൫. ചൂളകുണാലവഗ്ഗോ

[൩൪൧] ൧. കണ്ഡരീജാതകവണ്ണനാ

നരാനമാരാമകരാസൂതി ഇമസ്സ ജാതകസ്സ വിത്ഥാരകഥാ കുണാലജാതകേ (ജാ. ൨.൨൧.കുണാലജാതക) ആവി ഭവിസ്സതി.

കണ്ഡരീജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൩൪൨] ൨. വാനരജാതകവണ്ണനാ

അസക്ഖിം വത അത്താനന്തി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തസ്സ വധായ പരിസക്കനം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു (ജാ. അട്ഠ. ൨.൨.സുസുമാരജാതകവണ്ണനാ) ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതമേവ.

അതീതേ പന ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഹിമവന്തപദേസേ കപിയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ഗങ്ഗാതീരേ വസി. അഥേകാ അന്തോഗങ്ഗായം സംസുമാരീ ബോധിസത്തസ്സ ഹദയമംസേ ദോഹളം ഉപ്പാദേത്വാ സംസുമാരസ്സ കഥേസി. സോ ‘‘തം കപിം ഉദകേ നിമുജ്ജാപേത്വാ മാരേത്വാ ഹദയമംസം ഗഹേത്വാ സംസുമാരിയാ ദസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ മഹാസത്തം ആഹ – ‘‘ഏഹി, സമ്മ, അന്തരദീപകേ ഫലാഫലേ ഖാദിതും ഗച്ഛാമാ’’തി. ‘‘കഥം, സമ്മ, അഹം ഗമിസ്സാമീ’’തി. ‘‘അഹം തം മമ പിട്ഠിയം നിസീദാപേത്വാ നേസ്സാമീ’’തി. സോ തസ്സ ചിത്തം അജാനന്തോ ലങ്ഘിത്വാ പിട്ഠിയം നിസീദി. സംസുമാരോ ഥോകം ഗന്ത്വാ നിമുജ്ജിതും ആരഭി. അഥ നം വാനരോ ‘‘കിംകാരണാ, ഭോ, മം ഉദകേ നിമുജ്ജാപേസീ’’തി ആഹ. ‘‘അഹം തം മാരേത്വാ തവ ഹദയമംസം മമ ഭരിയായ ദസ്സാമീ’’തി. ‘‘ദന്ധ ത്വം മമ ഹദയമംസം ഉരേ അത്ഥീതി മഞ്ഞസീ’’തി? ‘‘അഥ കഹം തേ ഠപിത’’ന്തി? ‘‘ഏതം ഉദുമ്ബരേ ഓലമ്ബന്തം ന പസ്സസീ’’തി? ‘‘പസ്സാമി, ദസ്സസി പന മേ’’തി. ‘‘ആമ, ദസ്സാമീ’’തി. സംസുമാരോ ദന്ധതായ തം ഗഹേത്വാ നദീതീരേ ഉദുമ്ബരമൂലം ഗതോ. ബോധിസത്തോ തസ്സ പിട്ഠിതോ ലങ്ഘിത്വാ ഉദുമ്ബരരുക്ഖേ നിസിന്നോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൬൧. ‘‘അസക്ഖിം വത അത്താനം, ഉദ്ധാതും ഉദകാ ഥലം;

ന ദാനാഹം പുന തുയ്ഹം, വസം ഗച്ഛാമി വാരിജ.

൧൬൨. ‘‘അലമേതേഹി അമ്ബേഹി, ജമ്ബൂഹി പനസേഹി ച;

യാനി പാരം സമുദ്ദസ്സ, വരം മയ്ഹം ഉദുമ്ബരോ.

൧൬൩. ‘‘യോ ച ഉപ്പതിതം അത്ഥം, ന ഖിപ്പമനുബുജ്ഝതി;

അമിത്തവസമന്വേതി, പച്ഛാ ച അനുതപ്പതി.

൧൬൪. ‘‘യോ ച ഉപ്പതിതം അത്ഥം, ഖിപ്പമേവ നിബോധതി;

മുച്ചതേ സത്തുസമ്ബാധാ, ന ച പച്ഛാനുതപ്പതീ’’തി.

തത്ഥ അസക്ഖിം വതാതി സമത്ഥോ വത അഹോസിം. ഉദ്ധാതുന്തി ഉദ്ധരിതും. വാരിജാതി സംസുമാരം ആലപതി. യാനി പാരം സമുദ്ദസ്സാതി ഗങ്ഗം സമുദ്ദനാമേനാലപന്തോ ‘‘യാനി സമുദ്ദസ്സ പാരം ഗന്ത്വാ ഖാദിതബ്ബാനി, അലം തേഹീ’’തി വദതി. പച്ഛാ ച അനുതപ്പതീതി ഉപ്പന്നം അത്ഥം ഖിപ്പം അജാനന്തോ അമിത്തവസം ഗച്ഛതി, പച്ഛാ ച അനുതപ്പതി.

ഇതി സോ ചതൂഹി ഗാഥാഹി ലോകിയകിച്ചാനം നിപ്ഫത്തികാരണം കഥേത്വാ വനസണ്ഡമേവ പാവിസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സംസുമാരോ ദേവദത്തോ അഹോസി, വാനരോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വാനരജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൩൪൩] ൩. കുന്തിനീജാതകവണ്ണനാ

