൧. കാലിങ്ഗവഗ്ഗോ

[൩൦൧] ൧. ചൂളകാലിങ്ഗജാതകവണ്ണനാ

വിവരഥിമാസം ദ്വാരന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ചതുന്നം പരിബ്ബാജികാനം പബ്ബജ്ജം ആരബ്ഭ കഥേസി. വേസാലിയം കിര ലിച്ഛവിരാജൂനം സത്ത സഹസ്സാനി സത്ത സതാനി സത്ത ച ലിച്ഛവീ വസിംസു. തേ സബ്ബേപി പുച്ഛാപടിപുച്ഛാചിത്തകാ അഹേസും. അഥേകോ പഞ്ചസു വാദസതേസു ബ്യത്തോ നിഗണ്ഠോ വേസാലിയം സമ്പാപുണി, തേ തസ്സ സങ്ഗഹം അകംസു. അപരാപി ഏവരൂപാ നിഗണ്ഠീ സമ്പാപുണി. രാജാനോ ദ്വേപി ജനേ വാദം കാരേസും, ഉഭോപി സദിസാവ അഹേസും. തതോ ലിച്ഛവീനം ഏതദഹോസി ‘‘ഇമേ ദ്വേപി പടിച്ച ഉപ്പന്നോ പുത്തോ ബ്യത്തോ ഭവിസ്സതീ’’തി. തേസം വിവാഹം കാരേത്വാ ദ്വേപി ഏകതോ വാസേസും. അഥ നേസം സംവാസമന്വായ പടിപാടിയാ ചതസ്സോ ദാരികായോ ഏകോ ച ദാരകോ ജായി. ദാരികാനം ‘‘സച്ചാ, ലോലാ, അവധാരികാ, പടിച്ഛാദാ’’തി നാമം അകംസു, ദാരകസ്സ ‘‘സച്ചകോ’’തി. തേ പഞ്ചപി ജനാ വിഞ്ഞുതം പത്താ മാതിതോ പഞ്ച വാദസതാനി, പിതിതോ പഞ്ച വാദസതാനീതി വാദസഹസ്സം ഉഗ്ഗണ്ഹിംസു. മാതാപിതരോ ദാരികാനം ഏവം ഓവദിംസു ‘‘സചേ കോചി ഗിഹീ തുമ്ഹാകം വാദം ഭിന്ദിസ്സതി, തസ്സ പാദപരിചാരികാ ഭവേയ്യാഥ. സചേ പബ്ബജിതോ ഭിന്ദിസ്സതി, തസ്സ സന്തികേ പബ്ബജേയ്യാഥാ’’തി.

അപരഭാഗേ മാതാപിതരോ കാലമകംസു. തേസു കാലകതേസു സച്ചകനിഗണ്ഠോ തത്ഥേവ വേസാലിയം ലിച്ഛവീനം സിപ്പം സിക്ഖാപേന്തോ വസി. ഭഗിനിയോ ജമ്ബുസാഖം ഗഹേത്വാ വാദത്ഥായ നഗരാ നഗരം ചരമാനാ സാവത്ഥിം പത്വാ നഗരദ്വാരേ സാഖം നിഖണിത്വാ ‘‘യോ അമ്ഹാകം വാദം ആരോപേതും സക്കോതി ഗിഹീ വാ പബ്ബജിതോ വാ, സോ ഏതം പംസുപുഞ്ജം പാദേഹി വികിരിത്വാ പാദേഹേവ സാഖം മദ്ദതൂ’’തി ദാരകാനം വത്വാ ഭിക്ഖായ നഗരം പവിസിംസു. അഥായസ്മാ സാരിപുത്തോ അസമ്മട്ഠട്ഠാനം സമ്മജ്ജിത്വാ രിത്തഘടേസു പാനീയം ഉപട്ഠപേത്വാ ഗിലാനേ ച പടിജഗ്ഗിത്വാ ദിവാതരം സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പവിസന്തോ തം സാഖം ദിസ്വാ ദാരകേ പുച്ഛി, ദാരകാ തം പവത്തിം ആചിക്ഖിംസു. ഥേരോ ദാരകേഹേവ പാതാപേത്വാ മദ്ദാപേത്വാ ‘‘യേഹി അയം സാഖാ ഠപിതാ, തേ കതഭത്തകിച്ചാവ ആഗന്ത്വാ ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകേ മം പസ്സന്തൂ’’തി ദാരകാനം വത്വാ നഗരം പവിസിത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ വിഹാരദ്വാരകോട്ഠകേ അട്ഠാസി. താപി പരിബ്ബാജികാ ഭിക്ഖായ ചരിത്വാ ആഗതാ സാഖം മദ്ദിതം ദിസ്വാ ‘‘കേനായം മദ്ദിതാ’’തി വത്വാ ‘‘സാരിപുത്തത്ഥേരേന, സചേ തുമ്ഹേ വാദത്ഥികാ, ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകം ഗച്ഛഥാ’’തി ദാരകേഹി വുത്താ പുന നഗരം പവിസിത്വാ മഹാജനം സന്നിപാതേത്വാ വിഹാരദ്വാരകോട്ഠകം ഗന്ത്വാ ഥേരം വാദസഹസ്സം പുച്ഛിംസു. ഥേരോ തം വിസ്സജ്ജേത്വാ ‘‘അഞ്ഞം കിഞ്ചി ജാനാഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ന ജാനാമ, സാമീ’’തി. ‘‘അഹം പന വോ കിഞ്ചി പുച്ഛാമീ’’തി. ‘‘പുച്ഛ, സാമി, ജാനന്തിയോ കഥേസ്സാമാ’’തി.

ഥേരോ ‘‘ഏകം നാമ കി’’ന്തി പുച്ഛി. താ ന ജാനിംസു. ഥേരോ വിസ്സജ്ജേസി. താ ‘‘അമ്ഹാകം, സാമി, പരാജയോ, തുമ്ഹാകം ജയോ’’തി ആഹംസു. ‘‘ഇദാനി കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘അമ്ഹാകം മാതാപിതൂഹി അയം ഓവാദോ ദിന്നോ ‘സചേ വോ ഗിഹീ വാദം ഭിന്ദിസ്സതി, തസ്സ പജാപതിയോ ഭവേയ്യാഥ. സചേ പബ്ബജിതോ, തസ്സ സന്തികേ പബ്ബജേയ്യാഥാ’തി, പബ്ബജ്ജം നോ ദേഥാ’’തി. ഥേരോ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ താ ഉപ്പലവണ്ണായ ഥേരിയാ സന്തികേ പബ്ബാജേസി. താ സബ്ബാപി ന ചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണിംസു. അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, സാരിപുത്തത്ഥേരോ ചതുന്നം പരിബ്ബാജികാനം അവസ്സയോ ഹുത്വാ സബ്ബാ അരഹത്തം പാപേസീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ ഏതാസം അവസ്സയോ അഹോസി, ഇദാനി പന പബ്ബജ്ജാഭിസേകം ദാപേസി, പുബ്ബേ രാജമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ കാലിങ്ഗരട്ഠേ ദന്തപുരനഗരേ കാലിങ്ഗരാജേ രജ്ജം കാരേന്തേ അസ്സകരട്ഠേ പാടലിനഗരേ അസ്സകോ നാമ രാജാ രജ്ജം കാരേസി. കാലിങ്ഗോ സമ്പന്നബലവാഹനോ സയമ്പി നാഗബലോ പടിയോധം ന പസ്സതി. സോ യുജ്ഝിതുകാമോ ഹുത്വാ അമച്ചാനം ആരോചേസി ‘‘അഹം യുദ്ധത്ഥികോ, പടിയോധം പന ന പസ്സാമി, കിം കരോമാ’’തി. അമച്ചാ ‘‘അത്ഥേകോ, മഹാരാജ, ഉപായോ, ധീതരോ തേ ചതസ്സോ ഉത്തമരൂപധരാ, താ പസാധേത്വാ പടിച്ഛന്നയാനേ നിസീദാപേത്വാ ബലപരിവുതാ ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ ചരാപേഥ. യോ രാജാ താ അത്തനോ ഗേഹേ കാതുകാമോ ഭവിസ്സതി, തേന സദ്ധിം യുദ്ധം കരിസ്സാമാ’’തി വദിംസു. രാജാ തഥാ കാരേസി. താഹി ഗതഗതട്ഠാനേ രാജാനോ ഭയേന താസം നഗരം പവിസിതും ന ദേന്തി, പണ്ണാകാരം പേസേത്വാ ബഹിനഗരേയേവ വസാപേന്തി. ഏവം സകലജമ്ബുദീപം വിചരിത്വാ അസ്സകരട്ഠേ പാടലിനഗരം പാപുണിംസു. അസ്സകോപി നഗരദ്വാരാനി പിദഹാപേത്വാ പണ്ണാകാരം പേസേസി. തസ്സ നന്ദിസേനോ നാമ അമച്ചോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ ഉപായകുസലോ. സോ ചിന്തേസി ‘‘ഇമാ കിര രാജധീതരോ സകലജമ്ബുദീപം വിചരിത്വാ പടിയോധം ന ലഭിംസു, ഏവം സന്തേ ജമ്ബുദീപോ തുച്ഛോ നാമ അഹോസി, അഹം കാലിങ്ഗേന സദ്ധിം യുജ്ഝിസ്സാമീ’’തി. സോ നഗരദ്വാരം ഗന്ത്വാ ദോവാരികേ ആമന്തേത്വാ താസം ദ്വാരം വിവരാപേതും പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧. ‘‘വിവരഥിമാസം ദ്വാരം, നഗരം പവിസന്തു അരുണരാജസ്സ;

സീഹേന സുസിട്ഠേന, സുരക്ഖിതം നന്ദിസേനേനാ’’തി.

തത്ഥ അരുണരാജസ്സാതി സോ ഹി രജ്ജേ പതിട്ഠിതകാലേ രട്ഠനാമവസേന അസ്സകോ നാമ ജാതോ, കുലദത്തിയം പനസ്സ നാമം അരുണോതി. തേനാഹ ‘‘അരുണരാജസ്സാ’’തി. സീഹേനാതി പുരിസസീഹേന. സുസിട്ഠേനാതി ആചരിയേഹി സുട്ഠു അനുസാസിതേന. നന്ദിസേനേനാതി മയാ നന്ദിസേനേന നാമ.

