൪. അബ്ഭന്തരവഗ്ഗോ

[൨൮൧] ൧. അബ്ഭന്തരജാതകവണ്ണനാ

അബ്ഭന്തരോ നാമ ദുമോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ബിമ്ബാദേവീഥേരിയാ അമ്ബരസദാനം ആരബ്ഭ കഥേസി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ഹി പവത്തിതവരധമ്മചക്കേ വേസാലിയം കൂടാഗാരസാലായം വിഹരന്തേ മഹാപജാപതീ ഗോതമീ പഞ്ച സാകിയസതാനി ആദായ ഗന്ത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ പബ്ബജ്ജഞ്ചേവ ഉപസമ്പദഞ്ച ലഭി. അപരഭാഗേ താ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖുനിയോ നന്ദകോവാദം (മ. നി. ൩.൩൯൮ ആദയോ) സുത്വാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. സത്ഥരി പന സാവത്ഥിം ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തേ രാഹുലമാതാ ബിമ്ബാദേവീ ‘‘സാമികോ മേ പബ്ബജിത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, പുത്തോപി മേ പബ്ബജിത്വാ തസ്സേവ സന്തികേ വസതി, അഹം അഗാരമജ്ഝേ കിംകരിസ്സാമി, അഹമ്പി പബ്ബജിത്വാ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധഞ്ച പുത്തഞ്ച നിബദ്ധം പസ്സമാനാ വിഹരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഭിക്ഖുനുപസ്സയം ഗന്ത്വാ പബ്ബജിത്വാ ആചരിയുപജ്ഝായാഹി സദ്ധിം സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരഞ്ച പിയപുത്തഞ്ച പസ്സമാനാ ഏകസ്മിം ഭിക്ഖുനുപസ്സയേ വാസം കപ്പേസി. രാഹുലസാമണേരോ ആഗന്ത്വാ മാതരം പസ്സതി.

അഥേകദിവസം ഥേരിയാ ഉദരവാതോ കുപ്പി. സാ പുത്തേ ദട്ഠും ആഗതേ തസ്സ ദസ്സനത്ഥായ നിക്ഖമിതും നാസക്ഖി, അഞ്ഞാവ ആഗന്ത്വാ അഫാസുകഭാവം കഥയിംസു. സോ മാതു സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം തേ ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘താത, അഗാരമജ്ഝേ മേ സക്ഖരയോജിതേ അമ്ബരസേ പീതേ ഉദരവാതോ വൂപസമ്മതി, ഇദാനി പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ജീവികം കപ്പേമ, കുതോ തം ലഭിസ്സാമാ’’തി. സാമണേരോ ‘‘ലഭന്തോ ആഹരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ നിക്ഖമി. തസ്സ പനായസ്മതോ ഉപജ്ഝായോ ധമ്മസേനാപതി, ആചരിയോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ, ചൂളപിതാ ആനന്ദത്ഥേരോ, പിതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി മഹാസമ്പത്തി. ഏവം സന്തേപി അഞ്ഞസ്സ സന്തികം അഗന്ത്വാ ഉപജ്ഝായസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ദുമ്മുഖാകാരോ ഹുത്വാ അട്ഠാസി. അഥ നം ഥേരോ ‘‘കിം നു ഖോ, രാഹുല, ദുമ്മുഖോ വിയാസീ’’തി ആഹ. ‘‘മാതു മേ, ഭന്തേ, ഥേരിയാ ഉദരവാതോ കുപിതോ’’തി. ‘‘കിം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി? ‘‘സക്ഖരയോജിതേന കിര അമ്ബരസേന ഫാസു ഹോതീ’’തി. ‘‘ഹോതു ലഭിസ്സാമി, മാ ചിന്തയീ’’തി.

സോ പുനദിവസേ തം ആദായ സാവത്ഥിം പവിസിത്വാ സാമണേരം ആസനസാലായം നിസീദാപേത്വാ രാജദ്വാരം അഗമാസി. കോസലരാജാ ഥേരം ദിസ്വാ നിസീദാപേസി, തങ്ഖണഞ്ഞേവ ഉയ്യാനപാലോ പിണ്ഡിപക്കാനം മധുരഅമ്ബാനം ഏകം പുടം ആഹരി. രാജാ അമ്ബാനം തചം അപനേത്വാ സക്ഖരം പക്ഖിപിത്വാ സയമേവ മദ്ദിത്വാ ഥേരസ്സ പത്തം പൂരേത്വാ അദാസി. ഥേരോ രാജനിവേസനാ നിക്ഖമിത്വാ ആസനസാലം ഗന്ത്വാ സാമണേരസ്സ അദാസി ‘‘ഹരിത്വാ മാതു തേ ദേഹീ’’തി. സോ ഹരിത്വാ അദാസി, ഥേരിയാ പരിഭുത്തമത്തേവ ഉദരവാതോ വൂപസമി. രാജാപി മനുസ്സം പേസേസി – ‘‘ഥേരോ ഇധ നിസീദിത്വാ അമ്ബരസം ന പരിഭുഞ്ജി, ഗച്ഛ കസ്സചി ദിന്നഭാവം ജാനാഹീ’’തി. സോ ഥേരേന സദ്ധിംയേവ ഗന്ത്വാ തം പവത്തിം ഞത്വാ ആഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ കഥേസി. രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ സത്ഥാ അഗാരം അജ്ഝാവസിസ്സ, ചക്കവത്തിരാജാ അഭവിസ്സ, രാഹുലസാമണേരോ പരിണായകരതനം, ഥേരീ ഇത്ഥിരതനം, സകലചക്കവാളരജ്ജം ഏതേസഞ്ഞേവ അഭവിസ്സ. അമ്ഹേഹി ഏതേ ഉപട്ഠഹന്തേഹി ചരിതബ്ബം അസ്സ, ഇദാനി പബ്ബജിത്വാ അമ്ഹേ ഉപനിസ്സായ വസന്തേസു ഏതേസു ന യുത്തം അമ്ഹാകം പമജ്ജിതു’’ന്തി. സോ തതോ പട്ഠായ ഥേരിയാ നിബദ്ധം അമ്ബരസം ദാപേസി. ഥേരേന ബിമ്ബാദേവീഥേരിയാ അമ്ബരസസ്സ ദിന്നഭാവോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പാകടോ ജാതോ. അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, സാരിപുത്തത്ഥേരോ കിര ബിമ്ബാദേവീഥേരിം അമ്ബരസേന സന്തപ്പേസീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ രാഹുലമാതാ സാരിപുത്തേന അമ്ബരസേന സന്തപ്പിതാ, പുബ്ബേപേസ ഏതം സന്തപ്പേസിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാസിഗാമകേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സണ്ഠപിതഘരാവാസോ മാതാപിതൂനം അച്ചയേന ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ഇസിഗണപരിവുതോ ഗണസത്ഥാ ഹുത്വാ ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ പബ്ബതപാദാ ഓതരിത്വാ ചാരികം ചരമാനോ ബാരാണസിം പത്വാ ഉയ്യാനേ വാസം കപ്പേസി. അഥസ്സ ഇസിഗണസ്സ സീലതേജേന സക്കസ്സ ഭവനം കമ്പി. സക്കോ ആവജ്ജമാനോ തം കാരണം ഞത്വാ ‘‘ഇമേസം താപസാനം അവാസായ പരിസക്കിസ്സാമി, അഥ തേ ഭിന്നാവാസാ ഉപദ്ദുതാ ചരമാനാ ചിത്തേകഗ്ഗതം ന ലഭിസ്സന്തി, ഏവം മേ ഫാസുകം ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘കോ നു ഖോ ഉപായോ’’തി വീമംസന്തോ ഇമം ഉപായം അദ്ദസ – മജ്ഝിമയാമസമനന്തരേ രഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ സിരിഗബ്ഭം പവിസിത്വാ ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, സചേ ത്വം അബ്ഭന്തരഅമ്ബപക്കം ഖാദേയ്യാസി, പുത്തം ലഭിസ്സസി, സോ ചക്കവത്തിരാജാ ഭവിസ്സതീ’’തി ആചിക്ഖിസ്സാമി. രാജാ ദേവിയാ കഥം സുത്വാ അമ്ബപക്കത്ഥായ ഉയ്യാനം പേസേസ്സതി, അഥാഹം അമ്ബാനി അന്തരധാപേസ്സാമി, രഞ്ഞോ ഉയ്യാനേ അമ്ബാനം അഭാവം ആരോചേസ്സന്തി, ‘‘കേ തേ ഖാദന്തീ’’തി വുത്തേ ‘‘താപസാ ഖാദന്തീ’’തി വക്ഖന്തി, തം സുത്വാ രാജാ താപസേ പോഥേത്വാ നീഹരാപേസ്സതി, ഏവം തേ ഉപദ്ദുതാ ഭവിസ്സന്തീതി.

സോ മജ്ഝിമയാമസമനന്തരേ സിരിഗബ്ഭം പവിസിത്വാ ആകാസേ ഠിതോ അത്തനോ ദേവരാജഭാവം ജാനാപേത്വാ തായ സദ്ധിം സല്ലപന്തോ പുരിമാ ദ്വേ ഗാഥാ അവോച –

൯൧. ‘‘അബ്ഭന്തരോ നാമ ദുമോ, യസ്സ ദിബ്യമിദം ഫലം;

ഭുത്വാ ദോഹളിനീ നാരീ, ചക്കവത്തിം വിജായതി.

൯൨. ‘‘ത്വമ്പി ഭദ്ദേ മഹേസീസി, സാ ചാപി പതിനോ പിയാ;

ആഹരിസ്സതി തേ രാജാ, ഇദം അബ്ഭന്തരം ഫല’’ന്തി.

തത്ഥ അബ്ഭന്തരോ നാമ ദുമോതി ഇമിനാ താവ ഗാമനിഗമജനപദപബ്ബതാദീനം അസുകസ്സ അബ്ഭന്തരോതി അവത്വാ കേവലം ഏകം അബ്ഭന്തരം അമ്ബരുക്ഖം കഥേസി. യസ്സ ദിബ്യമിദം ഫലന്തി യസ്സ അമ്ബരുക്ഖസ്സ ദേവതാനം പരിഭോഗാരഹം ദിബ്യം ഫലം. ഇദന്തി പന നിപാതമത്തമേവ. ദോഹളിനീതി സഞ്ജാതദോഹളാ. ത്വമ്പി, ഭദ്ദേ, മഹേസീസീതി ത്വം, സോഭനേ മഹേസീ, അസി. അട്ഠകഥായം പന ‘‘മഹേസീ ചാ’’തിപി പാഠോ. സാ ചാപി പതിനോ പിയാതി സോളസന്നം ദേവീസഹസ്സാനം അബ്ഭന്തരേ അഗ്ഗമഹേസീ ചാപി പതിനോ ചാപി പിയാതി അത്ഥോ. ആഹരിസ്സതി തേ രാജാ, ഇദം അബ്ഭന്തരം ഫലന്തി തസ്സാ തേ പിയായ അഗ്ഗമഹേസിയാ ഇദം മയാ വുത്തപ്പകാരം ഫലം രാജാ ആഹരാപേസ്സതി, സാ ത്വം തം പരിഭുഞ്ജിത്വാ ചക്കവത്തിഗബ്ഭം ലഭിസ്സസീതി.

ഏവം സക്കോ ദേവിയാ ഇമാ ദ്വേ ഗാഥാ വത്വാ ‘‘ത്വം അപ്പമത്താ ഹോഹി, മാ പപഞ്ചം അകാസി, സ്വേ രഞ്ഞോ ആരോചേയ്യാസീ’’തി തം അനുസാസിത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ ഗതോ. സാ പുനദിവസേ ഗിലാനാലയം ദസ്സേത്വാ പരിചാരികാനം സഞ്ഞം ദത്വാ നിപജ്ജി. രാജാ സമുസ്സിതസേതച്ഛത്തേ സീഹാസനേ നിസിന്നോ നാടകാനി പസ്സന്തോ ദേവിം അദിസ്വാ ‘‘കഹം, ദേവീ’’തി പരിചാരികേ പുച്ഛി. ‘‘ഗിലാനാ, ദേവാ’’തി. സോ തസ്സാ സന്തികം ഗന്ത്വാ സയനപസ്സേ നിസീദിത്വാ പിട്ഠിം പരിമജ്ജന്തോ ‘‘കിം തേ, ഭദ്ദേ, അഫാസുക’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘മഹാരാജ അഞ്ഞം അഫാസുകം നാമ നത്ഥി, ദോഹളോ മേ ഉപ്പന്നോ’’തി. ‘‘കിം ഇച്ഛസി, ഭദ്ദേ’’തി? ‘‘അബ്ഭന്തരഅമ്ബഫലം ദേവാ’’തി. ‘‘അബ്ഭന്തരഅമ്ബോ നാമ കഹം അത്ഥീ’’തി? ‘‘നാഹം, ദേവ, അബ്ഭന്തരഅമ്ബം ജാനാമി, തസ്സ പന മേ ഫലം ലഭമാനായ ജീവിതം അത്ഥി, അലഭമാനായ നത്ഥീ’’തി. ‘‘തേന ഹി ആഹരാപേസ്സാമി, മാ ചിന്തയീ’’തി രാജാ ദേവിം അസ്സാസേത്വാ ഉട്ഠായ ഗന്ത്വാ രാജപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ അമച്ചേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ദേവിയാ അബ്ഭന്തരഅമ്ബേ നാമ ദോഹളോ ഉപ്പന്നോ, കിം കാതബ്ബ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ദേവ ദ്വിന്നം അമ്ബാനം അന്തരേ ഠിതോ അമ്ബോ അബ്ഭന്തരഅമ്ബോ നാമ, ഉയ്യാനം പേസേത്വാ അബ്ഭന്തരേ ഠിതഅമ്ബതോ ഫലം ആഹരാപേത്വാ ദേവിയാ ദാപേഥാ’’തി.