അവസിമ്ഹ തവാഗാരേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോസലരഞ്ഞോ ഗേഹേ നിവുത്ഥം കുന്തിനീസകുണികം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാ കിര രഞ്ഞോ ദൂതേയ്യഹാരികാ അഹോസി. ദ്വേ പോതകാപിസ്സാ അത്ഥി, രാജാ തം സകുണികം ഏകസ്സ രഞ്ഞോ പണ്ണം ഗാഹാപേത്വാ പേസേസി. തസ്സാ ഗതകാലേ രാജകുലേ ദാരകാ തേ സകുണപോതകേ ഹത്ഥേഹി പരിമദ്ദന്താ മാരേസും. സാ ആഗന്ത്വാ തേ പോതകേ മതേ പസ്സന്തീ ‘‘കേന മേ പുത്തകാ മാരിതാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അസുകേന ച അസുകേന ചാ’’തി. തസ്മിഞ്ച കാലേ രാജകുലേ പോസാവനികബ്യഗ്ഘോ അത്ഥി കക്ഖളോ ഫരുസോ, ബന്ധനബലേന തിട്ഠതി. അഥ തേ ദാരകാ തം ബ്യഗ്ഘം ദസ്സനായ അഗമംസു. സാപി സകുണികാ തേഹി സദ്ധിം ഗന്ത്വാ ‘‘യഥാ ഇമേഹി മമ പുത്തകാ മാരിതാ, തഥേവ നേ കരിസ്സാമീ’’തി തേ ദാരകേ ഗഹേത്വാ ബ്യഗ്ഘസ്സ പാദമൂലേ ഖിപി, ബ്യഗ്ഘോ മുരാമുരാപേത്വാ ഖാദി. സാ ‘‘ഇദാനി മേ മനോരഥോ പരിപുണ്ണോ’’തി ഉപ്പതിത്വാ ഹിമവന്തമേവ ഗതാ. തം കാരണം സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, രാജകുലേ കിര അസുകാ നാമ കുന്തിനീ സകുണികാ യേ ഹിസ്സാ പോതകാ മാരിതാ, തേ ദാരകേ ബ്യഗ്ഘസ്സ പാദമൂലേ ഖിപിത്വാ ഹിമവന്തമേവ ഗതാ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസാ അത്തനോ പോതകഘാതകേ ദാരകേ ഗഹേത്വാ ബ്യഗ്ഘസ്സ പാദമൂലേ ഖിപിത്വാ ഹിമവന്തമേവ ഗതാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബോധിസത്തോ ധമ്മേന സമേന രജ്ജം കാരേസി. തസ്സ നിവേസനേ ഏകാ കുന്തിനീ സകുണികാ ദൂതേയ്യഹാരികാതി സബ്ബം പുരിമസദിസമേവ. അയം പന വിസേസോ. അയം കുന്തിനീ ബ്യഗ്ഘേന ദാരകേ മാരാപേത്വാ ചിന്തേസി ‘‘ഇദാനി ന സക്കാ മയാ ഇധ വസിതും, ഗമിസ്സാമി, ഗച്ഛന്തീ ച പന രഞ്ഞോ അനാരോചേത്വാ ന ഗമിസ്സാമി, ആരോചേത്വാവ ഗമിസ്സാമീ’’തി. സാ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതാ ‘‘സാമി, തുമ്ഹാകം പമാദേന മമ പുത്തകേ ദാരകാ മാരേസും, അഹം കോധവസികാ ഹുത്വാ തേ ദാരകേ പടിമാരേസിം, ഇദാനി മയാ ഇധ വസിതും ന സക്കാ’’തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൬൫. ‘‘അവസിമ്ഹ തവാഗാരേ, നിച്ചം സക്കതപൂജിതാ,

ത്വമേവ ദാനിമകരി, ഹന്ദ രാജ വജാമഹ’’ന്തി.

തത്ഥ ത്വമേവ ദാനിമകരീതി മം പണ്ണം ഗാഹാപേത്വാ പേസേത്വാ അത്തനോ പമാദേന മമ പിയപുത്തകേ അരക്ഖന്തോ ത്വഞ്ഞേവ ഇദാനി ഏതം മമ ദോമനസ്സകാരണം അകരി. ഹന്ദാതി വവസ്സഗ്ഗത്ഥേ നിപാതോ. രാജാതി ബോധിസത്തം ആലപതി. വജാമഹന്തി അഹം ഹിമവന്തം ഗച്ഛാമീതി.

തം സുത്വാ രാജാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൬൬. ‘‘യോ വേ കതേ പടികതേ, കിബ്ബിസേ പടികിബ്ബിസേ;

ഏവം തം സമ്മതീ വേരം, വസ കുന്തിനി മാഗമാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – യോ പുഗ്ഗലോ പരേന കതേ കിബ്ബിസേ അത്തനോ പുത്തമാരണാദികേ ദാരുണേ കമ്മേ കതേ പുന അത്തനോ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പടികതേ പടികിബ്ബിസേ ‘‘പടികതം മയാ തസ്സാ’’തി ജാനാതി. ഏവം തം സമ്മതീ വേരന്തി ഏത്തകേന തം വേരം സമ്മതി വൂപസന്തം ഹോതി, തസ്മാ വസ കുന്തിനി മാഗമാതി.

തം സുത്വാ കുന്തിനീ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൬൭. ‘‘ന കതസ്സ ച കത്താ ച, മേത്തി സന്ധീയതേ പുന;

ഹദയം നാനുജാനാതി, ഗച്ഛഞ്ഞേവ രഥേസഭാ’’തി.

തത്ഥ ന കതസ്സ ച കത്താ ചാതി കതസ്സ ച അഭിഭൂതസ്സ ഉപപീളിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ, ഇദാനി വിഭത്തിവിപരിണാമം കത്വാ യോ കത്താ തസ്സ ചാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം പുന മിത്തഭാവോ നാമ ന സന്ധീയതി ന ഘടീയതീതി അത്ഥോ. ഹദയം നാനുജാനാതീതി തേന കാരണേന മമ ഹദയം ഇധ വാസം നാനുജാനാതി. ഗച്ഛഞ്ഞേവ രഥേസഭാതി തസ്മാ അഹം മഹാരാജ ഗമിസ്സാമിയേവാതി.

തം സുത്വാ രാജാ ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ –

൧൬൮. ‘‘കതസ്സ ചേവ കത്താ ച, മേത്തി സന്ധീയതേ പുന;

ധീരാനം നോ ച ബാലാനം, വസ കുന്തിനി മാഗമാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – കതസ്സ ചേവ പുഗ്ഗലസ്സ, യോ ച കത്താ തസ്സ മേത്തി സന്ധീയതേ പുന, സാ പന ധീരാനം, നോ ച ബാലാനം. ധീരാനഞ്ഹി മേത്തി ഭിന്നാപി പുന ഘടീയതി, ബാലാനം പന സകിം ഭിന്നാ ഭിന്നാവ ഹോതി, തസ്മാ വസ കുന്തിനി മാഗമാതി.

സകുണികാ ‘‘ഏവം സന്തേപി ന സക്കാ മയാ ഇധ വസിതും സാമീ’’തി രാജാനം വന്ദിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ ഹിമവന്തമേവ ഗതാ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കുന്തിനീയേവ ഏതരഹി കുന്തിനീ അഹോസി, ബാരാണസിരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കുന്തിനീജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൩൪൪] ൪. അമ്ബജാതകവണ്ണനാ

