധുരേ പടിഹതാ നിവത്തിത്വാ തസ്സേവ നലാടം പഹരി. താവദേവസ്സ നലാടേ ഗണ്ഡോ ഉട്ഠഹി. സോ നിവത്തിത്വാ ‘‘സാകടികേഹി പഹടോമ്ഹീ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചേസി. സാകടികേ പക്കോസാപേത്വാ വിനിച്ഛിനന്താ തസ്സേവ ദോസം അദ്ദസംസു. അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, രഞ്ഞോ കിര പുരോഹിതോ ‘സാകടികേഹി പഹടോമ്ഹീ’തി അഡ്ഡം കരോന്തോ സയമേവ പരജ്ജീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ ഏവരൂപം അകാസിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സേവ വിനിച്ഛയാമച്ചോ അഹോസി. അഥ രഞ്ഞോ പുരോഹിതോ രഥേന അത്തനോ ഭോഗഗാമം ഗച്ഛന്തോതി സബ്ബം പുരിമസദിസമേവ. ഇധ പന തേന രഞ്ഞോ ആരോചിതേ രാജാ സയം വിനിച്ഛയേ നിസീദിത്വാ സാകടികേ പക്കോസാപേത്വാ കമ്മം അസോധേത്വാവ ‘‘തുമ്ഹേഹി മമ പുരോഹിതം കോട്ടേത്വാ നലാടേ ഗണ്ഡോ ഉട്ഠാപിതോ’’തി വത്വാ ‘‘സബ്ബസ്സഹരണം തേസം കരോഥാ’’തി ആഹ. അഥ നം ബോധിസത്തോ ‘‘തുമ്ഹേ, മഹാരാജ, കമ്മം അസോധേത്വാവ ഏതേസം സബ്ബസ്സം ഹരാപേഥ, ഏകച്ചേ പന അത്തനാവ അത്താനം പഹരിത്വാപി ‘പരേന പഹടമ്ഹാ’തി വദന്തി, തസ്മാ അവിചിനിത്വാ കാതും ന യുത്തം, രജ്ജം കാരേന്തേന നാമ നിസാമേത്വാ കമ്മം കാതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി.

൧൨൫. ‘‘അപി ഹന്ത്വാ ഹതോ ബ്രൂതി, ജേത്വാ ജിതോതി ഭാസതി;

പുബ്ബമക്ഖായിനോ രാജ, അഞ്ഞദത്ഥു ന സദ്ദഹേ.

൧൨൬. ‘‘തസ്മാ പണ്ഡിതജാതിയോ, സുണേയ്യ ഇതരസ്സപി;

ഉഭിന്നം വചനം സുത്വാ, യഥാ ധമ്മോ തഥാ കരേ.

൧൨൭. ‘‘അലസോ ഗിഹീ കാമഭോഗീ ന സാധു, അസഞ്ഞതോ പബ്ബജിതോ ന സാധു;

രാജാ ന സാധു അനിസമ്മകാരീ, യോ പണ്ഡിതോ കോധനോ തം ന സാധു.

൧൨൮. ‘‘നിസമ്മ ഖത്തിയോ കയിരാ, നാനിസമ്മ ദിസമ്പതി;

നിസമ്മകാരിനോ രാജ, യസോ കിത്തി ച വഡ്ഢതീ’’തി.

തത്ഥ അപി ഹന്ത്വാതി അപി ഏകോ അത്തനാവ അത്താനം ഹന്ത്വാ ‘‘പരേന പഹടോമ്ഹീ’’തി ബ്രൂതി കഥേതി. ജേത്വാ ജിതോതി സയം വാ പന പരം ജിത്വാ ‘‘അഹം ജിതോമ്ഹീ’’തി ഭാസതി. അഞ്ഞദത്ഥൂതി മഹാരാജ, പുബ്ബമേവ രാജകുലം ഗന്ത്വാ അക്ഖായന്തസ്സ പുബ്ബമക്ഖായിനോ അഞ്ഞദത്ഥു ന സദ്ദഹേ, ഏകംസേന വചനം ന സദ്ദഹേയ്യ. തസ്മാതി യസ്മാ പഠമതരം ആഗന്ത്വാ കഥേന്തസ്സ ഏകംസേന വചനം ന സദ്ദഹാതബ്ബം, തസ്മാ. യഥാ ധമ്മോതി യഥാ വിനിച്ഛയസഭാവോ ഠിതോ, തഥാ കരേയ്യ.

അസഞ്ഞതോതി കായാദീഹി അസഞ്ഞതോ ദുസ്സീലോ. തം ന സാധൂതി യം തസ്സ പണ്ഡിതസ്സ ഞാണവതോ പുഗ്ഗലസ്സ ആധാനഗ്ഗാഹിവസേന ദള്ഹകോപസങ്ഖാതം കോധനം, തം ന സാധു. നാനിസമ്മാതി ന അനിസാമേത്വാ. ദിസമ്പതീതി ദിസാനം പതി, മഹാരാജ. യസോ കിത്തി ചാതി ഇസ്സരിയപരിവാരോ ചേവ കിത്തിസദ്ദോ ച വഡ്ഢതീതി.

രാജാ ബോധിസത്തസ്സ വചനം സുത്വാ ധമ്മേന വിനിച്ഛിനി, ധമ്മേന വിനിച്ഛിയമാനേ ബ്രാഹ്മണസ്സേവ ദോസോ ജാതോതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ബ്രാഹ്മണോ ഏതരഹി ബ്രാഹ്മണോവ അഹോസി, പണ്ഡിതാമച്ചോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

രഥലട്ഠിജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൩൩൩] ൩. പക്കഗോധജാതകവണ്ണനാ

തദേവ മേ ത്വന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം കുടുമ്ബികം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതമേവ. ഇധ പന തേസം ഉദ്ധാരം സാധേത്വാ ആഗച്ഛന്താനം അന്തരാമഗ്ഗേ ലുദ്ദകോ ‘‘ഉഭോപി ഖാദഥാ’’തി ഏകം പക്കഗോധം അദാസി. സോ പുരിസോ ഭരിയം പാനീയത്ഥായ പേസേത്വാ സബ്ബം ഗോധം ഖാദിത്വാ തസ്സാ ആഗതകാലേ ‘‘ഭദ്ദേ, ഗോധാ പലാതാ’’തി ആഹ. ‘‘സാധു, സാമി, പക്കഗോധായ പലായന്തിയാ കിം സക്കാ കാതു’’ന്തി? സാ ജേതവനേ പാനീയം പിവിത്വാ സത്ഥു സന്തികേ നിസിന്നാ സത്ഥാരാ ‘‘കിം ഉപാസികേ, അയം തേ ഹിതകാമോ സസിനേഹോ ഉപകാരകോ’’തി പുച്ഛിതാ ‘‘ഭന്തേ, അഹം ഏതസ്സ ഹിതകാമാ സസിനേഹാ, അയം പന മയി നിസ്സിനേഹോ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘ഹോതു മാ ചിന്തയി, ഏവം നാമേസ കരോതി. യദാ പന തേ ഗുണം സരതി, തദാ തുയ്ഹമേവ സബ്ബിസ്സരിയം ദേതീ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതമ്പി ഹേട്ഠാ വുത്തസദിസമേവ. ഇധ പന തേസം നിവത്തന്താനം അന്തരാമഗ്ഗേ ലുദ്ദകോ കിലന്തഭാവം ദിസ്വാ ‘‘ദ്വേപി ജനാ ഖാദഥാ’’തി ഏകം പക്കഗോധം അദാസി. രാജധീതാ തം വല്ലിയാ ബന്ധിത്വാ ആദായ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. തേ ഏകം സരം ദിസ്വാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ അസ്സത്ഥമൂലേ നിസീദിംസു. രാജപുത്തോ ‘‘ഗച്ഛ ഭദ്ദേ, സരതോ പദുമിനിപത്തേന ഉദകം ആഹര, മംസം ഖാദിസ്സാമാ’’തി ആഹ. സാ ഗോധം സാഖായ ലഗ്ഗേത്വാ പാനീയത്ഥായ ഗതാ. ഇതരോ സബ്ബം ഗോധം ഖാദിത്വാ അഗ്ഗനങ്ഗുട്ഠം ഗഹേത്വാ പരമ്മുഖോ നിസീദി. സോ തായ പാനീയം ഗഹേത്വാ ആഗതായ ‘‘ഭദ്ദേ, ഗോധാ സാഖായ ഓതരിത്വാ വമ്മികം പാവിസി, അഹം ധാവിത്വാ അഗ്ഗനങ്ഗുട്ഠം അഗ്ഗഹേസിം, ഗഹിതട്ഠാനം ഹത്ഥേയേവ കത്വാ ഛിജ്ജിത്വാ ബിലം പവിട്ഠാ’’തി ആഹ. ‘‘ഹോതു, ദേവ, പക്കഗോധായ പലായന്തിയാ കിം കരിസ്സാമ, ഏഹി ഗച്ഛാമാ’’തി. തേ പാനീയം പിവിത്വാ ബാരാണസിം അഗമംസു.