സോ ഏവം വത്വാ ദ്വാരം വിവരാപേത്വാ താ ഗഹേത്വാ അസ്സകരഞ്ഞോ ദത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ മാ ഭായിത്ഥ, യുദ്ധേ സതി അഹം ജിനിസ്സാമി, ഇമാ ഉത്തമരൂപധരാ രാജധീതരോ മഹേസിയോ കരോഥാ’’തി താസം അഭിസേകം ദാപേത്വാ താഹി സദ്ധിം ആഗതേ പുരിസേ ‘‘ഗച്ഛഥ, തുമ്ഹേ രാജധീതൂനം അസ്സകരാജേന മഹേസിട്ഠാനേ ഠപിതഭാവം തുമ്ഹാകം രഞ്ഞോ ആചിക്ഖഥാ’’തി ഉയ്യോജേസി. തേ ഗന്ത്വാ ആരോചേസും. കാലിങ്ഗോ ‘‘ന ഹി നൂന സോ മയ്ഹം ബലം ജാനാതീ’’തി വത്വാ താവദേവ മഹതിയാ സേനായ നിക്ഖമി. നന്ദിസേനോ തസ്സ ആഗമനം ഞത്വാ ‘‘അത്തനോ കിര രജ്ജസീമായമേവ ഹോതു, മാ അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ രജ്ജസീമം ഓക്കമതു, ഉഭിന്നം രജ്ജാനം അന്തരേ യുദ്ധം ഭവിസ്സതീ’’തി സാസനം പേസേസി. സോ സാസനം സുത്വാ അത്തനോ രജ്ജപരിയന്തേയേവ അട്ഠാസി. അസ്സകോപി അത്തനോ രജ്ജപരിയന്തേ അട്ഠാസി. തദാ ബോധിസത്തോ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ തേസം ദ്വിന്നം രജ്ജാനം അന്തരേ പണ്ണസാലായം വസതി. കാലിങ്ഗോ ചിന്തേസി ‘‘സമണാ നാമ കിഞ്ചി ജാനിസ്സന്തി, കോ ജാനാതി, കിം ഭവിസ്സതി, കസ്സ ജയോ വാ പരാജയോ വാ ഭവിസ്സതി, താപസം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞാതകവേസേന ബോധിസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘ഭന്തേ, കാലിങ്ഗോ ച അസ്സകോ ച യുജ്ഝിതുകാമാ അത്തനോ അത്തനോ രജ്ജസീമായമേവ ഠിതാ, ഏതേസു കസ്സ ജയോ ഭവിസ്സതി, കസ്സ പരാജയോ’’തി പുച്ഛി. മഹാപുഞ്ഞ, അഹം ‘‘അസുകസ്സ ജയോ, അസുകസ്സ പരാജയോ’’തി ന ജാനാമി, സക്കോ പന ദേവരാജാ ഇധാഗച്ഛതി, തമഹം പുച്ഛിത്വാ കഥേസ്സാമി, സ്വേ ആഗച്ഛേയ്യാസീതി. സക്കോ ബോധിസത്തസ്സ ഉപട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ നിസീദി, അഥ നം ബോധിസത്തോ തമത്ഥം പുച്ഛി. ഭന്തേ, കാലിങ്ഗോ ജിനിസ്സതി, അസ്സകോ പരാജിസ്സതി, ഇദഞ്ചിദഞ്ച പുബ്ബനിമിത്തം പഞ്ഞായിസ്സതീതി.

കാലിങ്ഗോ പുനദിവസേ ആഗന്ത്വാ പുച്ഛി, ബോധിസത്തോപിസ്സ ആചിക്ഖി. സോ ‘‘കിം നാമ പുബ്ബനിമിത്തം ഭവിസ്സതീ’’തി അപുച്ഛിത്വാവ ‘‘അഹം കിര ജിനിസ്സാമീ’’തി ഉട്ഠായ തുട്ഠിയാ പക്കാമി. സാ കഥാ വിത്ഥാരികാ അഹോസി. തം സുത്വാ അസ്സകോ നന്ദിസേനം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘കാലിങ്ഗോ കിര ജിനിസ്സതിം, മയം പരാജിസ്സാമ, കിം നു ഖോ കാതബ്ബ’’ന്തി ആഹ. സോ ‘‘കോ ഏതം ജാനാതി മഹാരാജ, കസ്സ ജയോ വാ പരാജയോ വാ, തുമ്ഹേ മാ ചിന്തയിത്ഥാ’’തി രാജാനം അസ്സാസേത്വാ ബോധിസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ‘‘ഭന്തേ, കോ ജിനിസ്സതി, കോ പരാജിസ്സതീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘കാലിങ്ഗോ ജിനിസ്സതി, അസ്സകോ പരാജിസ്സതീ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, ജിനന്തസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം കിം ഭവിസ്സതി, കിം പരാജിനന്തസ്സാ’’തി? ‘‘മഹാപുഞ്ഞ, ജിനന്തസ്സ ആരക്ഖദേവതാ സബ്ബസേതോ ഉസഭോ ഭവിസ്സതി, ഇതരസ്സ സബ്ബകാളകോ, ഉഭിന്നമ്പി ആരക്ഖദേവതാ യുജ്ഝിത്വാ ജയപരാജയം കരിസ്സന്തീ’’തി. നന്ദിസേനോ തം സുത്വാ ഉട്ഠായ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ സഹായേ സഹസ്സമത്തേ മഹായോധേ ഗഹേത്വാ അവിദൂരേ പബ്ബതം അഭിരുയ്ഹ ‘‘അമ്ഭോ, അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ ജീവിതം ദാതും സക്ഖിസ്സഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, സക്ഖിസ്സാമാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഇമസ്മിം പപാതേ പതഥാ’’തി. തേ പതിതും ആരഭിംസു. അഥ നേ വാരേത്വാ ‘‘അലം ഏത്ഥ പതനേന, അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ ജീവിതം ദാതും സുഹദയാ അനിവത്തിനോ ഹുത്വാ യുജ്ഝഥാ’’തി ആഹ. തേ സമ്പടിച്ഛിംസും.

അഥ സങ്ഗാമേ ഉപട്ഠിതേ കാലിങ്ഗോ ‘‘അഹം കിര ജിനിസ്സാമീ’’തി വോസാനം ആപജ്ജി, ബലകായാപിസ്സ ‘‘അമ്ഹാകം കിര ജയോ’’തി വോസാനം ആപജ്ജിത്വാ സന്നാഹം അകത്വാ വഗ്ഗവഗ്ഗാ ഹുത്വാ യഥാരുചി പക്കമിംസു, വീരിയകരണകാലേ വീരിയം ന കരിംസു. ഉഭോപി രാജാനോ അസ്സം അഭിരുഹിത്വാ ‘‘യുജ്ഝിസ്സാമാ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപസങ്കമന്തി. ഉഭിന്നം ആരക്ഖദേവതാ പുരതോ ഗന്ത്വാ കാലിങ്ഗരഞ്ഞോ ആരക്ഖദേവതാ സബ്ബസേതോ ഉസഭോ അഹോസി, ഇതരസ്സ സബ്ബകാളകോ. താ ദേവതാപി അഞ്ഞമഞ്ഞം യുജ്ഝനാകാരം ദസ്സേന്താ ഉപസങ്കമിംസു. തേ പന ഉസഭാ ഉഭിന്നം രാജൂനംയേവ പഞ്ഞായന്തി, ന അഞ്ഞേസം. നന്ദിസേനോ അസ്സകം പുച്ഛി ‘‘പഞ്ഞായതി തേ, മഹാരാജ, ആരക്ഖദേവതാ’’തി. ‘‘ആമ, പഞ്ഞായതീ’’തി. ‘‘കേനാകാരേനാ’’തി. ‘‘കാലിങ്ഗരഞ്ഞോ ആരക്ഖദേവതാ സബ്ബസേതോ ഉസഭോ ഹുത്വാ പഞ്ഞായതി, അമ്ഹാകം ആരക്ഖദേവതാ സബ്ബകാളകോ കിലമന്തോ ഹുത്വാ തിട്ഠതീ’’തി. ‘‘മഹാരാജ, തുമ്ഹേ മാ ഭായഥ, മയം ജിനിസ്സാമ, കാലിങ്ഗോ പരാജിസ്സതി, തുമ്ഹേ അസ്സപിട്ഠിതോ ഓതരിത്വാ ഇമം സത്തിം ഗഹേത്വാ സുസിക്ഖിതസിന്ധവം ഉദരപസ്സേ വാമഹത്ഥേന ഉപ്പീളേത്വാ ഇമിനാ പുരിസസഹസ്സേന സദ്ധിം വേഗേന ഗന്ത്വാ കാലിങ്ഗരഞ്ഞോ ആരക്ഖദേവതം സത്തിപ്പഹാരേന പാതേഥ, തതോ മയം സഹസ്സമത്താ സത്തിസഹസ്സേന പഹരിസ്സാമ, ഏവം കാലിങ്ഗസ്സ ആരക്ഖദേവതാ നസ്സിസ്സതി, തതോ കാലിങ്ഗോ പരാജിസ്സതി, മയം ജിനിസ്സാമാ’’തി. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി നന്ദിസേനേന ദിന്നസഞ്ഞായ ഗന്ത്വാ സത്തിയാ പഹരി, സൂരയോധസഹസ്സാപി അമച്ചാ സത്തിസഹസ്സേന പഹരിംസു. ആരക്ഖദേവതാ തത്ഥേവ ജീവിതക്ഖയം പാപുണി, താവദേവ കാലിങ്ഗോ പരാജിത്വാ പലായി. തം പലായമാനം ദിസ്വാ സഹസ്സമത്താ അമച്ചാ ‘‘കാലിങ്ഗോ പലായതീ’’തി ഉന്നദിംസു. കാലിങ്ഗോ മരണഭയഭീതോ പലായമാനോ തം താപസം അക്കോസന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൨. ‘‘ജയോ കലിങ്ഗാനമസയ്ഹസാഹിനം, പരാജയോ അനയോ അസ്സകാനം;

ഇച്ചേവ തേ ഭാസിതം ബ്രഹ്മചാരി, ന ഉജ്ജുഭൂതാ വിതഥം ഭണന്തീ’’തി.

തത്ഥ അസയ്ഹസാഹിനന്തി അസയ്ഹം ദുസ്സഹം സഹിതും സമത്ഥാനം. ഇച്ചേവ തേ ഭാസിതന്തി ഏവം തയാ കൂടതാപസ ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ പരാജിനകരാജാനം ജിനിസ്സതി, ജിനനരാജാനഞ്ച പരാജിസ്സതീതി ഭാസിതം. ന ഉജ്ജുഭൂതാതി യേ കായേന വാചായ മനസാ ച ഉജുഭൂതാ, ന തേ മുസാ ഭണന്തീതി.