യോ നീലിയം മണ്ഡയതീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം അമ്ബഗോപകത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര മഹല്ലകകാലേ പബ്ബജിത്വാ ജേതവനപച്ചന്തേ അമ്ബവനേ പണ്ണസാലം കാരേത്വാ അമ്ബേ രക്ഖന്തോ പതിതാനി അമ്ബപക്കാനി ഖാദന്തോ വിചരതി, അത്തനോ സമ്ബന്ധമനുസ്സാനമ്പി ദേതി. തസ്മിം ഭിക്ഖാചാരം പവിട്ഠേ അമ്ബചോരകാ അമ്ബാനി പാതേത്വാ ഖാദിത്വാ ച ഗഹേത്വാ ച ഗച്ഛന്തി. തസ്മിം ഖണേ ചതസ്സോ സേട്ഠിധീതരോ അചിരവതിയം ന്ഹായിത്വാ വിചരന്തിയോ തം അമ്ബവനം പവിസിംസു. മഹല്ലകോ ആഗന്ത്വാ താ ദിസ്വാ ‘‘തുമ്ഹേഹി മേ അമ്ബാനി ഖാദിതാനീ’’തി ആഹ. ‘‘ഭന്തേ, മയം ഇദാനേവ ആഗതാ, ന തുമ്ഹാകം അമ്ബാനി ഖാദാമാ’’തി. ‘‘തേന ഹി സപഥം കരോഥാ’’തി? ‘‘കരോമ, ഭന്തേ’’തി സപഥം കരിംസു. മഹല്ലകോ താ സപഥം കാരേത്വാ ലജ്ജാപേത്വാ വിസ്സജ്ജേസി. തസ്സ തം കിരിയം സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, അസുകോ കിര മഹല്ലകോ അത്തനോ വസനകം അമ്ബവനം പവിട്ഠാ സേട്ഠിധീതരോ സപഥം കാരേത്വാ ലജ്ജാപേത്വാ വിസ്സജ്ജേസീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ അമ്ബഗോപകോ ഹുത്വാ ചതസ്സോ സേട്ഠിധീതരോ സപഥം കാരേത്വാ ലജ്ജാപേത്വാ വിസ്സജ്ജേസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സക്കത്തം കാരേസി. തദാ ഏകോ കൂടജടിലോ ബാരാണസിം ഉപനിസ്സായ നദീതീരേ അമ്ബവനേ പണ്ണസാലം മാപേത്വാ അമ്ബേ രക്ഖന്തോ പതിതാനി അമ്ബപക്കാനി ഖാദന്തോ സമ്ബന്ധമനുസ്സാനമ്പി ദേന്തോ നാനപ്പകാരേന മിച്ഛാജീവേന ജീവികം കപ്പേന്തോ വിചരതി. തദാ സക്കോ ദേവരാജാ ‘‘കേ നു ഖോ ലോകേ മാതാപിതരോ ഉപട്ഠഹന്തി, കുലേ ജേട്ഠാപചയനകമ്മം കരോന്തി, ദാനം ദേന്തി, സീലം രക്ഖന്തി, ഉപോസഥകമ്മം കരോന്തി, കേ പബ്ബജിതാ സമണധമ്മേ യുത്തപയുത്താ വിഹരന്തി, കേ അനാചാരം ചരന്തീ’’തി ലോകം വോലോകേന്തോ ഇമം അമ്ബഗോപകം അനാചാരം കൂടജടിലം ദിസ്വാ ‘‘അയം കൂടജടിലോ കസിണപരികമ്മാദിം അത്തനോ സമണധമ്മം പഹായ അമ്ബവനം രക്ഖന്തോ വിചരതി, സംവേജേസ്സാമി ന’’ന്തി തസ്സ ഗാമം ഭിക്ഖായ പവിട്ഠകാലേ അത്തനോ ആനുഭാവേന അമ്ബേ പാതേത്വാ ചോരേഹി വിലുമ്ബിതേ വിയ അകാസി.

തദാ ബാരാണസിതോ ചതസ്സോ സേട്ഠിധീതരോ തം അമ്ബവനം പവിസിംസു. കൂടജടിലോ താ ദിസ്വാ ‘‘തുമ്ഹേഹി മേ അമ്ബാനി ഖാദിതാനീ’’തി പലിബുദ്ധി. ‘‘ഭന്തേ, മയം ഇദാനേവ ആഗതാ, ന തേ അമ്ബാനി ഖാദാമാ’’തി. ‘‘തേന ഹി സപഥം കരോഥാ’’തി? ‘‘കത്വാ ച പന ഗന്തും ലഭിസ്സാമാ’’തി? ‘‘ആമ, ലഭിസ്സഥാ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി താസു ജേട്ഠികാ സപഥം കരോന്തീ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൬൯. ‘‘യോ നീലിയം മണ്ഡയതി, സണ്ഡാസേന വിഹഞ്ഞതി;

തസ്സ സാ വസമന്വേതു, യാ തേ അമ്ബേ അവാഹരീ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – യോ പുരിസോ പലിതാനം കാളവണ്ണകരണത്ഥായ നീലഫലാദീനി യോജേത്വാ കതം നീലിയം മണ്ഡയതി, നീലകേസന്തരേ ച ഉട്ഠിതം പലിതം ഉദ്ധരന്തോ സണ്ഡാസേന വിഹഞ്ഞതി കിലമതി, തസ്സ ഏവരൂപസ്സ മഹല്ലകസ്സ സാ വസം അന്വേതു, തഥാരൂപം പതിം ലഭതു, യാ തേ അമ്ബേ അവാഹരീതി.

താപസോ ‘‘ത്വം ഏകമന്തം തിട്ഠാഹീ’’തി വത്വാ ദുതിയം സേട്ഠിധീതരം സപഥം കാരേസി. സാ സപഥം കരോന്തീ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൭൦. ‘‘വീസം വാ പഞ്ചവീസം വാ, ഊനതിംസംവ ജാതിയാ;

താദിസാ പതി മാ ലദ്ധാ, യാ തേ അമ്ബേ അവാഹരീ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – നാരിയോ നാമ പന്നരസസോളസവസ്സികകാലേ പുരിസാനം പിയാ ഹോന്തി. യാ പന തവ അമ്ബാനി അവാഹരി, സാ ഏവരൂപേ യോബ്ബനേ പതിം അലഭിത്വാ ജാതിയാ വീസം വാ പഞ്ചവീസം വാ ഏകേന ദ്വീഹി ഊനതായ ഊനതിംസം വാ വസ്സാനി പത്വാ താദിസാ പരിപക്കവയാ ഹുത്വാപി പതിം മാ ലദ്ധാതി.

തായപി സപഥം കത്വാ ഏകമന്തം ഠിതായ തതിയാ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൭൧. ‘‘ദീഘം ഗച്ഛതു അദ്ധാനം, ഏകികാ അഭിസാരികാ;

സങ്കേതേ പതി മാ അദ്ദ, യാ തേ അമ്ബേ അവാഹരീ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – യാ തേ അമ്ബേ അവാഹരി, സാ പതിം പത്ഥയമാനാ തസ്സ സന്തികം അഭിസരണതായ അഭിസാരികാ നാമ ഹുത്വാ ഏകികാ അദുതിയാ ഗാവുതദ്വിഗാവുതമത്തം ദീഘം അദ്ധാനം ഗച്ഛതു, ഗന്ത്വാപി ച തസ്മിം അസുകട്ഠാനം നാമ ആഗച്ഛേയ്യാസീതി കതേ സങ്കേതേ തം പതിം മാ അദ്ദസാതി.