രാജപുത്തോ രജ്ജം പത്വാ തം അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനമത്തേ ഠപേസി, സക്കാരസമ്മാനോ പനസ്സാ നത്ഥി. ബോധിസത്തോ തസ്സാ സക്കാരം കാരേതുകാമോ രഞ്ഞോ സന്തികേ ഠത്വാ ‘‘നനു മയം അയ്യേ തുമ്ഹാകം സന്തികാ കിഞ്ചി ന ലഭാമ, കിം നോ ന ഓലോകേഥാ’’തി ആഹ. ‘‘താത, അഹമേവ രഞ്ഞോ സന്തികാ കിഞ്ചി ന ലഭാമി, തുയ്ഹം കിം ദസ്സാമി, രാജാപി മയ്ഹം ഇദാനി കിം ദസ്സതി, സോ അരഞ്ഞതോ ആഗമനകാലേ പക്കഗോധം ഏകകോവ ഖാദീ’’തി. ‘‘അയ്യേ, ന ദേവോ ഏവരൂപം കരിസ്സതി, മാ ഏവം അവചുത്ഥാ’’തി. അഥ നം ദേവീ ‘‘തുയ്ഹം തം, താത, ന പാകടം, രഞ്ഞോയേവ മയ്ഹഞ്ച പാകട’’ന്തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൯. ‘‘തദേവ മേ ത്വം വിദിതോ, വനമജ്ഝേ രഥേസഭ;

യസ്സ തേ ഖഗ്ഗബദ്ധസ്സ, സന്നദ്ധസ്സ തിരീടിനോ;

അസ്സത്ഥദുമസാഖായ, പക്കഗോധാ പലായഥാ’’തി.

തത്ഥ തദേവാതി തസ്മിംയേവ കാലേ ‘‘അയം മയ്ഹം അദായകോ’’തി ഏവം ത്വം വിദിതോ. അഞ്ഞേ പന തവ സഭാവം ന ജാനന്തീതി അത്ഥോ. ഖഗ്ഗബദ്ധസ്സാതി ബദ്ധഖഗ്ഗസ്സ. തിരീടിനോതി തിരീടവത്ഥനിവത്ഥസ്സ മഗ്ഗാഗമനകാലേ. പക്കഗോധാതി അങ്ഗാരപക്കാ ഗോധാ പലായഥാതി.

ഏവം രഞ്ഞാ കതദോസം പരിസമജ്ഝേ പാകടം കത്വാ കഥേസി. തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ ‘‘അയ്യേ, ദേവസ്സ അപ്പിയകാലതോ പഭുതി ഉഭിന്നമ്പി അഫാസുകം കത്വാ കസ്മാ ഇധ വസഥാ’’തി വത്വാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൩൦. ‘‘നമേ നമന്തസ്സ ഭജേ ഭജന്തം, കിച്ചാനുകുബ്ബസ്സ കരേയ്യ കിച്ചം;

നാനത്ഥകാമസ്സ കരേയ്യ അത്ഥം, അസമ്ഭജന്തമ്പി ന സമ്ഭജേയ്യ.

൧൩൧. ‘‘ചജേ ചജന്തം വനഥം ന കയിരാ, അപേതചിത്തേന ന സമ്ഭജേയ്യ;

ദിജോ ദുമം ഖീണഫലന്തി ഞത്വാ, അഞ്ഞം സമേക്ഖേയ്യ മഹാ ഹി ലോകോ’’തി.

തത്ഥ നമേ നമന്തസ്സാതി യോ അത്തനി മുദുചിത്തേന നമതി, തസ്സേവ പടിനമേയ്യ. കിച്ചാനുകുബ്ബസ്സാതി അത്തനോ ഉപ്പന്നം കിച്ചം അനുകുബ്ബന്തസ്സേവ. അനത്ഥകാമസ്സാതി അവഡ്ഢികാമസ്സ. വനഥം ന കയിരാതി തസ്മിം ചജന്തേ തണ്ഹാസ്നേഹം ന കരേയ്യ. അപേതചിത്തേനാതി അപഗതചിത്തേന വിരത്തചിത്തേന. ന സമ്ഭജേയ്യാതി ന സമാഗച്ഛേയ്യ. അഞ്ഞം സമേക്ഖേയ്യാതി അഞ്ഞം ഓലോകേയ്യ, യഥാ ദിജോ ഖീണഫലം ദുമം രുക്ഖം ഞത്വാ അഞ്ഞം ഫലഭരിതം രുക്ഖം ഗച്ഛതി, തഥാ ഖീണരാഗം പുരിസം ഞത്വാ അഞ്ഞം സസിനേഹം ഉപഗച്ഛേയ്യാതി അധിപ്പായോ.

രാജാ ബോധിസത്തേ കഥേന്തേ ഏവ തസ്സാ ഗുണം സരിത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, ഏത്തകം കാലം തവ ഗുണം ന സല്ലക്ഖേസിം, പണ്ഡിതസ്സയേവ കഥായ സല്ലക്ഖേസിം, മമ അപരാധം സഹന്തിയാ ഇദം സകലരജ്ജം തുയ്ഹമേവ ദമ്മീ’’തി വത്വാ ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ –

൧൩൨. ‘‘സോ തേ കരിസ്സാമി യഥാനുഭാവം, കതഞ്ഞുതം ഖത്തിയേ പേക്ഖമാനോ;

സബ്ബഞ്ച തേ ഇസ്സരിയം ദദാമി, യസ്സിച്ഛസീ തസ്സ തുവം ദദാമീ’’തി.

തത്ഥ സോതി സോ അഹം. യഥാനുഭാവന്തി യഥാസത്തി യഥാബലം. യസ്സിച്ഛസീതി യസ്സ ഇച്ഛസി, തസ്സ ഇദം രജ്ജം ആദിം കത്വാ യം ത്വം ഇച്ഛസി, തം ദദാമീതി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ രാജാ ദേവിയാ സബ്ബിസ്സരിയം അദാസി, ‘‘ഇമിനാഹം ഏതിസ്സാ ഗുണം സരാപിതോ’’തി പണ്ഡിതസ്സപി മഹന്തം ഇസ്സരിയം അദാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉഭോ ജയമ്പതികാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു.