ഏവം സോ താപസം അക്കോസന്തോ പലായന്തോ അത്തനോ നഗരമേവ ഗതോ, നിവത്തിത്വാ ഓലോകേതുമ്പി നാസക്ഖി. തതോ കതിപാഹച്ചയേന സക്കോ താപസസ്സ ഉപട്ഠാനം അഗമാസി. താപസോ തേന സദ്ധിം കഥേന്തോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൩. ‘‘ദേവാ മുസാവാദമുപാതിവത്താ, സച്ചം ധനം പരമം തേസു സക്ക;

തം തേ മുസാ ഭാസിതം ദേവരാജ, കിം വാ പടിച്ച മഘവാ മഹിന്ദാ’’തി.

തത്ഥ തം തേ മുസാ ഭാസിതന്തി യം തയാ മയ്ഹം ഭാസിതം, തം അത്ഥഭഞ്ജനകമുസാവാദം കഥേന്തേന തയാ മുസാ ഭാസിതം, തയാ കിം കാരണം പടിച്ച ഏവം ഭാസിതന്തി?

തം സുത്വാ സക്കോ ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ –

൪. ‘‘നനു തേ സുതം ബ്രാഹ്മണ ഭഞ്ഞമാനേ, ദേവാ ന ഇസ്സന്തി പുരിസപരക്കമസ്സ;

ദമോ സമാധി മനസോ അഭേജ്ജോ, അബ്യഗ്ഗതാ നിക്കമനഞ്ച കാലേ;

ദള്ഹഞ്ച വിരിയം പുരിസപരക്കമോ ച, തേനേവ ആസി വിജയോ അസ്സകാന’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ – കിം തയാ, ബ്രാഹ്മണ, തത്ഥ തത്ഥ വചനേ ഭഞ്ഞമാനേ ഇദം ന സുതപുബ്ബം, യം ദേവാ പുരിസപരക്കമസ്സ ന ഇസ്സന്തി ന ഉസൂയന്തി, അസ്സകരഞ്ഞോ വീരിയകരണവസേന അത്തദമനസങ്ഖാതോ ദമോ, സമഗ്ഗഭാവേന മനസോ അഭേജ്ജോ, അഭേജ്ജസമാധി, അസ്സകരഞ്ഞോ സഹായാനം വീരിയകരണകാലേ അബ്യഗ്ഗതാ യഥാ കാലിങ്ഗസ്സ മനുസ്സാ വഗ്ഗവഗ്ഗാ ഹുത്വാ ഓസക്കിംസു, ഏവം അനോസക്കനം സമഗ്ഗഭാവേന അഭേജ്ജചിത്താനം വീരിയഞ്ച പുരിസപരക്കമോ ച ഥിരോ അഹോസി, തേനേവ കാരണേന അസ്സകാനം ജയോ അഹോസീതി.

പലാതേ ച പന കാലിങ്ഗേ അസ്സകരാജാ വിലോപം ഗാഹാപേത്വാ അത്തനോ നഗരം ഗതോ. നന്ദിസേനോ കാലിങ്ഗസ്സ സാസനം പേസേസി ‘‘ഇമാസം ചതുന്നം രാജകഞ്ഞാനം ദായജ്ജകോട്ഠാസം പേസേതു, സചേ ന പേസേതി, കാതബ്ബമേത്ഥ ജാനിസ്സാമീ’’തി. സോ തം സാസനം സുത്വാ ഭീതതസിതോ താഹി ലദ്ധബ്ബദായജ്ജം പേസേസി, തതോ പട്ഠായ സമഗ്ഗവാസം വസിംസു.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി ‘‘തദാ കാലിങ്ഗരഞ്ഞോ ധീതരോ ഇമാ ദഹരഭിക്ഖുനിയോ അഹേസും, നന്ദിസേനോ സാരിപുത്തോ, താപസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ചൂളകാലിങ്ഗജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൩൦൨] ൨. മഹാഅസ്സാരോഹജാതകവണ്ണനാ

അദേയ്യേസും ദദം ദാനന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ആനന്ദത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി. പച്ചുപ്പന്നവത്ഥു ഹേട്ഠാ കഥിതമേവ. സത്ഥാ ‘‘പോരാണകപണ്ഡിതാപി അത്തനോ ഉപകാരവസേനേവ കിരിംസൂ’’തി വത്വാ ഇധാപി അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബോധിസത്തോ ബാരാണസിരാജാ ഹുത്വാ ധമ്മേന സമേന രജ്ജം കാരേതി, ദാനം ദേതി, സീലം രക്ഖതി. സോ ‘‘പച്ചന്തം കുപിതം വൂപസമേസ്സാമീ’’തി ബലവാഹനപരിവുതോ ഗന്ത്വാ പരാജിതോ അസ്സം അഭിരുഹിത്വാ പലായമാനോ ഏകം പച്ചന്തഗാമം പാപുണി. തത്ഥ തിംസ ജനാ രാജസേവകാ വസന്തി. തേ പാതോവ ഗാമമജ്ഝേ സന്നിപതിത്വാ ഗാമകിച്ചം കരോന്തി. തസ്മിം ഖണേ രാജാ വമ്മിതം അസ്സം അഭിരുഹിത്വാ അലങ്കതപടിയത്തോ ഗാമദ്വാരേന അന്തോഗാമം പാവിസി. തേ ‘‘കിം നു ഖോ ഇദ’’ന്തി ഭീതാ പലായിത്വാ സകസകഗേഹാനി പവിസിംസു. ഏകോ പനേത്ഥ അത്തനോ ഗേഹം അഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ ‘‘രാജാ കിര പച്ചന്തം ഗതോ’’തി സുയ്യതി, കോസി ത്വം രാജപുരിസോ ചോരപുരിസോതി? ‘‘രാജപുരിസോ, സമ്മാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഏഥാ’’തി രാജാനം ഗേഹം നേത്വാ അത്തനോ പീഠകേ നിസീദാപേത്വാ ‘‘ഏഹി, ഭദ്ദേ, സഹായകസ്സ പാദേ ധോവാ’’തി ഭരിയം തസ്സ പാദേ ധോവാപേത്വാ അത്തനോ ബലാനുരൂപേന ആഹാരം ദത്വാ ‘‘മുഹുത്തം വിസ്സമഥാ’’തി സയനം പഞ്ഞാപേസി, രാജാ നിപജ്ജി. ഇതരോ അസ്സസ്സ സന്നാഹം മോചേത്വാ ചങ്കമാപേത്വാ ഉദകം പായേത്വാ പിട്ഠിം തേലേന മക്ഖേത്വാ തിണം അദാസി. ഏവം തയോ ചത്താരോ ദിവസേ രാജാനം പടിജഗ്ഗിത്വാ ‘‘ഗച്ഛാമഹം, സമ്മാ’’തി വുത്തേ പുന രഞ്ഞോ ച അസ്സസ്സ ച കത്തബ്ബയുത്തകം സബ്ബമകാസി. രാജാ തുസ്സിത്വാ ഗച്ഛന്തോ ‘‘അഹം, സമ്മ, മഹാഅസ്സാരോഹോ നാമ, നഗരമജ്ഝേ അമ്ഹാകം ഗേഹം, സചേ കേനചി കിച്ചേന നഗരം ആഗച്ഛസി, ദക്ഖിണദ്വാരേ ഠത്വാ ദോവാരികം ‘മഹാഅസ്സാരോഹോ കതരഗേഹേ വസതീ’തി പുച്ഛിത്വാ ദോവാരികം ഗഹേത്വാ അമ്ഹാകം ഗേഹം ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി വത്വാ പക്കാമി.

ബലകായോപി രാജാനം അദിസ്വാ ബഹിനഗരേ ഖന്ധാവാരം ബന്ധിത്വാ ഠിതോ രാജാനം ദിസ്വാ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ പരിവാരേസി. രാജാ നഗരം പവിസന്തോ ദ്വാരന്തരേ ഠത്വാ ദോവാരികം പക്കോസാപേത്വാ മഹാജനം പടിക്കമാപേത്വാ ‘‘താത, ഏകോ പച്ചന്തഗാമവാസീ മം ദട്ഠുകാമോ ആഗന്ത്വാ ‘മഹാഅസ്സാരോഹസ്സ ഗേഹം കഹ’ന്തി തം പുച്ഛിസ്സതി, തം ത്വം ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ ആനേത്വാ മം ദസ്സേയ്യാസി, തദാ ത്വം സഹസ്സം ലഭിസ്സസീ’’തി ആഹ. സോ നാഗച്ഛതി, തസ്മിം അനാഗച്ഛന്തേ രാജാ തസ്സ വസനഗാമേ ബലിം വഡ്ഢാപേസി, ബലിമ്ഹി വഡ്ഢിതേ നാഗച്ഛതി. ഏവം ദുതിയമ്പി തതിയമ്പി ബലിം വഡ്ഢാപേസി, നേവ ആഗച്ഛതി. അഥ നം ഗാമവാസിനോ സന്നിപതിത്വാ ആഹംസു ‘‘അയ്യ, തവ സഹായസ്സ മഹാഅസ്സാരോഹസ്സ ആഗതകാലതോ പട്ഠായ മയം ബലിനാ പീളിയമാനാ സീസം ഉക്ഖിപിതും ന സക്കോമ, ഗച്ഛ തവ സഹായസ്സ മഹാഅസ്സാരോഹസ്സ വത്വാ അമ്ഹാകം ബലിം വിസ്സജ്ജാപേഹീ’’തി. സാധു ഗച്ഛിസ്സാമി, ന പന സക്കാ തുച്ഛഹത്ഥേന ഗന്തും, മയ്ഹം സഹായസ്സ ദ്വേ ദാരകാ അത്ഥി, തേസഞ്ച ഭരിയായ ചസ്സ സഹായകസ്സ ച മേ നിവാസനപാരുപനപിളന്ധനാദീനി സജ്ജേഥാതി. ‘‘സാധു സജ്ജിസ്സാമാ’’തി തേ സബ്ബം പണ്ണാകാരം സജ്ജയിംസു.