തായപി സപഥം കത്വാ ഏകമന്തം ഠിതായ ചതുത്ഥാ ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ –

൧൭൨. ‘‘അലങ്കതാ സുവസനാ, മാലിനീ ചന്ദനുസ്സദാ;

ഏകികാ സയനേ സേതു, യാ തേ അമ്ബേ അവാഹരീ’’തി. – സാ ഉത്താനത്ഥായേവ;

താപസോ ‘‘തുമ്ഹേഹി അതിഭാരിയാ സപഥാ കതാ, അഞ്ഞേഹി അമ്ബാനി ഖാദിതാനി ഭവിസ്സന്തി, ഗച്ഛഥ ദാനി തുമ്ഹേ’’തി താ ഉയ്യോജേസി. സക്കോ ഭേരവരൂപാരമ്മണം ദസ്സേത്വാ കൂടതാപസം തതോ പലാപേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കൂടജടിലോ അയം അമ്ബഗോപകോ മഹല്ലകോ അഹോസി, ചതസ്സോ സേട്ഠിധീതരോ ഏതായേവ, സക്കോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അമ്ബജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൩൪൫] ൫. രാജകുമ്ഭജാതകവണ്ണനാ

വനം യദഗ്ഗി ദഹതീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം അലസഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര സാവത്ഥിവാസീ കുലപുത്തോ സാസനേ ഉരം ദത്വാ പബ്ബജിത്വാപി അലസോ അഹോസി ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛായോനിസോമനസികാരവത്തപടിവത്താദീഹി പരിബാഹിരോ നീവരണാഭിഭൂതോ. നിസിന്നട്ഠാനാദീസു ഇരിയാപഥേസു തഥാ ഏവ ഹോതി. തസ്സ തം ആലസിയഭാവം ആരബ്ഭ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, അസുകോ നാമ ഭിക്ഖു ഏവരൂപേ നിയ്യാനികസാസനേ പബ്ബജിത്വാ ആലസിയോ കുസീതോ നീവരണാഭിഭൂതോ വിഹരതീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ ആലസിയോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അമച്ചരതനം അഹോസി, ബാരാണസിരാജാ ആലസിയജാതികോ അഹോസി. ബോധിസത്തോ ‘‘രാജാനം പബോധേസ്സാമീ’’തി ഏകം ഉപമം ഉപധാരേന്തോ വിചരതി. അഥേകദിവസം രാജാ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ അമച്ചഗണപരിവുതോ തത്ഥ വിചരന്തോ ഏകം രാജകുമ്ഭം നാമ ആലസിയം പസ്സി. തഥാരൂപാ കിര ആലസിയാ സകലദിവസം ഗച്ഛന്താപി ഏകദ്വങ്ഗുലമത്തമേവ ഗച്ഛന്തി. രാജാ തം ദിസ്വാ ‘‘വയസ്സ കോ നാമ സോ’’തി ബോധിസത്തം പുച്ഛി. മഹാസത്തോ ‘‘രാജകുമ്ഭോ നാമേസ, മഹാരാജ, ആലസിയോ. ഏവരൂപോ ഹി സകലദിവസം ഗച്ഛന്തോപി ഏകങ്ഗുലദ്വങ്ഗുലമത്തമേവ ഗച്ഛതീ’’തി വത്വാ തേന സദ്ധിം സല്ലപന്തോ ‘‘അമ്ഭോ, രാജകുമ്ഭ, തുമ്ഹാകം ദന്ധഗമനം ഇമസ്മിം അരഞ്ഞേ ദാവഗ്ഗിമ്ഹി ഉട്ഠിതേ കിം കരോഥാ’’തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൭൩. ‘‘വനം യദഗ്ഗി ദഹതി, പാവകോ കണ്ഹവത്തനീ;

കഥം കരോസി പചലക, ഏവം ദന്ധപരക്കമോ’’തി.

തത്ഥ യദഗ്ഗീതി യദാ അഗ്ഗി. പാവകോ കണ്ഹവത്തനീതി അഗ്ഗിനോ വേവചനം. പചലകാതി തം ആലപതി. സോ ഹി ചലന്തോ ചലന്തോ ഗച്ഛതി, നിച്ചം വാ പചലായതി, തസ്മാ ‘‘പചലകോ’’തി വുച്ചതി. ദന്ധപരക്കമോതി ഗരുവീരിയോ.

തം സുത്വാ രാജകുമ്ഭോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൭൪. ‘‘ബഹൂനി രുക്ഖഛിദ്ദാനി, പഥബ്യാ വിവരാനി ച;

താനി ചേ നാഭിസമ്ഭോമ, ഹോതി നോ കാലപരിയായോ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – പണ്ഡിത, അമ്ഹാകം ഇതോ ഉത്തരിഗമനം നാമ നത്ഥി. ഇമസ്മിം പന അരഞ്ഞേ രുക്ഖഛിദ്ദാനി പഥവിയം വിവരാനി ച ബഹൂനി. യദി താനി ന പാപുണാമ, ഹോതി നോ കാലപരിയായോതി മരണമേവ നോ ഹോതീതി.

തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ ഇതരാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൭൫. ‘‘യോ ദന്ധകാലേ തരതി, തരണീയേ ച ദന്ധതി;

സുക്ഖപണ്ണംവ അക്കമ്മ, അത്ഥം ഭഞ്ജതി അത്തനോ.

൧൭൬. ‘‘യോ ദന്ധകാലേ ദന്ധേതി, തരണീയേ ച താരയി;

സസീവ രത്തിം വിഭജം, തസ്സത്ഥോ പരിപൂരതീ’’തി.

തത്ഥ ദന്ധകാലേതി തേസം തേസം കമ്മാനം സണികം കത്തബ്ബകാലേ. തരതീതി തുരിതതുരിതോ വേഗേന താനി കമ്മാനി കരോതി. സുക്ഖപണ്ണംവാതി യഥാ വാതാതപസുക്ഖം താലപണ്ണം ബലവാ പുരിസോ അക്കമിത്വാ ഭഞ്ജേയ്യ, തത്ഥേവ ചുണ്ണവിചുണ്ണം കരേയ്യ, ഏവം സോ അത്തനോ അത്ഥം വുദ്ധിം ഭഞ്ജതി. ദന്ധേതീതി ദന്ധയതി ദന്ധകാതബ്ബാനി കമ്മാനി ദന്ധമേവ കരോതി. താരയീതി തുരിതകാതബ്ബാനി കമ്മാനി തുരിതോവ കരോതി. സസീവ രത്തിം വിഭജന്തി യഥാ ചന്ദോ ജുണ്ഹപക്ഖം രത്തിം ജോതയമാനോ കാളപക്ഖരത്തിതോ രത്തിം വിഭജന്തോ ദിവസേ ദിവസേ പരിപൂരതി, ഏവം തസ്സ പുരിസസ്സ അത്ഥോ പരിപൂരതീതി വുത്തം ഹോതി.

രാജാ ബോധിസത്തസ്സ വചനം സുത്വാ തതോ പട്ഠായ അനലസോ ജാതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജകുമ്ഭോ ആലസിയഭിക്ഖു അഹോസി, പണ്ഡിതാമച്ചോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

രാജകുമ്ഭജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൩൪൬] ൬. കേസവജാതകവണ്ണനാ

മനുസ്സിന്ദം ജഹിത്വാനാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ വിസ്സാസഭോജനം ആരബ്ഭ കഥേസി. അനാഥപിണ്ഡികസ്സ കിര ഗേഹേ പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം നിബദ്ധഭത്തം ഹോതി, ഗേഹം നിച്ചകാലം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഓപാനഭൂതം കാസാവപജ്ജോതം ഇസിവാതപടിവാതം. അഥേകദിവസം രാജാ നഗരം പദക്ഖിണം കരോന്തോ സേട്ഠിനോ നിവേസനേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ദിസ്വാ ‘‘അഹമ്പി അരിയസങ്ഘസ്സ നിബദ്ധം ഭിക്ഖം ദസ്സാമീ’’തി വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം നിബദ്ധം ഭിക്ഖം പട്ഠപേസി. തതോ പട്ഠായ രാജനിവേസനേ നിബദ്ധം ഭിക്ഖാ ദിയ്യതി, തിവസ്സികഗന്ധസാലിഭോജനം പണീതം. വിസ്സാസേനപി സിനേഹേനപി സഹത്ഥാ ദായകാ നത്ഥി, രാജയുത്തേ ദാപേസി. ഭിക്ഖൂ നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജിതും ന ഇച്ഛന്തി, നാനഗ്ഗരസഭത്തം ഗഹേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ ഉപട്ഠാകകുലം ഗന്ത്വാ തം ഭത്തം തേസം ദത്വാ തേഹി ദിന്നം ലൂഖം വാ പണീതം വാ ഭുഞ്ജന്തി.