തദാ ജയമ്പതികാ ഏതരഹി ജയമ്പതികാവ അഹേസും, പണ്ഡിതാമച്ചോ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

പക്കഗോധജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൩൩൪] ൪. രാജോവാദജാതകവണ്ണനാ

ഗവം ചേ തരമാനാനന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ രാജോവാദം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു തേസകുണജാതകേ (ജാ. ൨.൧൭.൧ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി. ഇധ പന സത്ഥാ ‘‘മഹാരാജ, പോരാണകരാജാനോപി പണ്ഡിതാനം കഥം സുത്വാ ധമ്മേന സമേന രജ്ജം കാരേന്താ സഗ്ഗപുരം പൂരയമാനാ ഗമിംസൂ’’തി വത്വാ രഞ്ഞാ യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ സിക്ഖിതസബ്ബസിപ്പോ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ രമണീയേ ഹിമവന്തപദേസേ വനമൂലഫലാഹാരോ വിഹാസി. അഥ രാജാ അഗുണപരിയേസകോ ഹുത്വാ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ മേ കോചി അഗുണം കഥേന്തോ’’തി പരിയേസന്തോ അന്തോജനേ ച ബഹിജനേ ച അന്തോനഗരേ ച ബഹിനഗരേ ച കഞ്ചി അത്തനോ അവണ്ണവാദിം അദിസ്വാ ‘‘ജനപദേ നു ഖോ കഥ’’ന്തി അഞ്ഞാതകവേസേന ജനപദം ചരി. തത്രാപി അവണ്ണവാദിം അപസ്സന്തോ അത്തനോ ഗുണകഥമേവ സുത്വാ ‘‘ഹിമവന്തപദേസേ നു ഖോ കഥ’’ന്തി അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ വിചരന്തോ ബോധിസത്തസ്സ അസ്സമം പത്വാ തം അഭിവാദേത്വാ കതപടിസന്ഥാരോ ഏകമന്തം നിസീദി.

തദാ ബോധിസത്തോ അരഞ്ഞതോ പരിപക്കാനി നിഗ്രോധഫലാനി ആഹരിത്വാ പരിഭുഞ്ജി, താനി ഹോന്തി മധുരാനി ഓജവന്താനി സക്ഖരചുണ്ണസമരസാനി. സോ രാജാനമ്പി ആമന്തേത്വാ ‘‘ഇമം മഹാപുഞ്ഞ, നിഗ്രോധപക്കഫലം ഖാദിത്വാ പാനീയം പിവാ’’തി ആഹ. രാജാ തഥാ കത്വാ ബോധിസത്തം പുച്ഛി ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, ഇമം നിഗ്രോധപക്കം അതി വിയ മധുര’’ന്തി? ‘‘മഹാപുഞ്ഞ, നൂന രാജാ ധമ്മേന സമേന രജ്ജം കാരേതി, തേനേതം മധുരന്തി. രഞ്ഞോ അധമ്മികകാലേ അമധുരം നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹോതീ’’തി. ‘‘ആമ, മഹാപുഞ്ഞ, രാജൂസു അധമ്മികേസു തേലമധുഫാണിതാദീനിപി വനമൂലഫലാനിപി അമധുരാനി ഹോന്തി നിരോജാനി, ന കേവലം ഏതാനി, സകലമ്പി രട്ഠം നിരോജം കസടം ഹോതി. തേസു പന ധമ്മികേസു സബ്ബാനി താനി മധുരാനി ഹോന്തി ഓജവന്താനി, സകലമ്പി രട്ഠം ഓജവന്തമേവ ഹോതീ’’തി. രാജാ ‘‘ഏവം ഭവിസ്സതി, ഭന്തേ’’തി അത്തനോ രാജഭാവം അജാനാപേത്വാവ ബോധിസത്തം വന്ദിത്വാ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ ‘‘താപസസ്സ വചനം വീമംസിസ്സാമീ’’തി അധമ്മേന രജ്ജം കാരേത്വാ ‘‘ഇദാനി ജാനിസ്സാമീ’’തി കിഞ്ചി കാലം വീതിനാമേത്വാ പുന തത്ഥ ഗന്ത്വാ തം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

ബോധിസത്തോപിസ്സ തഥേവ വത്വാ നിഗ്രോധപക്കം അദാസി, തം തസ്സ തിത്തകരസം അഹോസി. രാജാ ‘‘അമധുരം നിരസ’’ന്തി സഹ ഖേളേന ഛഡ്ഡേത്വാ ‘‘തിത്തകം, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ ‘‘മഹാപുഞ്ഞ, നൂന രാജാ അധമ്മികോ ഭവിസ്സതി. രാജൂനഞ്ഹി അധമ്മികകാലേ അരഞ്ഞേ ഫലാഫലം ആദിം കത്വാ സബ്ബം അമധുരം നിരോജം ജാത’’ന്തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൩൩. ‘‘ഗവേ ചേ തരമാനാനം, ജിമ്ഹം ഗച്ഛതി പുങ്ഗവോ;

സബ്ബാ താ ജിമ്ഹം ഗച്ഛന്തി, നേത്തേ ജിമ്ഹം ഗതേ സതി.

൧൩൪. ‘‘ഏവമേവ മനുസ്സേസു, യോ ഹോതി സേട്ഠസമ്മതോ;

സോ ചേ അധമ്മം ചരതി, പഗേവ ഇതരാ പജാ;

സബ്ബം രട്ഠം ദുഖം സേതി, രാജാ ചേ ഹോതി അധമ്മികോ.

൧൩൫. ‘‘ഗവം ചേ തരമാനാനം, ഉജും ഗച്ഛതി പുങ്ഗവോ;

സബ്ബാ ഗാവീ ഉജും യന്തി, നേത്തേ ഉജും ഗതേ സതി.

൧൩൬. ‘‘ഏവമേവ മനുസ്സേസു, യോ ഹോതി സേട്ഠസമ്മതോ;

സോ സചേ ധമ്മം ചരതി, പഗേവ ഇതരാ പജാ;

സബ്ബം രട്ഠം സുഖം സേതി, രാജാ ചേ ഹോതി ധമ്മികോ’’തി.

തത്ഥ ഗവന്തി ഗുന്നം. തരമാനാനന്തി നദിം ഓതരന്താനം. ജിമ്ഹന്തി കുടിലം വങ്കം. നേത്തേതി നായകേ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തേ ഗവജേട്ഠകേ ഉസഭേ പുങ്ഗവേ. പഗേവ ഇതരാ പജാതി ഇതരേ സത്താ പുരേതരമേവ അധമ്മം ചരന്തീതി അത്ഥോ. ദുഖം സേതീതി ന കേവലം സേതി, ചതൂസുപി ഇരിയാപഥേസു ദുക്ഖമേവ വിന്ദതി. അധമ്മികോതി യദി രാജാ ഛന്ദാദിഅഗതിഗമനവസേന അധമ്മികോ ഹോതി. സുഖം സേതീതി സചേ രാജാ അഗതിഗമനം പഹായ ധമ്മികോ ഹോതി, സബ്ബം രട്ഠം ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു സുഖപ്പത്തമേവ ഹോതീതി.