സോ തഞ്ച അത്തനോ ഘരേ പക്കപൂവഞ്ച ആദായ ഗന്ത്വാ ദക്ഖിണദ്വാരം പത്വാ ദോവാരികം പുച്ഛി ‘‘കഹം, സമ്മ, മഹാഅസ്സാരോഹസ്സ ഗേഹ’’ന്തി. സോ ‘‘ഏഹി ദസ്സേമി തേ’’തി തം ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ രാജദ്വാരം ഗന്ത്വാ ‘‘ദോവാരികോ ഏകം പച്ചന്തഗാമവാസിം ഗഹേത്വാ ആഗതോ’’തി പടിവേദേസി. രാജാ തം സുത്വാ ആസനാ ഉട്ഠായ ‘‘മയ്ഹം സഹായോ ച തേന സദ്ധിം ആഗതാ ച പവിസന്തൂ’’തി പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ ദിസ്വാവ നം പരിസ്സജിത്വാ ‘‘മയ്ഹം സഹായികാ ച ദാരകാ ച അരോഗാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ മഹാതലം അഭിരുഹിത്വാ സേതച്ഛത്തസ്സ ഹേട്ഠാ രാജാസനേ നിസീദാപേത്വാ അഗ്ഗമഹേസിം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, സഹായസ്സ മേ പാദേ ധോവാ’’തി ആഹ. സാ തസ്സ പാദേ ധോവി, രാജാ സുവണ്ണഭിങ്കാരേന ഉദകം ആസിഞ്ചി. ദേവീപി പാദേ ധോവിത്വാ ഗന്ധതേലേന മക്ഖേസി. രാജാ ‘‘കിം, സമ്മ, അത്ഥി, കിഞ്ചി അമ്ഹാകം ഖാദനീയ’’ന്തി പുച്ഛി. സോ ‘‘അത്ഥീ’’തി പസിബ്ബകതോ പൂവേ നീഹരാപേസി. രാജാ സുവണ്ണതട്ടകേന ഗഹേത്വാ തസ്സ സങ്ഗഹം കരോന്തോ ‘‘മമ സഹായേന ആനീതം ഖാദഥാ’’തി ദേവിയാ ച അമച്ചാനഞ്ച ഖാദാപേത്വാ സയമ്പി ഖാദി. ഇതരോ ഇതരമ്പി പണ്ണാകാരം ദസ്സേസി. രാജാ തസ്സ സങ്ഗഹത്ഥം കാസികവത്ഥാനി അപനേത്വാ തേന ആഭതവത്ഥയുഗം നിവാസേസിം. ദേവീപി കാസികവത്ഥഞ്ചേവ ആഭരണാനി ച അപനേത്വാ തേന ആഭതവത്ഥം നിവാസേത്വാ ആഭരണാനി പിളന്ധി.

അഥ നം രാജാ രാജാരഹം ഭോജനം ഭോജാപേത്വാ ഏകം അമച്ചം ആണാപേസി ‘‘ഗച്ഛ ഇമസ്സ മമ കരണനിയാമേനേവ മസ്സുകമ്മം കാരേത്വാ ഗന്ധോദകേന ന്ഹാപേത്വാ സതസഹസ്സഗ്ഘനികം കാസികവത്ഥം നിവാസാപേത്വാ രാജാലങ്കാരേന അലങ്കാരാപേത്വാ ആനേഹീ’’തി. സോ തഥാ അകാസി. രാജാ നഗരേ ഭേരിം ചരാപേത്വാ അമച്ചേ സന്നിപാതാപേത്വാ സേതച്ഛത്തസ്സ മജ്ഝേ ജാതിഹിങ്ഗുലകസുത്തം പാതേത്വാ ഉപഡ്ഢരജ്ജം അദാസി. തേ തതോ പട്ഠായ ഏകതോ ഭുഞ്ജന്തി പിവന്തി സയന്തി, വിസ്സാസോ ഥിരോ അഹോസി കേനചി അഭേജ്ജോ. അഥസ്സ രാജാ പുത്തദാരേപി പക്കോസാപേത്വാ അന്തോനഗരേ നിവേസനം മാപേത്വാ അദാസി. തേ സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ രജ്ജം കാരേന്തി.

അഥ അമച്ചാ കുജ്ഝിത്വാ രാജപുത്തം ആഹംസു ‘‘കുമാര, രാജാ ഏകസ്സ ഗഹപതികസ്സ ഉപഡ്ഢരജ്ജം ദത്വാ തേന സദ്ധിം ഏകതോ ഭുഞ്ജതി പിവതി സയതി, ദാരകേ ച വന്ദാപേതി, ഇമിനാ രഞ്ഞാ കതകമ്മം ന ജാനാമ, കിം കരോതി രാജാ, മയം ലജ്ജാമ, ത്വം രഞ്ഞോ കഥേഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ സബ്ബം തം കഥം രഞ്ഞോ ആരോചേത്വാ ‘‘മാ ഏവം കരോഹി, മഹാരാജാ’’തി ആഹ. ‘‘താത, അഹം യുദ്ധപരാജിതോ കഹം വസിം, അപി നു ജാനാഥാ’’തി. ‘‘ന ജാനാമ, ദേവാ’’തി. ‘‘അഹം ഏതസ്സ ഘരേ വസന്തോ അരോഗോ ഹുത്വാ ആഗന്ത്വാ രജ്ജം കാരേസിം, ഏവം മമ ഉപകാരിനോ കസ്മാ സമ്പത്തിം ന ദസ്സാമീ’’തി ഏവം വത്വാ ച പന ബോധിസത്തോ ‘‘താത, യോ ഹി അദാതബ്ബയുത്തകസ്സ ദേതി, ദാതബ്ബയുത്തകസ്സ ന ദേതി, സോ ആപദം പത്വാ കിഞ്ചി ഉപകാരം ന ലഭതീ’’തി ദസ്സേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ ആഹ –

൫. ‘‘അദേയ്യേസു ദദം ദാനം, ദേയ്യേസു നപ്പവേച്ഛതി;

ആപാസു ബ്യസനം പത്തോ, സഹായം നാധിഗച്ഛതി.

൬. ‘‘നാദേയ്യേസു ദദം ദാനം, ദേയ്യേസു യോ പവേച്ഛതി;

ആപാസു ബ്യസനം പത്തോ, സഹായമധിഗച്ഛതി.

൭. ‘‘സഞ്ഞോഗസമ്ഭോഗവിസേസദസ്സനം, അനരിയധമ്മേസു സഠേസു നസ്സതി;

കതഞ്ച അരിയേസു ച അജ്ജവേസു, മഹപ്ഫലം ഹോതി അണുമ്പി താദിസു.

൮. ‘‘യോ പുബ്ബേ കതകല്യാണോ, അകാ ലോകേ സുദുക്കരം;

പച്ഛാ കയിരാ ന വാ കയിരാ, അച്ചന്തം പൂജനാരഹോ’’തി.

തത്ഥ അദേയ്യേസൂതി പുബ്ബേ അകതൂപകാരേസു. ദേയ്യേസൂതി പുബ്ബേ കതൂപകാരേസു. നപ്പവേച്ഛതീതി ന പവേസേതി ന ദേതി. ആപാസൂതി ആപദാസു. ബ്യസനന്തി ദുക്ഖം. സഞ്ഞോഗസമ്ഭോഗവിസേസദസ്സനന്തി യോ മിത്തേന കതോ സഞ്ഞോഗോ ചേവ സമ്ഭോഗോ ച, തസ്സ വിസേസദസ്സനം ഗുണദസ്സനം സുകതം മയ്ഹം ഇമിനാതി ഏതം സബ്ബം അസുദ്ധധമ്മത്താ അനരിയധമ്മേസു കേരാടികത്താ സഠേസു നസ്സതി. അരിയേസൂതി അത്തനോ കതഗുണജാനനേന അരിയേസു പരിസുദ്ധേസു. അജ്ജവേസൂതി തേനേവ കാരണേന ഉജുകേസു അകുടിലേസു. അണുമ്പീതി അപ്പമത്തകമ്പി. താദിസൂതി യേ താദിസാ പുഗ്ഗലാ ഹോന്തി അരിയാ ഉജുഭൂതാ, തേസു അപ്പമ്പി കതം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാജുതികം മഹാവിപ്ഫാരം, സുഖേത്തേ വുത്തബീജമിവ ന നസ്സതി, ഇതരസ്മിം പന പാപേ ബഹുമ്പി കതം അഗ്ഗിമ്ഹി ഖിത്തബീജമിവ നസ്സതീതി അത്ഥോ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘യഥാപി ബീജമഗ്ഗിമ്ഹി, ഡയ്ഹതി ന വിരൂഹതി;

ഏവം കതം അസപ്പുരിസേ, നസ്സതി ന വിരൂഹതി.

‘‘കതഞ്ഞുമ്ഹി ച പോസമ്ഹി, സീലവന്തേ അരിയവുത്തിനേ;

സുഖേത്തേ വിയ ബീജാനി, കതം തമ്ഹി ന നസ്സതീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൦.൭൭-൭൮);

പുബ്ബേ കതകല്യാണോതി പഠമതരം ഉപകാരം കത്വാ ഠിതോ. അകാതി അകരി, അയം ലോകേ സുദുക്കരം നാമ അകാസീതി അത്ഥോ. പച്ഛാ കയിരാതി സോ പച്ഛാ അഞ്ഞം കിഞ്ചി ഗുണം കരോതു വാ മാ വാ, തേനേവ പഠമകതേന ഗുണേന അച്ചന്തം പൂജനാരഹോ ഹോതി, സബ്ബം സക്കാരസമ്മാനം അരഹതീതി.

ഇദം പന സുത്വാ നേവ അമച്ചാ, ന രാജപുത്തോ പുന കിഞ്ചി കഥേസീതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ പച്ചന്തഗാമവാസീ ആനന്ദോ അഹോസി, ബാരാണസിരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മഹാഅസ്സാരോഹജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൩൦൩] ൩. ഏകരാജജാതകവണ്ണനാ

അനുത്തരേ കാമഗുണേ സമിദ്ധേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം കോസലരാജസേവകം ആരബ്ഭ കഥേസി. പച്ചുപ്പന്നവത്ഥു ഹേട്ഠാ സേയ്യജാതകേ (ജാ. ൧.൩.൯൪ ആദയോ) കഥിതമേവ. ഇധ പന സത്ഥാ ‘‘ന ത്വഞ്ഞേവ അനത്ഥേന അത്ഥം ആഹരി, പോരാണകപണ്ഡിതാപി അത്തനോ അനത്ഥേന അത്ഥം ആഹരിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിരഞ്ഞോ ഉപട്ഠാകോ അമച്ചോ രാജന്തേപുരേ ദുബ്ഭി. രാജാ പച്ചക്ഖതോവ തസ്സ ദോസം ദിസ്വാ തം രട്ഠാ പബ്ബാജേസി. സോ ദുബ്ഭിസേനം നാമ കോസലരാജാനം ഉപട്ഠഹന്തോതി സബ്ബം മഹാസീലവജാതകേ (ജാ. ൧.൧.൫൧) കഥിതമേവ. ഇധ പന ദുബ്ഭിസേനോ മഹാതലേ അമച്ചമജ്ഝേ നിസിന്നം ബാരാണസിരാജാനം ഗണ്ഹാപേത്വാ സിക്കായ പക്ഖിപാപേത്വാ ഉത്തരുമ്മാരേ ഹേട്ഠാസീസകം ഓലമ്ബാപേസി. രാജാ ചോരരാജാനം ആരബ്ഭ മേത്തം ഭാവേത്വാ കസിണപരികമ്മം കത്വാ ഝാനം നിബ്ബത്തേസി, ബന്ധനം ഛിജ്ജി, തതോ രാജാ ആകാസേ പല്ലങ്കേന നിസീദി. ചോരരാജസ്സ സരീരേ ദാഹോ ഉപ്പജ്ജി, ‘‘ഡയ്ഹാമി ഡയ്ഹാമീ’’തി ഭൂമിയം അപരാപരം പരിവത്തതി. ‘‘കിമേത’’ന്തി വുത്തേ ‘‘മഹാരാജ, തുമ്ഹേ ഏവരൂപം ധമ്മികരാജാനം നിരപരാധം ദ്വാരസ്സ ഉത്തരുമ്മാരേ ഹേട്ഠാസീസകം ഓലമ്ബാപേഥാ’’തി വദിംസു. തേന ഹി വേഗേന ഗന്ത്വാ മോചേഥ നന്തി. പുരിസാ ഗന്ത്വാ രാജാനം ആകാസേ പല്ലങ്കേന നിസിന്നം ദിസ്വാ ആഗന്ത്വാ ദുബ്ഭിസേനസ്സ ആരോചേസും. സോ വേഗേന ഗന്ത്വാ തം വന്ദിത്വാ ഖമാപേതും പഠമം ഗാഥമാഹ –

൯. ‘‘അനുത്തരേ കാമഗുണേ സമിദ്ധേ, ഭുത്വാന പുബ്ബേ വസി ഏകരാജ;

സോദാനി ദുഗ്ഗേ നരകമ്ഹി ഖിത്തോ, നപ്പജ്ജഹേ വണ്ണബലം പുരാണ’’ന്തി.