രാജാ ‘‘സാധു, ഏവരൂപം അമ്ബം ആഹരഥാ’’തി ഉയ്യാനം പേസേസി. സക്കോ അത്തനോ ആനുഭാവേന ഉയ്യാനേ അമ്ബാനി ഖാദിതസദിസാനി കത്വാ അന്തരധാപേസി. അമ്ബത്ഥായ ഗതാ മനുസ്സാ സകലഉയ്യാനം വിചരന്താ ഏകം അമ്ബമ്പി അലഭിത്വാ ഗന്ത്വാ ഉയ്യാനേ അമ്ബാനം അഭാവം രഞ്ഞോ കഥയിംസു. ‘‘കേ അമ്ബാനി ഖാദന്തീ’’തി? ‘‘താപസാ, ദേവാ’’തി. ‘‘താപസേ ഉയ്യാനതോ പോഥേത്വാ നീഹരഥാ’’തി. മനുസ്സാ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ നീഹരിംസു. സക്കസ്സ മനോരഥോ മത്ഥകം പാപുണി. ദേവീ അമ്ബഫലത്ഥായ നിബദ്ധം കത്വാ നിപജ്ജിയേവ. രാജാ കത്തബ്ബകിച്ചം അപസ്സന്തോ അമച്ചേ ച ബ്രാഹ്മണേ ച സന്നിപാതാപേത്വാ ‘‘അബ്ഭന്തരഅമ്ബസ്സ അത്ഥിഭാവം ജാനാഥാ’’തി പുച്ഛി. ബ്രാഹ്മണാ ആഹംസു – ‘‘ദേവ, അബ്ഭന്തരഅമ്ബോ നാമ ദേവതാനം പരിഭോഗോ, ‘ഹിമവന്തേ കഞ്ചനഗുഹായ അന്തോ അത്ഥീ’തി അയം നോ പരമ്പരാഗതോ അനുസ്സവോ’’തി. ‘‘കോ പന തതോ അമ്ബം ആഹരിതും സക്ഖിസ്സതീ’’തി? ‘‘ന സക്കാ തത്ഥ മനുസ്സഭൂതേന ഗന്തും, ഏകം സുവപോതകം പേസേതും വട്ടതീ’’തി.

തേന ച സമയേന രാജകുലേ ഏകോ സുവപോതകോ മഹാസരീരോ കുമാരകാനം യാനകചക്കനാഭിമത്തോ ഥാമസമ്പന്നോ പഞ്ഞവാ ഉപായകുസലോ. രാജാ തം ആഹരാപേത്വാ ‘‘താത സുവപോതക, അഹം തവ ബഹൂപകാരോ, കഞ്ചനപഞ്ജരേ വസസി, സുവണ്ണതട്ടകേ മധുലാജേ ഖാദസി, സക്ഖരപാനകം പിവസി, തയാപി അമ്ഹാകം ഏകം കിച്ചം നിത്ഥരിതും വട്ടതീ’’തി ആഹ. ‘‘കിം, ദേവാ’’തി. ‘‘താത ദേവിയാ അബ്ഭന്തരഅമ്ബേ ദോഹളോ ഉപ്പന്നോ, സോ ച അമ്ബോ ഹിമവന്തേ കഞ്ചനപബ്ബതന്തരേ അത്ഥി ദേവതാനം പരിഭോഗോ, ന സക്കാ മനുസ്സഭൂതേന തത്ഥ ഗന്തും, തയാ തതോ അമ്ബഫലം ആഹരിതും വട്ടതീ’’തി. ‘‘സാധു, ദേവ, ആഹരിസ്സാമീ’’തി. അഥ നം രാജാ സുവണ്ണതട്ടകേ മധുലാജേ ഖാദാപേത്വാ സക്ഖരപാനകം പായേത്വാ സതപാകതേലേന തസ്സ പക്ഖന്തരാനി മക്ഖേത്വാ ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി ഗഹേത്വാ സീഹപഞ്ജരേ ഠത്വാ ആകാസേ വിസ്സജ്ജേസി. സോപി രഞ്ഞോ നിപച്ചകാരം ദസ്സേത്വാ ആകാസേ പക്ഖന്ദന്തോ മനുസ്സപഥം അതിക്കമ്മ ഹിമവന്തേ പഠമേ പബ്ബതന്തരേ വസന്താനം സുകാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ അബ്ഭന്തരഅമ്ബോ നാമ കത്ഥ അത്ഥി, കഥേഥ മേ തം ഠാന’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘മയം ന ജാനാമ, ദുതിയേ പബ്ബതന്തരേ സുകാ ജാനിസ്സന്തീ’’തി.

സോ തേസം വചനം സുത്വാ തതോ ഉപ്പതിത്വാ ദുതിയം പബ്ബതന്തരം അഗമാസി, തഥാ തതിയം, ചതുത്ഥം, പഞ്ചമം, ഛട്ഠം അഗമാസി. തത്ഥപി നം സുകാ ‘‘ന മയം ജാനാമ, സത്തമപബ്ബതന്തരേ സുകാ ജാനിസ്സന്തീ’’തി ആഹംസു. സോ തത്ഥപി ഗന്ത്വാ ‘‘അബ്ഭന്തരഅമ്ബോ നാമ കത്ഥ അത്ഥീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അസുകട്ഠാനേ നാമ കഞ്ചനപബ്ബതന്തരേ’’തി ആഹംസു. ‘‘അഹം തസ്സ ഫലത്ഥായ ആഗതോ, മം തത്ഥ നേത്വാ തതോ മേ ഫലം ദാപേഥാ’’തി. സുകഗണാ ആഹംസു – ‘‘സമ്മ, സോ വേസ്സവണമഹാരാജസ്സ പരിഭോഗോ, ന സക്കാ ഉപസങ്കമിതും, സകലരുക്ഖോ മൂലതോ പട്ഠായ സത്തഹി ലോഹജാലേഹി പരിക്ഖിത്തോ, സഹസ്സകുമ്ഭണ്ഡരക്ഖസാ രക്ഖന്തി, തേഹി ദിട്ഠസ്സ ജീവിതം നാമ നത്ഥി, കപ്പുട്ഠാനഗ്ഗിഅവീചിമഹാനിരയസദിസട്ഠാനം, മാ തത്ഥ പത്ഥനം കരീ’’തി. ‘‘സചേ തുമ്ഹേ ന ഗച്ഛഥ, മയ്ഹം ഠാനം ആചിക്ഖഥാ’’തി. ‘‘തേന ഹി അസുകേന ച അസുകേന ച ഠാനേന യാഹീ’’തി. സോ തേഹി ആചിക്ഖിതവസേനേവ സുട്ഠു മഗ്ഗം ഉപധാരേത്വാ തം ഠാനം ഗന്ത്വാ ദിവാ അത്താനം അദസ്സേത്വാ മജ്ഝിമയാമസമനന്തരേ രക്ഖസാനം നിദ്ദോക്കമനസമയേ അബ്ഭന്തരഅമ്ബസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഏകേന മൂലന്തരേന സണികം അഭിരുഹിതും ആരഭി. ലോഹജാലം ‘‘കിരീ’’തി സദ്ദമകാസി.

രക്ഖസാ പബുജ്ഝിത്വാ സുകപോതകം ദിസ്വാ ‘‘അമ്ബചോരോയ’’ന്തി ഗഹേത്വാ കമ്മകരണം സംവിദഹിംസു. ഏകോ ‘‘മുഖേ പക്ഖിപിത്വാ ഗിലിസ്സാമി ന’’ന്തി ആഹ, അപരോ ‘‘ഹത്ഥേഹി മദ്ദിത്വാ പുഞ്ജിത്വാ വിപ്പകിരിസ്സാമി ന’’ന്തി, അപരോ ‘‘ദ്വേധാ ഫാലേത്വാ അങ്ഗാരേസു പചിത്വാ ഖാദിസ്സാമീ’’തി. സോ തേസം കമ്മകരണസംവിധാനം സുത്വാപി അസന്തസിത്വാവ തേ രക്ഖസേ ആമന്തേത്വാ ‘‘അമ്ഭോ രക്ഖസാ, തുമ്ഹേ കസ്സ മനുസ്സാ’’തി ആഹ. ‘‘വേസ്സവണമഹാരാജസ്സാ’’തി. ‘‘അമ്ഭോ, തുമ്ഹേപി ഏകസ്സ രഞ്ഞോവ മനുസ്സാ, അഹമ്പി രഞ്ഞോവ മനുസ്സോ, ബാരാണസിരാജാ മം അബ്ഭന്തരഅമ്ബഫലത്ഥായ പേസേസി, സ്വാഹം തത്ഥേവ അത്തനോ രഞ്ഞോ ജീവിതം ദത്വാ ആഗതോ. യോ ഹി അത്തനോ മാതാപിതൂനഞ്ചേവ സാമികസ്സ ച അത്ഥായ ജീവിതം പരിച്ചജതി, സോ ദേവലോകേയേവ നിബ്ബത്തതി, തസ്മാ അഹമ്പി ഇമമ്ഹാ തിരച്ഛാനയോനിയാ ചവിത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിസ്സാമീ’’തി വത്വാ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൯൩. ‘‘ഭത്തുരത്ഥേ പരക്കന്തോ, യം ഠാനമധിഗച്ഛതി;

സൂരോ അത്തപരിച്ചാഗീ, ലഭമാനോ ഭവാമഹ’’ന്തി.

തത്ഥ ഭത്തുരത്ഥേതി ഭത്താ വുച്ചന്തി ഭത്താദീഹി ഭരണപോസകാ പിതാ മാതാ സാമികോ ച, ഇതി തിവിധസ്സപേതസ്സ ഭത്തു അത്ഥായ. പരക്കന്തോതി പരക്കമം കരോന്തോ വായമന്തോ. യം ഠാനമധിഗച്ഛതീതി യം സുഖകാരണം യസം വാ ലാഭം വാ സഗ്ഗം വാ അധിഗച്ഛതി. സൂരോതി അഭീരു വിക്കമസമ്പന്നോ. അത്തപരിച്ചാഗീതി കായേ ച ജീവിതേ ച നിരപേക്ഖോ ഹുത്വാ തസ്സ തിവിധസ്സപി ഭത്തു അത്ഥായ അത്താനം പരിച്ചജന്തോ. ലഭമാനോ ഭവാമഹന്തി യം സോ ഏവരൂപോ സൂരോ ദേവസമ്പത്തിം വാ മനുസ്സസമ്പത്തിം വാ ലഭതി, അഹമ്പി തം ലഭമാനോ ഭവാമി, തസ്മാ ഹാസോവ മേ ഏത്ഥ, ന താസോ, കിം മം തുമ്ഹേ താസേഥാതി.

ഏവം സോ ഇമായ ഗാഥായ തേസം ധമ്മം ദേസേസി. തേ തസ്സ ധമ്മകഥം സുത്വാ പസന്നചിത്താ ‘‘ധമ്മികോ ഏസ, ന സക്കാ മാരേതും, വിസ്സജ്ജേമ ന’’ന്തി വത്വാ സുകപോതകം വിസ്സജ്ജേത്വാ ‘അമ്ഭോ സുകപോതക, മുത്തോസി, അമ്ഹാകം ഹത്ഥതോ സോത്ഥിനാ ഗച്ഛാ’’തി ആഹംസു. ‘‘മയ്ഹം ആഗമനം മാ തുച്ഛം കരോഥ, ദേഥ മേ ഏകം അമ്ബഫല’’ന്തി. ‘‘സുകപോതക, തുയ്ഹം ഏകം അമ്ബഫലം ദാതും നാമ ന ഭാരോ, ഇമസ്മിം പന രുക്ഖേ അമ്ബാനി അങ്കേത്വാ ഗഹിതാനി, ഏകസ്മിം ഫലേ അസമേന്തേ അമ്ഹാകം ജീവിതം നത്ഥി. വേസ്സവണേന ഹി കുജ്ഝിത്വാ സകിം ഓലോകിതേ തത്തകപാലേ പക്ഖിത്തതിലാ വിയ കുമ്ഭണ്ഡസഹസ്സം ഭിജ്ജിത്വാ വിപ്പകിരീയതി, തേന തേ ദാതും ന സക്കോമ, ലഭനട്ഠാനം പന ആചിക്ഖിസ്സാമാ’’തി. ‘‘യോ കോചി ദേതു, ഫലേനേവ മേ അത്ഥോ, ലഭനട്ഠാനം ആചിക്ഖഥാ’’തി. ‘‘ഏതസ്സ കഞ്ചനപബ്ബതസ്സ അന്തരേ ജോതിരസോ നാമ താപസോ അഗ്ഗിം ജുഹമാനോ കഞ്ചനപത്തിയാ നാമ പണ്ണസാലായം വസതി വേസ്സവണസ്സ കുലൂപകോ, വേസ്സവണോ തസ്സ നിബദ്ധം ചത്താരി അമ്ബഫലാനി പേസേതി, തസ്സ സന്തികം ഗച്ഛാ’’തി.

സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ താപസസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. അഥ നം താപസോ ‘‘കുതോ ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ബാരാണസിരഞ്ഞോ സന്തികാ’’തി. ‘‘കിമത്ഥായ ആഗതോസീ’’തി? ‘‘സാമി, അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ ദേവിയാ അബ്ഭന്തരഅമ്ബപക്കേ ദോഹളോ ഉപ്പന്നോ, തദത്ഥം ആഗതോമ്ഹി, രക്ഖസാ പന മേ സയം അമ്ബപക്കം അദത്വാ തുമ്ഹാകം സന്തികം പേസേസു’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി നിസീദ, ലഭിസ്സസീ’’തി. അഥസ്സ വേസ്സവണോ ചത്താരി ഫലാനി പേസേസി. താപസോ തതോ ദ്വേ പരിഭുഞ്ജി, ഏകം സുവപോതകസ്സ ഖാദനത്ഥായ അദാസി. തേന തസ്മിം ഖാദിതേ ഏകം ഫലം സിക്കായ പക്ഖിപിത്വാ സുവപോതകസ്സ ഗീവായ പടിമുഞ്ചിത്വാ ‘‘ഇദാനി ഗച്ഛാ’’തി സുകപോതകം വിസ്സജ്ജേസി. സോ തം ആഹരിത്വാ ദേവിയാ അദാസി. സാ തം ഖാദിത്വാ ദോഹളം പടിപ്പസ്സമ്ഭേസി, തതോനിദാനം പനസ്സാ പുത്തോ നാഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ദേവീ രാഹുലമാതാ അഹോസി, സുകോ ആനന്ദോ, അമ്ബപക്കദായകോ താപസോ സാരിപുത്തോ, ഉയ്യാനേ നിവുത്ഥതാപസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അബ്ഭന്തരജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൨൮൨] ൨. സേയ്യജാതകവണ്ണനാ

സേയ്യംസോ സേയ്യസോ ഹോതീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം കോസലരഞ്ഞോ അമച്ചം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര രഞ്ഞോ ബഹൂപകാരോ സബ്ബകിച്ചനിപ്ഫാദകോ അഹോസി. രാജാ ‘‘ബഹൂപകാരോ മേ അയ’’ന്തി തസ്സ മഹന്തം യസം അദാസി. തം അസഹമാനാ അഞ്ഞേ രഞ്ഞോ പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരിത്വാ തം പരിഭിന്ദിംസു. രാജാ തേസം വചനം സദ്ദഹിത്വാ ദോസം അനുപപരിക്ഖിത്വാവ തം സീലവന്തം നിദ്ദോസം സങ്ഖലികബന്ധനേന ബന്ധാപേത്വാ ബന്ധനാഗാരേ പക്ഖിപാപേസി. സോ തത്ഥ ഏകകോ വസന്തോ സീലസമ്പത്തിം നിസ്സായ ചിത്തേകഗ്ഗതം ലഭിത്വാ ഏകഗ്ഗചിത്തോ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ സോതാപത്തിഫലം പാപുണി. അഥസ്സ രാജാ അപരഭാഗേ നിദ്ദോസഭാവം ഞത്വാ സങ്ഖലികബന്ധനം ഭിന്ദാപേത്വാ പുരിമയസതോ മഹന്തതരം യസം അദാസി. സോ ‘‘സത്ഥാരം വന്ദിസ്സാമീ’’തി ബഹൂനി മാലാഗന്ധാദീനി ആദായ വിഹാരം ഗന്ത്വാ തഥാഗതം പൂജേത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ തേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കരോന്തോ ‘‘അനത്ഥോ കിര തേ ഉപ്പന്നോതി അസ്സുമ്ഹാ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ഉപ്പന്നോ, അഹം പന തേന അനത്ഥേന അത്ഥം അകാസിം, ബന്ധനാഗാരേ നിസീദിത്വാ സോതാപത്തിഫലം നിബ്ബത്തേസി’’ന്തി. സത്ഥാ ‘‘ന ഖോ, ഉപാസക, ത്വഞ്ഞേവ അനത്ഥേന അത്ഥം ആഹരി, പോരാണകപണ്ഡിതാപി അത്തനോ അനത്ഥേന അത്ഥം ആഹരിം സുയേവാ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പിതു അച്ചയേന രജ്ജേ പതിട്ഠായ ദസ രാജധമ്മേ അകോപേത്വാ ദാനം ദേതി, പഞ്ച സീലാനി രക്ഖതി, ഉപോസഥകമ്മം കരോതി. അഥസ്സേകോ അമച്ചോ അന്തേപുരേ പദുസ്സി. പാദമൂലികാദയോ ഞത്വാ ‘‘അസുകഅമച്ചോ അന്തേപുരേ പദുട്ഠോ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ യഥാസഭാവതോ ഞത്വാ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘മാ മം ഇതോ പട്ഠായ ഉപട്ഠാഹീ’’തി നിബ്ബിസയം അകാസി. സോ ഗന്ത്വാ അഞ്ഞതരം സാമന്തരാജാനം ഉപട്ഠഹീതി സബ്ബം വത്ഥു ഹേട്ഠാ മഹാസീലവജാതകേ (ജാ. ൧.൧.൫൧) കഥിതസദിസമേവ. ഇധാപി സോ രാജാ തിക്ഖത്തും വീമംസിത്വാ തസ്സ അമച്ചസ്സ വചനം സദ്ദഹിത്വാ ‘‘ബാരാണസിരജ്ജം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി മഹന്തേന പരിവാരേന രജ്ജസീമം പാപുണി. ബാരാണസിരഞ്ഞോ സത്തസതമത്താ മഹായോധാ തം പവത്തിം സുത്വാ ‘‘ദേവ, അസുകോ നാമ കിര രാജാ ബാരാണസിരജ്ജം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’തി ജനപദം ഭിന്ദന്തോ ആഗച്ഛതി, ഏത്ഥേവ നം ഗന്ത്വാ ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി ആഹംസു. ‘‘മയ്ഹം പരവിഹിംസായ ലദ്ധേന രജ്ജേന കിച്ചം നത്ഥി, മാ കിഞ്ചി കരിത്ഥാ’’തി?

ചോരരാജാ ആഗന്ത്വാ നഗരം പരിക്ഖിപി, പുന അമച്ചാ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ദേവ, മാ ഏവം കരിത്ഥ, ഗണ്ഹിസ്സാമ ന’’ന്തി ആഹംസു. രാജാ ‘‘ന ലബ്ഭാ കിഞ്ചി കാതും, നഗരദ്വാരാനി വിവരഥാ’’തി വത്വാ സയം അമച്ചഗണപരിവുതോ മഹാതലേ രാജപല്ലങ്കേ നിസീദി. ചോരരാജാ ചതൂസു ദ്വാരേസു മനുസ്സേ പോഥേന്തോ നഗരം പവിസിത്വാ പാസാദം അഭിരുയ്ഹ അമച്ചപരിവുതം രാജാനം ഗാഹാപേത്വാ സങ്ഖലികാഹി ബന്ധാപേത്വാ ബന്ധനാഗാരേ പക്ഖിപാപേസി. രാജാ ബന്ധനാഗാരേ നിസിന്നോവ ചോരരാജാനം മേത്തായന്തോ മേത്തജ്ഝാനം ഉപ്പാദേസി. തസ്സ മേത്താനുഭാവേന ചോരരഞ്ഞോ കായേ ഡാഹോ ഉപ്പജ്ജി, സകലസരീരം യമകഉക്കാഹി ഝാപിയമാനം വിയ ജാതം. സോ മഹാദുക്ഖാഭിതുന്നോ ‘‘കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘തുമ്ഹേ സീലവന്തം രാജാനം ബന്ധനാഗാരേ പക്ഖിപേഥ, തേന വോ ഇദം ദുക്ഖം ഉപ്പന്നം ഭവിസ്സതീ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തം ഖമാപേത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം രജ്ജം തുമ്ഹാകമേവ ഹോതൂ’’തി രജ്ജം തസ്സേവ നിയ്യാദേത്വാ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ തുമ്ഹാകം പച്ചത്ഥികോ മേ ഭാരോ ഹോതൂ’’തി വത്വാ പദുട്ഠാമച്ചസ്സ രാജാണം കാരേത്വാ അത്തനോ നഗരമേവ ഗതോ.

ബോധിസത്തോ അലങ്കതമഹാതലേ സമുസ്സിതസേതച്ഛത്തേ രാജപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ അമച്ചേഹി സദ്ധിം സല്ലപന്തോ പുരിമാ ദ്വേഗാഥാ അവോച –

൯൪. ‘‘സേയ്യംസോ സേയ്യസോ ഹോതി, യോ സേയ്യമുപസേവതി;

ഏകേന സന്ധിം കത്വാന, സതം വജ്ഝേ അമോചയിം.

൯൫. ‘‘തസ്മാ സബ്ബേന ലോകേന, സന്ധിം കത്വാന ഏകതോ;

പേച്ച സഗ്ഗം നിഗച്ഛേയ്യ, ഇദം സുണാഥ കാസിയാ’’തി.

തത്ഥ സേയ്യംസോ സേയ്യസോ ഹോതി, യോ സേയ്യമുപസേവതീതി അനവജ്ജഉത്തമധമ്മസങ്ഖാതോ സേയ്യോ അംസോ കോട്ഠാസോ അസ്സാതി സേയ്യംസോ, കുസലധമ്മനിസ്സിതപുഗ്ഗലോ. യോ പുനപ്പുനം തം സേയ്യം കുസലധമ്മഭാവനം കുസലാഭിരതം വാ ഉത്തമപുഗ്ഗലമുപസേവതി, സോ സേയ്യസോ ഹോതി പാസംസതരോ ചേവ ഉത്തരിതരോ ച ഹോതി. ഏകേന സന്ധിം കത്വാന, സതം വജ്ഝേ അമോചയിന്തി തദമിനാപി ചേതം വേദിതബ്ബം – അഹഞ്ഹി സേയ്യം മേത്താഭാവനം ഉപസേവന്തോ തായ മേത്താഭാവനായ ഏകേന ചോരരഞ്ഞാ സന്ധിം സന്ഥവം കത്വാ മേത്താഭാവനം ഭാവേത്വാ തുമ്ഹേ സതജനേ വജ്ഝേ അമോചയിം.

ദുതിയഗാഥായ അത്ഥോ – യസ്മാ അഹം ഏകേന സദ്ധിം ഏകതോ മേത്താഭാവനായ സന്ധിം കത്വാ തുമ്ഹേ വജ്ഝപ്പത്തേ സതജനേ മോചയിം, തസ്മാ വേദിതബ്ബമേവേതം, തസ്മാ സബ്ബേന ലോകേന സദ്ധിം മേത്താഭാവനായ സന്ധിം കത്വാ ഏകതോ പുഗ്ഗലോ പേച്ച പരലോകേ സഗ്ഗം നിഗച്ഛേയ്യ. മേത്തായ ഹി ഉപചാരം കാമാവചരേ പടിസന്ധിം ദേതി, അപ്പനാ ബ്രഹ്മലോകേ. ഇദം മമ വചനം സബ്ബേപി തുമ്ഹേ കാസിരട്ഠവാസിനോ സുണാഥാതി.

ഏവം മഹാസത്തോ മഹാജനസ്സ മേത്താഭാവനായ ഗുണം വണ്ണേത്വാ ദ്വാദസയോജനികേ ബാരാണസിനഗരേ സേതച്ഛത്തം പഹായ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജി. സത്ഥാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൯൬. ‘‘ഇദം വത്വാ മഹാരാജാ, കംസോ ബാരാണസിഗ്ഗഹോ;

ധനും കണ്ഡഞ്ച നിക്ഖിപ്പ, സംയമം അജ്ഝുപാഗമീ’’തി.

തത്ഥ മഹന്തോ രാജാതി മഹാരാജാ. കംസോതി തസ്സ നാമം. ബാരാണസിം ഗഹേത്വാ അജ്ഝാവസനതോ ബാരാണസിഗ്ഗഹോ. സോ രാജാ ഇദം വചനം വത്വാ ധനുഞ്ച സരസങ്ഖാതം കണ്ഡഞ്ച നിക്ഖിപ്പ ഓഹായ ഛഡ്ഡേത്വാ സീലസംയമം ഉപഗതോ പബ്ബജിതോ, പബ്ബജിത്വാ ച പന ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനോ ബ്രഹ്മലോകേ ഉപ്പന്നോതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ചോരരാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, ബാരാണസിരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സേയ്യജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൨൮൩] ൩. വഡ്ഢകീസൂകരജാതകവണ്ണനാ

വരം വരം ത്വന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ധനുഗ്ഗഹതിസ്സത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി. പസേനദിരഞ്ഞോ പിതാ മഹാകോസലോ ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞോ ധീതരം വേദേഹിം നാമ കോസലദേവിം ദദമാനോ തസ്സാ ന്ഹാനചുണ്ണമൂലം സതസഹസ്സുട്ഠാനം കാസിഗാമം അദാസി. അജാതസത്തുനാ പന പിതരി മാരിതേ കോസലദേവീപി സോകാഭിഭൂതാ കാലമകാസി. തതോ പസേനദി കോസലരാജാ ചിന്തേസി – ‘‘അജാതസത്തുനാ പിതാ മാരിതോ, ഭഗിനീപി മേ സാമികേ കാലകതേ തേന സോകേന കാലകതാ, പിതുഘാതകസ്സ ചോരസ്സ കാസിഗാമം ന ദസ്സാമീ’’തി. സോ തം അജാതസത്തുസ്സ ന അദാസി. തം ഗാമം നിസ്സായ തേസം ദ്വിന്നമ്പി കാലേന കാലം യുദ്ധം ഹോതി, അജാതസത്തു തരുണോ സമത്ഥോ, പസേനദി മഹല്ലകോയേവ. സോ അഭിക്ഖണം പരജ്ജതി, മഹാകോസലസ്സാപി മനുസ്സാ യേഭുയ്യേന പരാജിതാ. അഥ രാജാ ‘‘മയം അഭിണ്ഹം പരജ്ജാമ, കിം നു ഖോ കാതബ്ബ’’ന്തി അമച്ചേ പുച്ഛി. ‘‘ദേവ, അയ്യാ നാമ മന്തച്ഛേകാ ഹോന്തി, ജേതവനവിഹാരേ ഭിക്ഖൂനം കഥം സോതും വട്ടതീ’’തി. രാജാ ‘‘തേന ഹി തായം വേലായം ഭിക്ഖൂനം കഥാസല്ലാപം സുണാഥാ’’തി ചരപുരിസേ ആണാപേസി. തേ തതോ പട്ഠായ തഥാ അകംസു.