രാജാ ബോധിസത്തസ്സ ധമ്മം സുത്വാ അത്തനോ രാജഭാവം ജാനാപേത്വാ ‘‘ഭന്തേ, പുബ്ബേ നിഗ്രോധപക്കം അഹമേവ മധുരം കത്വാ തിത്തകം അകാസിം, ഇദാനി പുന മധുരം കരിസ്സാമീ’’തി ബോധിസത്തം വന്ദിത്വാ നഗരം ഗന്ത്വാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേന്തോ സബ്ബം പടിപാകതികം അകാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, താപസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

രാജോവാദജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൩൩൫] ൫. ജമ്ബുകജാതകവണ്ണനാ

ബ്രഹാ പവഡ്ഢകായോ സോതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തസ്സ സുഗതാലയകരണം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതമേവ, അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപോ. സത്ഥാരാ ‘‘സാരിപുത്ത, ദേവദത്തോ തുമ്ഹേ ദിസ്വാ കിം അകാസീ’’തി വുത്തോ ഥേരോ ആഹ ‘‘ഭന്തേ, സോ തുമ്ഹാകം അനുകരോന്തോ മമ ഹത്ഥേ ബീജനിം ദത്വാ നിപജ്ജി. അഥ നം കോകാലികോ ഉരേ ജണ്ണുനാ പഹരി, ഇതി സോ തുമ്ഹാകം അനുകരോന്തോ ദുക്ഖം അനുഭവീ’’തി. തം സുത്വാ സത്ഥാ ‘‘ന ഖോ, സാരിപുത്ത, ദേവദത്തോ ഇദാനേവ മമ അനുകരോന്തോ ദുക്ഖം അനുഭോതി, പുബ്ബേപേസ അനുഭോസിയേവാ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സീഹയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ ഹിമവന്തേ ഗുഹായം വസന്തോ ഏകദിവസം മഹിംസം വധിത്വാ മംസം ഖാദിത്വാ പാനീയം പിവിത്വാ ഗുഹം ആഗച്ഛതി. ഏകോ സിങ്ഗാലോ തം ദിസ്വാ പലായിതും അസക്കോന്തോ ഉരേന നിപജ്ജി, ‘‘കിം ജമ്ബുകാ’’തി ച വുത്തേ ‘‘ഉപട്ഠഹിസ്സാമി തം, ഭദ്ദന്തേ’’തി ആഹ. സീഹോ ‘‘തേന ഹി ഏഹീ’’തി തം അത്തനോ വസനട്ഠാനം നേത്വാ ദിവസേ ദിവസേ മംസം ആഹരിത്വാ പോസേസി. തസ്സ സീഹവിഘാസേന ഥൂലസരീരതം പത്തസ്സ ഏകദിവസം മാനോ ഉപ്പജ്ജി. സോ സീഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ ‘‘അഹം, സാമി, നിച്ചകാലം തുമ്ഹാകം പലിബോധോ, തുമ്ഹേ നിച്ചം മംസം ആഹരിത്വാ മം പോസേഥ, അജ്ജ തുമ്ഹേ ഇധേവ ഹോഥ, അഹം ഏകം വാരണം വധിത്വാ മംസം ഖാദിത്വാ തുമ്ഹാകമ്പി ആഹരിസ്സാമീ’’തി. സീഹോ ‘‘മാ തേ, ജമ്ബുക, ഏതം രുച്ചി, ന ത്വം വാരണം വധിത്വാ മംസഖാദകയോനിയം നിബ്ബത്തോ, അഹം തേ വാരണം വധിത്വാ ദസ്സാമി, വാരണോ നാമ മഹാകായോ പവഡ്ഢകായോ, മാ വാരണം ഗണ്ഹി, മമ വചനം കരോഹീ’’തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ.

൧൩൭. ‘‘ബ്രഹാ പവഡ്ഢകായോ സോ, ദീഘദാഠോ ച ജമ്ബുക;

ന ത്വം തത്ഥ കുലേ ജാതോ, യത്ഥ ഗണ്ഹന്തി കുഞ്ജര’’ന്തി.

തത്ഥ ബ്രഹാതി മഹന്തോ. പവഡ്ഢകായോതി ഉദ്ധം ഉഗ്ഗതകായോ. ദീഘദാഠോതി ദീഘദന്തോ തേഹി ദന്തേഹി തുമ്ഹാദിസേ പഹരിത്വാ ജീവിതക്ഖയേ പാപേതി. യത്ഥാതി യസ്മിം സീഹകുലേ ജാതാ മത്തവാരണം ഗണ്ഹന്തി, ത്വം ന തത്ഥ ജാതോ, സിങ്ഗാലകുലേ പന ജാതോസീതി അത്ഥോ.

സിങ്ഗാലോ സീഹേന വാരിതോയേവ ഗുഹാ നിക്ഖമിത്വാ തിക്ഖത്തും ‘‘ബുക്ക ബുക്കാ’’തി സിങ്ഗാലികം നദം നദിത്വാ പബ്ബതകൂടേ ഠിതോ പബ്ബതപാദം ഓലോകേന്തോ ഏകം കാളവാരണം പബ്ബതപാദേന ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ഉല്ലങ്ഘിത്വാ ‘‘തസ്സ കുമ്ഭേ പതിസ്സാമീ’’തി പരിവത്തിത്വാ പാദമൂലേ പതി. വാരണോ പുരിമപാദം ഉക്ഖിപിത്വാ തസ്സ മത്ഥകേ പതിട്ഠാപേസി, സീസം ഭിജ്ജിത്വാ ചുണ്ണവിചുണ്ണം ജാതം. സോ തത്ഥേവ അനുത്ഥുനന്തോ സയി, വാരണോ കോഞ്ചനാദം കരോന്തോ പക്കാമി. ബോധിസത്തോ ഗന്ത്വാ പബ്ബതമത്ഥകേ ഠിതോ തം വിനാസപ്പത്തം ദിസ്വാ ‘‘അത്തനോ മാനം നിസ്സായ നട്ഠോ സിങ്ഗാലോ’’തി തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൩൮. ‘‘അസീഹോ സീഹമാനേന, യോ അത്താനം വികുബ്ബതി;

കോത്ഥൂവ ഗജമാസജ്ജ, സേതി ഭൂമ്യാ അനുത്ഥുനം.

൧൩൯. ‘‘യസസ്സിനോ ഉത്തമപുഗ്ഗലസ്സ, സഞ്ജാതഖന്ധസ്സ മഹബ്ബലസ്സ;

അസമേക്ഖിയ ഥാമബലൂപപത്തിം, സ സേതി നാഗേന ഹതോയം ജമ്ബുകോ.

൧൪൦. ‘‘യോ ചീധ കമ്മം കുരുതേ പമായ, ഥാമബ്ബലം അത്തനി സംവിദിത്വാ;

ജപ്പേന മന്തേന സുഭാസിതേന, പരിക്ഖവാ സോ വിപുലം ജിനാതീ’’തി.

തത്ഥ വികുബ്ബതീതി പരിവത്തേതി. കോത്ഥൂവാതി സിങ്ഗാലോ വിയ. അനുത്ഥുനന്തി അനുത്ഥുനന്തോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ അയം കോത്ഥു മഹന്തം ഗജം പത്വാ അനുത്ഥുനന്തോ ഭൂമിയം സേതി, ഏവം യോ അഞ്ഞോ ദുബ്ബലോ ബലവതാ വിഗ്ഗഹം കരോതി, സോപി ഏവരൂപോവ ഹോതീതി.

യസസ്സിനോതി ഇസ്സരിയവതോ. ഉത്തമപുഗ്ഗലസ്സാതി കായബലേന ച ഞാണബലേന ച ഉത്തമപുഗ്ഗലസ്സ. സഞ്ജാതഖന്ധസ്സാതി സുസണ്ഠിതമഹാഖന്ധസ്സ. മഹബ്ബലസ്സാതി മഹാഥാമസ്സ. ഥാമബലൂപപത്തിന്തി ഏവരൂപസ്സ സീഹസ്സ ഥാമസങ്ഖാതം ബലഞ്ചേവ സീഹജാതിസങ്ഖാതം ഉപപത്തിഞ്ച അജാനിത്വാ, കായഥാമഞ്ച ഞാണബലഞ്ച സീഹഉപപത്തിഞ്ച അജാനിത്വാതി അത്ഥോ. സ സേതീതി അത്താനമ്പി സീഹേന സദിസം മഞ്ഞമാനോ, സോ അയം ജമ്ബുകോ നാഗേന ഹതോ മതസയനം സേതി.