തത്ഥ വസീതി വുത്ഥോ. ഏകരാജാതി ബോധിസത്തം നാമേനാലപതി. സോദാനീതി സോ ത്വം ഇദാനി. ദുഗ്ഗേതി വിസമേ. നരകമ്ഹീതി ആവാടേ. ഓലമ്ബിതട്ഠാനം സന്ധായേതം വുത്തം. നപ്പജ്ജഹേ വണ്ണബലം പുരാണന്തി ഏവരൂപേ വിസമട്ഠാനേ ഖിത്തോപി പോരാണകവണ്ണഞ്ച ബലഞ്ച നപ്പജഹസീതി പുച്ഛതി.

തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ സേസഗാഥാ അവോച –

൧൦. ‘‘പുബ്ബേവ ഖന്തീ ച തപോ ച മയ്ഹം, സമ്പത്ഥിതാ ദുബ്ഭിസേന അഹോസി;

തംദാനി ലദ്ധാന കഥം നു രാജ, ജഹേ അഹം വണ്ണബലം പുരാണം.

൧൧. ‘‘സബ്ബാ കിരേവം പരിനിട്ഠിതാനി, യസസ്സിനം പഞ്ഞവന്തം വിസയ്ഹ;

യസോ ച ലദ്ധാ പുരിമം ഉളാരം, നപ്പജ്ജഹേ വണ്ണബലം പുരാണം.

൧൨. ‘‘പനുജ്ജ ദുക്ഖേന സുഖം ജനിന്ദ, സുഖേന വാ ദുക്ഖമസയ്ഹസാഹി;

ഉഭയത്ഥ സന്തോ അഭിനിബ്ബുതത്താ, സുഖേ ച ദുക്ഖേ ച ഭവന്തി തുല്യാ’’തി.

തത്ഥ ഖന്തീതി അധിവാസനഖന്തി. തപോതി തപചരണം. സമ്പത്ഥിതാതി ഇച്ഛിതാ അഭികങ്ഖിതാ. ദുബ്ഭിസേനാതി തം നാമേനാലപതി. തംദാനി ലദ്ധാനാതി തം പത്ഥനം ഇദാനാഹം ലഭിത്വാ. ജഹേതി കേന കാരണേന അഹം ജഹേയ്യം. യസ്സ ഹി ദുക്ഖം വാ ദോമനസ്സം വാ ഹോതി, സോ തം ജഹേയ്യാതി ദീപേതി.

‘‘സബ്ബാ കിരേവം പരിനിട്ഠിതാനീ’’തി അനുസ്സവവസേന അത്തനോ സമ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ ആഹ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സബ്ബാനേവ മമ കത്തബ്ബകിച്ചാനി ദാനസീലഭാവനാഉപോസഥകമ്മാനി പുബ്ബേവ നിട്ഠിതാനീതി. യസസ്സിനം പഞ്ഞവന്തം വിസയ്ഹാതി പരിവാരസമ്പത്തിയാ യസസ്സി, പഞ്ഞാസമ്പദായ പഞ്ഞവന്ത, അസയ്ഹസാഹിതായ വിസയ്ഹ. ഏവം തീണിപേതാനി ആലപനാനേവ. നന്തി പനേത്ഥ നിപാതോ. ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാവസേനന്തകാരസ്സ സാനുനാസികതാ കതാതി പച്ചേതബ്ബാ. യസോ ചാതി യസഞ്ച, അയമേവ വാ പാഠോ. ലദ്ധാ പുരിമന്തി ലഭിത്വാ പുരിമം പുബ്ബേ അലദ്ധപുബ്ബം. ഉളാരന്തി മഹന്തം. കിലേസവിക്ഖമ്ഭനമേത്താഭാവനാഝാനുപ്പത്തിയോ സന്ധായേവമാഹ. നപ്പജ്ജഹേതി ഏവരൂപം യസം ലദ്ധാ കിംകാരണാ പുരാണവണ്ണബലം ജഹിസ്സാമീതി അത്ഥോ.

ദുക്ഖേനാതി തയാ ഉപ്പാദിതേന നരകമ്ഹി ഖിപനദുക്ഖേന മമ രജ്ജസുഖം പനുദിത്വാ. സുഖേന വാ ദുക്ഖന്തി ഝാനസുഖേന വാ തം ദുക്ഖം പനുദിത്വാ. ഉഭയത്ഥ സന്തോതി യേ സന്തോ ഹോന്തി മാദിസാ, തേ ദ്വീസുപി ഏതേസു കോട്ഠാസേസു അഭിനിബ്ബുതസഭാവാ മജ്ഝത്താ സുഖേ ച ദുക്ഖേ ച ഭവന്തി തുല്യാ, ഏകസദിസാ നിബ്ബികാരാവ ഹോന്തീതി.

ഇദം സുത്വാ ദുബ്ഭിസേനോ ബോധിസത്തം ഖമാപേത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം രജ്ജം തുമ്ഹേവ കാരേഥ, അഹം വോ ചോരേ പടിബാഹിസ്സാമീ’’തി വത്വാ തസ്സ ദുട്ഠാമച്ചസ്സ രാജാണം കാരേത്വാ പക്കാമി. ബോധിസത്തോപി രജ്ജം അമച്ചാനം നിയ്യാദേത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ദുബ്ഭിസേനോ ആനന്ദോ അഹോസി, ബാരാണസിരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഏകരാജജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൩൦൪] ൪. ദദ്ദരജാതകവണ്ണനാ

ഇമാനി മന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം കോധനം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഹേട്ഠാ കഥിതമേവ. തദാ ഹി ധമ്മസഭായം തസ്സ കോധനഭാവകഥായ സമുട്ഠിതായ സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു കോധനോസീ’’തി വത്വാ ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ കോധനോയേവ, കോധനഭാവേനേവസ്സ പോരാണകപണ്ഡിതാ പരിസുദ്ധാ നാഗരാജഭാവേ ഠിതാപി തീണി വസ്സാനി ഗൂഥപൂരിതായ ഉക്കാരഭൂമിയം വസിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഹിമവന്തപദേസേ ദദ്ദരപബ്ബതപാദേ ദദ്ദരനാഗഭവനം നാമ അത്ഥി, തത്ഥ രജ്ജം കാരേന്തസ്സ ദദ്ദരരഞ്ഞോ പുത്തോ മഹാദദ്ദരോ നാമ അഹോസി, കനിട്ഠഭാതാ പനസ്സ ചൂളദദ്ദരോ നാമ. സോ കോധനോ ഫരുസോ നാഗമാണവകേ അക്കോസന്തോ പരിഭാസന്തോ പഹരന്തോ വിചരതി. നാഗരാജാ തസ്സ ഫരുസഭാവം ഞത്വാ നാഗഭവനതോ തം നീഹരാപേതും ആണാപേസി. മഹാദദ്ദരോ പന പിതരം ഖമാപേത്വാ നിവാരേസി. ദുതിയമ്പി രാജാ തസ്സ കുജ്ഝി, ദുതിയമ്പി ഖമാപേസി. തതിയവാരേ പന ‘‘ത്വം മം ഇമം അനാചാരം നീഹരാപേന്തം നിവാരേസി, ഗച്ഛഥ ദ്വേപി ജനാ ഇമമ്ഹാ നാഗഭവനാ നിക്ഖമിത്വാ ബാരാണസിയം ഉക്കാരഭൂമിയം തീണി വസ്സാനി വസഥാ’’തി നാഗഭവനാ നിക്കഡ്ഢാപേസി. തേ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വസിംസു. അഥ നേ ഉക്കാരഭൂമിയം ഉദകപരിയന്തേ ഗോചരം പരിയേസമാനേ ഗാമദാരകാ ദിസ്വാ പഹരന്താ ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദയോ ഖിപന്താ ‘‘കേ ഇമേ പുഥുലസീസാ സൂചിനങ്ഗുട്ഠാ ഉദകദേഡ്ഡുഭാ മണ്ഡൂകഭക്ഖാ’’തിആദീനി വത്വാ അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി.

ചൂളദദ്ദരോ ചണ്ഡഫരുസതായ തേസം തം അവമാനം അസഹന്തോ ‘‘ഭാതിക, ഇമേ ദാരകാ അമ്ഹേ പരിഭവന്തി, ആസീവിസഭാവം നോ ന ജാനന്തി, അഹം തേസം അവമാനം സഹിതും ന സക്കോമി, നാസാവാതേന തേ നാസേസ്സാമീ’’തി ഭാതരാ സദ്ധിം സല്ലപന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൩. ‘‘ഇമാനി മം ദദ്ദര താപയന്തി, വാചാദുരുത്താനി മനുസ്സലോകേ;

മണ്ഡൂകഭക്ഖാ ഉദകന്തസേവീ, ആസീവിസം മം അവിസാ സപന്തീ’’തി.

തത്ഥ താപയന്തീതി ദുക്ഖാപേന്തി. മണ്ഡൂകഭക്ഖാ ഉദകന്തസേവീതി ‘‘മണ്ഡൂകഭക്ഖാ’’തി ച ‘‘ഉദകന്തസേവീ’’തി ച വദന്താ ഏതേ അവിസാ ഗാമദാരകാ മം ആസീവിസം സമാനം സപന്തി അക്കോസന്തീതി.