തസ്മിം പന കാലേ ദ്വേ മഹല്ലകത്ഥേരാ വിഹാരപച്ചന്തേ പണ്ണസാലായം വസന്തി ദത്തത്ഥേരോ ച ധനുഗ്ഗഹതിസ്സത്ഥേരോ ച. തേസു ധനുഗ്ഗഹതിസ്സത്ഥേരോ പഠമയാമേപി മജ്ഝിമയാമേപി നിദ്ദായിത്വാ പച്ഛിമയാമേ പബുജ്ഝിത്വാ ഉമ്മുക്കാനി സോധേത്വാ അഗ്ഗിം ജാലേത്വാ നിസിന്നകോ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ദത്തത്ഥേരാ’’തി. ‘‘കിം, ഭന്തേ, തിസ്സത്ഥേരാ’’തി? ‘‘കിം നിദ്ദായസി നോ ത്വ’’ന്തി. ‘‘അനിദ്ദായന്താ കിം കരിസ്സാമാ’’തി? ‘‘ഉട്ഠായ താവ നിസീദഥാ’’തി. സോ ഉട്ഠായ നിസിന്നോ തം ദത്തത്ഥേരം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ ദത്തത്ഥേര, അയം തേ ലോലോ മഹോദരകോസലോ ചാടിമത്തം ഭത്തമേവ പൂതിം കരോതി, യുദ്ധവിചാരണം പന കിഞ്ചി ന ജാനാതി, പരാജിതോ പരാജിതോത്വേവ വദാപേതീ’’തി. ‘‘കിം പന കാതും വട്ടതീ’’തി? തസ്മിം ഖണേ തേ ചരപുരിസാ തേസം കഥം സുണന്താ അട്ഠംസു.

ധനുഗ്ഗഹതിസ്സത്ഥേരോ യുദ്ധം വിചാരേസി – ‘‘ഭന്തേ, യുദ്ധോ നാമ തിവിധോ – പദുമബ്യൂഹോ, ചക്കബ്യൂഹോ, സകടബ്യൂഹോതി. അജാതസത്തും ഗണ്ഹിതുകാമേന അസുകേ നാമ പബ്ബതകുച്ഛിസ്മിം ദ്വീസു പബ്ബതഭിത്തീസു മനുസ്സേ ഠപേത്വാ പുരതോ ദുബ്ബലബലം ദസ്സേത്വാ പബ്ബതന്തരം പവിട്ഠഭാവം ജാനിത്വാ പവിട്ഠമഗ്ഗം ഓച്ഛിന്ദിത്വാ പുരതോ ച പച്ഛതോ ച ഉഭോസു പബ്ബതഭിത്തീസു വഗ്ഗിത്വാ ഉന്നദിത്വാ ഖിപേ പതിതമച്ഛം വിയ അന്തോമുട്ഠിയം വട്ടപോതകം വിയ ച കത്വാ സക്കാ അസ്സ തം ഗഹേതു’’ന്തി. ചരപുരിസാ തം സാസനം രഞ്ഞോ ആരോചേസും. തം സുത്വാ രാജാ സങ്ഗാമഭേരിം ചരാപേത്വാ ഗന്ത്വാ സകടബ്യൂഹം കത്വാ അജാതസത്തും ജീവഗ്ഗാഹം ഗാഹാപേത്വാ അത്തനോ ധീതരം വജിരകുമാരിം ഭാഗിനേയ്യസ്സ ദത്വാ കാസിഗാമം തസ്സാ ന്ഹാനമൂലം കത്വാ ദത്വാ ഉയ്യോജേസി. സാ പവത്തി ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പാകടാ ജാതാ. അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, കോസലരാജാ കിര ധനുഗ്ഗഹതിസ്സത്ഥേരസ്സ വിചാരണായ അജാതസത്തും ജിനീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി ധനുഗ്ഗഹതിസ്സോ യുദ്ധവിചാരണായ ഛേകോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അരഞ്ഞേ രുക്ഖദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തദാ ബാരാണസിം നിസ്സായ നിവുത്ഥവഡ്ഢകിഗാമകാ ഏകോ വഡ്ഢകീ ഥമ്ഭത്ഥായ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ ആവാടേ പതിതം സൂകരപോതകം ദിസ്വാ തം ഘരം നേത്വാ പടിജഗ്ഗി. സോ വുഡ്ഢിപ്പത്തോ മഹാസരീരോ വങ്കദാഠോ ആചാരസമ്പന്നോ അഹോസി, വഡ്ഢകിനാ പോസിതത്താ പന ‘‘വഡ്ഢകീസൂകരോ’’ത്വേവ പഞ്ഞായി. വഡ്ഢകിസ്സ രുക്ഖതച്ഛനകാലേ തുണ്ഡേന രുക്ഖം പരിവത്തേതി, മുഖേന ഡംസിത്വാ വാസിഫരസുനിഖാദനമുഗ്ഗരേ ആഹരതി, കാലസുത്തകോടിയം ഗണ്ഹാതി. അഥ സോ വഡ്ഢകീ ‘‘കോചിദേവ, നം ഖാദേയ്യാ’’തി ഭയേന നേത്വാ അരഞ്ഞേ വിസ്സജ്ജേസി. സോപി അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഖേമം ഫാസുകട്ഠാനം ഓലോകേന്തോ ഏകം പബ്ബതന്തരേ മഹന്തം ഗിരികന്ദരം അദ്ദസ സമ്പന്നകന്ദമൂലഫലം ഫാസുകം വസനട്ഠാനം അനേകസതസൂകരസമാകിണ്ണം. തേ സൂകരാ തം ദിസ്വാ തസ്സ സന്തികം ആഗമംസു. സോപി തേ ആഹ – ‘‘അഹം തുമ്ഹേവ ഓലോകേന്തോ വിചരാമി, അപിച വോ മയാ ദിട്ഠാ, ഇദഞ്ച ഠാനം രമണീയം, അഹമ്പി ഇദാനി ഇധേവ വസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സച്ചം ഇദം ഠാനം രമണീയം, പരിസ്സയോ പനേത്ഥ അത്ഥീ’’തി. ‘‘അഹമ്പി തുമ്ഹേ ദിസ്വാ ഏതം അഞ്ഞാസിം, ഏവം ഗോചരസമ്പന്നേ ഠാനേ വസന്താനം വോ സരീരേസു മംസലോഹിതം നത്ഥി, കിം പന വോ ഏത്ഥ ഭയ’’ന്തി? ‘‘ഏകോ ബ്യഗ്ഘോ പാതോവ ആഗന്ത്വാ ദിട്ഠദിട്ഠംയേവ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതീ’’തി. ‘‘കിം പന സോ നിബദ്ധം ഗണ്ഹാതി, ഉദാഹു അന്തരന്തരാ’’തി? ‘‘നിബദ്ധം ഗണ്ഹാതീ’’തി. ‘‘കതി പന തേ ബ്യഗ്ഘാ’’തി? ‘‘ഏകോയേവാ’’തി. ‘‘ഏത്തകാ തുമ്ഹേ ഏകസ്സ യുജ്ഝിതും ന സക്കോഥാ’’തി? ‘‘ആമ, ന സക്കോമാ’’തി. ‘‘അഹം തം ഗണ്ഹിസ്സാമി, കേവലം തുമ്ഹേ മമ വചനം കരോഥ, സോ ബ്യഗ്ഘോ കഹം വസതീ’’തി? ‘‘ഏതസ്മിം പബ്ബതേ’’തി.

സോ രത്തിഞ്ഞേവ സൂകരേ ചരാപേത്വാ യുദ്ധം വിചാരേന്തോ ‘‘യുദ്ധം നാമ പദുമബ്യൂഹചക്കബ്യൂഹസകടബ്യൂഹവസേന തിവിധം ഹോതീ’’തി വത്വാ പദുമബ്യൂഹവസേന വിചാരേസി. സോ ഹി ഭൂമിസീസം ജാനാതി. തസ്മാ ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ യുദ്ധം വിചാരേതും വട്ടതീ’’തി സൂകരപില്ലകേ മാതരോ ച തേസം മജ്ഝട്ഠാനേ ഠപേസി. സോ താ ആവിജ്ഝിത്വാ മജ്ഝിമസൂകരിയോ, താ ആവിജ്ഝിത്വാ പോതകസൂകരേ, തേ ആവിജ്ഝിത്വാ ജരസൂകരേ, തേ ആവിജ്ഝിത്വാ ദീഘദാഠസൂകരേ, തേ ആവിജ്ഝിത്വാ യുദ്ധസമത്ഥേ ബലവതരസൂകരേ ദസ വീസ തിംസ ജനേ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ ബലഗുമ്ബം കത്വാ ഠപേസി. അത്തനോ ഠിതട്ഠാനസ്സ പുരതോ ഏകം പരിമണ്ഡലം ആവാടം ഖണാപേസി, പച്ഛതോ ഏകം സുപ്പസണ്ഠാനം അനുപുബ്ബനിന്നം പബ്ഭാരസദിസം. തസ്സ സട്ഠിസത്തതിമത്തേ യോധസൂകരേ ആദായ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ ‘‘മാ ഭായിത്ഥാ’’തി കമ്മം വിചാരതോ അരുണം ഉട്ഠഹി.

ബ്യഗ്ഘോ ഉട്ഠായ ‘‘കാലോ’’തി ഞത്വാ ഗന്ത്വാ തേസം സമ്മുഖാ ഠിതേ പബ്ബതതലേ ഠത്വാ അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ സൂകരേ ഓലോകേസി. വഡ്ഢകീസൂകരോ ‘‘പടിഓലോകേഥ ന’’ന്തി സൂകരാനം സഞ്ഞം അദാസി, തേ പടിഓലോകേസും. ബ്യഗ്ഘോ മുഖം ഉഗ്ഘാടേത്വാ അസ്സോസി, സൂകരാപി തഥാ കരിംസു. ബ്യഗ്ഘോ മുത്തം ഛഡ്ഡേസി, സൂകരാപി ഛഡ്ഡയിംസു. ഇതി യം യം സോ കരോതി, തം തം തേ പടികരിംസു. സോ ചിന്തേസി – ‘‘പുബ്ബേ സൂകരാ മയാ ഓലോകിതകാലേ പലായന്താ പലായിതുമ്പി ന സക്കോന്തി, അജ്ജ അപലായിത്വാ മമ പടിസത്തു ഹുത്വാ മയാ കതമേവ പടികരോന്തി. ഏതസ്മിം ഭൂമിസീസേ ഠിതോ ഏകോ തേസം സംവിധായകോപി അത്ഥി, അജ്ജ മയ്ഹം ഗതസ്സ ജയോ ന പഞ്ഞായതീ’’തി. സോ നിവത്തിത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ അഗമാസി. തേന പന ഗഹിതമംസഖാദകോ ഏകോ കൂടജടിലോ അത്ഥി, സോ തം തുച്ഛഹത്ഥമേവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ തേന സദ്ധിം സല്ലപന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൯൭. ‘‘വരം വരം ത്വം നിഹനം പുരേ ചരി,

അസ്മിം പദേസേ അഭിഭുയ്യ സൂകരേ;

സോദാനി ഏകോ ബ്യപഗമ്മ ഝായസി,

ബലം നു തേ ബ്യഗ്ഘ ന ചജ്ജ വിജ്ജതീ’’തി.

തത്ഥ വരം വരം ത്വം നിഹനം പുരേ ചരി, അസ്മിം പദേസേ അഭിഭുയ്യ സൂകരേതി അമ്ഭോ ബ്യഗ്ഘ, ത്വം പുബ്ബേ ഇമസ്മിം പദേസേ സബ്ബസൂകരേ അഭിഭവിത്വാ ഇമേസു സൂകരേസു വരം വരം ത്വം ഉത്തമുത്തമം സൂകരം നിഹനന്തോ വിചരി. സോദാനി ഏകോ ബ്യപഗമ്മ ഝായസീതി സോ ത്വം ഇദാനി അഞ്ഞതരം സൂകരം അഗ്ഗഹേത്വാ ഏകകോവ അപഗന്ത്വാ ഝായസി പജ്ഝായസി. ബലം നു തേ ബ്യഗ്ഘ ന ചജ്ജ വിജ്ജതീതി കിം നു തേ, അമ്ഭോ ബ്യഗ്ഘ, അജ്ജ കായബലം നത്ഥീതി.

തം സുത്വാ ബ്യഗ്ഘോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൯൮. ‘‘ഇമേ സുദം യന്തി ദിസോദിസം പുരേ, ഭയട്ടിതാ ലേണഗവേസിനോ പുഥൂ;

തേ ദാനി സങ്ഗമ്മ വസന്തി ഏകതോ, യത്ഥട്ഠിതാ ദുപ്പസഹജ്ജമേ മയാ’’തി.

തത്ഥ സുദന്തി നിപാതോ. അയം പന സങ്ഖേപത്ഥോ – ഇമേ സൂകരാ പുബ്ബേ മം ദിസ്വാ ഭയേന അട്ടിതാ പീളിതാ അത്തനോ ലേണഗവേസിനോ പുഥൂ വിസും വിസും ഹുത്വാ ദിസോദിസം യന്തി, തം തം ദിസം അഭിമുഖാ പലായന്തി, തേ ദാനി സബ്ബേപി സമാഗന്ത്വാ ഏകതോ വസന്തി തിട്ഠന്തി, തഞ്ച ഭൂമിസീസം ഉപഗതാ, യത്ഥ ഠിതാ ദുപ്പസഹാ ദുമ്മദ്ദയാ അജ്ജ ഇമേ മയാതി.