പമായാതി പമിനിത്വാ ഉപപരിക്ഖിത്വാ. ‘‘പമാണാ’’തിപി പാഠോ, അത്തനോ പമാണം ഗഹേത്വാ യോ അത്തനോ പമാണേന കമ്മം കുരുതേതി അത്ഥോ. ഥാമബ്ബലന്തി ഥാമസങ്ഖാതം ബലം, കായഥാമഞ്ച ഞാണബലഞ്ചാതിപി അത്ഥോ. ജപ്പേനാതി ജപേന, അജ്ഝേനേനാതി അത്ഥോ. മന്തേനാതി അഞ്ഞേഹി പണ്ഡിതേഹി സദ്ധിം മന്തേത്വാ കരണേന. സുഭാസിതേനാതി സച്ചാദിഗുണയുത്തേന അനവജ്ജവചനേന. പരിക്ഖവാതി പരിക്ഖാസമ്പന്നോ. സോ വിപുലം ജിനാതീതി യോ ഏവരൂപോ ഹോതി, യം കിഞ്ചി കമ്മം കുരുമാനോ അത്തനോ ഥാമഞ്ച ബലഞ്ച ഞത്വാ ജപ്പമന്തവസേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ സുഭാസിതം ഭാസന്തോ കരോതി, സോ വിപുലം മഹന്തം അത്ഥം ജിനാതി ന പരിഹായതീതി.

ഏവം ബോധിസത്തോ ഇമാഹി തീഹി ഗാഥാഹി ഇമസ്മിം ലോകേ കത്തബ്ബയുത്തകം കമ്മം കഥേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സിങ്ഗാലോ ദേവദത്തോ അഹോസി, സീഹോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ജമ്ബുകജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൩൩൬] ൬. ബ്രഹാഛത്തജാതകവണ്ണനാ

തിണം തിണന്തി ലപസീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കുഹകഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. പച്ചുപ്പന്നവത്ഥു കഥിതമേവ.

അതീതേ പന ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അത്ഥധമ്മാനുസാസകോ അമച്ചോ അഹോസി. ബാരാണസിരാജാ മഹതിയാ സേനായ കോസലരാജാനം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ സാവത്ഥിം പത്വാ യുദ്ധേന നഗരം പവിസിത്വാ രാജാനം ഗണ്ഹി. കോസലരഞ്ഞോ പന പുത്തോ ഛത്തോ നാമ കുമാരോ അത്ഥി. സോ അഞ്ഞാതകവേസേന നിക്ഖമിത്വാ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ തയോ വേദേ ച അട്ഠാരസ സിപ്പാനി ച ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തക്കസിലതോ നിക്ഖമ്മ സബ്ബസമയസിപ്പാനി സിക്ഖന്തോ ഏകം പച്ചന്തഗാമം പാപുണി. തം നിസ്സായ പഞ്ചസതതാപസാ അരഞ്ഞേ പണ്ണസാലാസു വസന്തി. കുമാരോ തേ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഇമേസമ്പി സന്തികേ കിഞ്ചി സിക്ഖിസ്സാമീ’’തി പബ്ബജിത്വാ യം തേ ജാനന്തി, തം സബ്ബം ഉഗ്ഗണ്ഹി. സോ അപരഭാഗേ ഗണസത്ഥാ ജാതോ.

അഥേകദിവസം ഇസിഗണം ആമന്തേത്വാ ‘‘മാരിസാ, കസ്മാ മജ്ഝിമദേസം ന ഗച്ഛഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘മാരിസ, മജ്ഝിമദേസേ മനുസ്സാ നാമ പണ്ഡിതാ, തേ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, അനുമോദനം കാരാപേന്തി, മങ്ഗലം ഭണാപേന്തി, അസക്കോന്തേ ഗരഹന്തി, മയം തേന ഭയേന ന ഗച്ഛാമാ’’തി. ‘‘മാ തുമ്ഹേ ഭായഥ, അഹമേതം സബ്ബം കരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛാമാ’’തി സബ്ബേ അത്തനോ അത്തനോ ഖാരിവിവിധമാദായ അനുപുബ്ബേന ബാരാണസിം പത്താ. ബാരാണസിരാജാപി കോസലരജ്ജം അത്തനോ ഹത്ഥഗതം കത്വാ തത്ഥ രാജയുത്തേ ഠപേത്വാ സയം തത്ഥ വിജ്ജമാനം ധനം ഗഹേത്വാ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ ഉയ്യാനേ ലോഹചാടിയോ പൂരാപേത്വാ നിദഹിത്വാ തസ്മിം സമയേ ബാരാണസിയമേവ വസതി. അഥ തേ ഇസയോ രാജുയ്യാനേ രത്തിം വസിത്വാ പുനദിവസേ നഗരം ഭിക്ഖായ പവിസിത്വാ രാജദ്വാരം അഗമംസു. രാജാ തേസം ഇരിയാപഥേസ്സു പസീദിത്വാ പക്കോസാപേത്വാ മഹാതലേ നിസീദാപേത്വാ യാഗുഖജ്ജകം ദത്വാ യാവ ഭത്തകാലാ തം തം പഞ്ഹം പുച്ഛി. ഛത്തോ രഞ്ഞോ ചിത്തം ആരാധേന്തോ സബ്ബപഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ വിചിത്രം അനുമോദനം അകാസി. രാജാ സുട്ഠുതരം പസന്നോ പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ സബ്ബേപി തേ ഉയ്യാനേ വാസാപേസി.

ഛത്തോ നിധിഉദ്ധരണമന്തം ജാനാതി. സോ തത്ഥ വസന്തോ ‘‘കഹം നു ഖോ ഇമിനാ മമ പിതു സന്തകം ധനം നിദഹിത’’ന്തി മന്തം പരിവത്തേത്വാ ഓലോകേന്തോ ഉയ്യാനേ നിദഹിതഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഇദം ധനം ഗഹേത്വാ മമ രജ്ജം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ താപസേ ആമന്തേത്വാ ‘‘മാരിസാ, അഹം കോസലരഞ്ഞോ പുത്തോ, ബാരാണസിരഞ്ഞാ അമ്ഹാകം രജ്ജേ ഗഹിതേ അഞ്ഞാതകവേസേന നിക്ഖമിത്വാ ഏത്തകം കാലം അത്തനോ ജീവിതം അനുരക്ഖിം, ഇദാനി കുലസന്തകം ധനം ലദ്ധം, അഹം ഏതം ആദായ ഗന്ത്വാ അത്തനോ രജ്ജം ഗണ്ഹിസ്സാമി, തുമ്ഹേ കിം കരിസ്സഥാ’’തി ആഹ. ‘‘മയമ്പി തയാവ സദ്ധിം ഗമിസ്സാമാ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി മഹന്തേ മഹന്തേ ചമ്മപസിബ്ബകേ കാരേത്വാ രത്തിഭാഗേ ഭൂമിം ഖണിത്വാ ധനചാടിയോ ഉദ്ധരിത്വാ പസിബ്ബകേസു ധനം പക്ഖിപിത്വാ ചാടിയോ തിണസ്സ പൂരാപേത്വാ പഞ്ച ച ഇസിസതാനി അഞ്ഞേ ച മനുസ്സേ ധനം ഗാഹാപേത്വാ പലായിത്വാ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ സബ്ബേ രാജയുത്തേ ഗാഹാപേത്വാ രജ്ജം ഗഹേത്വാ പാകാരഅട്ടാലകാദിപടിസങ്ഖരണം കാരാപേത്വാ പുന സപത്തരഞ്ഞാ യുദ്ധേന അഗ്ഗഹേതബ്ബം കത്വാ നഗരം അജ്ഝാവസതി. ബാരാണസിരഞ്ഞോപി ‘‘താപസാ ഉയ്യാനതോ ധനം ഗഹേത്വാ പലാതാ’’തി ആരോചയിംസു. സോ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ ചാടിയോ വിവരാപേത്വാ തിണമേവ പസ്സി, തസ്സ ധനം നിസ്സായ മഹന്തോ സോകോ ഉപ്പജ്ജി. സോ നഗരം ഗന്ത്വാ ‘‘തിണം തിണ’’ന്തി വിപ്പലപന്തോ ചരതി, നാസ്സ കോചി സോകം നിബ്ബാപേതും സക്കോതി.

ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി ‘‘രഞ്ഞോ മഹന്തോ സോകോ, വിപ്പലപന്തോ ചരതി, ഠപേത്വാ ഖോ പന മം നാസ്സ അഞ്ഞോ കോചി സോകം വിനോദേതും സമത്ഥോ, നിസ്സോകം നം കരിസ്സാമീ’’തി. സോ ഏകദിവസം തേന സദ്ധിം സുഖനിസിന്നോ തസ്സ വിപ്പലപനകാലേ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൪൧. ‘‘തിണം തിണന്തി ലപസി, കോ നു തേ തിണമാഹരി;

കിം നു തേ തിണകിച്ചത്ഥി, തിണമേവ പഭാസസീ’’തി.

തത്ഥ കിം നു തേ തിണകിച്ചത്ഥീതി കിം നു തവ തിണേന കിച്ചം കാതബ്ബം അത്ഥി. തിണമേവ പഭാസസീതി ത്വഞ്ഹി കേവലം ‘‘തിണം തിണ’’ന്തി തിണമേവ പഭാസസി, ‘‘അസുകതിണം നാമാ’’തി ന കഥേസി, തിണനാമം താവസ്സ കഥേഹി ‘‘അസുകതിണം നാമാ’’തി, മയം തേ ആഹരിസ്സാമ, അഥ പന തേ തിണേനത്ഥോ നത്ഥി, നിക്കാരണാ മാ വിപ്പലപീതി.

തം സുത്വാ രാജാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൪൨. ‘‘ഇധാഗമാ ബ്രഹ്മചാരീ, ബ്രഹാ ഛത്തോ ബഹുസ്സുതോ;

സോ മേ സബ്ബം സമാദായ, തിണം നിക്ഖിപ്പ ഗച്ഛതീ’’തി.

തത്ഥ ബ്രഹാതി ദീഘോ. ഛത്തോതി തസ്സ നാമം. സബ്ബം സമാദായാതി സബ്ബം ധനം ഗഹേത്വാ. തിണം നിക്ഖിപ്പ ഗച്ഛതീതി ചാടീസു തിണം നിക്ഖിപിത്വാ ഗതോതി ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ.

തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൪൩. ‘‘ഏവേതം ഹോതി കത്തബ്ബം, അപ്പേന ബഹുമിച്ഛതാ;

സബ്ബം സകസ്സ ആദാനം, അനാദാനം തിണസ്സ ചാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – അപ്പേന തിണേന ബഹുധനം ഇച്ഛതാ ഏവം ഏതം കത്തബ്ബം ഹോതി, യദിദം പിതു സന്തകത്താ സകസ്സ ധനസ്സ സബ്ബം ആദാനം അഗയ്ഹൂപഗസ്സ തിണസ്സ ച അനാദാനം. ഇതി, മഹാരാജ, സോ ബ്രഹാ ഛത്തോ ഗഹേതബ്ബയുത്തകം അത്തനോ പിതു സന്തകം ധനം ഗഹേത്വാ അഗ്ഗഹേതബ്ബയുത്തകം തിണം ചാടീസു പക്ഖിപിത്വാ ഗതോ, തത്ഥ കാ പരിദേവനാതി.

തം സുത്വാ രാജാ ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ –

൧൪൪. ‘‘സീലവന്തോ ന കുബ്ബന്തി, ബാലോ സീലാനി കുബ്ബതി;

അനിച്ചസീലം ദുസ്സീല്യം, കിം പണ്ഡിച്ചം കരിസ്സതീ’’തി.

തത്ഥ സീലവന്തോതി യേ സീലസമ്പന്നാ ബ്രഹ്മചാരയോ, തേ ഏവരൂപം ന കുബ്ബന്തി. ബാലോ സീലാനി കുബ്ബതീതി ബാലോ പന ദുരാചാരോ ഏവരൂപാനി അത്തനോ അനാചാരസങ്ഖാതാനി സീലാനി കരോതി. അനിച്ചസീലന്തി അദ്ധുവേന ദീഘരത്തം അപ്പവത്തേന സീലേന സമന്നാഗതം. ദുസ്സീല്യന്തി ദുസ്സീലം. കിം പണ്ഡിച്ചം കരിസ്സതീതി ഏവരൂപം പുഗ്ഗലം ബാഹുസച്ചപരിഭാവിതം പണ്ഡിച്ചം കിം കരിസ്സതി കിം സമ്പാദേസ്സതി, വിപത്തിമേവസ്സ കരിസ്സതീതി. തം ഗരഹന്തോ വത്വാ സോ തായ ബോധിസത്തസ്സ കഥായ നിസ്സോകോ ഹുത്വാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ബ്രഹാഛത്തോ കുഹകഭിക്ഖു അഹോസി, പണ്ഡിതാമച്ചോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ബ്രഹാഛത്തജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൩൩൭] ൭. പീഠജാതകവണ്ണനാ

ന തേ പീഠമദായിമ്ഹാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര ജനപദതോ ജേതവനം ഗന്ത്വാ പത്തചീവരം പടിസാമേത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ സാമണേരദഹരേ പുച്ഛി ‘‘ആവുസോ, സാവത്ഥിയം ആഗന്തുകഭിക്ഖൂനം കേ ഉപകാരകാ’’തി. ‘‘ആവുസോ, അനാഥപിണ്ഡികോ നാമ മഹാസേട്ഠി, വിസാഖാ നാമ മഹാഉപാസികാ ഏതേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഉപകാരകാ മാതാപിതുട്ഠാനിയാ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി പുനദിവസേ പാതോവ ഏകഭിക്ഖുസ്സപി അപവിട്ഠകാലേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഘരദ്വാരം അഗമാസി. തം അവേലായ ഗതത്താ കോചി ന ഓലോകേസി. സോ തതോ കിഞ്ചി അലഭിത്വാ വിസാഖായ ഘരദ്വാരം ഗതോ. തത്രാപി അതിപാതോവ ഗതത്താ കിഞ്ചി ന ലഭി. സോ തത്ഥ തത്ഥ വിചരിത്വാ പുനാഗച്ഛന്തോ യാഗുയാ നിട്ഠിതായ ഗതോ, പുനപി തത്ഥ തത്ഥ വിചരിത്വാ ഭത്തേ നിട്ഠിതേ ഗതോ. സോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ‘‘ദ്വേപി കുലാനി അസ്സദ്ധാനി അപ്പസന്നാനി ഏവ, ഇമേ ഭിക്ഖൂ പന ‘സദ്ധാനി പസന്നാനീ’തി കഥേന്തീ’’തി താനി കുലാനി പരിഭവന്തോ ചരതി.