തസ്സ വചനം സുത്വാ മഹാദദ്ദരോ സേസഗാഥാ അഭാസി –

൧൪. ‘‘സകാ രട്ഠാ പബ്ബാജിതോ, അഞ്ഞം ജനപദം ഗതോ;

മഹന്തം കോട്ഠം കയിരാഥ, ദുരുത്താനം നിധേതവേ.

൧൫. ‘‘യത്ഥ പോസം ന ജാനന്തി, ജാതിയാ വിനയേന വാ;

ന തത്ഥ മാനം കയിരാഥ, വസമഞ്ഞാതകേ ജനേ.

൧൬. ‘‘വിദേസവാസം വസതോ, ജാതവേദസമേനപി;

ഖമിതബ്ബം സപഞ്ഞേന, അപി ദാസസ്സ തജ്ജിത’’ന്തി.

തത്ഥ ദുരുത്താനം നിധേതവേതി യഥാ ധഞ്ഞനിധാനത്ഥായ മഹന്തം കോട്ഠം കത്വാ പൂരേത്വാ കിച്ചേ ഉപ്പന്നേ ധഞ്ഞം വളഞ്ജേന്തി, ഏവമേവം വിദേസം ഗതോ അന്തോഹദയേ പണ്ഡിതോ പോസോ ദുരുത്താനം നിധാനത്ഥായ മഹന്തം കോട്ഠം കയിരാഥ. തത്ഥ താനി ദുരുത്താനി നിദഹിത്വാ പുന അത്തനോ പഹോനകകാലേ കാതബ്ബം കരിസ്സതി. ജാതിയാ വിനയേന വാതി ‘‘അയം ഖത്തിയോ ബ്രാഹ്മണോ’’തി വാ ‘‘സീലവാ ബഹുസ്സുതോ ഗുണസമ്പന്നോ’’തി വാ ഏവം യത്ഥ ജാതിയാ വിനയേന വാ ന ജാനന്തീതി അത്ഥോ. മാനന്തി ഏവരൂപം മം ലാമകവോഹാരേന വോഹരന്തി, ന സക്കരോന്തി ന ഗരും കരോന്തീതി മാനം ന കരേയ്യ. വസമഞ്ഞാതകേ ജനേതി അത്തനോ ജാതിഗോത്താദീനി അജാനന്തസ്സ ജനസ്സ സന്തികേ വസന്തോ. വസതോതി വസതാ, അയമേവ വാ പാഠോ.

ഏവം തേ തത്ഥ തീണി വസ്സാനി വസിംസു. അഥ നേ പിതാ പക്കോസാപേസി. തേ തതോ പട്ഠായ നിഹതമാനാ ജാതാ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ കോധനോ ഭിക്ഖു അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ ചൂളദദ്ദരോ കോധനോ ഭിക്ഖു അഹോസി, മഹാദദ്ദരോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ദദ്ദരജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൩൦൫] ൫. സീലവീമംസനജാതകവണ്ണനാ

നത്ഥി ലോകേ രഹോ നാമാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കിലേസനിഗ്ഗഹം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഏകാദസകനിപാതേ പാനീയജാതകേ (ജാ. ൧.൧൧.൫൯ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപോ – പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ അന്തോജേതവനേ വസന്താ മജ്ഝിമയാമസമനന്തരേ കാമവിതക്കം വിതക്കയിംസു. സത്ഥാ ഛസുപി രത്തിദിവാകോട്ഠാസേസു യഥാ ഏകചക്ഖുകോ ചക്ഖും, ഏകപുത്തോ പുത്തം, ചാമരീ വാലം അപ്പമാദേന രക്ഖതി, ഏവം നിച്ചകാലം ഭിക്ഖൂ ഓലോകേതി. സോ രത്തിഭാഗേ ദിബ്ബചക്ഖുനാ ജേതവനം ഓലോകേന്തോ ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ അത്തനോ നിവേസനേ ഉപ്പന്നചോരേ വിയ തേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ഗന്ധകുടിം വിവരിത്വാ ആനന്ദത്ഥേരം ആമന്തേത്വാ ‘‘ആനന്ദ, അന്തോജേതവനേ കോടിസന്ഥാരേ വസനകഭിക്ഖൂ സന്നിപാതാപേത്വാ ഗന്ധകുടിദ്വാരേ ആസനം പഞ്ഞാപേഹീ’’തി ആഹ. സോ തഥാ കത്വാ സത്ഥു പടിവേദേസി. സത്ഥാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദിത്വാ സബ്ബസങ്ഗാഹികവസേന ആമന്തേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, പോരാണകപണ്ഡിതാ ‘പാപകരണേ രഹോ നാമ നത്ഥീ’തി പാപം ന കരിംസൂ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തത്ഥേവ ബാരാണസിയം ദിസാപാമോക്ഖസ്സ ആചരിയസ്സ സന്തികേ പഞ്ചന്നം മാണവകസതാനം ജേട്ഠകോ ഹുത്വാ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. ആചരിയസ്സ പന വയപ്പത്താ ധീതാ അത്ഥി. സോ ചിന്തേസി ‘‘ഇമേസം മാണവകാനം സീലം വീമംസിത്വാ സീലസമ്പന്നസ്സേവ ധീതരം ദസ്സാമീ’’തി. സോ ഏകദിവസം മാണവകേ ആമന്തേത്വാ ‘‘താതാ, മയ്ഹം ധീതാ വയപ്പത്താ, വിവാഹമസ്സാ കാരേസ്സാമി, വത്ഥാലങ്കാരം ലദ്ധും വട്ടതി, ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ അത്തനോ അത്തനോ ഞാതകാനം അപസ്സന്താനഞ്ഞേവ ഥേനേത്വാ വത്ഥാലങ്കാരേ ആഹരഥ, കേനചി അദിട്ഠമേവ ഗണ്ഹാമി, ദസ്സേത്വാ ആഭതം ന ഗണ്ഹാമീ’’തി ആഹ. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തതോ പട്ഠായ ഞാതകാനം അപസ്സന്താനം ഥേനേത്വാ വത്ഥപിളന്ധനാദീനി ആഹരന്തി. ആചരിയോ ആഭതാഭതം വിസും വിസും ഠപേസി. ബോധിസത്തോ പന ന കിഞ്ചി ആഹരി. അഥ നം ആചരിയോ ആഹ ‘‘ത്വം പന, താത, ന കിഞ്ചി ആഹരസീ’’തി. ‘‘ആമ, ആചരിയാ’’തി. ‘‘കസ്മാ, താതാ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേ ന കസ്സചി പസ്സ്സന്തസ്സ ആഭതം ഗണ്ഹഥ, അഹം പന പാപകരണേ രഹോ നാമ ന പസ്സാമീ’’തി ദീപേന്തോ ഇമാ ദ്വേ ഗാഥാ ആഹ –

൧൭. ‘‘നത്ഥി ലോകേ രഹോ നാമ, പാപകമ്മം പകുബ്ബതോ;

പസ്സന്തി വനഭൂതാനി, തം ബാലോ മഞ്ഞതീ രഹോ.

൧൮. ‘‘അഹം രഹോ ന പസ്സാമി, സുഞ്ഞം വാപി ന വിജ്ജതി;

യത്ഥ അഞ്ഞം ന പസ്സാമി, അസുഞ്ഞം ഹോതി തം മയാ’’തി.

തത്ഥ രഹോതി പടിച്ഛന്നട്ഠാനം. വനഭൂതാനീതി വനേ നിബ്ബത്തഭൂതാനി. തം ബാലോതി തം പാപകമ്മം രഹോ മയാ കതന്തി ബാലോ മഞ്ഞതി. സുഞ്ഞം വാപീതി യം വാ ഠാനം സത്തേഹി സുഞ്ഞം തുച്ഛം ഭവേയ്യ, തമ്പി നത്ഥീതി ആഹ.

ആചരിയോ തസ്സ പസീദിത്വാ ‘‘താത, ന മയ്ഹം ഗേഹേ ധനം നത്ഥി, അഹം പന സീലസമ്പന്നസ്സ ധീതരം ദാതുകാമോ ഇമേ മാണവകേ വീമംസന്തോ ഏവമകാസിം, മമ ധീതാ തുയ്ഹമേവ അനുച്ഛവികാ’’തി ധീതരം അലങ്കരിത്വാ ബോധിസത്തസ്സ അദാസി. സേസമാണവകേ ‘‘തുമ്ഹേഹി ആഭതാഭതം തുമ്ഹാകം ഗേഹമേവ നേഥാ’’തി ആഹ.

സത്ഥാ ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തേ ദുസ്സീലമാണവകാ അത്തനോ ദുസ്സീലതായ തം ഇത്ഥിം ന ലഭിംസു, ഇതരോ പണ്ഡിതമാണവോ സീലസമ്പന്നതായ ലഭീ’’തി വത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇതരാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൯. ‘‘ദുജ്ജച്ചോ ച സുജച്ചോ ച, നന്ദോ ച സുഖവഡ്ഢിതോ;

വജ്ജോ ച അദ്ധുവസീലോ ച, തേ ധമ്മം ജഹുമത്ഥികാ.

൨൦. ‘‘ബ്രാഹ്മണോ ച കഥം ജഹേ, സബ്ബധമ്മാന പാരഗൂ;

യോ ധമ്മമനുപാലേതി, ധിതിമാ സച്ചനിക്കമോ’’തി.

തത്ഥ ദുജ്ജച്ചോതിആദയോ ഛ ജേട്ഠകമാണവാ, തേസം നാമം ഗണ്ഹി, അവസേസാനം നാമം അഗ്ഗഹേത്വാ സബ്ബസങ്ഗാഹികവസേനേവ ‘‘തേ ധമ്മം ജഹുമത്ഥികാ’’തി ആഹ. തത്ഥ തേതി സബ്ബേപി തേ മാണവാ. ധമ്മന്തി ഇത്ഥിപടിലാഭസഭാവം. ജഹുമത്ഥികാതി ജഹും അത്ഥികാ, അയമേവ വാ പാഠോ. മകാരോ പദബ്യഞ്ജനസന്ധിവസേന വുത്തോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സബ്ബേപി തേ മാണവാ തായ ഇത്ഥിയാ അത്ഥികാവ ഹുത്വാ അത്തനോ ദുസ്സീലതായ തം ഇത്ഥിപടിലാഭസഭാവം ജഹിംസു.