അഥസ്സ ഉസ്സാഹം ജനേന്തോ കൂടജടിലോ ‘‘മാ ഭായി, ഗച്ഛ തയി നദിത്വാ പക്ഖന്ദന്തേ സബ്ബേപി ഭീതാ ഭിജ്ജിത്വാ പലായിസ്സന്തീ’’തി ആഹ. ബ്യഗ്ഘോ തസ്മിം ഉസ്സാഹം ജനേന്തേ സൂരോ ഹുത്വാ പുന ഗന്ത്വാ പബ്ബതതലേ അട്ഠാസി. വഡ്ഢകീസൂകരോ ദ്വിന്നം ആവാടാനം അന്തരേ അട്ഠാസി. സൂകരാ ‘‘സാമി, മഹാചോരോ പുനാഗതോ’’തി ആഹംസു. ‘‘മാ ഭായിത്ഥ, ഇദാനി തം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. ബ്യഗ്ഘോ നദിത്വാ വഡ്ഢകീസൂകരസ്സ ഉപരി പതതി, സൂകരോ തസ്സ അത്തനോ ഉപരി പതനകാലേ പരിവത്തിത്വാ വേഗേന ഉജുകം ഖതആവാടേ പതി. ബ്യഗ്ഘോ വേഗം സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ ഉപരിഭാഗേന ഗന്ത്വാ സുപ്പമുഖസ്സ തിരിയം ഖതആവാടസ്സ അതിസമ്ബാധേ മുഖട്ഠാനേ പതിത്വാ പുഞ്ജകതോ വിയ അഹോസി. സൂകരോ ആവാടാ ഉത്തരിത്വാ അസനിവേഗേന ഗന്ത്വാ ബ്യഗ്ഘം അന്തരസത്ഥിമ്ഹി ദാഠായ പഹരിത്വാ യാവ വക്കപദേസാ ഫാലേത്വാ പഞ്ചമധുരമംസം ദാഠായ പലിവേഠേത്വാ ബ്യഗ്ഘസ്സ മത്ഥകേ ആവിജ്ഝിത്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ തുമ്ഹാകം പച്ചാമിത്ത’’ന്തി ഉക്ഖിപിത്വാ ബഹിആവാടേ ഛഡ്ഡേസി. പഠമം ആഗതാ ബ്യഗ്ഘമംസം ലഭിംസു, പച്ഛാ ആഗതാ ‘‘ബ്യഗ്ഘമംസം കീദിസം ഹോതീ’’തി തേസം മുഖം ഉപസിങ്ഘന്താ വിചരിംസു.

സൂകരാ ന താവ തുസ്സന്തി. വഡ്ഢകീസൂകരോ തേസം ഇങ്ഘിതം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ തുമ്ഹേ ന തുസ്സഥാ’’തി ആഹ. ‘‘സാമി, കിം ഏതേന ബ്യഗ്ഘേന ഘാതിതേന, അഞ്ഞോ പന ബ്യഗ്ഘആണാപനസമത്ഥോ കൂടജടിലോ അത്ഥിയേവാ’’തി. ‘‘കോ നാമേസോ’’തി? ‘‘ഏകോ ദുസ്സീലതാപസോ’’തി. ‘‘ബ്യഗ്ഘോപി മയാ ഘാതിതോ, സോ മേ കിം പഹോതി, ഏഥ ഗണ്ഹിസ്സാമ ന’’ന്തി സൂകരഘടായ സദ്ധിം പായാസി. കൂടതാപസോപി ബ്യഗ്ഘേ ചിരായന്തേ ‘‘കിം നു ഖോ സൂകരാ ബ്യഗ്ഘം ഗണ്ഹിംസൂ’’തി പടിപഥം ഗച്ഛന്തോ തേ സൂകരേ ആഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ അത്തനോ പരിക്ഖാരം ആദായ പലായന്തോ തേഹി അനുബന്ധിതോ പരിക്ഖാരം ഛഡ്ഡേത്വാ വേഗേന ഉദുമ്ബരരുക്ഖം അഭിരുഹി. സൂകരാ ‘‘ഇദാനിമ്ഹ, സാമി, നട്ഠാ, താപസോ പലായിത്വാ രുക്ഖം അഭിരുഹീ’’തി ആഹംസു. ‘‘കിം രുക്ഖം നാമാ’’തി? ‘‘ഉദുമ്ബരരുക്ഖ’’ന്തി. സോ ‘‘സൂകരിയോ ഉദകം ആഹരന്തു, സൂകരപോതകാ പഥവിം ഖണന്തു, ദീഘദാഠാ സൂകരാ മൂലാനി ഛിന്ദന്തു, സേസാ പരിവാരേത്വാ ആരക്ഖന്തൂ’’തി സംവിദഹിത്വാ തേസു തഥാ കരോന്തേസു സയം ഉദുമ്ബരസ്സ ഉജുകം ഥൂലമൂലം ഫരസുനാ പഹരന്തോ വിയ ഏകപ്പഹാരമേവ കത്വാ ഉദുമ്ബരരുക്ഖം പാതേസി. പരിവാരേത്വാ ഠിതസൂകരാ കൂടജടിലം ഭൂമിയം പാതേത്വാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം കത്വാ യാവ അട്ഠിതോ ഖാദിത്വാ വഡ്ഢകീസൂകരം ഉദുമ്ബരഖന്ധേയേവ നിസീദാപേത്വാ കൂടജടിലസ്സ പരിഭോഗസങ്ഖേന ഉദകം ആഹരിത്വാ അഭിസിഞ്ചിത്വാ രാജാനം കരിംസു, ഏകഞ്ച തരുണസൂകരിം തസ്സ അഗ്ഗമഹേസിം അകംസു. തതോ പട്ഠായ കിര യാവജ്ജതനാ രാജാനോ ഉദുമ്ബരഭദ്ദപീഠേ നിസീദാപേത്വാ തീഹി സങ്ഖേഹി അഭിസിഞ്ചന്തി.

തസ്മിം വനസണ്ഡേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ തം അച്ഛരിയം ദിസ്വാ ഏകസ്മിം വിടപന്തരേ സൂകരാനം അഭിമുഖാ ഹുത്വാ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൯൯. ‘‘നമത്ഥു സങ്ഘാന സമാഗതാനം, ദിസ്വാ സയം സഖ്യ വദാമി അബ്ഭുതം;

ബ്യഗ്ഘം മിഗാ യത്ഥ ജിനിംസു ദാഠിനോ, സാമഗ്ഗിയാ ദാഠബലേസു മുച്ചരേ’’തി.

തത്ഥ നമത്ഥു സങ്ഘാനന്തി അയം മമ നമക്കാരോ സമാഗതാനം സൂകരസങ്ഘാനം അത്ഥു. ദിസ്വാ സയം സഖ്യ വദാമി അബ്ഭുതന്തി ഇദം പുബ്ബേ അഭൂതപുബ്ബം അബ്ഭുതം സഖ്യം മിത്തഭാവം സയം ദിസ്വാ വദാമി. ബ്യഗ്ഘം മിഗാ യത്ഥ ജിനിംസു ദാഠിനോതി യത്ര ഹി നാമ ദാഠിനോ സൂകരമിഗാ ബ്യഗ്ഘം ജിനിംസു, അയമേവ വാ പാഠോ. സാമഗ്ഗിയാ ദാഠബലേസു മുച്ചരേതി യാ സാ ദാഠബലേസു സൂകരേസു സാമഗ്ഗീ ഏകജ്ഝാസയതാ, തായ തേസു സാമഗ്ഗിയാ തേ ദാഠബലാ പച്ചാമിത്തം ഗഹേത്വാ അജ്ജ മരണഭയാ മുത്താതി അത്ഥോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ധനുഗ്ഗഹതിസ്സോ വഡ്ഢകീസൂകരോ അഹോസി, രുക്ഖദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വഡ്ഢകീസൂകരജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൨൮൪] ൪. സിരിജാതകവണ്ണനാ

യം ഉസ്സുകാ സങ്ഘരന്തീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം സിരിചോരബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഇമസ്മിം ജാതകേ പച്ചുപ്പന്നവത്ഥു ഹേട്ഠാ ഖദിരങ്ഗാരജാതകേ (ജാ. ൧.൧.൪൦) വിത്ഥാരിതമേവ. ഇധാപി പന സാ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഘരേ ചതുത്ഥേ ദ്വാരകോട്ഠകേ വസനകാ മിച്ഛാദിട്ഠിദേവതാ ദണ്ഡകമ്മം കരോന്തീ ചതുപഞ്ഞാസഹിരഞ്ഞകോടിയോ ആഹരിത്വാ കോട്ഠേ പൂരേത്വാ സേട്ഠിനാ സദ്ധിം സഹായികാ അഹോസി. അഥ നം സോ ആദായ സത്ഥു സന്തികം നേസി. സത്ഥാ തസ്സാ ധമ്മം ദേസേസി, സാ ധമ്മം സുത്വാ സോതാപന്നാ അഹോസി. തതോ പട്ഠായ സേട്ഠിനോ യസോ യഥാപോരാണോവ ജാതോ. അഥേകോ സാവത്ഥിവാസീ സിരിലക്ഖണഞ്ഞൂ ബ്രാഹ്മണോ ചിന്തേസി – ‘‘അനാഥപിണ്ഡികോ ദുഗ്ഗതോ ഹുത്വാ പുന ഇസ്സരോ ജാതോ, യംനൂനാഹം തം ദട്ഠുകാമോ വിയ ഗത്വാ തസ്സ ഘരതോ സിരിം ഥേനേത്വാ ആഗച്ഛേയ്യ’’ന്തി. സോ തസ്സ ഘരം ഗന്ത്വാ തേന കതസക്കാരസമ്മാനോ സാരണീയകഥായ വത്തമാനായ ‘‘കിമത്ഥം ആഗതോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘കത്ഥ നു ഖോ സിരീ പതിട്ഠിതാ’’തി ഓലോകേസി. സേട്ഠിനോ ച സബ്ബസേതോ ധോതസങ്ഖപടിഭാഗോ കുക്കുടോ സുവണ്ണപഞ്ജരേ പക്ഖിപിത്വാ ഠപിതോ അത്ഥി, തസ്സ ചൂളായ സിരീ പതിട്ഠാസി. ബ്രാഹ്മണോ ഓലോകയമാനോ സിരിയാ തത്ഥ പതിട്ഠിതഭാവം ഞത്വാ ആഹ – ‘‘അഹം, മഹാസേട്ഠി, പഞ്ചസതേ മാണവേ മന്തേ വാചേമി, അകാലരവിം ഏകം കുക്കുടം നിസ്സായ തേ ച മയഞ്ച കിലമാമ, അയഞ്ച കിര കുക്കുടോ കാലരവീ, ഇമസ്സത്ഥായ ആഗതോമ്ഹി, ദേഹി മേ ഏതം കുക്കുട’’ന്തി. ‘‘ഗണ്ഹ, ബ്രാഹ്മണ, ദേമി തേ കുക്കുട’’ന്തി. ‘‘ദേമീ’’തി ച വുത്തക്ഖണേയേവ സിരീ തസ്സ ചൂളതോ അപഗന്ത്വാ ഉസ്സീസകേ ഠപിതേ മണിക്ഖന്ധേ പതിട്ഠാസി.

ബ്രാഹ്മണോ സിരിയാ മണിമ്ഹി പതിട്ഠിതഭാവം ഞത്വാ മണിമ്പി യാചി. ‘‘മണിമ്പി ദേമീ’’തി വുത്തക്ഖണേയേവ സിരീ മണിതോ അപഗന്ത്വാ ഉസ്സീസകേ ഠപിതആരക്ഖയട്ഠിയം പതിട്ഠാസി. ബ്രാഹ്മണോ സിരിയാ തത്ഥ പതിട്ഠിതഭാവം ഞത്വാ തമ്പി യാചി. ‘‘ഗഹേത്വാ ഗച്ഛാഹീ’’തി വുത്തക്ഖണേയേവ സിരീ യട്ഠിതോ അപഗന്ത്വാ പുഞ്ഞലക്ഖണദേവിയാ നാമ സേട്ഠിനോ അഗ്ഗമഹേസിയാ സീസേ പതിട്ഠാസി. സിരിചോരബ്രാഹ്മണോ തത്ഥ പതിട്ഠിതഭാവം ഞത്വാ ‘‘അവിസ്സജ്ജിയഭണ്ഡം ഏതം, യാചിതുമ്പി ന സക്കാ’’തി ചിന്തേത്വാ സേട്ഠിം ഏതദവോച – ‘‘മഹാസേട്ഠി, അഹം തുമ്ഹാകം ഗേഹേ ‘സിരിം ഥേനേത്വാ ഗമിസ്സാമീ’തി ആഗച്ഛിം, സിരീ പന തേ കുക്കുടസ്സ ചൂളായം പതിട്ഠിതാ അഹോസി, തസ്മിം മമ ദിന്നേ തതോ അപഗന്ത്വാ മണിമ്ഹി പതിട്ഠഹി, മണിമ്ഹി ദിന്നേ ആരക്ഖയട്ഠിയം പതിട്ഠഹി, ആരക്ഖയട്ഠിയാ ദിന്നായ തതോ അപഗന്ത്വാ പുഞ്ഞലക്ഖണദേവിയാ സീസേ പതിട്ഠഹി, ‘ഇദം ഖോ പന അവിസ്സജ്ജിയഭണ്ഡ’ന്തി ഇമമ്പി മേ ന ഗഹിതം, ന സക്കാ തവ സിരിം ഥേനേതും, തവ സന്തകം തവേവ ഹോതൂ’’തി ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. അനാഥപിണ്ഡികോ ‘‘ഇമം കാരണം സത്ഥു കഥേസ്സാമീ’’തി വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം പൂജേത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ സബ്ബം തഥാഗതസ്സ ആരോചേസി. സത്ഥാ തം സുത്വാ ‘‘ന ഖോ, ഗഹപതി, ഇദാനേവ അഞ്ഞേസം സിരീ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛതി, പുബ്ബേപി അപ്പപുഞ്ഞേഹി ഉപ്പാദിതസിരീ പന പുഞ്ഞവന്താനംയേവ പാദമൂലം ഗതാ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാസിരട്ഠേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അഗാരം അജ്ഝാവസന്തോ മാതാപിതൂനം കാലകിരിയായ സംവിഗ്ഗോ നിക്ഖമിത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച ഉപ്പാദേത്വാ ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ ജനപദം ഗന്ത്വാ ബാരാണസിരഞ്ഞോ ഉയ്യാനേ വസിത്വാ പുനദിവസേ ഭിക്ഖം ചരമാനോ ഹത്ഥാചരിയസ്സ ഘരദ്വാരം അഗമാസി. സോ തസ്സ ആചാരവിഹാരേ പസന്നോ ഭിക്ഖം ദത്വാ ഉയ്യാനേ വസാപേത്വാ നിച്ചം പടിജഗ്ഗി. തസ്മിം കാലേ ഏകോ കട്ഠഹാരകോ അരഞ്ഞതോ ദാരൂനി ആഹരന്തോ വേലായ നഗരദ്വാരം പാപുണിതും നാസക്ഖി. സായം ഏകസ്മിം ദേവകുലേ ദാരുകലാപം ഉസ്സീസകേ കത്വാ നിപജ്ജി, ദേവകുലേ വിസ്സട്ഠാ ബഹൂ കുക്കുടാ തസ്സ അവിദൂരേ ഏകസ്മിം രുക്ഖേ സയിംസു. തേസു ഉപരിസയിതകുക്കുടോ പച്ചൂസകാലേ വച്ചം പാതേന്തോ ഹേട്ഠാസയിതകുക്കുടസ്സ സരീരേ പാതേസി. ‘‘കേന മേ സരീരേ വച്ചം പാതിത’’ന്തി ച വുത്തേ ‘‘മയാ’’തി ആഹ. ‘‘കിംകാരണാ’’തി ച വുത്തേ ‘‘അനുപധാരേത്വാ’’തി വത്വാ പുനപി പാതേസി. തതോ ഉഭോപി അഞ്ഞമഞ്ഞം കുദ്ധാ ‘‘കിം തേ ബലം, കിം തേ ബല’’ന്തി കലഹം കരിംസു. അഥ ഹേട്ഠാസയിതകുക്കുടോ ആഹ – ‘‘മം മാരേത്വാ അങ്ഗാരേ പക്കമംസം ഖാദന്തോ പാതോവ കഹാപണസഹസ്സം ലഭതീ’’തി. ഉപരിസയിതകുക്കുടോ ആഹ – ‘‘അമ്ഭോ, മാ ത്വം ഏത്തകേന ഗജ്ജി, മമ ഥൂലമംസം ഖാദന്തോ രാജാ ഹോതി, ബഹിമംസം ഖാദന്തോ പുരിസോ ചേ, സേനാപതിട്ഠാനം, ഇത്ഥീ ചേ, അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനം ലഭതി. അട്ഠിമംസം പന മേ ഖാദന്തോ ഗിഹീ ചേ, ഭണ്ഡാഗാരികട്ഠാനം, പബ്ബജിതോ ചേ, രാജകുലൂപകഭാവം ലഭതീ’’തി.

കട്ഠഹാരകോ തേസം വചനം സുത്വാ ‘‘രജ്ജേ പത്തേ സഹസ്സേന കിച്ചം നത്ഥീ’’തി സണികം അഭിരുഹിത്വാ ഉപരിസയിതകുക്കുടം ഗഹേത്വാ മാരേത്വാ ഉച്ഛങ്ഗേ കത്വാ ‘‘രാജാ ഭവിസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ വിവടദ്വാരേനേവ നഗരം പവിസിത്വാ കുക്കുടം നിത്തചം കത്വാ ഉദരം സോധേത്വാ ‘‘ഇദം കുക്കുടമംസം സാധുകം സമ്പാദേഹീ’’തി പജാപതിയാ അദാസി. സാ കുക്കുടമംസഞ്ച ഭത്തഞ്ച സമ്പാദേത്വാ ‘‘ഭുഞ്ജ, സാമീ’’തി തസ്സ ഉപനാമേസി. ‘‘ഭദ്ദേ, ഏതം മംസം മഹാനുഭാവം, ഏതം ഖാദിത്വാ അഹം രാജാ ഭവിസ്സാമി, ത്വം അഗ്ഗമഹേസീ ഭവിസ്സസി, തം ഭത്തഞ്ച മംസഞ്ച ആദായ ഗങ്ഗാതീരം ഗന്ത്വാ ന്ഹായിത്വാ ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’’തി ഭത്തഭാജനം തീരേ ഠപേത്വാ ന്ഹാനത്ഥായ ഓതരിംസു. തസ്മിം ഖണേ വാതേന ഖുഭിതം ഉദകം ആഗന്ത്വാ ഭത്തഭാജനം ആദായ അഗമാസി. തം നദീസോതേന വുയ്ഹമാനം ഹേട്ഠാനദിയം ഹത്ഥിം ന്ഹാപേന്തോ ഏകോ ഹത്ഥാചരിയോ മഹാമത്തോ ദിസ്വാ ഉക്ഖിപാപേത്വാ വിവരാപേത്വാ ‘‘കിമേത്ഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഭത്തഞ്ചേവ കുക്കുടമംസഞ്ച സാമീ’’തി. സോ തം പിദഹാപേത്വാ ലഞ്ഛാപേത്വാ ‘‘യാവ മയം ആഗച്ഛാമ, താവിമം ഭത്തം മാ വിവരാ’’തി ഭരിയായ പേസേസി. സോപി ഖോ കട്ഠഹാരകോ മുഖതോ പവിട്ഠേന വാലുകോദകേന ഉദ്ധുമാതഉദരോ പലായി.

അഥേകോ തസ്സ ഹത്ഥാചരിയസ്സ കുലൂപകോ ദിബ്ബചക്ഖുകതാപസോ ‘‘മയ്ഹം ഉപട്ഠാകോ ഹത്ഥിട്ഠാനം ന വിജഹതി, കദാ നു ഖോ സമ്പത്തിം പാപുണിസ്സതീ’’തി ദിബ്ബചക്ഖുനാ ഉപധാരേന്തോ തം പുരിസം ദിസ്വാ തം കാരണം ഞത്വാ പുരേതരം ഗന്ത്വാ ഹത്ഥാചരിയസ്സ നിവേസനേ നിസീദി. ഹത്ഥാചരിയോ ആഗന്ത്വാ തം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ തം ഭത്തഭാജനം ആഹരാപേത്വാ ‘‘താപസം മംസോദനേന പരിവിസഥാ’’തി ആഹ. താപസോ ഭത്തം ഗഹേത്വാ മംസേ ദീയമാനേ അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഇമം മംസം അഹം വിചാരേമീ’’തി വത്വാ ‘‘വിചാരേഥ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ഥൂലമംസാദീനി ഏകേകം കോട്ഠാസം കാരേത്വാ ഥൂലമംസം ഹത്ഥാചരിയസ്സ ദാപേസി, ബഹിമംസം തസ്സ ഭരിയായ, അട്ഠിമംസം അത്തനാ പരിഭുഞ്ജി. സോ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ ഗച്ഛന്തോ ‘‘ത്വം ഇതോ തതിയദിവസേ രാജാ ഭവിസ്സസി, അപ്പമത്തോ ഹോഹീ’’തി വത്വാ പക്കാമി. തതിയദിവസേ ഏകോ സാമന്തരാജാ ആഗന്ത്വാ ബാരാണസിം പരിവാരേസി. ബാരാണസിരാജാ ഹത്ഥാചരിയം രാജവേസം ഗാഹാപേത്വാ ‘‘ഹത്ഥിം അഭിരുഹിത്വാ യുജ്ഝാ’’തി ആണാപേത്വാ സയം അഞ്ഞാതകവേസേന സേനായ വിചാരേന്തോ ഏകേന മഹാവേഗേന സരേന വിദ്ധോ തങ്ഖണഞ്ഞേവ മരി. തസ്സ മതഭാവം ഞത്വാ ഹത്ഥാചരിയോ ബഹൂ കഹാപണേ നീഹരാപേത്വാ ‘‘ധനത്ഥികാ പുരതോ ഹുത്വാ യുജ്ഝന്തൂ’’തി ഭേരിം ചരാപേസി. ബലകായോ മുഹുത്തേനേവ സാമന്തരാജാനം ജീവിതക്ഖയം പാപേസി. അമച്ചാ രഞ്ഞോ സരീരകിച്ചം കത്വാ ‘‘കം രാജാനം കരോമാ’’തി മന്തയമാനാ ‘‘അമ്ഹാകം രാജാ ജീവമാനോ അത്തനോ വേസം ഹത്ഥാചരിയസ്സ അദാസി, അയമേവ യുദ്ധം കത്വാ രജ്ജം ഗണ്ഹി, ഏതസ്സേവ രജ്ജം ദസ്സാമാ’’തി തം രജ്ജേന അഭിസിഞ്ചിംസു, ഭരിയമ്പിസ്സ അഗ്ഗമഹേസിം അകംസു. ബോധിസത്തോ രാജകുലൂപകോ അഹോസി.

സത്ഥാ അതീതം ആഹരിത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൦൦. ‘‘യം ഉസ്സുകാ സങ്ഘരന്തി, അലക്ഖികാ ബഹും ധനം;

സിപ്പവന്തോ അസിപ്പാ ച, ലക്ഖിവാ താനി ഭുഞ്ജതി.

൧൦൧. ‘‘സബ്ബത്ഥ കതപുഞ്ഞസ്സ, അതിച്ചഞ്ഞേവ പാണിനോ;

ഉപ്പജ്ജന്തി ബഹൂ ഭോഗാ, അപ്പനായതനേസുപീ’’തി.

തത്ഥ യം ഉസ്സുകാതി യം ധനസങ്ഘരണേ ഉസ്സുക്കമാപന്നാ ഛന്ദജാതാ കിച്ഛേന ബഹും ധനം സങ്ഘരന്തി.‘‘യേ ഉസ്സുകാ’’തിപി പാഠോ, യേ പുരിസാ ധനസംഹരണേ ഉസ്സുകാ ഹത്ഥിസിപ്പാദിവസേന സിപ്പവന്തോ അസിപ്പാ ച അന്തമസോ വേതനേന കമ്മം കത്വാ ബഹും ധനം സങ്ഘരന്തീതി അത്ഥോ. ലക്ഖിവാ താനി ഭുഞ്ജതീതി താനി ‘‘ബഹും ധന’’ന്തി വുത്താനി ധനാനി പുഞ്ഞവാ പുരിസോ അത്തനോ പുഞ്ഞഫലം പരിഭുഞ്ജന്തോ കിഞ്ചി കമ്മം അകത്വാപി പരിഭുഞ്ജതി.

അതിച്ചഞ്ഞേവ പാണിനോതി അതിച്ച അഞ്ഞേ ഏവ പാണിനോ. ഏവ-കാരോ പുരിമപദേന യോജേതബ്ബോ, സബ്ബത്ഥേവ കതപുഞ്ഞസ്സ അഞ്ഞേ അകതപുഞ്ഞേ സത്തേ അതിക്കമിത്വാതി അത്ഥോ. അപ്പനായതനേസുപീതി അപി അനായതനേസുപി അരതനാകരേസു രതനാനി അസുവണ്ണായതനാദീസു സുവണ്ണാദീനി അഹത്ഥായതനാദീസു ഹത്ഥിആദയോതി സവിഞ്ഞാണകഅവിഞ്ഞാണകാ ബഹൂ ഭോഗാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തത്ഥ മുത്താമണിആദീനം അനാകരേ ഉപ്പത്തിയം ദുട്ഠഗാമണിഅഭയമഹാരാജസ്സ വത്ഥു കഥേതബ്ബം.

സത്ഥാ പന ഇമാ ഗാഥാ വത്വാ ‘‘ഗഹപതി, ഇമേസം സത്താനം പുഞ്ഞസദിസം അഞ്ഞം ആയതനം നാമ നത്ഥി, പുഞ്ഞവന്താനഞ്ഹി അനാകരേസു രതനാനി ഉപ്പജ്ജന്തിയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ധമ്മം ദേസേസി –

‘‘ഏസ ദേവമനുസ്സാനം, സബ്ബകാമദദോ നിധി;

യം യദേവാഭിപത്ഥേന്തി, സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതി.

‘‘സുവണ്ണതാ സുസരതാ, സുസണ്ഠാനാ സുരൂപതാ;

ആധിപച്ചപരിവാരോ, സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതി.

‘‘പദേസരജ്ജം ഇസ്സരിയം, ചക്കവത്തിസുഖം പിയം;

ദേവരജ്ജമ്പി ദിബ്ബേസു, സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതി.

‘‘മാനുസ്സികാ ച സമ്പത്തി, ദേവലോകേ ച യാ രതി;

യാ ച നിബ്ബാനസമ്പത്തി, സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതി.

‘‘മിത്തസമ്പദമാഗമ്മ, യോനിസോവ പയുഞ്ജതോ;

വിജ്ജാവിമുത്തിവസീഭാവോ, സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതി.

‘‘പടിസമ്ഭിദാ വിമോക്ഖാ ച, യാ ച സാവകപാരമീ;

പച്ചേകബോധി ബുദ്ധഭൂമി, സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതി.

‘‘ഏവം മഹത്ഥികാ ഏസാ, യദിദം പുഞ്ഞസമ്പദാ;

തസ്മാ ധീരാ പസംസന്തി, പണ്ഡിതാ കതപുഞ്ഞത’’ന്തി. (ഖു. പാ. ൮.൧൦-൧൬);

ഇദാനി യേസു അനാഥപിണ്ഡികസ്സ സിരീ പതിട്ഠിതാ, താനി രതനാനി ദസ്സേതും ‘‘കുക്കുടോ’’തിആദിമാഹ.

൧൦൨. ‘‘കുക്കുടോ മണയോ ദണ്ഡോ, ഥിയോ ച പുഞ്ഞലക്ഖണാ;

ഉപ്പജ്ജന്തി അപാപസ്സ, കതപുഞ്ഞസ്സ ജന്തുനോ’’തി.

തത്ഥ ദണ്ഡോതി ആരക്ഖയട്ഠിം സന്ധായ വുത്തം, ഥിയോതി സേട്ഠിഭരിയം പുഞ്ഞലക്ഖണദേവിം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഗാഥം വത്വാ ച പന ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, കുലൂപകതാപസോ പന അഹമേവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അഹോസി’’ന്തി.

സിരിജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൨൮൫] ൫. മണിസൂകരജാതകവണ്ണനാ

ദരിയാ സത്ത വസ്സാനീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സുന്ദരീമാരണം ആരബ്ഭ കഥേസി. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സക്കതോ ഹോതി ഗരുകതോതി വത്ഥു ഉദാനേ (ഉദാ. ൩൮) ആഗതമേവ. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപോ – ഭഗവതോ കിര ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച പഞ്ചന്നം മഹാനദീനം മഹോഘസദിസേ ലാഭസക്കാരേ ഉപ്പന്നേ ഹതലാഭസക്കാരാ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ സൂരിയുഗ്ഗമനകാലേ ഖജ്ജോപനകാ വിയ നിപ്പഭാ ഹുത്വാ ഏകതോ സന്നിപതിത്വാ മന്തയിംസു – ‘‘മയം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉപ്പന്നകാലതോ പട്ഠായ ഹതലാഭസക്കാരാ, ന കോചി അമ്ഹാകം അത്ഥിഭാവമ്പി ജാനാതി, കേന നു ഖോ സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അവണ്ണം ഉപ്പാദേത്വാ ലാഭസക്കാരമസ്സ അന്തരധാപേയ്യാമാ’’തി. അഥ നേസം ഏതദഹോസി – ‘‘സുന്ദരിയാ സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ സക്കുണിസ്സാമാ’’തി.

തേ ഏകദിവസം സുന്ദരിം തിത്ഥിയാരാമം പവിസിത്വാ വന്ദിത്വാ ഠിതം നാലപിംസു. സാ പുനപ്പുനം സല്ലപന്തീപി പടിവചനം അലഭിത്വാ ‘‘അപി നു, അയ്യാ, തുമ്ഹേ കേനചി വിഹേഠിതാത്ഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘കിം, ഭഗിനി, സമണം ഗോതമം അമ്ഹേ വിഹേഠേത്വാ ഹതലാഭസക്കാരേ കത്വാ വിചരന്തം ന പസ്സസീ’’തി. സാ ഏവമാഹ – ‘‘മയാ ഏത്ഥ കിം കാതും വട്ടതീ’’തി? ത്വം ഖോസി, ഭഗിനി, അഭിരൂപാ സോഭഗ്ഗപ്പത്താ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അയസം ആരോപേത്വാ മഹാജനം തവ കഥം ഗാഹാപേത്വാ ഹതലാഭസക്കാരം കരോഹീ’’തി? സാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ വന്ദിത്വാ പക്കന്താ. തതോ പട്ഠായ മാലാഗന്ധവിലേപനകപ്പൂരകടുകഫലാദീനി ഗഹേത്വാ സായം മഹാജനസ്സ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ നഗരം പവിസനകാലേ ജേതവനാഭിമുഖീ ഗച്ഛതി. ‘‘കഹം ഗച്ഛസീ’’തി ച പുട്ഠാ ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികം, അഹഞ്ഹി തേന സദ്ധിം ഏകഗന്ധകുടിയം വസാമീ’’തി വത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം തിത്ഥിയാരാമേ വസിത്വാ പാതോവ ജേതവനമഗ്ഗം ഓതരിത്വാ നഗരാഭിമുഖീ ഗച്ഛതി. ‘‘കിം, സുന്ദരി, കഹം ഗതാസീ’’തി ച പുട്ഠാ ‘‘സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം ഏകഗന്ധകുടിയം വസിത്വാ തം കിലേസരതിയാ രമാപേത്വാ ആഗതാമ്ഹീ’’തി വദതി.

അഥ നം കതിപാഹച്ചയേന ധുത്താനം കഹാപണേ ദത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ സുന്ദരിം മാരേത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഗന്ധകുടിയാ സമീപേ മാലാകചവരന്തരേ നിക്ഖിപിത്വാ ഏഥാ’’തി വദിംസു, തേ തഥാ അകംസു. തതോ തിത്ഥിയാ ‘‘സുന്ദരിം ന പസ്സാമാ’’തി കോലാഹലം കത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേത്വാ ‘‘കഹം വോ ആസങ്കാ’’തി വുത്താ ‘‘ഇമേസു ദിവസേസു ജേതവനേ വസതി, തത്രസ്സാ പവത്തിം ന ജാനാമാ’’തി വത്വാ ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛഥ, നം വിചിനഥാ’’തി രഞ്ഞാ അനുഞ്ഞാതാ അത്തനോ ഉപട്ഠാകേ ഗഹേത്വാ ജേതവനം ഗന്ത്വാ വിചിനന്താ മാലാകചവരന്തരേ ദിസ്വാ മഞ്ചകം ആരോപേത്വാ നഗരം പവേസേത്വാ ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകാ ‘സത്ഥാരാ കതപാപകമ്മം പടിച്ഛാദേസ്സാമാ’തി സുന്ദരിം മാരേത്വാ മാലാകചവരന്തരേ നിക്ഖിപിംസൂ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചേസും, രാജാ ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛഥ, നഗരം ആഹിണ്ഡഥാ’’തി ആഹ. തേ നഗരവീഥീസു ‘‘പസ്സഥ സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം കമ്മ’’ന്തിആദീനി വിരവിത്വാ പുന രഞ്ഞോ നിവേസനദ്വാരം അഗമംസു.

രാജാ സുന്ദരിയാ സരീരം ആമകസുസാനേ അട്ടകം ആരോപേത്വാ രക്ഖാപേസി. സാവത്ഥിവാസിനോ ഠപേത്വാ അരിയസാവകേ സേസാ യേഭുയ്യേന ‘‘പസ്സഥ സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം കമ്മ’’ന്തിആദീനി വത്വാ അന്തോനഗരേ ച ബഹിനഗരേ ച ഭിക്ഖൂ അക്കോസന്താ പരിഭാസന്താ വിചരന്തി. ഭിക്ഖൂ തം പവത്തിം തഥാഗതസ്സ ആരോചേസും. സത്ഥാ ‘‘തേന ഹി തുമ്ഹേപി തേ മനുസ്സേ ഏവം പടിചോദേഥാ’’തി –

‘‘അഭൂതവാദീ നിരയം ഉപേതി, യോ വാപി കത്വാ ന കരോമി ചാഹ;

ഉഭോപി തേ പേച്ച സമാ ഭവന്തി, നിഹീനകമ്മാ മനുജാ പരത്ഥാ’’തി. (ഉദാ. ൩൮) –

ഇമം ഗാഥമാഹ.

രാജാ ‘‘സുന്ദരിയാ അഞ്ഞേഹി മാരിതഭാവം ജാനാഥാ’’തി പുരിസേ പേസേസി. തേപി ഖോ ധുത്താ തേഹി കഹാപണേഹി സുരം പിവന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞം കലഹം കരോന്തി. തത്ഥേകോ ഏവമാഹ – ‘‘ത്വം സുന്ദരിം ഏകപ്പഹാരേനേവ മാരേത്വാ മാലാകചവരന്തരേ നിക്ഖിപിത്വാ തതോ ലദ്ധകഹാപണേഹി സുരം പിവസി, ഹോതു ഹോതൂ’’തി. രാജപുരിസാ തേ ധുത്തേ ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസും. അഥ തേ രാജാ ‘‘തുമ്ഹേഹി മാരിതാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കേഹി മാരാപിതാ’’തി? ‘‘അഞ്ഞതിത്ഥിയേഹി, ദേവാ’’തി. രാജാ തിത്ഥിയേ പക്കോസാപേത്വാ സുന്ദരിം ഉക്ഖിപാപേത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ, ഏവം വദന്താ നഗരം ആഹിണ്ഡഥ ‘അയം സുന്ദരീ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അവണ്ണം ആരോപേതുകാമേഹി അമ്ഹേഹി മാരാപിതാ, നേവ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ, ന ഗോതമസാവകാനം ദോസോ അത്ഥി, അമ്ഹാകംയേവ ദോസോ’’’തി ആണാപേസി. തേ തഥാ അകംസു. ബാലമഹാജനോ തദാ സദ്ദഹി, തിത്ഥിയാപി പുരിസവധദണ്ഡേന പലിബുദ്ധാ. തതോ പട്ഠായ ബുദ്ധാനം മഹന്തതരോ ലാഭസക്കാരോ അഹോസി.

അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, തിത്ഥിയാ ‘ബുദ്ധാനം കാളകഭാവം ഉപ്പാദേസ്സാമാ’തി സയം കാളകാ ജാതാ, ബുദ്ധാനം പന മഹന്തതരോ ലാഭസക്കാരോ ഉദപാദീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സക്കാ ബുദ്ധാനം സംകിലേസം ഉപ്പാദേതും, ബുദ്ധാനം സംകിലിട്ഠഭാവകരണം നാമ ജാതിമണിനോ കിലിട്ഠഭാവകരണസദിസം, പുബ്ബേ ജാതിമണിം ‘കിലിട്ഠം കരിസ്സാമാ’തി വായമന്താപി നാസക്ഖിംസു കിലിട്ഠം കാതു’’ന്തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഏകസ്മിം ഗാമകേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ കാമേസു ആദീനവം ദിസ്വാ നിക്ഖമിത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ തിസ്സോ പബ്ബതരാജിയോ അതിക്കമിത്വാ താപസോ ഹുത്വാ പണ്ണസാലായം വസി. തസ്സാ അവിദൂരേ മണിഗുഹാ അഹോസി, തത്ഥ തിംസമത്താ സൂകരാ വസന്തി, ഗുഹായ അവിദൂരേ ഏകോ സീഹോ ചരതി, തസ്സ മണിമ്ഹി ഛായാ പഞ്ഞായതി. സൂകരാ സീഹച്ഛായം ദിസ്വാ ഭീതാ ഉത്രസ്താ അപ്പമംസലോഹിതാ അഹേസും. തേ ‘‘ഇമസ്സ മണിനോ വിപ്പസന്നത്താ അയം ഛായാ പഞ്ഞായതി, ഇമം മണിം സംകിലിട്ഠം വിവണ്ണം കരോമാ’’തി ചിന്തേത്വാ അവിദൂരേ ഏകം സരം ഗന്ത്വാ കലലേ പവട്ടേത്വാ ആഗന്ത്വാ തം മണിം ഘംസന്തി. സോ സൂകരലോമേഹി ഘംസിയമാനോ വിപ്പസന്നതരോ അഹോസി. സൂകരാ ഉപായം അപസ്സന്താ ‘‘ഇമസ്സ മണിനോ വിവണ്ണകരണൂപായം താപസം പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി ബോധിസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതാ പുരിമാ ദ്വേ ഗാഥാ ഉദാഹരിംസു –

൧൦൩. ‘‘ദരിയാ സത്ത വസ്സാനി, തിംസമത്താ വസാമസേ;

ഹഞ്ഞാമ മണിനോ ആഭം, ഇതി നോ മന്തരം അഹു.

൧൦൪. ‘‘യാവതാ മണിം ഘംസാമ, ഭിയ്യോ വോദായതേ മണി;

ഇദഞ്ചദാനി പുച്ഛാമ, കിം കിച്ചം ഇധ മഞ്ഞസീ’’തി.

തത്ഥ ദരിയാതി മണിഗുഹായം. വസാമസേതി വസാമ. ഹഞ്ഞാമാതി ഹനിസ്സാമ, മയമ്പി വിവണ്ണം കരിസ്സാമ. ഇദഞ്ചദാനി പുച്ഛാമാതി ഇദാനി മയം ‘‘കേന കാരണേന അയം മണി കിലിസ്സമാനോ വോദായതേ’’തി ഇദം തം പുച്ഛാമ. ‘‘കിം കിച്ചം ‘ഇധ മഞ്ഞസീ’തി ഇമസ്മിം അത്ഥേ ത്വം ഇമം കിച്ചം കിന്തി മഞ്ഞസീ’’തി.

അഥ നേസം ആചിക്ഖന്തോ ബോധിസത്തോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൦൫. ‘‘അയം മണി വേളുരിയോ, അകാചോ വിമലോ സുഭോ;

നാസ്സ സക്കാ സിരിം ഹന്തും, അപക്കമഥ സൂകരാ’’തി.

തത്ഥ അകാചോതി അകക്കസോ. സുഭോതി സോഭനോ. സിരിന്തി പഭം. അപക്കമഥാതി ഇമസ്സ മണിസ്സ പഭാ നാസേതും ന സക്കാ, തുമ്ഹേ പന ഇമം മണിഗുഹം പഹായ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛഥാതി.

തേ തസ്സ കഥം സുത്വാ തഥാ അകംസു. ബോധിസത്തോ ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ താപസോ അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മണിസൂകരജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൨൮൬] ൬. സാലൂകജാതകവണ്ണനാ

മാ സാലൂകസ്സ പിഹയീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഥുല്ലകുമാരികാപലോഭനം ആരബ്ഭ കഥേസി. തം ചൂളനാരദകസ്സപജാതകേ (ജാ. ൧.൧൩.൪൦ ആദയോ) ആവിഭവിസ്സതി. തം പന ഭിക്ഖും സത്ഥാ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കോ തം ഉക്കണ്ഠാപേതീ’’തി? ‘‘ഥുല്ലകുമാരികാ, ഭന്തേ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ഏസാ തേ ഭിക്ഖു അനത്ഥകാരികാ, പുബ്ബേപി ത്വം ഏതിസ്സാ വിവാഹത്ഥായ ആഗതപരിസായ ഉത്തരിഭങ്ഗോ അഹോസീ’’തി വത്വാ ഭിക്ഖൂഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ മഹാലോഹിതഗോണോ നാമ അഹോസി, കനിട്ഠഭാതാ പനസ്സ ചൂളലോഹിതോ നാമ. ഉഭോപി ഗോണാ ഗാമകേ ഏകസ്മിം കുലേ കമ്മം കരോന്തി. തസ്സ കുലസ്സ ഏകാ വയപ്പത്താ കുമാരികാ അത്ഥി, തം അഞ്ഞകുലം വാരേസി. അഥ നം കുലം ‘‘വിവാഹകാലേ ഉത്തരിഭങ്ഗോ ഭവിസ്സതീ’’തി സാലൂകം നാമ സൂകരം യാഗുഭത്തേന പടിജഗ്ഗി, സോ ഹേട്ഠാമഞ്ചേ സയതി. അഥേകദിവസം ചൂളലോഹിതോ ഭാതരം ആഹ – ‘‘ഭാതിക, മയം ഇമസ്മിം കുലേ കമ്മം കരോമ, അമ്ഹേ നിസ്സായ ഇമം കുലം ജീവതി, അഥ ച പനിമേ മനുസ്സാ അമ്ഹാകം തിണപലാലമത്തം ദേന്തി, ഇമം സൂകരം യാഗുഭത്തേന പോസേന്തി, ഹേട്ഠാമഞ്ചേ സയാപേന്തി, കിം നാമേസ ഏതേസം കരിസ്സതീ’’തി. മഹാലോഹിതോ ‘‘താത, മാ ത്വം ഏതസ്സ യാഗുഭത്തം പത്ഥയ, ഏതിസ്സാ കുമാരികായ വിവാഹദിവസേ ഏതം ഉത്തരിഭങ്ഗം കാതുകാമാ ഏതേ മംസസ്സ ഥൂലഭാവകരണത്ഥം പോസേന്തി, കതിപാഹച്ചയേന തം പസ്സിസ്സസി ഹേട്ഠാമഞ്ചതോ നിക്ഖാമേത്വാ വധിത്വാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്ദിത്വാ ആഗന്തുകഭത്തം കരിയമാന’’ന്തി വത്വാ പുരിമാ ദ്വേ ഗാഥാ സമുട്ഠാപേസി –

൧൦൬. ‘‘മാ സാലൂകസ്സ പിഹയി, ആതുരന്നാനി ഭുഞ്ജതി;

അപ്പോസ്സുക്കോ ഭുസം ഖാദ, ഏതം ദീഘായുലക്ഖണം.

൧൦൭. ‘‘ഇദാനി സോ ഇധാഗന്ത്വാ, അതിഥീ യുത്തസേവകോ;

അഥ ദക്ഖസി സാലൂകം, സയന്തം മുസലുത്തര’’ന്തി.

തത്ഥായം സങ്ഖേപത്ഥോ – താത, ത്വം മാ സാലൂകസൂകരഭാവം പത്ഥയി, അയഞ്ഹി ആതുരന്നാനി മരണഭോജനാനി ഭുഞ്ജതി, യാനി ഭുഞ്ജിത്വാ നചിരസ്സേവ മരണം പാപുണിസ്സതി, ത്വം പന അപ്പോസ്സുക്കോ നിരാലയോ ഹുത്വാ അത്തനാ ലദ്ധം ഇമം പലാലമിസ്സകം ഭുസം ഖാദ, ഏതം ദീഘായുഭാവസ്സ ലക്ഖണം സഞ്ജാനനനിമിത്തം. ഇദാനി കതിപാഹസ്സേവ സോ വേവാഹികപുരിസോ മഹതിയാ പരിസായ യുത്തോ യുത്തസേവകോ ഇധ അതിഥി ഹുത്വാ ആഗതോ ഭവിസ്സതി, അഥേതം സാലൂകം മുസലസദിസേന ഉത്തരോട്ഠേന സമന്നാഗതത്താ മുസലുത്തരം മാരിതം സയന്തം ദക്ഖസീതി.

തതോ കതിപാഹസ്സേവ വേവാഹികേസു ആഗതേസു സാലൂകം മാരേത്വാ ഉത്തരിഭങ്ഗമകംസു. ഉഭോ ഗോണാ തം തസ്സ വിപത്തിം ദിസ്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ഭുസമേവ വര’’ന്തി ചിന്തയിംസു. സത്ഥാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ തദത്ഥജോതികം തതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൦൮. ‘‘വികന്തം സൂകരം ദിസ്വാ, സയന്തം മുസലുത്തരം;

ജരഗ്ഗവാ വിചിന്തേസും, വരമ്ഹാകം ഭുസാമിവാ’’തി.

തത്ഥ ഭുസാമിവാതി ഭുസമേവ അമ്ഹാകം വരം ഉത്തമന്തി അത്ഥോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ സോ ഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ കുമാരികാ ഏതരഹി ഥുല്ലകുമാരികാ അഹോസി, സാലൂകോ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു, ചൂളലോഹിതോ ആനന്ദോ, മഹാലോഹിതോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സാലൂകജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൨൮൭] ൭. ലാഭഗരഹജാതകവണ്ണനാ

നാനുമ്മത്തോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സദ്ധിവിഹാരികം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഥേരസ്സ കിര സദ്ധിവിഹാരികോ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ‘‘ലാഭുപ്പത്തിപടിപദം മേ, ഭന്തേ, കഥേഥ, കിം കരോന്തോ ചീവരാദീനം ലാഭീ ഹോതീ’’തി പുച്ഛി. അഥസ്സ ഥേരോ ‘‘ആവുസോ, ചതൂഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ ലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജതി, അത്തനോ അബ്ഭന്തരേ ഹിരോത്തപ്പം ഭിന്ദിത്വാ സാമഞ്ഞം പഹായ അനുമ്മത്തേനേവ ഉമ്മത്തേന വിയ ഭവിതബ്ബം, പിസുണവാചാ വത്തബ്ബാ, നടസദിസേന ഭവിതബ്ബം, വികിണ്ണവാചേന കുതൂഹലേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ഇമം ലാഭുപ്പത്തിപടിപദം കഥേസി. സോ തം പടിപദം ഗരഹിത്വാ ഉട്ഠായ പക്കന്തോ. ഥേരോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ തം പവത്തിം ആചിക്ഖി. സത്ഥാ ‘‘നേസോ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു ഇദാനേവ ലാഭം ഗരഹതി, പുബ്ബേപേസ ഗരഹിയേവാ’’തി വത്വാ ഥേരേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ സോളസവസ്സികകാലേയേവ തിണ്ണം വേദാനം അട്ഠാരസന്നഞ്ച സിപ്പാനം പരിയോസാനം പത്വാ ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ ഹുത്വാ പഞ്ച മാണവകസതാനി സിപ്പം വാചേസി. തത്രേകോ മാണവോ സീലാചാരസമ്പന്നോ ഏകദിവസം ആചരിയം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കഥം ഇമേസം സത്താനം ലാഭോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ലാഭുപ്പത്തിപടിപദം പുച്ഛി. ആചരിയോ ‘‘താത, ഇമേസം സത്താനം ചതൂഹി കാരണേഹി ലാഭോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൦൯. ‘‘നാനുമ്മത്തോ നാപിസുണോ, നാനടോ നാകുതൂഹലോ;

മൂള്ഹേസു ലഭതേ ലാഭം, ഏസാ തേ അനുസാസനീ’’തി.

തത്ഥ നാനുമ്മത്തോതി ന അനുമ്മത്തോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ഉമ്മത്തകോ നാമ ഇത്ഥിപുരിസദാരികദാരകേ ദിസ്വാ തേസം വത്ഥാലങ്കാരാദീനി വിലുമ്പതി, തതോ തതോ മച്ഛമംസപൂവാദീനി ബലക്കാരേന ഗഹേത്വാ ഖാദതി, ഏവമേവ യോ ഗിഹിഭൂതോ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധസമുട്ഠാനം ഹിരോത്തപ്പം പഹായ കുസലാകുസലം അഗണേത്വാ നിരയഭയം അഭായന്തോ ലോഭാഭിഭൂതോ പരിയാദിണ്ണചിത്തോ കാമേസു പമത്തോ സന്ധിച്ഛേദാദീനി സാഹസികകമ്മാനി കരോതി, പബ്ബജിതോപി ഹിരോത്തപ്പം പഹായ കുസലാകുസലം അഗണേത്വാ നിരയഭയം അഭായന്തോ സത്ഥാരാ പഞ്ഞത്തം സിക്ഖാപദം മദ്ദന്തോ ലോഭേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിണ്ണചിത്തോ ചീവരാദിമത്തം നിസ്സായ അത്തനോ സാമഞ്ഞം വിജഹിത്വാ പമത്തോ വേജ്ജകമ്മദൂതകമ്മാദീനി കരോതി, വേളുദാനാദീനി നിസ്സായ ജീവികം കപ്പേതി, അയം അനുമ്മത്തോപി ഉമ്മത്തസദിസത്താ ഉമ്മത്തോ നാമ, ഏവരൂപസ്സ ഖിപ്പം ലാഭോ ഉപ്പജ്ജതി. യോ പന ഏവം അനുമ്മത്തോ ലജ്ജീ കുക്കുച്ചകോ, ഏസ മൂള്ഹേസു അപണ്ഡിതേസു പുരിസേസു ലാഭം ന ലഭതി, തസ്മാ ലാഭത്ഥികേന ഉമ്മത്തകേന വിയ ഭവിതബ്ബന്തി.

നാപിസുണോതി ഏത്ഥാപി യോ പിസുണോ ഹോതി, ‘‘അസുകേന ഇദം നാമ കത’’ന്തി രാജകുലേ പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതി, സോ അഞ്ഞേസം യസം അച്ഛിന്ദിത്വാ അത്തനോ ഗണ്ഹാതി. രാജാനോപി നം ‘‘അയം അമ്ഹേസു സസസ്നേഹോ’’തി ഉച്ചേ ഠാനേ ഠപേന്തി, അമച്ചാദയോപിസ്സ ‘‘അയം നോ രാജകുലേ പരിഭിന്ദേയ്യാ’’തി ഭയേന ദാതബ്ബം മഞ്ഞന്തി, ഏവം ഏതരഹി പിസുണസ്സ ലാഭോ ഉപ്പജ്ജതി. യോ പന അപിസുണോ, സോ മൂള്ഹേസു ലാഭം ന ലഭതീതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

നാനടോതി ലാഭം ഉപ്പാദേന്തേന നടേന വിയ ഭവിതബ്ബം. യഥാ നടോ ഹിരോത്തപ്പം പഹായ നച്ചഗീതവാദിതേഹി കീളം കത്വാ ധനം സംഹരതി, ഏവമേവ ലാഭത്ഥികേന ഹിരോത്തപ്പം ഭിന്ദിത്വാ ഇത്ഥിപുരിസദാരികദാരകാനം സോണ്ഡസഹായേന വിയ നാനപ്പകാരം കേളിം കരോന്തേന വിചരിതബ്ബം. യോ ഏവം അനടോ, സോ മൂള്ഹേസു ലാഭം ന ലഭതി.

നാകുതൂഹലോതി കുതൂഹലോ നാമ വിപ്പകിണ്ണവാചോ. രാജാനോ ഹി അമച്ചേ പുച്ഛന്തി – ‘‘അസുകട്ഠാനേ കിര ‘മനുസ്സോ മാരിതോ, ഘരം വിലുത്തം, പരേസം ദാരാ പധംസിതാ’തി സുയ്യതി, കേസം നു ഖോ ഇദം കമ്മ’’ന്തി. തത്ഥ സേസേസു അകഥേന്തേസുയേവ യോ ഉട്ഠഹിത്വാ ‘‘അസുകോ ച അസുകോ ച നാമാ’’തി വദതി, അയം കുതൂഹലോ നാമ. രാജാനോ തസ്സ വചനേന തേ പുരിസേ പരിയേസിത്വാ നിസേധേത്വാ ‘‘ഇമം നിസ്സായ നോ നഗരം നിച്ചോരം ജാത’’ന്തി തസ്സ മഹന്തം യസം ദേന്തി, സേസാപി ജനാ ‘‘അയം നോ രാജപുരിസേഹി പുട്ഠോ സുയുത്തദുയുത്തം കഥേയ്യാ’’തി ഭയേന തസ്സേവ ധനം ദേന്തി, ഏവം കുതൂഹലസ്സ ലാഭോ ഉപ്പജ്ജതി. യോ പന അകുതൂഹലോ, ഏസ ന മൂള്ഹേസു ലഭതി ലാഭം. ഏസാ തേ അനുസാസനീതി ഏസാ അമ്ഹാകം സന്തികാ തുയ്ഹം ലാഭാനുസിട്ഠീതി.

അന്തേവാസികോ ആചരിയസ്സ കഥം സുത്വാ ലാഭം ഗരഹന്തോ –

൧൧൦. ‘‘ധിരത്ഥു തം യസലാഭം, ധനലാഭഞ്ച ബ്രാഹ്മണ;

യാ വുത്തി വിനിപാതേന, അധമ്മചരണേന വാ.

൧൧൧. ‘‘അപി ചേ പത്തമാദായ, അനഗാരോ പരിബ്ബജേ;

ഏസാവ ജീവികാ സേയ്യോ, യാ ചാധമ്മേന ഏസനാ’’തി. – ഗാഥാദ്വയമാഹ;

തത്ഥ യാ വുത്തീതി യാ ജീവിതവുത്തി. വിനിപാതേനാതി അത്തനോ വിനിപാതേന. അധമ്മചരണേനാതി അധമ്മകിരിയായ വിസമകിരിയായ വധബന്ധനഗരഹാദീഹി അത്താനം വിനിപാതേത്വാ അധമ്മം ചരിത്വാ യാ വുത്തി, തഞ്ച യസധനലാഭഞ്ച സബ്ബം ധിരത്ഥു നിന്ദാമി ഗരഹാമി, ന മേ ഏതേനത്ഥോതി അധിപ്പായോ. പത്തമാദായാതി ഭിക്ഖാഭാജനം ഗഹേത്വാ. അനഗാരോ പരിബ്ബജേതി അഗേഹോ പബ്ബജിതോ ഹുത്വാ ചരേയ്യ, ന ച സപ്പുരിസോ കായദുച്ചരിതാദിവസേന അധമ്മചരിയം ചരേയ്യ. കിംകാരണാ? ഏസാവ ജീവികാ സേയ്യോ. യാ ചാധമ്മേന ഏസനാതി, യാ ഏസാ അധമ്മേന ജീവികപരിയേസനാ, തതോ ഏസാ പത്തഹത്ഥസ്സ പരകുലേസു ഭിക്ഖാചരിയാവ സേയ്യോ, സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന സുന്ദരതരോതി ദസ്സേതി.