അഥേകദിവസം ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, അസുകോ കിര ജാനപദോ ഭിക്ഖു അതികാലസ്സേവ കുലദ്വാരം ഗതോ ഭിക്ഖം അലഭിത്വാ കുലാനി പരിഭവന്തോ ചരതീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ തം ഭിക്ഖും പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ഭിക്ഖൂ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘കസ്മാ ത്വം ഭിക്ഖു കുജ്ഝസി, പുബ്ബേ അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ താപസാപി താവ കുലദ്വാരം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖം അലഭിത്വാ ന കുജ്ഝിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അപരഭാഗേ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തേ ചിരം വസിത്വാ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ ബാരാണസിം പത്വാ ഉയ്യാനേ വസിത്വാ പുനദിവസേ നഗരം ഭിക്ഖായ പാവിസി. തദാ ബാരാണസിസേട്ഠി സദ്ധോ ഹോതി പസന്നോ. ബോധിസത്തോ ‘‘കതരം കുലഘരം സദ്ധ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സേട്ഠിഘര’’ന്തി സുത്വാ സേട്ഠിനോ ഘരദ്വാരം അഗമാസി. തസ്മിം ഖണേ സേട്ഠി രാജുപട്ഠാനം ഗതോ, മനുസ്സാപി നം ന പസ്സിംസു, സോ നിവത്തിത്വാ ഗച്ഛതി. അഥ നം സേട്ഠി രാജകുലതോ നിവത്തന്തോ ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ ഭിക്ഖാഭാജനം ഗഹേത്വാ ഘരം നേത്വാ നിസീദാപേത്വാ പാദധോവനതേലമക്ഖനയാഗുഖജ്ജകാദീഹി സന്തപ്പേത്വാ അന്തരാഭത്തേ കിഞ്ചി കാരണം അപുച്ഛിത്വാ കതഭത്തകിച്ചം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ഘരദ്വാരം ആഗതാ നാമ യാചകാ വാ ധമ്മികസമണബ്രാഹ്മണാ വാ സക്കാരസമ്മാനം അലഭിത്വാ ഗതപുബ്ബാ നാമ നത്ഥി, തുമ്ഹേ പന അജ്ജ അമ്ഹാകം ദാരകേഹി അദിട്ഠത്താ ആസനം വാ പാനീയം വാ പാദധോവനം വാ യാഗുഭത്തം വാ അലഭിത്വാവ ഗതാ, അയം അമ്ഹാകം ദോസോ, തം നോ ഖമിതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൪൫. ‘‘ന തേ പീഠമദായിമ്ഹാ, ന പാനം നപി ഭോജനം;

ബ്രഹ്മചാരി ഖമസ്സു മേ, ഏതം പസ്സാമി അച്ചയ’’ന്തി.

തത്ഥ ന തേ പീഠമദായിമ്ഹാതി പീഠമ്പി തേ ന ദാപയിമ്ഹ.

തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൪൬. ‘‘നേവാഭിസജ്ജാമി ന ചാപി കുപ്പേ, ന ചാപി മേ അപ്പിയമാസി കിഞ്ചി;

അഥോപി മേ ആസി മനോവിതക്കോ, ഏതാദിസോ നൂന കുലസ്സ ധമ്മോ’’തി.

തത്ഥ നേവാഭിസജ്ജാമീതി നേവ ലഗ്ഗാമി. ഏതാദിസോതി ‘‘ഇമസ്സ കുലസ്സ ഏതാദിസോ നൂന സഭാവോ, അദായകവംസോ ഏസ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം മേ മനോവിതക്കോ ഉപ്പന്നോ.

തം സുത്വാ സേട്ഠി ഇതരാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൪൭. ‘‘ഏസസ്മാകം കുലേ ധമ്മോ, പിതുപിതാമഹോ സദാ;

ആസനം ഉദകം പജ്ജം, സബ്ബേതം നിപദാമസേ.

൧൪൮. ‘‘ഏസസ്മാകം കുലേ ധമ്മോ, പിതുപിതാമഹോ സദാ;

സക്കച്ചം ഉപതിട്ഠാമ, ഉത്തമം വിയ ഞാതക’’ന്തി.

തത്ഥ ധമ്മോതി സഭാവോ. പിതുപിതാമഹോതി പിതൂനഞ്ച പിതാമഹാനഞ്ച സന്തകോ. ഉദകന്തി പാദധോവനഉദകം. പജ്ജന്തി പാദമക്ഖനതേലം. സബ്ബേതന്തി സബ്ബം ഏതം. നിപദാമസേതി നികാരപകാരാ ഉപസഗ്ഗാ, ദാമസേതി അത്ഥോ, ദദാമാതി വുത്തം ഹോതി. ഇമിനാ യാവ സത്തമാ കുലപരിവട്ടാ ദായകവംസോ അമ്ഹാകം വംസോതി ദസ്സേതി. ഉത്തമം വിയ ഞാതകന്തി മാതരം വിയ പിതരം വിയ ച മയം ധമ്മികം സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ ദിസ്വാ സക്കച്ചം സഹത്ഥേന ഉപട്ഠഹാമാതി അത്ഥോ.

ബോധിസത്തോ പന കതിപാഹം ബാരാണസിസേട്ഠിനോ ധമ്മം ദേസേന്തോ തത്ഥ വസിത്വാ പുന ഹിമവന്തമേവ ഗന്ത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ സോ ഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. തദാ ബാരാണസിസേട്ഠി ആനന്ദോ അഹോസി, താപസോ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

പീഠജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൩൩൮] ൮. ഥുസജാതകവണ്ണനാ

വിദിതം ഥുസന്തി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ അജാതസത്തും ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്മിം കിര മാതുകുച്ഛിഗതേ തസ്സ മാതു കോസലരാജധീതായ ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞോ ദക്ഖിണജാണുലോഹിതപിവനദോഹളോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പണ്ഡു അഹോസി. സാ പരിചാരികാഹി പുച്ഛിതാ താസം തമത്ഥം ആരോചേസി. രാജാപി സുത്വാ നേമിത്തകേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ദേവിയാ കിര ഏവരൂപോ ദോഹളോ ഉപ്പന്നോ, തസ്സ കാ നിപ്ഫത്തീ’’തി പുച്ഛി. നേമിത്തകാ ‘‘ദേവിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തകസത്തോ തുമ്ഹേ മാരേത്വാ രജ്ജം ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി ആഹംസു. രാജാ ‘‘സചേ മമ പുത്തോ മം മാരേത്വാ രജ്ജം ഗണ്ഹിസ്സതി, കോ ഏത്ഥ ദോസോ’’തി ദക്ഖിണജാണും സത്ഥേന ഫാലാപേത്വാ ലോഹിതം സുവണ്ണതട്ടകേന ഗാഹാപേത്വാ ദേവിയാ പായേസി. സാ ചിന്തേസി ‘‘സചേ മമ കുച്ഛിയം നിബ്ബത്തോ പുത്തോ പിതരം മാരേസ്സതി, കിം മേ തേനാ’’തി. സാ ഗബ്ഭപാതനത്ഥം കുച്ഛിം മദ്ദാപേസി.