ബ്രാഹ്മണോ ചാതി ഇതരോ പന സീലസമ്പന്നോ ബ്രാഹ്മണോ. കഥം ജഹേതി കേന കാരണേന തം ഇത്ഥിപടിലാഭസഭാവം ജഹിസ്സതി. സബ്ബധമ്മാനന്തി ഇമസ്മിം ഠാനേ ലോകിയാനി പഞ്ച സീലാനി, ദസ സീലാനി, തീണി സുചരിതാനി ച, സബ്ബധമ്മാ നാമ, തേസം സോ പാരം ഗതോതി പാരഗൂ. ധമ്മന്തി വുത്തപ്പകാരമേവ ധമ്മം യോ അനുപാലേതി രക്ഖതി. ധിതിമാതി സീലരക്ഖനധിതിയാ സമന്നാഗതോ. സച്ചനിക്കമോതി സച്ചേ സഭാവഭൂതേ യഥാവുത്തേ സീലധമ്മേ നിക്കമേന സമന്നാഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ താനി പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു.

തദാ ആചരിയോ സാരിപുത്തോ അഹോസി, പണ്ഡിതമാണവോ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

സീലവീമംസനജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൩൦൬] ൬. സുജാതാജാതകവണ്ണനാ

കിമണ്ഡകാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ മല്ലികം ദേവിം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകദിവസം കിര രഞ്ഞോ തായ സദ്ധിം സിരിവിവാദോ അഹോസി, ‘‘സയനകലഹോ’’തിപി വദന്തിയേവ. രാജാ കുജ്ഝിത്വാ തസ്സാ അത്ഥിഭാവമ്പി ന ജാനാതി. മല്ലികാ ദേവീപി ‘‘സത്ഥാ രഞ്ഞോ മയി കുദ്ധഭാവം ന ജാനാതി മഞ്ഞേ’’തി ചിന്തേസി. സത്ഥാപി ഞത്വാ ‘‘ഇമേസം സമഗ്ഗഭാവം കരിസ്സാമീ’’തി പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ പഞ്ചഭിക്ഖുസതപരിവാരോ സാവത്ഥിം പവിസിത്വാ രാജദ്വാരം അഗമാസി. രാജാ തഥാഗതസ്സ പത്തം ഗഹേത്വാ നിവേസനം പവേസേത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദാപേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദക്ഖിണോദകം ദത്വാ യാഗുഖജ്ജകം ആഹരി. സത്ഥാ പത്തം ഹത്ഥേന പിദഹിത്വാ ‘‘മഹാരാജ, കഹം ദേവീ’’തി ആഹ. ‘‘കിം, ഭന്തേ, തായ അത്തനോ യസേന മത്തായാ’’തി? ‘‘മഹാരാജ, സയമേവ യസം ദത്വാ മാതുഗാമം ഉക്ഖിപിത്വാ തായ കതസ്സ അപരാധസ്സ അസഹനം നാമ ന യുത്ത’’ന്തി. രാജാ സത്ഥു വചനം സുത്വാ തം പക്കോസാപേസി, സാ സത്ഥാരം പരിവിസി. സത്ഥാ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം സമഗ്ഗേഹി ഭവിതും വട്ടതീ’’തി സാമഗ്ഗിരസവണ്ണം കഥേത്വാ പക്കാമി. തതോ പട്ഠായ ഉഭോ സമഗ്ഗവാസം വസിംസു. ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, സത്ഥാ ഏകവചനേനേവ ഉഭോ സമഗ്ഗേ അകാസീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപാഹം ഏതേ ഏകവാദേനേവ സമഗ്ഗേ അകാസി’’ന്തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അത്ഥധമ്മാനുസാസകോ അമച്ചോ അഹോസി. അഥേകദിവസം രാജാ വാതപാനം വിവരിത്വാ രാജങ്ഗണം ഓലോകയമാനോ അട്ഠാസി. തസ്മിം ഖണേ ഏകാ പണ്ണികധീതാ അഭിരൂപാ പഠമവയേ ഠിതാ സുജാതാ നാമ ബദരപച്ഛിം സീസേ കത്വാ ‘‘ബദരാനി ഗണ്ഹഥ, ബദരാനി ഗണ്ഹഥാ’’തി വദമാനാ രാജങ്ഗണേന ഗച്ഛതി. രാജാ തസ്സാ സദ്ദം സുത്വാ തായ പടിബദ്ധചിത്തോ ഹുത്വാ അസാമികഭാവം ഞത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേത്വാ മഹന്തം യസം അദാസി. സാ രഞ്ഞോ പിയാ അഹോസി മനാപാ. അഥേകദിവസം രാജാ സുവണ്ണതട്ടകേ ബദരാനി ഖാദന്തോ നിസീദി. തദാ സുജാതാ ദേവീ രാജാനം ബദരാനി ഖാദന്തം ദിസ്വാ ‘‘മഹാരാജ, കിം നാമ തുമ്ഹേ ഖാദഥാ’’തി പുച്ഛന്തീ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൨൧. ‘‘കിമണ്ഡകാ ഇമേ ദേവ, നിക്ഖിത്താ കംസമല്ലകേ;

ഉപലോഹിതകാ വഗ്ഗൂ, തം മേ അക്ഖാഹി പുച്ഛിതോ’’തി.

തത്ഥ കിമണ്ഡകാതി കിംഫലാനി നാമേതാനി, പരിമണ്ഡലവസേന പന അണ്ഡകാതി ആഹ. കംസമല്ലകേതി സുവണ്ണതട്ടകേ. ഉപലോഹിതകാതി രത്തവണ്ണാ. വഗ്ഗൂതി ചോക്ഖാ നിമ്മലാ.

രാജാ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘ബദരവാണിജകേ പണ്ണികഗഹപതികസ്സ ധീതേ അത്തനോ കുലസന്തകാനി ബദരാനിപി ന ജാനാസീ’’തി വത്വാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൨. ‘‘യാനി പുരേ തുവം ദേവി, ഭണ്ഡു നന്തകവാസിനീ;

ഉച്ഛങ്ഗഹത്ഥാ പചിനാസി, തസ്സാ തേ കോലിയം ഫലം.

൨൩. ‘‘ഉഡ്ഡയ്ഹതേ ന രമതി, ഭോഗാ വിപ്പജഹന്തി തം;

തത്ഥേവിമം പടിനേഥ, യത്ഥ കോലം പചിസ്സതീ’’തി.

തത്ഥ ഭണ്ഡൂതി മുണ്ഡസീസാ ഹുത്വാ. നന്തകവാസിനീതി ജിണ്ണപിലോതികനിവത്ഥാ. ഉച്ഛങ്ഗഹത്ഥാ പചിനാസീതി അടവിം പവിസിത്വാ അങ്കുസകേന സാഖം ഓനാമേത്വാ ഓചിതോചിതം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ഉച്ഛങ്ഗേ പക്ഖിപനവസേന ഉച്ഛങ്ഗഹത്ഥാ ഹുത്വാ പചിനാസി ഓചിനാസി. തസ്സാ തേ കോലിയം ഫലന്തി തസ്സാ തവ ഏവം പചിനന്തിയാ ഓചിനന്തിയാ യമഹം ഇദാനി ഖാദാമി, ഇദം കോലിയം കുലദത്തിയം ഫലന്തി അത്ഥോ.

ഉഡ്ഡയ്ഹതേ ന രമതീതി അയം ജമ്മീ ഇമസ്മിം രാജകുലേ വസമാനാ ലോഹകുമ്ഭിയം പക്ഖിത്താ വിയ ഡയ്ഹതി നാഭിരമതി. ഭോഗാതി രാജഭോഗാ ഇമം അലക്ഖികം വിപ്പജഹന്തി. യത്ഥ കോലം പചിസ്സതീതി യത്ഥ ഗന്ത്വാ പുന ബദരമേവ പചിനിത്വാ വിക്കിണന്തീ ജീവികം കപ്പേസ്സതി, തത്ഥേവ നം നേഥാതി വദതി.

ബോധിസത്തോ ‘‘ഠപേത്വാ മം അഞ്ഞോ ഇമേ സമഗ്ഗേ കാതും ന സക്ഖിസ്സതീ’’തി രാജാനം സഞ്ഞാപേത്വാ ‘‘ഇമിസ്സാ അനിക്കഡ്ഢനം കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ചതുത്ഥം ഗാഥമാഹ –

൨൪. ‘‘ഹോന്തി ഹേതേ മഹാരാജ, ഇദ്ധിപ്പത്തായ നാരിയാ;

ഖമ ദേവ സുജാതായ, മാസ്സാ കുജ്ഝ രഥേസഭാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – മഹാരാജ, ഏതേ ഏവരൂപാ പമാദദോസാ യസം പത്തായ നാരിയാ ഹോന്തിയേവ, ഏതം ഏവരൂപേ ഉച്ചേ ഠാനേ ഠപേത്വാ ഇദാനി ‘‘ഏത്തകസ്സ അപരാധസ്സ അസഹനം നാമ ന യുത്തം തുമ്ഹാകം, തസ്മാ ഖമ, ദേവ, സുജാതായ, ഏതിസ്സാ മാ കുജ്ഝ രഥേസഭ രഥജേട്ഠകാതി.

രാജാ തസ്സ വചനേന ദേവിയാ തം അപരാധം സഹിത്വാ യഥാഠാനേയേവ നം ഠപേസി. തതോ പട്ഠായ ഉഭോ സമഗ്ഗവാസം വസിംസൂതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ബാരാണസിരാജാ കോസലരാജാ അഹോസി, സുജാതാ മല്ലികാ, അമച്ചോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സുജാതാജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൩൦൭] ൭. പലാസജാതകവണ്ണനാ