അഥേകദിവസം രഞ്ഞോ ബഹും ഫലാഫലം ആഹരിംസു. രാജാ ‘‘സങ്ഘസ്സ ദേഥാ’’തി ആഹ. മനുസ്സാ ഭത്തഗ്ഗം ഗന്ത്വാ ഏകഭിക്ഖുമ്പി അദിസ്വാ ‘‘ഏകോ ഭിക്ഖുപി നത്ഥീ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചേസും. ‘‘നനു വേലായേവ താവാ’’തി? ‘‘ആമ, വേലാ, ഭിക്ഖൂ പന തുമ്ഹാകം ഗേഹേ ഭത്തം ഗഹേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ വിസ്സാസികാനം ഉപട്ഠാകാനം ഗേഹം ഗന്ത്വാ തേസം ദത്വാ തേഹി ദിന്നം ലൂഖം വാ പണീതം വാ ഭുഞ്ജന്തീ’’തി. രാജാ ‘‘അമ്ഹാകം ഭത്തം പണീതം, കേന നു ഖോ കാരണേന അഭുത്വാ അഞ്ഞം ഭുഞ്ജന്തി, സത്ഥാരം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പുച്ഛി. സത്ഥാ ‘‘മഹാരാജ, ഭോജനം നാമ വിസ്സാസപരമം, തുമ്ഹാകം ഗേഹേ വിസ്സാസം പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ സിനേഹേന ദായകാനം അഭാവാ ഭിക്ഖൂ ഭത്തം ഗഹേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ വിസ്സാസികട്ഠാനേ പരിഭുഞ്ജന്തി. മഹാരാജ, വിസ്സാസസദിസോ അഞ്ഞോ രസോ നാമ നത്ഥി, അവിസ്സാസികേന ദിന്നം ചതുമധുരമ്പി ഹി വിസ്സാസികേന ദിന്നം സാമാകഭത്തം ന അഗ്ഘതി. പോരാണകപണ്ഡിതാപി രോഗേ ഉപ്പന്നേ രഞ്ഞാ പഞ്ച വേജ്ജകുലാനി ഗഹേത്വാ ഭേസജ്ജേ കാരിതേപി രോഗേ അവൂപസന്തേ വിസ്സാസികാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ അലോണകം സാമാകനീവാരയാഗുഞ്ചേവ ഉദകമത്തസിത്തം അലോണകപണ്ണഞ്ച പരിഭുഞ്ജിത്വാ നിരോഗാ ജാതാ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാസിരട്ഠേ ബ്രാമ്ഹണകുലേ നിബ്ബത്തി, ‘‘കപ്പകുമാരോ’’തിസ്സ നാമം അകംസു. സോ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അപരഭാഗേ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജി. തദാ കേസവോ നാമ താപസോ പഞ്ചഹി താപസസതേഹി പരിവുതോ ഗണസത്ഥാ ഹുത്വാ ഹിമവന്തേ വസതി. ബോധിസത്തോ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പഞ്ചന്നം അന്തേവാസികസതാനം ജേട്ഠന്തേവാസികോ ഹുത്വാ വിഹാസി, കേസവതാപസസ്സ ഹിതജ്ഝാസയോ സസിനേഹോ അഹോസി. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം അതിവിയ വിസ്സാസികാ അഹേസും. അപരഭാഗേ കേസവോ തേ താപസേ ആദായ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ മനുസ്സപഥം ഗന്ത്വാ ബാരാണസിം പത്വാ രാജുയ്യാനേ വസിത്വാ പുനദിവസേ നഗരം ഭിക്ഖായ പവിസിത്വാ രാജദ്വാരം അഗമാസി. രാജാ ഇസിഗണം ദിസ്വാ പക്കോസാപേത്വാ അന്തോനിവേസനേ ഭോജേത്വാ പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ഉയ്യാനേ വസാപേസി. അഥ വസ്സാരത്തേ അതിക്കന്തേ കേസവോ രാജാനം ആപുച്ഛി. രാജാ ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ മഹല്ലകാ, അമ്ഹേ താവ ഉപനിസ്സായ വസഥ, ദഹരതാപസേ ഹിമവന്തം പേസേഥാ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധൂ’’തി ജേട്ഠന്തേവാസികേന സദ്ധിം തേ ഹിമവന്തം പേസേത്വാ സയം ഏകകോവ ഓഹിയി. കപ്പോ ഹിമവന്തം ഗന്ത്വാ താപസേഹി സദ്ധിം വസി.

കേസവോ കപ്പേന വിനാ വസന്തോ ഉക്കണ്ഠിത്വാ തം ദട്ഠുകാമോ ഹുത്വാ നിദ്ദം ന ലഭതി, തസ്സ നിദ്ദം അലഭന്തസ്സ സമ്മാ ആഹാരോ ന പരിണാമം ഗച്ഛതി, ലോഹിതപക്ഖന്ദികാ അഹോസി, ബാള്ഹാ വേദനാ വത്തന്തി. രാജാ പഞ്ച വേജ്ജകുലാനി ഗഹേത്വാ താപസം പടിജഗ്ഗി, രോഗോ ന വൂപസമ്മതി. കേസവോ രാജാനം ആഹ ‘‘മഹാരാജ, കിം മയ്ഹം മരണം ഇച്ഛഥ, ഉദാഹു അരോഗഭാവ’’ന്തി? ‘‘അരോഗഭാവം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി മം ഹിമവന്തം പേസേഥാ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി രാജാ നാരദം നാമ അമച്ചം പക്കാസാപേത്വാ ‘‘നാരദ, അമ്ഹാകം ഭദന്തം ഗഹേത്വാ വനചരകേഹി സദ്ധിം ഹിമവന്തം യാഹീ’’തി പേസേസി. നാരദോ തം തത്ഥ നേത്വാ പച്ചാഗമാസി. കേസവസ്സപി കപ്പേ ദിട്ഠമത്തേയേവ ചേതസികരോഗോ വൂപസന്തോ, ഉക്കണ്ഠാ പടിപ്പസ്സമ്ഭി. അഥസ്സ കപ്പോ അലോണകേന അധൂപനേന ഉദകമത്തസിത്തപണ്ണേന സദ്ധിം സാമാകനീവാരയാഗും അദാസി, തസ്സ തങ്ഖണഞ്ഞേവ ലോഹിതപക്ഖന്ദികാ പടിപ്പസ്സമ്ഭി.

പുന രാജാ നാരദം പേസേസി ‘‘ഗച്ഛ കേസവസ്സ താപസസ്സ പവത്തിം ജാനാഹീ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ തം അരോഗം ദിസ്വാ ‘‘ഭന്തേ, ബാരാണസിരാജാ പഞ്ച വേജ്ജകുലാനി ഗഹേത്വാ പടിജഗ്ഗന്തോ തുമ്ഹേ അരോഗേ കാതും നാസക്ഖി, കഥം തേ കപ്പോ പടിജഗ്ഗീ’’തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൭൭. ‘‘മനുസ്സിന്ദം ജഹിത്വാന, സബ്ബകാമസമിദ്ധിനം;

കഥം നു ഭഗവാ കേസീ, കപ്പസ്സ രമതി അസ്സമേ’’തി.

തത്ഥ മനുസ്സിന്ദന്തി മനുസ്സാനം ഇന്ദം ബാരാണസിരാജാനം. കഥം നു ഭഗവാ കേസീതി കേന നു ഖോ ഉപായേന അയം അമ്ഹാകം ഭഗവാ കേസവതാപസോ കപ്പസ്സ അസ്സമേ രമതീതി.

ഏവം അഞ്ഞേഹി സദ്ധിം സല്ലപന്തോ വിയ കേസവസ്സ അഭിരതികാരണം പുച്ഛി. തം സുത്വാ കേസവോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൭൮. ‘‘സാദൂനി രമണീയാനി, സന്തി വക്ഖാ മനോരമാ;

സുഭാസിതാനി കപ്പസ്സ, നാരദ രമയന്തി മ’’ന്തി.

തത്ഥ വക്ഖാതി രുക്ഖാ. പാളിയം പന ‘‘രുക്ഖാ’’ത്വേവ ലിഖിതം. സുഭാസിതാനീതി കപ്പേന കഥിതാനി സുഭാസിതാനി മം രമയന്തീതി അത്ഥോ.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ ‘‘ഏവം മം അഭിരമാപേന്തോ കപ്പോ അലോണകം അധൂപനം ഉദകസിത്തപണ്ണമിസ്സം സാമാകനീവാരയാഗും പായേസി, തായ മേ സരീരേ ബ്യാധി വൂപസമിതോ, അരോഗോ ജാതോമ്ഹീ’’തി ആഹ. തം സുത്വാ നാരദോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൭൯. ‘‘സാലീനം ഓദനം ഭുഞ്ജേ, സുചിം മംസൂപസേചനം;

കഥം സാമാകനീവാരം, അലോണം ഛാദയന്തി ത’’ന്തി.

തത്ഥ ഭുഞ്ജേതി ഭുഞ്ജസി, അയമേവ വാ പാഠോ. ഛാദയന്തീതി ഛാദയതി പീണേതി തോസേതി. ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം പന അനുനാസികോ കതോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യോ ത്വം സുചിം മംസൂപസേചനം രാജകുലേ രാജാരഹം സാലിഭത്തം ഭുഞ്ജസി, തം കഥമിദം സാമാകനീവാരം അലോണം പീണേതി തോസേതി, കഥം തേ ഏതം രുച്ചതീതി.

തം സുത്വാ കേസവോ ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ –

൧൮൦. ‘‘സാദും വാ യദി വാസാദും, അപ്പം വാ യദി വാ ബഹും;

വിസ്സത്ഥോ യത്ഥ ഭുഞ്ജേയ്യ, വിസ്സാസപരമാ രസാ’’തി.

തത്ഥ യദി വാസാദുന്തി യദി വാ അസാദും. വിസ്സത്ഥോതി നിരാസങ്കോ വിസ്സാസപത്തോ ഹുത്വാ. യത്ഥ ഭുഞ്ജേയ്യാതി യസ്മിം നിവേസനേ ഏവം ഭുഞ്ജേയ്യ, തത്ഥ ഏവം ഭുത്തം യംകിഞ്ചി ഭോജനം സാദുമേവ. കസ്മാ? യസ്മാ വിസ്സാസപരമാ രസാ, വിസ്സാസോ പരമോ ഉത്തമോ ഏതേസന്തി വിസ്സാസപരമാ രസാ. വിസ്സാസസദിസോ ഹി അഞ്ഞോ രസോ നാമ നത്ഥി. അവിസ്സാസികേന ഹി ദിന്നം ചതുമധുരമ്പി വിസ്സാസികേന ദിന്നം അമ്ബിലകഞ്ജിയം ന അഗ്ഘതീതി.

നാരദോ തസ്സ വചനം സുത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കേസവോ ഇദം നാമ കഥേസീ’’തി ആചിക്ഖി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, നാരദോ സാരിപുത്തോ, കേസവോ ബകബ്രഹ്മാ, കപ്പോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കേസവജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൩൪൭] ൭. അയകൂടജാതകവണ്ണനാ

സബ്ബായസന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ലോകത്ഥചരിയം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു മഹാകണ്ഹജാതകേ (ജാ. ൧.൧൨.൬൧ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ഉഗ്ഗഹിതസബ്ബസിപ്പോ പിതു അച്ചയേന രജ്ജേ പതിട്ഠായ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേസി. തദാ മനുസ്സാ ദേവമങ്ഗലികാ ഹുത്വാ ബഹൂ അജേളകാദയോ മാരേത്വാ ദേവതാനം ബലികമ്മം കരോന്തി. ബോധിസത്തോ ‘‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോ’’തി ഭേരിം ചരാപേസി. യക്ഖാ ബലികമ്മം അലഭമാനാ ബോധിസത്തസ്സ കുജ്ഝിത്വാ ഹിമവന്തേ യക്ഖസമാഗമം ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തസ്സ മാരണത്ഥായ ഏകം കക്ഖളം യക്ഖം പേസേസും. സോ കണ്ണികമത്തം മഹന്തം ആദിത്തം അയകൂടം ഗഹേത്വാ ‘‘ഇമിനാ നം പഹരിത്വാ മാരേസ്സാമീ’’തി ആഗന്ത്വാ മജ്ഝിമയാമസമനന്തരേ ബോധിസത്തസ്സ സയനമത്ഥകേ അട്ഠാസി. തസ്മിം ഖണേ സക്കസ്സ ആസനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സോ ആവജ്ജമാനോ തം കാരണം ഞത്വാ ഇന്ദവജിരം ആദായ ഗന്ത്വാ യക്ഖസ്സ ഉപരി അട്ഠാസി. ബോധിസത്തോ യക്ഖം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഏസ മം രക്ഖമാനോ ഠിതോ, ഉദാഹു മാരേതുകാമോ’’തി തേന സദ്ധിം സല്ലപന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൮൧. ‘‘സബ്ബായസം കൂടമതിപ്പമാണം, പഗ്ഗയ്ഹ യോ തിട്ഠസി അന്തലിക്ഖേ;

രക്ഖായ മേ ത്വം വിഹിതോ നുസജ്ജ, ഉദാഹു മേ ചേതയസേ വധായാ’’തി.

തത്ഥ വിഹിതോ നുസജ്ജാതി വിഹിതോ നു അസി അജ്ജ.

ബോധിസത്തോ പന യക്ഖമേവ പസ്സതി, ന സക്കം. യക്ഖോ സക്കസ്സ ഭയേന ബോധിസത്തം പഹരിതും ന സക്കോതി. സോ ബോധിസത്തസ്സ കഥം സുത്വാ ‘‘മഹാരാജ, നാഹം തവ രക്ഖണത്ഥായ ഠിതോ, ഇമിനാ പന ജലിതേന അയകൂടേന പഹരിത്വാ തം മാരേസ്സാമീതി ആഗതോമ്ഹി, സക്കസ്സ ഭയേന തം പഹരിതും ന സക്കോമീ’’തി ഏതമത്ഥം ദീപേന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൮൨. ‘‘ദൂതോ അഹം രാജിധ രക്ഖസാനം, വധായ തുയ്ഹം പഹിതോഹമസ്മി;

ഇന്ദോ ച തം രക്ഖതി ദേവരാജാ, തേനുത്തമങ്ഗം ന തേ ഫാലയാമീ’’തി.

തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ ഇതരാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൮൩. ‘‘സചേ ച മം രക്ഖതി ദേവരാജാ, ദേവാനമിന്ദോ മഘവാ സുജമ്പതി;

കാമം പിസാചാ വിനദന്തു സബ്ബേ, ന സന്തസേ രക്ഖസിയാ പജായ.

൧൮൪. ‘‘കാമം കന്ദന്തു കുമ്ഭണ്ഡാ, സബ്ബേ പംസുപിസാചകാ;

നാലം പിസാചാ യുദ്ധായ, മഹതീ സാ വിഭിംസികാ’’തി.

തത്ഥ രക്ഖസിയാ പജായാതി രക്ഖസിസങ്ഖാതായ പജായ, രക്ഖസസത്താനന്തി അത്ഥോ. കുമ്ഭണ്ഡാതി കുമ്ഭമത്തരഹസ്സങ്ഗാ മഹോദരാ യക്ഖാ. പംസുപിസാചകാതി സങ്കാരട്ഠാനേ പിസാചാ. നാലന്തി പിസാചാ നാമ മയാ സദ്ധിം യുദ്ധായ ന സമത്ഥാ. മഹതീ സാ വിഭിംസികാതി യം പനേതേ യക്ഖാ സന്നിപതിത്വാ വിഭിംസികം ദസ്സേന്തി, സാ മഹതീ വിഭിംസികാ ഭയകാരണദസ്സനമത്തമേവ മയ്ഹം, ന പനാഹം ഭായാമീതി അത്ഥോ.

സക്കോ യക്ഖം പലാപേത്വാ മഹാസത്തം ഓവദിത്വാ ‘‘മാ ഭായി, മഹാരാജ, ഇതോ പട്ഠായ തവ രക്ഖാ മമായത്താ’’തി വത്വാ സകട്ഠാനമേവ ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സക്കോ അനുരുദ്ധോ അഹോസി, ബാരാണസിരാജാ അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അയകൂടജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൩൪൮] ൮. അരഞ്ഞജാതകവണ്ണനാ

അരഞ്ഞാ ഗാമമാഗമ്മാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഥുല്ലകുമാരികാപലോഭനം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ചൂളനാരദകസ്സപജാതകേ (ജാ. ൧.൧൩.൪൦ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പോ ഭരിയായ കാലകതായ പുത്തം ഗഹേത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തേ വസന്തോ പുത്തം അസ്സമപദേ ഠപേത്വാ ഫലാഫലത്ഥായ ഗച്ഛതി. തദാ ചോരേസു പച്ചന്തഗാമം പഹരിത്വാ കരമരേ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തേസു ഏകാ കുമാരികാ പലായിത്വാ തം അസ്സമപദം പത്വാ താപസകുമാരം പലോഭേത്വാ സീലവിനാസം പാപേത്വാ ‘‘ഏഹി ഗച്ഛാമാ’’തി ആഹ. ‘‘പിതാ താവ മേ ആഗച്ഛതു, തം പസ്സിത്വാ ഗമിസ്സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി ദിസ്വാ ആഗച്ഛാ’’തി നിക്ഖമിത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ നിസീദി. താപസകുമാരോ പിതരി ആഗതേ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൮൫. ‘‘അരഞ്ഞാ ഗാമമാഗമ്മ, കിംസീലം കിംവതം അഹം;

പുരിസം താത സേവേയ്യം, തം മേ അക്ഖാഹി പുച്ഛിതോ’’തി.

തത്ഥ അരഞ്ഞാ ഗാമമാഗമ്മാതി താത അഹം ഇതോ അരഞ്ഞതോ മനുസ്സപഥം വസനത്ഥായ ഗതോ വസനഗാമം പത്വാ കിം കരോമീതി.

അഥസ്സ പിതാ ഓവാദം ദദന്തോ തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൮൬. ‘‘യോ തം വിസ്സാസയേ താത, വിസ്സാസഞ്ച ഖമേയ്യ തേ;

സുസ്സൂസീ ച തിതിക്ഖീ ച, തം ഭജേഹി ഇതോ ഗതോ.

൧൮൭. ‘‘യസ്സ കായേന വാചായ, മനസാ നത്ഥി ദുക്കടം;

ഉരസീവ പതിട്ഠായ, തം ഭജേഹി ഇതോ ഗതോ.

൧൮൮. ‘‘ഹലിദ്ദിരാഗം കപിചിത്തം, പുരിസം രാഗവിരാഗിനം;

താദിസം താത മാ സേവി, നിമ്മനുസ്സമ്പി ചേ സിയാ’’തി.

തത്ഥ യോ തം വിസ്സാസയേതി യോ പുരിസോ തം വിസ്സാസേയ്യ ന പരിസങ്കേയ്യ. വിസ്സാസഞ്ച ഖമേയ്യ തേതി യോ ച അത്തനി കയിരമാനം തവ വിസ്സാസം പത്തോ നിരാസങ്കോ തം ഖമേയ്യ. സുസ്സൂസീതി യോ ച തവ വിസ്സാസവചനം സോതുമിച്ഛതി. തിതിക്ഖീതി യോ ച തയാ കതം അപരാധം ഖമതി. തം ഭജേഹീതി തം പുരിസം ഭജേയ്യാസി പയിരുപാസേയ്യാസി. ഉരസീവ പതിട്ഠായാതി യഥാ തസ്സ ഉരസി പതിട്ഠായ വഡ്ഢിതോ ഓരസപുത്തോ ത്വമ്പി താദിസോ ഉരസി പതിട്ഠിതപുത്തോ വിയ ഹുത്വാ ഏവരൂപം പുരിസം ഭജേയ്യാസീതി അത്ഥോ.

ഹലിദ്ദിരാഗന്തി ഹലിദ്ദിരാഗസദിസം അഥിരചിത്തം. കപിചിത്തന്തി ലഹുപരിവത്തിതായ മക്കടചിത്തം. രാഗവിരാഗിനന്തി മുഹുത്തേനേവ രജ്ജനവിരജ്ജനസഭാവം. നിമ്മനുസ്സമ്പി ചേ സിയാതി സചേപി സകലം ജമ്ബുദീപതലം കായദുച്ചരിതാദിവിരഹിതസ്സ മനുസ്സസ്സ അഭാവേന നിമ്മനുസ്സം സിയാ, തഥാപി, താത, താദിസം ലഹുചിത്തം മാ സേവി, സബ്ബമ്പി മനുസ്സപഥം വിചിനിത്വാ ഹേട്ഠാ വുത്തഗുണസമ്പന്നമേവ ഭജേയ്യാസീതി അത്ഥോ.

തം സുത്വാ താപസകുമാരോ ‘‘അഹം, താത, ഇമേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതം പുരിസം കത്ഥ ലഭിസ്സാമി, ന ഗച്ഛാമി, തുമ്ഹാകഞ്ഞേവ സന്തികേ വസിസ്സാമീ’’തി വത്വാ നിവത്തി. അഥസ്സ പിതാ കസിണപരികമ്മം ആചിക്ഖി. ഉഭോപി അപരിഹീനജ്ഝാനാ ബ്രഹ്മലോകപരായണാ അഹേസും.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ പുത്തോ ച കുമാരികാ ച ഏതേയേവ അഹേസും, പിതാ താപസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അരഞ്ഞജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൩൪൯] ൯. സന്ധിഭേദജാതകവണ്ണനാ

നേവ ഇത്ഥീസു സാമഞ്ഞന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകസ്മിം കിര സമയേ സത്ഥാ ‘‘ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരന്തീ’’തി സുത്വാ തേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂനം ഭണ്ഡനജാതാനം കലഹജാതാനം വിവാദാപന്നാനം പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരഥ, തേന അനുപ്പന്നാനി ചേവ ഭണ്ഡനാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാനി ച ഭിയ്യോഭാവായ സംവത്തന്തീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ച’’ന്തി വുത്തേ തേ ഭിക്ഖൂ ഗരഹിത്വാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, പിസുണാ വാചാ നാമ തിഖിണസത്തിപഹാരസദിസാ, ദള്ഹോ വിസ്സാസോപി തായ ഖിപ്പം ഭിജ്ജതി, തഞ്ച പന ഗഹേത്വാ അത്തനോ മേത്തിഭിന്ദനകജനോ സീഹഉസഭസദിസോ ഹോതീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പോ പിതു അച്ചയേന ധമ്മേന രജ്ജം കാരേസി. തദാ ഏകോ ഗോപാലകോ അരഞ്ഞേ ഗോകുലേസു ഗാവോ പടിജഗ്ഗിത്വാ ആഗച്ഛന്തോ ഏകം ഗബ്ഭിനിം അസല്ലക്ഖേത്വാ പഹായ ആഗതോ. തസ്സാ ഏകായ സീഹിയാ സദ്ധിം വിസ്സാസോ ഉപ്പജ്ജി. താ ഉഭോപി ദള്ഹമിത്താ ഹുത്വാ ഏകതോ വിചരന്തി. അപരഭാഗേ ഗാവീ വച്ഛകം, സീഹീ സീഹപോതകം വിജായി. തേ ഉഭോപി ജനാ കുലേന ആഗതമേത്തിയാ ദള്ഹമിത്താ ഹുത്വാ ഏകതോ വിചരന്തി. അഥേകോ വനചരകോ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ തേസം വിസ്സാസം ദിസ്വാ അരഞ്ഞേ ഉപ്പജ്ജനകഭണ്ഡം ആദായ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ദത്വാ ‘‘അപി തേ, സമ്മ, കിഞ്ചി അരഞ്ഞേ അച്ഛരിയം ദിട്ഠപുബ്ബ’’ന്തി രഞ്ഞാ പുട്ഠോ ‘‘ദേവ, അഞ്ഞം കിഞ്ചി ന പസ്സാമി, ഏകം പന സീഹഞ്ച ഉസഭഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസ്സാസികേ ഏകതോ വിചരന്തേ അദ്ദസ’’ന്തി ആഹ. ‘‘ഏതേസം തതിയേ ഉപ്പന്നേ ഭയം ഭവിസ്സതി, യദാ തേസം തതിയം പസ്സതി, അഥ മേ ആചിക്ഖേയ്യാസീ’’തി. ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി.

വനചരകേ പന ബാരാണസിം ഗതേ ഏകോ സിങ്ഗാലോ സീഹഞ്ച ഉസഭഞ്ച ഉപട്ഠഹി. വനചരകോ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ തം ദിസ്വാ ‘‘തതിയസ്സ ഉപ്പന്നഭാവം രഞ്ഞോ കഥേസ്സാമീ’’തി നഗരം ഗതോ. സിങ്ഗാലോ ചിന്തേസി ‘‘മയാ ഠപേത്വാ സീഹമംസഞ്ച ഉസഭമംസഞ്ച അഞ്ഞം അഖാദിതപുബ്ബം നാമ നത്ഥി, ഇമേ ഭിന്ദിത്വാ ഇമേസം മംസം ഖാദിസ്സാമീ’’തി. സോ ‘‘അയം തം ഏവം വദതി, അയം തം ഏവം വദതീ’’തി ഉഭോപി തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭിന്ദിത്വാ ന ചിരസ്സേവ കലഹം കാരേത്വാ മരണാകാരപ്പത്തേ അകാസി. വനചരകോപി ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ‘‘തേസം, ദേവ, തതിയോ ഉപ്പന്നോ’’തി ആഹ. ‘‘കോ സോ’’തി? ‘‘സിങ്ഗാലോ, ദേവാ’’തി. രാജാ ‘‘സോ ഉഭോ മിത്തേ ഭിന്ദിത്വാ മാരാപേസ്സതി, മയം തേസം മതകാലേ സമ്പാപുണിസ്സാമാ’’തി വത്വാ രഥം അഭിരുയ്ഹ വനചരകേന മഗ്ഗദേസകേന ഗച്ഛന്തോ തേസു അഞ്ഞമഞ്ഞം കലഹം കത്വാ ജീവിതക്ഖയം പത്തേസു സമ്പാപുണി. സിങ്ഗാലോ പന ഹട്ഠതുട്ഠോ ഏകവാരം സീഹസ്സ മംസം ഖാദതി, ഏകവാരം ഉസഭസ്സ മംസം ഖാദതി. രാജാ തേ ഉഭോപി ജീവിതക്ഖയപ്പത്തേ ദിസ്വാ രഥേ ഠിതോവ സാരഥിനാ സദ്ധിം സല്ലപന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൮൯. ‘‘നേവ ഇത്ഥീസു സാമഞ്ഞം, നാപി ഭക്ഖേസു സാരഥി;

അഥസ്സ സന്ധിഭേദസ്സ, പസ്സ യാവ സുചിന്തിതം.

൧൯൦. ‘‘അസി തിക്ഖോവ മംസമ്ഹി, പേസുഞ്ഞം പരിവത്തതി;

യത്ഥൂസഭഞ്ച സീഹഞ്ച, ഭക്ഖയന്തി മിഗാധമാ.

൧൯൧. ‘‘ഇമം സോ സയനം സേതി, യമിമം പസ്സസി സാരഥി;

യോ വാചം സന്ധിഭേദസ്സ, പിസുണസ്സ നിബോധതി.