രാജാ ഞത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ മയ്ഹം കിര പുത്തോ മം മാരേത്വാ രജ്ജം ഗണ്ഹിസ്സതി, ന ഖോ പനാഹം അജരോ അമരോ, പുത്തമുഖം പസ്സിതും മേ ദേഹി, മാ ഇതോ പഭുതി ഏവരൂപം കമ്മം അകാസീ’’തി ആഹ. സാ തതോ പട്ഠായ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ കുച്ഛിം മദ്ദാപേസി. രാജാ ഞത്വാ തതോ പട്ഠായ ഉയ്യാനഗമനം നിവാരേസി. സാ പരിപുണ്ണഗബ്ഭാ പുത്തം വിജായി. നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ചസ്സ അജാതസ്സേവ പിതു സത്തുഭാവതോ ‘‘അജാതസത്തു’’ത്വേവ നാമമകംസു. തസ്മിം കുമാരപരിഹാരേന വഡ്ഢന്തേ സത്ഥാ ഏകദിവസം പഞ്ചസതഭിക്ഖുപരിവുതോ രഞ്ഞോ നിവേസനം ഗന്ത്വാ നിസീദി. രാജാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയഭോജനീയേന പരിവിസിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ നിസീദി. തസ്മിം ഖണേ കുമാരം മണ്ഡേത്വാ രഞ്ഞോ അദംസു. രാജാ ബലവസിനേഹേന പുത്തം ഗഹേത്വാ ഊരുമ്ഹി നിസീദാപേത്വാ പുത്തഗതേന പേമേന പുത്തമേവ മമായന്തോ ന ധമ്മം സുണാതി. സത്ഥാ തസ്സ പമാദഭാവം ഞത്വാ ‘‘മഹാരാജ, പുബ്ബേ രാജാനോ പുത്തേ ആസങ്കമാനാ പടിച്ഛന്നേ കാരേത്വാ ‘അമ്ഹാകം അച്ചയേന നീഹരിത്വാ രജ്ജേ പതിട്ഠാപേയ്യാഥാ’തി ആണാപേസു’’ന്തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തക്കസിലായം ദിസാപാമോക്ഖആചരിയോ ഹുത്വാ ബഹൂ രാജകുമാരേ ച ബ്രാഹ്മണകുമാരേ ച സിപ്പം വാചേസി. ബാരാണസിരഞ്ഞോപി പുത്തോ സോളസവസ്സകാലേ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തയോ വേദേ ച സബ്ബസിപ്പാനി ച ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പരിപുണ്ണസിപ്പോ ആചരിയം ആപുച്ഛി. ആചരിയോ അങ്ഗവിജ്ജാവസേന തം ഓലോകേന്തോ ‘‘ഇമസ്സ പുത്തം നിസ്സായ അന്തരായോ പഞ്ഞായതി, തമഹം അത്തനോ ആനുഭാവേന ഹരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ചതസ്സോ ഗാഥാ ബന്ധിത്വാ രാജകുമാരസ്സ അദാസി, ഏവഞ്ച പന തം വദേസി ‘‘താത, പഠമം ഗാഥം രജ്ജേ പതിട്ഠായ തവ പുത്തസ്സ സോളസവസ്സകാലേ ഭത്തം ഭുഞ്ജന്തോ വദേയ്യാസി, ദുതിയം മഹാഉപട്ഠാനകാലേ, തതിയം പാസാദം അഭിരുഹമാനോ സോപാനസീസേ ഠത്വാ, ചതുത്ഥം സയനസിരിഗബ്ഭം പവിസന്തോ ഉമ്മാരേ ഠത്വാ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ആചരിയം വന്ദിത്വാ ഗതോ ഓപരജ്ജേ പതിട്ഠായ പിതു അച്ചയേന രജ്ജേ പതിട്ഠാസി. തസ്സ പുത്തോ സോളസവസ്സകാലേ രഞ്ഞോ ഉയ്യാനകീളാദീനം അത്ഥായ നിക്ഖമന്തസ്സ സിരിവിഭവം ദിസ്വാ പിതരം മാരേത്വാ രജ്ജം ഗഹേതുകാമോ ഹുത്വാ അത്തനോ ഉപട്ഠാകാനം കഥേസി. തേ ‘‘സാധു ദേവ, മഹല്ലകകാലേ ലദ്ധേന ഇസ്സരിയേന കോ അത്ഥോ, യേന കേനചി ഉപായേന രാജാനം മാരേത്വാ രജ്ജം ഗണ്ഹിതും വട്ടതീ’’തി വദിംസു. കുമാരോ ‘‘വിസം ഖാദാപേത്വാ മാരേസ്സാമീ’’തി പിതരാ സദ്ധിം സായമാസം ഭുഞ്ജന്തോ വിസം ഗഹേത്വാ നിസീദി. രാജാ ഭത്തപാതിയം ഭത്തേ അച്ഛുപന്തേയേവ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൪൯. ‘‘വിദിതം ഥുസം ഉന്ദുരാനം, വിദിതം പന തണ്ഡുലം;

ഥുസം ഥുസം വിവജ്ജേത്വാ, തണ്ഡുലം പന ഖാദരേ’’തി.

തത്ഥ വിദിതന്തി കാളവദ്ദലേപി അന്ധകാരേ ഉന്ദുരാനം ഥുസോ ഥുസഭാവേന തണ്ഡുലോ ച തണ്ഡുലഭാവേന വിദിതോ പാകടോയേവ. ഇധ പന ലിങ്ഗവിപല്ലാസവസേന ‘‘ഥുസം തണ്ഡുല’’ന്തി വുത്തം. ഖാദരേതി ഥുസം ഥുസം വജ്ജേത്വാ തണ്ഡുലമേവ ഖാദന്തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – താത കുമാര, യഥാ ഉന്ദുരാനം അന്ധകാരേപി ഥുസോ ഥുസഭാവേന തണ്ഡുലോ ച തണ്ഡുലഭാവേന പാകടോ, തേ ഥുസം വജ്ജേത്വാ തണ്ഡുലമേവ ഖാദന്തി, ഏവമേവ മമപി തവ വിസം ഗഹേത്വാ നിസിന്നഭാവോ പാകടോതി.

കുമാരോ ‘‘ഞാതോമ്ഹീ’’തി ഭീതോ ഭത്തപാതിയം വിസം പാതേതും അവിസഹിത്വാ ഉട്ഠായ രാജാനം വന്ദിത്വാ ഗതോ. സോ തമത്ഥം അത്തനോ ഉപട്ഠാകാനം ആരോചേത്വാ ‘‘അജ്ജ താവമ്ഹി ഞാതോ, ഇദാനി കഥം മാരേസ്സാമീ’’തി പുച്ഛി. തേ തതോ പട്ഠായ ഉയ്യാനേ പടിച്ഛന്നാ ഹുത്വാ നികണ്ണികവസേന മന്തയമാനാ ‘‘അത്ഥേകോ ഉപായോ, ഖഗ്ഗം സന്നയ്ഹിത്വാ മഹാഉപട്ഠാനം ഗതകാലേ അമച്ചാനം അന്തരേ ഠത്വാ രഞ്ഞോ പമത്തഭാവം ഞത്വാ ഖഗ്ഗേന പഹരിത്വാ മാരേതും വട്ടതീ’’തി വവത്ഥപേസും. കുമാരോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ മഹാഉപട്ഠാനകാലേ സന്നദ്ധഖഗ്ഗോ ഹുത്വാ ഗന്ത്വാ ഇതോ ചിതോ ച രഞ്ഞോ പഹരണോകാസം ഉപധാരേതി. തസ്മിം ഖണേ രാജാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൫൦. ‘‘യാ മന്തനാ അരഞ്ഞസ്മിം, യാ ച ഗാമേ നികണ്ണികാ;

യഞ്ചേതം ഇതി ചീതി ച, ഏതമ്പി വിദിതം മയാ’’തി.

തത്ഥ അരഞ്ഞസ്മിന്തി ഉയ്യാനേ. നികണ്ണികാതി കണ്ണമൂലേ മന്തനാ. യഞ്ചേതം ഇതി ചീതി ചാതി യഞ്ച ഏതം ഇദാനി മമ പഹരണോകാസപരിയേസനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – താത കുമാര, യാ ഏസാ തവ അത്തനോ ഉപട്ഠാകേഹി സദ്ധിം ഉയ്യാനേ ച ഗാമേ ച നികണ്ണികാ മന്തനാ, യഞ്ചേതം ഇദാനി മമ മാരണത്ഥായ ഇതി ചീതി ച കരണം, ഏതമ്പി സബ്ബം മയാ ഞാതന്തി.

കുമാരോ ‘‘ജാനാതി മേ വേരിഭാവം പിതാ’’തി തതോ പലായിത്വാ ഉപട്ഠാകാനം ആരോചേസി. തേ സത്തട്ഠ ദിവസേ അതിക്കമിത്വാ ‘‘കുമാര, ന തേ പിതാ, വേരിഭാവം ജാനാതി, തക്കമത്തേന ത്വം ഏവംസഞ്ഞീ അഹോസി, മാരേഹി ന’’ന്തി വദിംസു. സോ ഏകദിവസം ഖഗ്ഗം ഗഹേത്വാ സോപാനമത്ഥകേ ഗബ്ഭദ്വാരേ അട്ഠാസി. രാജാ സോപാനമത്ഥകേ ഠിതോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൫൧. ‘‘ധമ്മേന കിര ജാതസ്സ, പിതാ പുത്തസ്സ മക്കടോ;