അചേതനം ബ്രാഹ്മണ അസ്സുണന്തന്തി ഇദം സത്ഥാ പരിനിബ്ബാനമഞ്ചേ നിപന്നോ ആനന്ദത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോഹായസ്മാ ‘‘അജ്ജ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയേ സത്ഥാ പരിനിബ്ബായിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘അഹഞ്ചമ്ഹി സേക്ഖോ സകരണീയോ, സത്ഥു ച മേ പരിനിബ്ബാനം ഭവിസ്സതി, പഞ്ചവീസതി വസ്സാനി സത്ഥു കതം ഉപട്ഠാനം നിപ്ഫലം ഭവിസ്സതീ’’തി സോകാഭിഭൂതോ ഉയ്യാനഓവരകേ കപിസീസം ആലമ്ബിത്വാ പരോദി. സത്ഥാ തം അപസ്സന്തോ ‘‘കഹം, ഭിക്ഖവേ, ആനന്ദോ’’തി പുച്ഛിത്വാ തമത്ഥം സുത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘കതപുഞ്ഞോസി ത്വം, ആനന്ദ, പധാനമനുയുഞ്ജ, ഖിപ്പം ഹോഹിസി അനാസവോ, മാ ചിന്തയി, ഇദാനി തയാ മമ കതം ഉപട്ഠാനം കിംകാരണാ നിപ്ഫലം ഭവിസ്സതി, യസ്സ തേ പുബ്ബേ സരാഗാദികാലേപി മമ കതം ഉപട്ഠാനം നിപ്ഫലം നാഹോസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബാരാണസിതോ അവിദൂരേ പലാസരുക്ഖദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തദാ ബാരാണസിവാസിനോ മനുസ്സാ ദേവതാമങ്ഗലികാ അഹേസും നിച്ചം ബലികരണാദീസു പയുത്താ. അഥേകോ ദുഗ്ഗതബ്രാഹ്മണോ ‘‘അഹമ്പി ഏകം ദേവതം പടിജഗ്ഗിസ്സാമീ’’തി ഏകസ്മിം ഉന്നതപ്പദേസേ ഠിതസ്സ മഹതോ പലാസരുക്ഖസ്സ മൂലം സമം നിത്തിണം കത്വാ പരിക്ഖിപിത്വാ വാലുകം ഓകിരിത്വാവ സമ്മജ്ജിത്വാ രുക്ഖേ ഗന്ധപഞ്ചങ്ഗുലികാനി ദത്വാ മാലാഗന്ധധൂമേഹി പൂജേത്വാ ദീപം ജാലേത്വാ ‘‘സുഖം സയാ’’തി വത്വാ രുക്ഖം പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കമതി. ദുതിയദിവസേ പാതോവ ഗന്ത്വാ സുഖസേയ്യം പുച്ഛതി. അഥേകദിവസം രുക്ഖദേവതാ ചിന്തേസി ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണോ അതിവിയ മം പടിജഗ്ഗതി, ഇമം ബ്രാഹ്മണം വീമംസിത്വാ യേന കാരണേന മം പടിജഗ്ഗതി, തം ദസ്സാമീ’’തി. സാ തസ്മിം ഖണേ ബ്രാഹ്മണേ ആഗന്ത്വാ രുക്ഖമൂലേ സമ്മജ്ജന്തേ മഹല്ലകബ്രാഹ്മണവേസേന സമീപേ ഠത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൨൫. ‘‘അചേതനം ബ്രാഹ്മണ അസ്സുണന്തം, ജാനോ അജാനന്തമിമം പലാസം;

ആരദ്ധവിരിയോ ധുവം അപ്പമത്തോ, സുഖസേയ്യം പുച്ഛസി കിസ്സ ഹേതൂ’’തി.

തത്ഥ അസ്സുണന്തന്തി അചേതനത്താവ അസുണന്തം. ജാനോതി തുവം ജാനമാനോ ഹുത്വാ ധുവം അപ്പമത്തോതി നിച്ചം അപ്പമത്തോ.

തം സുത്വാ ബ്രാഹ്മണോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൨൬. ‘‘ദൂരേ സുതോ ചേവ ബ്രഹാ ച രുക്ഖോ, ദേസേ ഠിതോ ഭൂതനിവാസരൂപോ;

തസ്മാ നമസ്സാമി ഇമം പലാസം, യേ ചേത്ഥ ഭൂതാ തേ ധനസ്സ ഹേതൂ’’തി.

തത്ഥ ദൂരേ സുതോതി ബ്രാഹ്മണ അയം രുക്ഖോ ദൂരേ സുതോ വിസ്സുതോ, ന ആസന്നട്ഠാനേയേവ പാകടോ. ബ്രഹാ ചാതി മഹന്തോ ച. ദേസേ ഠിതോതി ഉന്നതേ സമേ ഭൂമിപ്പദേസേ ഠിതോ. ഭൂതനിവാസരൂപോതി ദേവതാനിവാസസഭാവോ, അദ്ധാ ഏത്ഥ മഹേസക്ഖാ ദേവതാ നിവുത്ഥാ ഭവിസ്സതി. തേ ധനസ്സ ഹേതൂതി ഇമഞ്ച രുക്ഖം യേ ചേത്ഥ നിവുത്ഥാ ഭൂതാ, തേ ധനസ്സ ഹേതു നമസ്സാമി, ന നിക്കാരണാതി.

തം സുത്വാ രുക്ഖദേവതാ ബ്രാഹ്മണസ്സ പസന്നാ ‘‘അഹം, ബ്രാഹ്മണ, ഇമസ്മിം രുക്ഖേ നിബ്ബത്തദേവതാ, മാ ഭായി, ധനം തേ ദസ്സാമീ’’തി തം അസ്സാസേത്വാ അത്തനോ വിമാനദ്വാരേ മഹന്തേന ദേവതാനുഭാവേന ആകാസേ ഠത്വാ ഇതരാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൭. ‘‘സോ തേ കരിസ്സാമി യഥാനുഭാവം, കതഞ്ഞുതം ബ്രാഹ്മണ പേക്ഖമാനോ;

കഥഞ്ഹി ആഗമ്മ സതം സകാസേ, മോഘാനി തേ അസ്സു പരിഫന്ദിതാനി.

൨൮. ‘‘യോ തിന്ദുകരുക്ഖസ്സ പരോ പിലക്ഖോ, പരിവാരിതോ പുബ്ബയഞ്ഞോ ഉളാരോ;

തസ്സേസ മൂലസ്മിം നിധി നിഖാതോ, അദായാദോ ഗച്ഛ തം ഉദ്ധരാഹീ’’തി.

തത്ഥ യഥാനുഭാവന്തി യഥാസത്തി യഥാബലം. കതഞ്ഞുതന്തി തയാ മയ്ഹം കതഗുണം ജാനന്തോ തം അത്തനി വിജ്ജമാനം കതഞ്ഞുതം പേക്ഖമാനോ. ആഗമ്മാതി ആഗന്ത്വാ. സതം സകാസേതി സപ്പുരിസാനം സന്തികേ. മോഘാനി തേ അസ്സു പരിഫന്ദിതാനീതി സുഖസേയ്യപുച്ഛനവസേന വാചാഫന്ദിതാനി സമ്മജ്ജനാദികരണേന കായഫന്ദിതാനി ച തവ കഥം അഫലാനി ഭവിസ്സന്തി.

യോ തിന്ദുകരുക്ഖസ്സ പരോ പിലക്ഖോതി യോ ഏസ തിന്ദുകരുക്ഖസ്സ പരതോ പിലക്ഖരുക്ഖോ ഠിതോതി വിമാനദ്വാരേ ഠിതാവ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ദസ്സേതി. പരിവാരിതോതിആദീസു തസ്സ പിലക്ഖരുക്ഖസ്സ മൂലേ ഏസ തം രുക്ഖമൂലം പരിക്ഖിപിത്വാ നിഹിതതായ പരിവാരിതോ, പുബ്ബേ യിട്ഠയഞ്ഞവസേന പുരിമസാമികാനം ഉപ്പന്നതായ പുബ്ബയഞ്ഞോ, അനേകനിധികുമ്ഭി ഭാവേന മഹന്തത്താ ഉളാരോ, ഭൂമിം ഖണിത്വാ ഠപിതത്താ നിഖാതോ, ഇദാനി ദായാദാനം അഭാവതോ അദായാദോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഏസ തം രുക്ഖമൂലം പരിക്ഖിപിത്വാ ഗീവായ ഗീവം പഹരന്തീനം നിധികുമ്ഭീനം വസേന മഹാനിധി നിഖാതോ അസാമികോ, ഗച്ഛ തം ഉദ്ധരിത്വാ ഗണ്ഹാതി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ സാ ദേവതാ ‘‘ബ്രാഹ്മണ, ത്വം ഏതം ഉദ്ധരിത്വാ ഗണ്ഹന്തോ കിലമിസ്സസി, ഗച്ഛ ത്വം, അഹമേവ തം തവ ഘരം നേത്വാ അസുകസ്മിം അസുകസ്മിഞ്ച ഠാനേ നിദഹിസ്സാമി, ത്വം ഏതം ധനം യാവജീവം പരിഭുഞ്ജന്തോ ദാനം ദേഹി, സീലം രക്ഖാഹീ’’തി ബ്രാഹ്മണസ്സ ഓവാദം ദത്വാ തം ധനം അത്തനോ ആനുഭാവേന തസ്സ ഘരേ പതിട്ഠാപേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ബ്രാഹ്മണോ ആനന്ദോ അഹോസി, രുക്ഖദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

പലാസജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൩൦൮] ൮. സകുണജാതകവണ്ണനാ

അകരമ്ഹസ തേ കിച്ചന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തസ്സ അകതഞ്ഞുതം ആരബ്ഭ കഥേസി. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി ദേവദത്തോ അകതഞ്ഞൂയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഹിമവന്തപദേസേ രുക്ഖകോട്ടകസകുണോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. അഥേകസ്സ സീഹസ്സ മംസം ഖാദന്തസ്സ അട്ഠി ഗലേ ലഗ്ഗി, ഗലോ ഉദ്ധുമായി, ഗോചരം ഗണ്ഹിതും ന സക്കോതി, ഖരാ വേദനാ പവത്തതി. അഥ നം സോ സകുണോ ഗോചരപ്പസുതോ ദിസ്വാ സാഖായ നിലീനോ ‘‘കിം തേ, സമ്മ, ദുക്ഖ’’ന്തി പുച്ഛി. സോ തമത്ഥം ആചിക്ഖി. ‘‘അഹം തേ, സമ്മ, ഏതം അട്ഠിം അപനേയ്യം, ഭയേന പന തേ മുഖം പവിസിതും ന വിസഹാമി, ഖാദേയ്യാസിപി മ’’ന്തി. ‘‘മാ ഭായി, സമ്മ, നാഹം തം ഖാദാമി, ജീവിതം മേ ദേഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി തം വാമപസ്സേന നിപജ്ജാപേത്വാ ‘‘കോ ജാനാതി, കിമ്പേസ കരിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ യഥാ മുഖം പിദഹിതും ന സക്കോതി, തഥാ തസ്സ അധരോട്ഠേ ച ഉത്തരോട്ഠേ ച ദണ്ഡകം ഠപേത്വാ മുഖം പവിസിത്വാ അട്ഠികോടിം തുണ്ഡേന പഹരി, അട്ഠി പതിത്വാ ഗതം. സോ അട്ഠിം പാതേത്വാ സീഹസ്സ മുഖതോ നിക്ഖമന്തോ ദണ്ഡകം തുണ്ഡേന പഹരിത്വാ പാതേന്തോവ നിക്ഖമിത്വാ സാഖഗ്ഗേ നിലീയി. സീഹോ നിരോഗോ ഹുത്വാ ഏകദിവസം ഏകം വനമഹിംസം വധിത്വാ ഖാദതി. സകുണോ ‘‘വീമംസിസ്സാമി ന’’ന്തി തസ്സ ഉപരിഭാഗേ സാഖായ നിലീയിത്വാ തേന സദ്ധിം സല്ലപന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –