൫. കുമ്ഭവഗ്ഗോ

[൨൯൧] ൧. സുരാഘടജാതകവണ്ണനാ

സബ്ബകാമദദം കുമ്ഭന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഭാഗിനേയ്യം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര മാതാപിതൂനം സന്തകാ ചത്താലീസ ഹിരഞ്ഞകോടിയോ പാനബ്യസനേന നാസേത്വാ സേട്ഠിനോ സന്തികം അഗമാസി. സോപിസ്സ ‘‘വോഹാരം കരോഹീ’’തി സഹസ്സം അദാസി, തമ്പി നാസേത്വാ പുന അഗമാസി. പുനസ്സ പഞ്ച സതാനി ദാപേസി, താനിപി നാസേത്വാ പുന ആഗതസ്സ ദ്വേ ഥൂലസാടകേ ദാപേസി. തേപി നാസേത്വാ പുന ആഗതം ഗീവായം ഗാഹാപേത്വാ നീഹരാപേസി. സോ അനാഥോ ഹുത്വാ പരകുട്ടം നിസ്സായ കാലമകാസി, തമേനം കഡ്ഢിത്വാ ബഹി ഛഡ്ഡേസും. അനാഥപിണ്ഡികോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സബ്ബം തം ഭാഗിനേയ്യസ്സ പവത്തിം തഥാഗതസ്സ ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘ത്വം ഏതം കഥം സന്തപ്പേസ്സസി, യമഹം പുബ്ബേ സബ്ബകാമദദം കുമ്ഭം ദത്വാപി സന്തപ്പേതും നാസക്ഖി’’ന്തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ പിതു അച്ചയേന സേട്ഠിട്ഠാനം ലഭി. തസ്സ ഗേഹേ ഭൂമിഗതമേവ ചത്താലീസകോടിധനം അഹോസി, പുത്തോ പനസ്സ ഏകോയേവ. ബോധിസത്തോ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ കാലകതോ സക്കോ ദേവരാജാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. അഥസ്സ പുത്തോ വീഥിം ആവരിത്വാ മണ്ഡപം കാരേത്വാ മഹാജനപരിവുതോ നിസീദിത്വാ സുരം പാതും ആരഭി. സോ ലങ്ഘനധാവനനച്ചഗീതാദീനി കരോന്താനം സഹസ്സം സഹസ്സം ദദമാനോ ഇത്ഥിസോണ്ഡസുരാസോണ്ഡമംസസോണ്ഡാദിഭാവം ആപജ്ജിത്വാ ‘‘ക്വ ഗീതം, ക്വ നച്ചം, ക്വ വാദിത’’ന്തി സമജ്ജത്ഥികോ പമത്തോ ഹുത്വാ ആഹിണ്ഡന്തോ നചിരസ്സേവ ചത്താലീസകോടിധനം ഉപഭോഗപരിഭോഗൂപകരണാനി ച വിനാസേത്വാ ദുഗ്ഗതോ കപണോ പിലോതികം നിവാസേത്വാ വിചരി. സക്കോ ആവജ്ജേന്തോ തസ്സ ദുഗ്ഗതഭാവം ഞത്വാ പുത്തപേമേന ആഗന്ത്വാ സബ്ബകാമദദം കുമ്ഭം ദത്വാ ‘‘താത, യഥാ അയം കുമ്ഭോ ന ഭിജ്ജതി, തഥാ നം രക്ഖ, ഇമസ്മിം തേ സതി ധനസ്സ പരിച്ഛേദോ നാമ ന ഭവിസ്സതി, അപ്പമത്തോ ഹോഹീ’’തി ഓവദിത്വാ ദേവലോകമേവ ഗതോ. തതോ പട്ഠായ സുരം പിവന്തോ വിചരി. അഥേകദിവസം മത്തോ തം കുമ്ഭം ആകാസേ ഖിപിത്വാ സമ്പടിച്ഛന്തോ ഏകവാരം വിരജ്ഝി, കുമ്ഭോ ഭൂമിയം പതിത്വാ ഭിജ്ജി. തതോ പട്ഠായ പുന ദലിദ്ദോ ഹുത്വാ പിലോതികം നിവാസേത്വാ കപാലഹത്ഥോ ഭിക്ഖം ചരന്തോ പരകുട്ടം നിസ്സായ കാലമകാസി.

സത്ഥാ ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ –

൧൨൧. ‘‘സബ്ബകാമദദം കുമ്ഭം, കുടം ലദ്ധാന ധുത്തകോ;

യാവ നം അനുപാലേതി, താവ സോ സുഖമേധതി.

൧൨൨. ‘‘യദാ മത്തോ ച ദിത്തോ ച, പമാദാ കുമ്ഭമബ്ഭിദാ;

തദാ നഗ്ഗോ ച പോത്ഥോ ച, പച്ഛാ ബാലോ വിഹഞ്ഞതി.

൧൨൩. ‘‘ഏവമേവ യോ ധനം ലദ്ധാ, പമത്തോ പരിഭുഞ്ജതി;

പച്ഛാ തപ്പതി ദുമ്മേധോ, കുടം ഭിത്വാവ ധുത്തകോ’’തി. –

ഇമാ അഭിസമ്ബുദ്ധഗാഥാ വത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി.

തത്ഥ സബ്ബകാമദദന്തി സബ്ബേ വത്ഥുകാമേ ദാതും സമത്ഥം കുമ്ഭം. കുടന്തി കുമ്ഭവേവചനം. യാവാതി യത്തകം കാലം. അനുപാലേതീതി യോ കോചി ഏവരൂപം ലഭിത്വാ യാവ രക്ഖതി, താവ സോ സുഖമേധതീതി അത്ഥോ. മത്തോ ച ദിത്തോ ചാതി സുരാമദേന മത്തോ ദപ്പേന ദിത്തോ. പമാദാ കുമ്ഭമബ്ഭിദാതി പമാദേന കുമ്ഭം ഭിന്ദി. നഗ്ഗോ ച പോത്ഥോ ചാതി കദാചി നഗ്ഗോ, കദാചി പോത്ഥകപിലോതികായ നിവത്ഥത്താ പോത്ഥോ. ഏവമേവാതി ഏവം ഏവ. പമത്തോതി പമാദേന. തപ്പതീതി സോചതി.

‘‘തദാ സുരാഘടഭേദകോ ധുത്തോ സേട്ഠിഭാഗിനേയ്യോ അഹോസി, സക്കോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സുരാഘടജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൨൯൨] ൨. സുപത്തജാതകവണ്ണനാ

ബാരാണസ്യം, മഹാരാജാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ബിമ്ബാദേവിയാ സാരിപുത്തത്ഥേരേന ദിന്നം രോഹിതമച്ഛരസം നവസപ്പിമിസ്സകം സാലിഭത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഹേട്ഠാ കഥിതഅബ്ഭന്തരജാതകേ (ജാ. ൧.൩.൯൧-൯൩) വത്ഥുസദിസമേവ. തദാപി ഹി ഥേരിയാ ഉദരവാതോ കുപ്പി, രാഹുലഭദ്ദോ ഥേരസ്സ ആചിക്ഖി. ഥേരോ തം ആസനസാലായം നിസീദാപേത്വാ കോസലരഞ്ഞോ നിവേസനം ഗന്ത്വാ രോഹിതമച്ഛരസം നവസപ്പിമിസ്സകം സാലിഭത്തം ആഹരിത്വാ തസ്സ അദാസി. സോ ആഹരിത്വാ മാതു ഥേരിയാ അദാസി, തസ്സാ ഭുത്തമത്തായ ഉദരവാതോ പടിപ്പസ്സമ്ഭി. രാജാ പുരിസേ പേസേത്വാ പരിഗ്ഗണ്ഹാപേത്വാ തതോ പട്ഠായ ഥേരിയാ തഥാരൂപം ഭത്തം അദാസി. അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ ധമ്മസേനാപതി, ഥേരിം ഏവരൂപേന നാമ ഭോജനേന സന്തപ്പേസീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ സാരിപുത്തോ രാഹുലമാതായ പത്ഥിതം ദേതി, പുബ്ബേപി അദാസിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാകയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ അസീതിയാ കാകസഹസ്സാനം ജേട്ഠകോ സുപത്തോ നാമ കാകരാജാ അഹോസി, അഗ്ഗമഹേസീ പനസ്സ സുഫസ്സാ നാമ കാകീ അഹോസി, സേനാപതി സുമുഖോ നാമ. സോ അസീതിയാ കാകസഹസ്സേഹി പരിവുതോ ബാരാണസിം ഉപനിസ്സായ വസി. സോ ഏകദിവസം സുഫസ്സം ആദായ ഗോചരം പരിയേസന്തോ ബാരാണസിരഞ്ഞോ മഹാനസമത്ഥകേന അഗമാസി. സൂദോ രഞ്ഞോ നാനാമച്ഛമംസവികതിപരിവാരം ഭോജനം സമ്പാദേത്വാ ഥോകം ഭാജനാനി വിവരിത്വാ ഉസുമം പലാപേന്തോ അട്ഠാസി. സുഫസ്സാ മച്ഛമംസഗന്ധം ഘായിത്വാ രാജഭോജനം ഭുഞ്ജിതുകാമാ ഹുത്വാ തം ദിവസം അകഥേത്വാ ദുതിയദിവസേ ‘‘ഏഹി, ഭദ്ദേ, ഗോചരായ ഗമിസ്സാമാ’’തി വുത്താ ‘‘തുമ്ഹേ ഗച്ഛഥ, മയ്ഹം ഏകോ ദോഹളോ അത്ഥീ’’തി വത്വാ ‘‘കീദിസോ ദോഹളോ’’തി വുത്തേ ‘‘ബാരാണസിരഞ്ഞോ ഭോജനം ഭുഞ്ജിതുകാമാമ്ഹി, ന ഖോ പന സക്കാ മയാ തം ലദ്ധും, തസ്മാ ജീവിതം പരിച്ചജിസ്സാമി, ദേവാ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ ചിന്തയമാനോ നിസീദി. സുമുഖോ ആഗന്ത്വാ ‘‘കിം, മഹാരാജ, അനത്തമനോസീ’’തി പുച്ഛി, രാജാ തമത്ഥം ആരോചേസി. സേനാപതി ‘‘മാ ചിന്തയി, മഹാരാജാ’’തി തേ ഉഭോപി അസ്സാസേത്വാ ‘‘അജ്ജ തുമ്ഹേ ഇധേവ ഹോഥ, മയം ഭത്തം ആഹരിസ്സാമാ’’തി വത്വാ പക്കാമി.

സോ കാകേ സന്നിപാതേത്വാ തം കാരണം കഥേത്വാ ‘‘ഏഥ ഭത്തം ആഹരിസ്സാമാ’’തി കാകേഹി സദ്ധിം ബാരാണസിം പവിസിത്വാ മഹാനസസ്സ അവിദൂരേ കാകേ വഗ്ഗേ വഗ്ഗേ കത്വാ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ ആരക്ഖത്ഥായ ഠപേത്വാ സയം അട്ഠഹി കാകയോധേഹി സദ്ധിം മഹാനസഛദനേ നിസീദി രഞ്ഞോ ഭത്തഹരണകാലം ഓലോകയമാനോ. തേ ച കാകേ ആഹ – ‘‘അഹം രഞ്ഞോ ഭത്തേ ഹരിയമാനേ ഭാജനാനി പാതേസ്സാമി, ഭാജനേസു പതിതേസു മയ്ഹം ജീവിതം നത്ഥി, തുമ്ഹേസു ചത്താരോ ജനാ മുഖപൂരം ഭത്തം, ചത്താരോ മച്ഛമംസം ഗഹേത്വാ നേത്വാ സുപത്തം സപജാപതികം കാകരാജാനം ഭോജേഥ, ‘കഹം സേനാപതീ’തി വുത്തേ ‘പച്ഛതോ ഏഹിതീ’തി വദേയ്യാഥാ’’തി. അഥ സൂദോ രഞ്ഞോ ഭോജനവികതിം സമ്പാദേത്വാ കാജേന ഗഹേത്വാ രാജകുലം പായാസി. തസ്സ രാജങ്ഗണം ഗതകാലേ കാകസേനാപതി കാകാനം സഞ്ഞം ദത്വാ സയം ഉപ്പതിത്വാ ഭത്തഹാരകസ്സ ഉരേ നിസീദിത്വാ നഖപഞ്ജരേന പഹരിത്വാ കണയഗ്ഗസദിസേന തുണ്ഡേന നാസഗ്ഗമസ്സ അഭിഹന്ത്വാ ഉട്ഠായ ദ്വീഹി പക്ഖേഹി മുഖമസ്സ പിദഹി. രാജാ മഹാതലേ ചങ്കമന്തോ മഹാവാതപാനേന ഓലോകേത്വാ തം കാകസ്സ കിരിയം ദിസ്വാ ഭത്തഹാരകസ്സ സദ്ദം ദത്വാ ‘‘ഭോ ഭത്തകാരക, ഭാജനാനി ഛഡ്ഡേത്വാ കാകമേവ ഗണ്ഹാ’’തി ആഹ. സോ ഭാജനാനി ഛഡ്ഡേത്വാ കാകം ദള്ഹം ഗണ്ഹി. രാജാപി നം ‘‘ഇതോ ഏഹീ’’തി ആഹ.

തസ്മിം ഖണേ കാകാ ആഗന്ത്വാ അത്തനോ പഹോനകം ഭുഞ്ജിത്വാ സേസം വുത്തനിയാമേനേവ ഗഹേത്വാ അഗമിംസു. തതോ സേസാ ആഗന്ത്വാ സേസം ഭുഞ്ജിംസു. തേപി അട്ഠ ജനാ ഗന്ത്വാ രാജാനം സപജാപതികം ഭോജേസും, സുഫസ്സായ ദോഹളോ വൂപസമി. ഭത്തഹാരകോ കാകം രഞ്ഞോ ഉപനേസി. അഥ നം രാജാ പുച്ഛി – ‘‘ഭോ കാക, ത്വം മമഞ്ച ന ലജ്ജി, ഭത്തഹാരകസ്സ ച നാസം ഖണ്ഡേസി, ഭത്തഭാജനാനി ച ഭിന്ദി, അത്തനോ ച ജീവിതം ന രക്ഖി, കസ്മാ ഏവരൂപം കമ്മമകാസീ’’തി? കാകോ ‘‘മഹാരാജ, അമ്ഹാകം രാജാ ബാരാണസിം ഉപനിസ്സായ വസതി, അഹമസ്സ സേനാപതി, തസ്സ സുഫസ്സാ നാമ ഭരിയാ ദോഹളിനീ തുമ്ഹാകം ഭോജനം ഭുഞ്ജിതുകാമാ, രാജാ തസ്സാ ദോഹളം മയ്ഹം ആചിക്ഖി. അഹം തത്ഥേവ മമ ജീവിതം പരിച്ചജിത്വാ ആഗതോ, ഇദാനി മേ തസ്സാ ഭോജനം പേസിതം, മയ്ഹം മനോരഥോ മത്ഥകം പത്തോ, ഇമിനാ കാരണേന മയാ ഏവരൂപം കമ്മം കത’’ന്തി ദീപേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ ആഹ.

൧൨൪. ‘‘ബാരാണസ്യം മഹാരാജ, കാകരാജാ നിവാസകോ;

അസീതിയാ സഹസ്സേഹി, സുപത്തോ പരിവാരിതോ.

൧൨൫. ‘‘തസ്സ ദോഹളിനീ ഭരിയാ, സുഫസ്സാ ഭക്ഖിതുമിച്ഛതി;

രഞ്ഞോ മഹാനസേ പക്കം, പച്ചഗ്ഘം രാജഭോജനം.

൧൨൬. ‘‘തേസാഹം പഹിതോ ദൂതോ, രഞ്ഞോ ചമ്ഹി ഇധാഗതോ;

ഭത്തു അപചിതിം കുമ്മി, നാസായമകരം വണ’’ന്തി.

തത്ഥ ബാരാണസ്യന്തി ബാരാണസിയം. നിവാസകോതി നിബദ്ധവസനകോ. പക്കന്തി നാനപ്പകാരേന സമ്പാദിതം. കേചി ‘‘സിദ്ധ’’ന്തി സജ്ഝായന്തി. പച്ചഗ്ഘന്തി അബ്ഭുണ്ഹം അപാരിവാസികം, മച്ഛമംസവികതീസു വാ പച്ചേകം മഹഗ്ഘം ഏത്ഥാതി പച്ചഗ്ഘം. തേസാഹം പഹിതോ ദൂതോ, രഞ്ഞോ ചമ്ഹി ഇധാഗതോതി തേസം ഉഭിന്നമ്പി അഹം ദൂതോ ആണത്തികരോ രഞ്ഞോ ച അമ്ഹി പഹിതോ, തസ്മാ ഇധ ആഗതോതി അത്ഥോ. ഭത്തു അപചിതിം കുമ്മീതി സ്വാഹം ഏവം ആഗതോ അത്തനോ ഭത്തു അപചിതിം സക്കാരസമ്മാനം കരോമി. നാസായമകരം വണന്തി, മഹാരാജ, ഇമിനാ കാരണേന തുമ്ഹേ ച അത്തനോ ച ജീവിതം അഗണേത്വാ ഭത്തഭാജനം പാതാപേതും ഭത്തഹാരകസ്സ നാസായ മുഖതുണ്ഡകേന വണം അകാസിം, മയാ അത്തനോ രഞ്ഞോ അപചിതി കതാ, ഇദാനി തുമ്ഹേ യം ഇച്ഛഥ, തം ദണ്ഡം കരോഥാതി.

രാജാ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘മയം താവ മനുസ്സഭൂതാനം മഹന്തം യസം ദത്വാ അമ്ഹാകം സുഹജ്ജേ കാതും ന സക്കോമ, ഗാമാദീനി ദദമാനാപി അമ്ഹാകം ജീവിതദായകം ന ലഭാമ, അയം കാകോ സമാനോ അത്തനോ രഞ്ഞോ ജീവിതം പരിച്ചജതി, അതിവിയ സപ്പുരിസോ മധുരസ്സരോ ധമ്മകഥികോ’’തി ഗുണേസു പസീദിത്വാ തം സേതച്ഛത്തേന പൂജേസി. സോ അത്തനാ ലദ്ധേന സേതച്ഛത്തേന രാജാനമേവ പൂജേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ഗുണേ കഥേസി. രാജാ നം പക്കോസാപേത്വാ ധമ്മം സുത്വാ ഉഭിന്നമ്പി തേസം അത്തനോ ഭോജനനിയാമേന ഭത്തം പട്ഠപേസി, സേസകാകാനം ദേവസികം ഏകം തണ്ഡുലമ്ബണം പചാപേസി, സയഞ്ച ബോധിസത്തസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ സബ്ബസത്താനം അഭയം ദത്വാ പഞ്ച സീലാനി രക്ഖി. സുപത്തകാകോവാദോ പന സത്ത വസ്സസതാനി പവത്തി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, സുമുഖോ സേനാപതി സാരിപുത്തോ, സുഫസ്സാ രാഹുലമാതാ, സുപത്തോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സുപത്തജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൨൯൩] ൩. കായനിബ്ബിന്ദജാതകവണ്ണനാ

ഫുട്ഠസ്സ മേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം പുരിസം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയം കിരേകോ പുരിസോ പണ്ഡുരോഗേന അട്ടിതോ വേജ്ജേഹി പടിക്ഖിത്തോ. പുത്തദാരോപിസ്സ ‘‘കോ ഇമം പടിജഗ്ഗിതും സക്കോതീ’’തി ചിന്തേസി. തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘സചാഹം ഇമമ്ഹാ രോഗാ വുട്ഠഹിസ്സാമി, പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. സോ കതിപാഹേനേവ കിഞ്ചി സപ്പായം ലഭിത്വാ അരോഗോ ഹുത്വാ ജേതവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം പബ്ബജ്ജം യാചി. സോ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജ്ജഞ്ച ഉപസമ്പദഞ്ച ലഭിത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, അസുകോ നാമ പണ്ഡുരോഗീ ‘ഇമമ്ഹാ രോഗാ വുട്ഠിതോ പബ്ബജിസ്സാമീ’തി ചിന്തേത്വാ പബ്ബജിതോ ചേവ അരഹത്തഞ്ച പത്തോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി. പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനി അയമേവ; പുബ്ബേ പണ്ഡിതാപി ഏവം വത്വാ രോഗാ വുട്ഠായ പബ്ബജിത്വാ അത്തനോ വുഡ്ഢിമകംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ കുടുമ്ബം സണ്ഠപേത്വാ വസന്തോ പണ്ഡുരോഗീ അഹോസി. വേജ്ജാപി പടിജഗ്ഗിതും നാസക്ഖിംസു, പുത്തദാരോപിസ്സ വിപ്പടിസാരീ അഹോസി. സോ ‘‘ഇമമ്ഹാ രോഗാ വുട്ഠിതോ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ കിഞ്ചിദേവ സപ്പായം ലഭിത്വാ അരോഗോ ഹുത്വാ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച ഉപ്പാദേത്വാ ഝാനസുഖേന വിഹരന്തോ ‘‘ഏത്തകം കാലം ഏവരൂപം സുഖം നാമ നാലത്ഥ’’ന്തി ഉദാനം ഉദാനേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ ആഹ –

൧൨൭. ‘‘ഫുട്ഠസ്സ മേ അഞ്ഞതരേന ബ്യാധിനാ, രോഗേന ബാള്ഹം ദുഖിതസ്സ രുപ്പതോ;

പരിസുസ്സതി ഖിപ്പമിദം കളേവരം, പുപ്ഫം യഥാ പംസുനി ആതപേ കതം.

൧൨൮. ‘‘അജഞ്ഞം ജഞ്ഞസങ്ഖാതം, അസുചിം സുചിസമ്മതം;

നാനാകുണപപരിപൂരം, ജഞ്ഞരൂപം അപസ്സതോ.

൧൨൯. ‘‘ധിരത്ഥുമം ആതുരം പൂതികായം, ജേഗുച്ഛിയം അസ്സുചിം ബ്യാധിധമ്മം;

യത്ഥപ്പമത്താ അധിമുച്ഛിതാ പജാ, ഹാപേന്തി മഗ്ഗം സുഗതൂപപത്തിയാ’’തി.

തത്ഥ അഞ്ഞതരേനാതി അട്ഠനവുതിയാ രോഗേസു ഏകേന പണ്ഡുരോഗബ്യാധിനാ. രോഗേനാതി രുജ്ജനസഭാവത്താ ഏവംലദ്ധനാമേന. രുപ്പതോതി ഘട്ടിയമാനസ്സ പീളിയമാനസ്സ. പംസുനി ആതപേ കതന്തി യഥാ ആതപേ തത്തവാലികായ ഠപിതം സുഖുമപുപ്ഫം പരിസുസ്സേയ്യ, ഏവം പരിസുസ്സതീതി അത്ഥോ.

അജഞ്ഞം ജഞ്ഞസങ്ഖാതന്തി പടികൂലം അമനാപമേവ ബാലാനം മനാപന്തി സങ്ഖം ഗതം. നാനാകുണപപരിപൂരന്തി കേസാദീഹി ദ്വത്തിംസായ കുണപേഹി പരിപുണ്ണം. ജഞ്ഞരൂപം അപസ്സതോതി അപസ്സന്തസ്സ അന്ധബാലപുഥുജ്ജനസ്സ മനാപം സാധുരൂപം പരിഭോഗസഭാവം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, ‘‘അക്ഖിമ്ഹാ അക്ഖിഗൂഥകോ’’തിആദിനാ നയേന പകാസിതോ അസുഭസഭാവോ ബാലാനം ന ഉപട്ഠാതി.

ആതുരന്തി നിച്ചഗിലാനം. അധിമുച്ഛിതാതി കിലേസമുച്ഛായ അതിവിയ മുച്ഛിതാ. പജാതി അന്ധബാലപുഥുജ്ജനാ. ഹാപേന്തി മഗ്ഗം സുഗതൂപപത്തിയാതി ഇമസ്മിം പൂതികായേ ലഗ്ഗാ ലഗ്ഗിതാ ഹുത്വാ അപായമഗ്ഗം പൂരേന്താ ദേവമനുസ്സഭേദായ സുഗതിഉപപത്തിയാ മഗ്ഗം പരിഹാപേന്തി.

ഇതി മഹാസത്തോ നാനപ്പകാരേന അസുചിഭാവഞ്ച നിച്ചാതുരഭാവഞ്ച പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ കായേ നിബ്ബിന്ദിത്വാ യാവജീവം ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ബഹുജനാ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസു. ‘‘തദാ താപസോ അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കായനിബ്ബിന്ദജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൨൯൪] ൪. ജമ്ബുഖാദകജാതകവണ്ണനാ

കോയം ബിന്ദുസ്സരോ വഗ്ഗൂതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തകോകാലികേ ആരബ്ഭ കഥേസി. തദാ ഹി ദേവദത്തേ പരിഹീനലാഭസക്കാരേ കോകാലികോ കുലാനി ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ദേവദത്തത്ഥേരോ നാമ മഹാസമ്മതപവേണിയാ ഓക്കാകരാജവംസേ ജാതോ അസമ്ഭിന്നഖത്തിയവംസേ വഡ്ഢിതോ തിപിടകധരോ ഝാനലാഭീ മധുരകഥോ ധമ്മകഥികോ, ദേഥ കരോഥ ഥേരസ്സാ’’തി ദേവദത്തസ്സ വണ്ണം ഭാസതി. ദേവദത്തോപി ‘‘കോകാലികോ ഉദിച്ചബ്രാഹ്മണകുലാ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിതോ ബഹുസ്സുതോ ധമ്മകഥികോ, ദേഥ കരോഥ കോകാലികസ്സാ’’തി കോകാലികസ്സ വണ്ണം ഭാസതി. ഇതി തേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ വണ്ണം ഭാസിത്വാ കുലഘരേസു ഭുഞ്ജന്താ വിചരന്തി. അഥേകദിവസം ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ ദേവദത്തകോകാലികാ, അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അഭൂതഗുണകഥം കഥേത്വാ ഭുഞ്ജന്താ വിചരന്തീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ തേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അഭൂതഗുണകഥം കഥേത്വാ ഭുഞ്ജന്തി, പുബ്ബേപേവം ഭുഞ്ജിംസുയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അഞ്ഞതരസ്മിം ജമ്ബുവനസണ്ഡേ രുക്ഖദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തത്രേകോ കാകോ ജമ്ബുസാഖായ നിസിന്നോ ജമ്ബുപക്കാനി ഖാദതി. അഥേകോ സിങ്ഗാലോ ആഗന്ത്വാ ഉദ്ധം ഓലോകേന്തോ കാകം ദിസ്വാ ‘‘യംനൂനാഹം ഇമസ്സ അഭൂതഗുണകഥം കഥേത്വാ ജമ്ബൂനി ഖാദേയ്യ’’ന്തി തസ്സ വണ്ണം കഥേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൩൦. ‘‘കോയം ബിന്ദുസ്സരോ വഗ്ഗു, സരവന്താനമുത്തമോ;

അച്ചുതോ ജമ്ബുസാഖായ, മോരച്ഛാപോവ കൂജതീ’’തി.

തത്ഥ ബിന്ദുസ്സരോതി ബിന്ദുനാ അവിസാരേന പിണ്ഡിതേന സരേന സമന്നാഗതോ. വഗ്ഗൂതി മധുരസദ്ദോ. അച്ചുതോതി ന ചുതോ സന്നിസിന്നോ. മോരച്ഛാപോവ കൂജതീതി തരുണമോരോവ മനാപേന സദ്ദേന ‘‘കോ നാമേസോ കൂജതീ’’തി വദതി.

അഥ നം കാകോ പടിപസംസന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൩൧. ‘‘കുലപുത്തോവ ജാനാതി, കുലപുത്തം പസംസിതും;

ബ്യഗ്ഘച്ഛാപസരീവണ്ണ, ഭുഞ്ജ സമ്മ ദദാമി തേ’’തി.

തത്ഥ ബ്യഗ്ഘച്ഛാപസരീവണ്ണാതി ത്വം അമ്ഹാകം ബ്യഗ്ഘപോതകസമാനവണ്ണോവ ഖായസി, തേന തം വദാമി അമ്ഭോ ബ്യഗ്ഘച്ഛാപസരീവണ്ണ. ഭുഞ്ജ, സമ്മ, ദദാമി തേതി വയസ്സ യാവദത്ഥം ജമ്ബുപക്കാനി ഖാദ, അഹം തേ ദദാമീതി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ ജമ്ബുസാഖം ചാലേത്വാ ഫലാനി പാതേസി. അഥ തസ്മിം ജമ്ബുരുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ തേ ഉഭോപി അഭൂതഗുണകഥം കഥേത്വാ ജമ്ബൂനി ഖാദന്തേ ദിസ്വാ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൩൨. ‘‘ചിരസ്സം വത പസ്സാമി, മുസാവാദീ സമാഗതേ;

വന്താദം കുണപാദഞ്ച, അഞ്ഞമഞ്ഞം പസംസകേ’’തി.

തത്ഥ വന്താദന്തി പരേസം വന്തഭത്തഖാദകം കാകം. കുണപാദഞ്ചാതി കുണപഖാദകം സിങ്ഗാലഞ്ച.

ഇമഞ്ച പന ഗാഥം വത്വാ സാ ദേവതാ ഭേരവരൂപാരമ്മണം ദസ്സേത്വാ തേ തതോ പലാപേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സിങ്ഗാലോ ദേവദത്തോ അഹോസി, കാകോ കോകാലികോ, രുക്ഖദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ജമ്ബുഖാദകജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൨൯൫] ൫. അന്തജാതകവണ്ണനാ

ഉസഭസ്സേവ തേ ഖന്ധോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ തേയേവ ദ്വേ ജനേ ആരബ്ഭ കഥേസി. പച്ചുപ്പന്നവത്ഥു പുരിമസദിസമേവ.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഏകസ്മിം ഗാമൂപചാരേ ഏരണ്ഡരുക്ഖദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തദാ ഏകസ്മിം ഗാമകേ മതം ജരഗ്ഗവം നിക്കഡ്ഢിത്വാ ഗാമദ്വാരേ ഏരണ്ഡവനേ ഛഡ്ഡേസും. ഏകോ സിങ്ഗാലോ ആഗന്ത്വാ തസ്സ മംസം ഖാദി. ഏകോ കാകോ ആഗന്ത്വാ ഏരണ്ഡേ നിലീനോ തം ദിസ്വാ ‘‘യംനൂനാഹം ഏതസ്സ അഭൂതഗുണകഥം കഥേത്വാ മംസം ഖാദേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൩൩. ‘‘ഉസഭസ്സേവ തേ ഖന്ധോ, സീഹസ്സേവ വിജമ്ഭിതം;

മിഗരാജ നമോ ത്യത്ഥു, അപി കിഞ്ചി ലഭാമസേ’’തി.

തത്ഥ നമോ ത്യത്ഥൂതി നമോ തേ അത്ഥു.

തം സുത്വാ സിങ്ഗാലോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൩൪. ‘‘കുലപുത്തോവ ജാനാതി, കുലപുത്തം പസംസിതും;

മയൂരഗീവസങ്കാസ, ഇതോ പരിയാഹി വായസാ’’തി.

തത്ഥ ഇതോ പരിയാഹീതി ഏരണ്ഡതോ ഓതരിത്വാ ഇതോ യേനാഹം, തേനാഗന്ത്വാ മംസം ഖാദാതി വദതി.

തം തേസം കിരിയം ദിസ്വാ രുക്ഖദേവതാ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൩൫. ‘‘മിഗാനം സിങ്ഗാലോ അന്തോ, പക്ഖീനം പന വായസോ;

ഏരണ്ഡോ അന്തോ രുക്ഖാനം, തയോ അന്താ സമാഗതാ’’തി.

തത്ഥ അന്തോതി ഹീനോ ലാമകോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സിങ്ഗാലോ ദേവദത്തോ അഹോസി, കാകോ കോകാലികോ, രുക്ഖദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അന്തജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൨൯൬] ൬. സമുദ്ദജാതകവണ്ണനാ

കോ നായന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഉപനന്ദത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ ഹി മഹഗ്ഘസോ മഹാതണ്ഹോ അഹോസി, സകടപൂരേഹി പച്ചയേഹിപി സന്തപ്പേതും ന സക്കാ. വസ്സൂപനായികകാലേ ദ്വീസു തീസു വിഹാരേസു വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ ഏകസ്മിം ഉപാഹനേ ഠപേതി, ഏകസ്മിം കത്തരയട്ഠിം, ഏകസ്മിം ഉദകതുമ്ബം. ഏകസ്മിം സയം വസതി, ജനപദവിഹാരം ഗന്ത്വാ പണീതപരിക്ഖാരേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ അരിയവംസകഥം കഥേത്വാ തേസം പംസുകൂലാനി ഗാഹാപേത്വാ തേസം ചീവരാനി ഗണ്ഹാതി, മത്തികാപത്തേ ഗാഹാപേത്വാ മനാപമനാപേ പത്തേ ഥാലകാനി ച ഗഹേത്വാ യാനകം പൂരേത്വാ ജേതവനം ആഗച്ഛതി. അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, ഉപനന്ദോ സക്യപുത്തോ മഹഗ്ഘസോ മഹിച്ഛോ അഞ്ഞേസം പടിപത്തിം കഥേത്വാ സമണപരിക്ഖാരേന യാനകം പൂരേത്വാ ആഗച്ഛതീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘അയുത്തം, ഭിക്ഖവേ, ഉപനന്ദേന കതം പരേസം അരിയവംസകഥം കഥേന്തേന, പഠമതരഞ്ഹി അത്തനാ അപ്പിച്ഛേന ഹുത്വാ പച്ഛാ പരേസം അരിയവംസം കഥേതും വട്ടതീ’’തി.

‘‘അത്താനമേവ പഠമം, പതിരൂപേ നിവേസയേ;

അഥഞ്ഞമനുസാസേയ്യ, ന കിലിസ്സേയ്യ പണ്ഡിതോ’’തി. (ധ. പ. ൧൫൮) –

ഇമം ധമ്മപദേ ഗാഥം ദേസേത്വാ ഉപനന്ദം ഗരഹിത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ ഉപനന്ദോ മഹിച്ഛോ, പുബ്ബേ മഹാസമുദ്ദേപി ഉദകം രക്ഖിതബ്ബം മഞ്ഞീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സമുദ്ദദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. അഥേകോ കാകോ സമുദ്ദസ്സ ഉപരിഭാഗേ വിചരന്തോ ‘‘സമുദ്ദേ ഉദകം പമാണേന പിവഥ, രക്ഖന്താ പിവഥാ’’തി മച്ഛസങ്ഘസകുണസങ്ഘേ വാരേന്തോ വാരേന്തോ ചരതി. തം ദിസ്വാ സമുദ്ദദേവതാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൩൬. ‘‘കോ നായം ലോണതോയസ്മിം, സമന്താ പരിധാവതി;

മച്ഛേ മകരേ ച വാരേതി, ഊമീസു ച വിഹഞ്ഞതീ’’തി.

തത്ഥ കോ നായന്തി കോ നു അയം.

തം സുത്വാ സമുദ്ദകാകോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൩൭. ‘‘അനന്തപായീ സകുണോ, അതിത്തോതി ദിസാസുതോ;

സമുദ്ദം പാതുമിച്ഛാമി, സാഗരം സരിതംപതി’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ – അഹം അനന്തസാഗരം പാതുമിച്ഛാമി, തേനമ്ഹി അനന്തപായീ നാമ സകുണോ മഹതിയാപി അപൂരണിയാ തണ്ഹായ സമന്നാഗതത്താ അതിത്തോതിപി അഹം ദിസാസു സുതോ വിസ്സുതോ പാകടോ, സ്വാഹം ഇമം സകലസമുദ്ദം സുന്ദരാനം രതനാനം ആകരത്താ സാഗരേന വാ ഖതത്താ സാഗരം സരിതാനം പതിഭാവേന സരിതംപതിം പാതുമിച്ഛാമീതി.

തം സുത്വാ സമുദ്ദദേവതാ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൩൮. ‘‘സോ അയം ഹായതി ചേവ, പൂരതേ ച മഹോദധി;

നാസ്സ നായതി പീതന്തോ, അപേയ്യോ കിര സാഗരോ’’തി.

തത്ഥ സോ അയം ഹായതി ചേവാതി ഉദകസ്സ ഓസക്കനവേലായ ഹായതി, നിക്ഖമനവേലായ പൂരതി. നാസ്സ നായതീതി അസ്സ മഹാസമുദ്ദസ്സ സചേപി നം സകലലോകോ പിവേയ്യ, തഥാപി ‘‘ഇതോ ഏത്തകം നാമ ഉദകം പീത’’ന്തി പരിയന്തോ ന പഞ്ഞായതി. അപേയ്യോ കിരാതി ഏസോ കിര സാഗരോ ന സക്കാ കേനചി ഉദകം ഖേപേത്വാ പാതുന്തി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ സാ ഭേരവരൂപാരമ്മണം ദസ്സേത്വാ സമുദ്ദകാകം പലാപേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സമുദ്ദകാകോ ഉപനന്ദോ അഹോസി, ദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സമുദ്ദജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൨൯൭] ൭. കാമവിലാപജാതകവണ്ണനാ

ഉച്ചേ സകുണ ഡേമാനാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പുരാണദുതിയികാപലോഭനം ആരബ്ഭ കഥേസി. പച്ചുപ്പന്നവത്ഥു പുപ്ഫരത്തജാതകേ (ജാ. ൧.൧.൧൪൭) കഥിതം, അതീതവത്ഥു ഇന്ദ്രിയജാതകേ (ജാ. ൧.൮.൬൦ ആദയോ) ആവിഭവിസ്സതി. തം പന പുരിസം ജീവന്തം സൂലേ ഉത്താസേസും. സോ തത്ഥ നിസിന്നോ ആകാസേന ഗച്ഛന്തം ഏകം കാകം ദിസ്വാ താവഖരമ്പി തം വേദനം അഗണേത്വാ പിയഭരിയായ സാസനം പേസേതും കാകം ആമന്തേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ ആഹ –

൧൩൯. ‘‘ഉച്ചേ സകുണ ഡേമാന, പത്തയാന വിഹങ്ഗമ;

വജ്ജാസി ഖോ ത്വം വാമൂരും, ചിരം ഖോ സാ കരിസ്സതി.

൧൪൦. ‘‘ഇദം ഖോ സാ ന ജാനാതി, അസിം സത്തിഞ്ച ഓഡ്ഡിതം;

സാ ചണ്ഡീ കാഹതി കോധം, തം മേ തപതി നോ ഇദം.

൧൪൧. ‘‘ഏസ ഉപ്പലസന്നാഹോ, നിക്ഖഞ്ചുസ്സീസകോഹിതം;

കാസികഞ്ച മുദും വത്ഥം, തപ്പേതു ധനികാ പിയാ’’തി.

തത്ഥ ഡേമാനാതി ഗച്ഛമാന ചരമാന. പത്തയാനാതി തമേവാലപതി, തഥാ വിഹങ്ഗമാതി. സോ ഹി പത്തേഹി യാനം കത്വാ ഗമനതോ പത്തയാനോ, ആകാസേ ഗമനതോ വിഹങ്ഗമോ. വജ്ജാസീതി വദേയ്യാസി. വാമൂരുന്തി കദലിക്ഖന്ധസമാനഊരും, മമ സൂലേ നിസിന്നഭാവം വദേയ്യാസി. ചിരം ഖോ സാ കരിസ്സതീതി സാ ഇമം പവത്തിം അജാനമാനാ മമ ആഗമനം ചിരം കരിസ്സതി, ‘‘ചിരം മേ ഗതസ്സ പിയസ്സ ന ച ആഗച്ഛതീ’’തി ഏവം ചിന്തേസ്സതീതി അത്ഥോ.

അസിം സത്തിഞ്ചാതി അസിസമാനതായ സത്തിസമാനതായ ച സൂലമേവ സന്ധായ വദതി. തഞ്ഹി തസ്സ ഉത്താസനത്ഥായ ഓഡ്ഡിതം ഠപിതം. ചണ്ഡീതി കോധനാ. കാഹതി കോധന്തി ‘‘അതിചിരായതീ’’തി മയി കോധം കരിസ്സതി. തം മേ തപതീതി തം തസ്സാ കുജ്ഝനം മം തപതി. നോ ഇദന്തി ഇധ പന ഇദം സൂലം മം ന തപതീതി ദീപേതി.

‘‘ഏസ ഉപ്പലസന്നാഹോ’’തിആദീഹി ഘരേ ഉസ്സീസകേ ഠപിതം അത്തനോ ഭണ്ഡം ആചിക്ഖതി. തത്ഥ ഉപ്പലസന്നാഹോതി ഉപ്പലോ ച സന്നാഹോ ച ഉപ്പലസന്നാഹോ, ഉപ്പലസദിസോ കണയോ ച സന്നാഹകോ ചാതി അത്ഥോ. നിക്ഖഞ്ചാതി പഞ്ചഹി സുവണ്ണേഹി കതം അങ്ഗുലിമുദ്ദികം. കാസികഞ്ച മുദു വത്ഥന്തി മുദും കാസികസാടകയുഗം സന്ധായാഹ. ഏത്തകം കിര തേന ഉസ്സീസകേ നിക്ഖിത്തം. തപ്പേതു ധനികാ പിയാതി ഏതം സബ്ബം ഗഹേത്വാ സാ മമ പിയാ ധനത്ഥികാ ഇമിനാ ധനേന തപ്പേതു പൂരേതു, സന്തുട്ഠാ ഹോതൂതി.

ഏവം സോ പരിദേവമാനോവ കാലം കത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു, സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ ഭരിയാ ഏതരഹി ഭരിയാ അഹോസി, യേന പന ദേവപുത്തേന തം കാരണം ദിട്ഠം, സോ അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കാമവിലാപജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൨൯൮] ൮. ഉദുമ്ബരജാതകവണ്ണനാ

ഉദുമ്ബരാ ചിമേ പക്കാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര അഞ്ഞതരസ്മിം പച്ചന്തഗാമകേ വിഹാരം കാരേത്വാ വസതി. രമണീയോ വിഹാരോ പിട്ഠിപാസാണേ നിവിട്ഠോ, മന്ദം സമ്മജ്ജനട്ഠാനം ഉദകഫാസുകം, ഗോചരഗാമോ നാതിദൂരേ നാച്ചാസന്നേ, സമ്പിയായമാനാ മനുസ്സാ ഭിക്ഖം ദേന്തി. അഥേകോ ഭിക്ഖു ചാരികം ചരമാനോ തം വിഹാരം പാപുണി. നേവാസികോ തസ്സ ആഗന്തുകവത്തം കത്വാ പുനദിവസേ തം ആദായ ഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസി. മനുസ്സാ പണീതം ഭിക്ഖം ദത്വാ സ്വാതനായ നിമന്തയിംസു. ആഗന്തുകോ കതിപാഹം ഭുഞ്ജിത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഏകേനുപായേന ഇമം ഭിക്ഖും വഞ്ചേത്വാ നിക്കഡ്ഢിത്വാ ഇമം വിഹാരം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. അഥ നം ഥേരൂപട്ഠാനം ആഗതം പുച്ഛി – ‘‘കിം, ആവുസോ, ബുദ്ധൂപട്ഠാനം നാകാസീ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, ഇമം വിഹാരം പടിജഗ്ഗന്തോ നത്ഥി, തേനമ്ഹി ന ഗതപുബ്ബോ’’തി. ‘‘യാവ ത്വം ബുദ്ധൂപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ആഗച്ഛസി, താവാഹം പടിജഗ്ഗിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി നേവാസികോ ‘‘യാവ മമാഗമനാ ഥേരേ മാ പമജ്ജിത്ഥാ’’തി മനുസ്സാനം വത്വാ പക്കാമി.

തതോ പട്ഠായ ആഗന്തുകോ ‘‘തസ്സ നേവാസികസ്സ അയഞ്ച അയഞ്ച ദോസോ’’തി തേ മനുസ്സേ പരിഭിന്ദി. ഇതരോപി സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പുനാഗതോ, അഥസ്സ സോ സേനാസനം ന അദാസി. സോ ഏകസ്മിം ഠാനേ വസിത്വാ പുനദിവസേ പിണ്ഡായ ഗാമം പാവിസി, മനുസ്സാ സാമീചിമത്തമ്പി ന കരിംസു. സോ വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ പുന ജേതവനം ഗന്ത്വാ തം കാരണം ഭിക്ഖൂനം ആരോചേസി. തേ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, അസുകോ കിര ഭിക്ഖു അസുകം ഭിക്ഖും വിഹാരാ നിക്കഡ്ഢിത്വാ സയം തത്ഥ വസീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി സോ ഇമം വസനട്ഠാനാ നിക്കഡ്ഢിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അരഞ്ഞേ രുക്ഖദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തത്ഥ വസ്സാനേ സത്തസത്താഹം ദേവോ വസ്സി. അഥേകോ രത്തമുഖഖുദ്ദകമക്കടോ ഏകിസ്സാ അനോവസ്സികായ പാസാണദരിയാ വസമാനോ ഏകദിവസം ദരിദ്വാരേ അതേമനട്ഠാനേ സുഖേന നിസീദി. തത്ഥ ഏകോ കാളമുഖമഹാമക്കടോ തിന്തോ സീതേന പീളിയമാനോ വിചരന്തോ തം തഥാനിസിന്നം ദിസ്വാ ‘‘ഉപായേന നം നീഹരിത്വാ ഏത്ഥ വസിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ കുച്ഛിം ഓലമ്ബേത്വാ സുഹിതാകാരം ദസ്സേത്വാ തസ്സ പുരതോ ഠത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൪൨. ‘‘ഉദുമ്ബരാ ചിമേ പക്കാ, നിഗ്രോധാ ച കപിത്ഥനാ;

ഏഹി നിക്ഖമ ഭുഞ്ജസ്സു, കിം ജിഘച്ഛായ മിയ്യസീ’’തി.

തത്ഥ കപിത്ഥനാതി പിലക്ഖാ. ഏഹി നിക്ഖമാതി ഏതേ ഉദുമ്ബരാദയോ ഫലഭാരനമിതാ, അഹമ്പി ഖാദിത്വാ സുഹിതോ ആഗതോസ്മി, ത്വമ്പി ഗച്ഛ ഭുഞ്ജസ്സൂതി.

സോപി തസ്സ വചനം സുത്വാ സദ്ദഹിത്വാ ഫലാനി ഖാദിതുകാമോ നിക്ഖമിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ വിചരിത്വാ കിഞ്ചി അലഭന്തോ പുനാഗന്ത്വാ തം അന്തോപാസാണദരിയം പവിസിത്വാ നിസിന്നം ദിസ്വാ ‘‘വഞ്ചേസ്സാമി ന’’ന്തി തസ്സ പുരതോ ഠത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൪൩. ‘‘ഏവം സോ സുഹിതോ ഹോതി, യോ വുഡ്ഢമപചായതി;

യഥാഹമജ്ജ സുഹിതോ, ദുമപക്കാനി മാസിതോ’’തി.

തത്ഥ ദുമപക്കാനി മാസിതോതി ഉദുമ്ബരാദീനി രുക്ഖഫലാനി ഖാദിത്വാ അസിതോ ധാതോ സുഹിതോ.

തം സുത്വാ മഹാമക്കടോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൪൪. ‘‘യം വനേജോ വനേജസ്സ, വഞ്ചേയ്യ കപിനോ കപി;

ദഹരോ കപി സദ്ധേയ്യ, ന ഹി ജിണ്ണോ ജരാകപീ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – യം വനേ ജാതോ കപി വനേ ജാതസ്സ കപിനോ വഞ്ചനം കരേയ്യ, തം തയാ സദിസോ ദഹരോ വാനരോ സദ്ദഹേയ്യ, മാദിസോ പന ജിണ്ണോ ജരാകപി മഹല്ലകമക്കടോ ന ഹി സദ്ദഹേയ്യ, സതക്ഖത്തുമ്പി ഭണന്തസ്സ തുമ്ഹാദിസസ്സ ന സദ്ദഹതി. ഇമസ്മിഞ്ഹി ഹിമവന്തപദേസേ സബ്ബം ഫലാഫലം വസ്സേന കിലിന്നം പതിതം, പുന തവ ഇദം ഠാനം നത്ഥി, ഗച്ഛാതി. സോ തതോവ പക്കാമി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ഖുദ്ദകമക്കടോ നേവാസികോ അഹോസി, കാളമഹാമക്കടോ ആഗന്തുകോ, രുക്ഖദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഉദുമ്ബരജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൨൯൯] ൯. കോമാരപുത്തജാതകവണ്ണനാ

പുരേ തുവന്തി ഇദം സത്ഥാ പുബ്ബാരാമേ വിഹരന്തോ കേളിസീലേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി. തേ കിര ഭിക്ഖൂ സത്ഥരി ഉപരിപാസാദേ വിഹരന്തേ ഹേട്ഠാപാസാദേ ദിട്ഠസുതാദീനി കഥേന്താ കലഹഞ്ച പരിഭാസഞ്ച കരോന്താ നിസീദിംസു. സത്ഥാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ആമന്തേത്വാ ‘‘ഏതേ ഭിക്ഖൂ സംവേജേഹീ’’തി ആഹ. ഥേരോ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ പാദങ്ഗുട്ഠകേന പാസാദഥുപികം പഹരിത്വാ യാവ ഉദകപരിയന്താ പാസാദം കമ്പേസി. തേ ഭിക്ഖൂ മരണഭയഭീതാ നിക്ഖമിത്വാ ബഹി അട്ഠംസൂ. തേസം സോ കേളിസീലഭാവോ ഭിക്ഖൂസു പാകടോ ജാതോ. അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഏവരൂപേ നിയ്യാനികസാസനേ പബ്ബജിത്വാ കേളിസീലാ ഹുത്വാ വിചരന്തി, ‘അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ’തി വിപസ്സനായ കമ്മം ന കരോന്തീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേതേ കേളിസീലകായേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഏകസ്മിം ഗാമകേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി, ‘‘കോമാരപുത്തോ’’തി നം സഞ്ജാനിംസു. സോ അപരഭാഗേ നിക്ഖമിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ വസി. അഥഞ്ഞേ കേളിസീലാ താപസാ ഹിമവന്തപദേസേ അസ്സമം മാപേത്വാ വസിംസു, കസിണപരികമ്മമത്തമ്പി നേസം നത്ഥി, അരഞ്ഞതോ ഫലാഫലാനി ആഹരിത്വാ ഖാദിത്വാ ഹസമാനാ നാനപ്പകാരായ കേളിയാ വീതിനാമേന്തി. തേസം സന്തികേ ഏകോ മക്കടോ അത്ഥി, സോപി കേളിസീലകോവ മുഖവികാരാദീനി കരോന്തോ താപസാനം നാനാവിധം കേളിം ദസ്സേതി. താപസാ തത്ഥ ചിരം വസിത്വാ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ മനുസ്സപഥം അഗമംസു. തേസം ഗതകാലതോ പട്ഠായ ബോധിസത്തോ തം ഠാനം ഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേസി, മക്കടോ തേസം വിയ തസ്സപി കേളിം ദസ്സേസി.

ബോധിസത്തോ അച്ഛരം പഹരിത്വാ ‘‘സുസിക്ഖിതപബ്ബജിതാനം സന്തികേ വസന്തേന നാമ ആചാരസമ്പന്നേന കായാദീഹി സുസഞ്ഞതേന ഝാനേസു യുത്തേന ഭവിതും വട്ടതീ’’തി തസ്സ ഓവാദം അദാസി. സോ തതോ പട്ഠായ സീലവാ ആചാരസമ്പന്നോ അഹോസി, ബോധിസത്തോപി തതോ അഞ്ഞത്ഥ അഗമാസി. അഥ തേ താപസാ ലോണമ്ബിലം സേവിത്വാ തം ഠാനം അഗമംസു. മക്കടോ പുബ്ബേ വിയ തേസം കേളിം ന ദസ്സേസി. അഥ നം താപസാ ‘‘പുബ്ബേ, ത്വം ആവുസോ, അമ്ഹാകം പുരതോ കേളിം അകാസി, ഇദാനി ന കരോസി, കിംകാരണാ’’തി പുച്ഛന്താ പഠമം ഗാഥമാഹംസു –

൧൪൫. ‘‘പുരേ തുവം സീലവതം സകാസേ, ഓക്കന്തികം കീളസി അസ്സമമ്ഹി;

കരോഹരേ മക്കടിയാനി മക്കട, ന തം മയം സീലവതം രമാമാ’’തി.

തത്ഥ സീലവതം സകാസേതി കേളിസീലാനം അമ്ഹാകം സന്തികേ. ഓക്കന്തികന്തി മിഗോ വിയ ഓക്കന്തിത്വാ കീളസി. കരോഹരേതി ഏത്ഥ അരേതി ആലപനം. മക്കടിയാനീതി മുഖമക്കടികകീളാസങ്ഖാതാനി മുഖവികാരാനി. ന തം മയം സീലവതം രമാമാതി യം പുബ്ബേ തവ കേളിസീലം കേളിവതം, തം മയം ഏതരഹി ന രമാമ, ത്വമ്പി നോ ന രമാപേസി, കിം നു ഖോ കാരണന്തി.

തം സുത്വാ മക്കടോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൪൬. ‘‘സുതാ ഹി മയ്ഹം പരമാ വിസുദ്ധി, കോമാരപുത്തസ്സ ബഹുസ്സുതസ്സ;

മാ ദാനി മം മഞ്ഞി തുവം യഥാ പുരേ, ഝാനാനുയുത്തോ വിഹരാമി ആവുസോ’’തി.

തത്ഥ മയ്ഹന്തി കരണത്ഥേ സമ്പദാനം. വിസുദ്ധീതി ഝാനവിസുദ്ധി. ബഹുസ്സുതസ്സാതി ബഹൂനം കസിണപരികമ്മാനം അട്ഠന്നഞ്ച സമാപത്തീനം സുതത്താ ചേവ പടിവിദ്ധത്താ ച ബഹുസ്സുതസ്സ. തുവന്തി തേസു ഏകം താപസം ആലപന്തോ ഇദാനി മാ മം ത്വം പുരേ വിയ സഞ്ജാനി, നാഹം പുരിമസദിസോ, ആചരിയോ മേ ലദ്ധോതി ദീപേതി.

തം സുത്വാ താപസാ തതിയം ഗാഥമാഹംസു –

൧൪൭. ‘‘സചേപി സേലസ്മി വപേയ്യ ബീജം, ദേവോ ച വസ്സേ ന ഹി തം വിരൂള്ഹേ;

സുതാ ഹി തേ സാ പരമാ വിസുദ്ധി, ആരാ തുവം മക്കട ഝാനഭൂമിയാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – സചേപി പാസാണപിട്ഠേ പഞ്ചവിധം ബീജം വപേയ്യ, ദേവോ ച സമ്മാ വസ്സേയ്യ, അഖേത്തതായ തം ന വിരൂള്ഹേയ്യ, ഏവമേവ തയാ പരമാ ഝാനവിസുദ്ധി സുതാ, ത്വം പന തിരച്ഛാനയോനികത്താ ആരാ ഝാനഭൂമിയാ ദൂരേ ഠിതോ, ന സക്കാ തയാ ഝാനം നിബ്ബത്തേതുന്തി മക്കടം ഗരഹിംസു.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കേളിസീലാ താപസാ ഇമേ ഭിക്ഖൂ അഹേസും, കോമാരപുത്തോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കോമാരപുത്തജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൩൦൦] ൧൦. വകജാതകവണ്ണനാ

പരപാണരോധാ ജീവന്തോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പുരാണസന്ഥതം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു വിനയേ (പാരാ. ൫൬൫ ആദയോ) വിത്ഥാരതോ ആഗതമേവ. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപോ – ആയസ്മാ ഉപസേനോ ദുവസ്സികോ ഏകവസ്സികേന സദ്ധിവിഹാരികേന സദ്ധിം സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ സത്ഥാരാ ഗരഹിതോ വന്ദിത്വാ പക്കന്തോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തപ്പത്തോ അപ്പിച്ഛതാദിഗുണയുത്തോ തേരസ ധുതങ്ഗാനി സമാദായ പരിസമ്പി തേരസധുതങ്ഗധരം കത്വാ ഭഗവതി തേമാസം പടിസല്ലീനേ സപരിസോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ പരിസം നിസ്സായ പഠമം ഗരഹം ലഭിത്വാ അധമ്മികായ കതികായ അനനുവത്തനേ ദുതിയം സാധുകാരം ലഭിത്വാ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ ധുതങ്ഗധരാ ഭിക്ഖൂ യഥാസുഖം ഉപസങ്കമിത്വാ മം പസ്സന്തൂ’’തി സത്ഥാരാ കതാനുഗ്ഗഹോ നിക്ഖമിത്വാ ഭിക്ഖൂനം തമത്ഥം ആരോചേസി. തതോ പഭുതി ഭിക്ഖൂ ധുതങ്ഗധരാ ഹുത്വാ സത്ഥാരം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിത്വാ സത്ഥരി പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതേ തത്ഥ തത്ഥ പംസുകൂലാനി ഛഡ്ഡേത്വാ അത്തനോ പത്തചീവരാനേവ ഗണ്ഹിംസു. സത്ഥാ സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സേനാസനചാരികം ചരന്തോ തത്ഥ തത്ഥ പതിതാനി പംസുകൂലാനി ദിസ്വാ പുച്ഛിത്വാ തമത്ഥം സുത്വാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം നാമ ഭിക്ഖൂനം ധുതങ്ഗസമാദാനം ന ചിരട്ഠിതികം വകസ്സ ഉപോസഥകമ്മസദിസം അഹോസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സക്കോ ദേവരാജാ അഹോസി. അഥേകോ വകോ ഗങ്ഗാതീരേ പാസാണപിട്ഠേ വസതി, അഥ ഗങ്ഗായ മഹോദകം ആഗന്ത്വാ തം പാസാണം പരിക്ഖിപി. വകോ അഭിരുഹിത്വാ പാസാണപിട്ഠേ നിപജ്ജി, നേവസ്സ ഗോചരോ അത്ഥി, ന ഗോചരായ ഗമനമഗ്ഗോ, ഉദകമ്പി വഡ്ഢതേവ. സോ ചിന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം നേവ ഗോചരോ അത്ഥി, ന ഗോചരായ ഗമനമഗ്ഗോ, നിക്കമ്മസ്സ പന നിപജ്ജനതോ ഉപോസഥകമ്മം വര’’ന്തി മനസാവ ഉപോസഥം അധിട്ഠായ സീലാനി സമാദിയിത്വാ നിപജ്ജി. തദാ സക്കോ ദേവരാജാ ആവജ്ജമാനോ തസ്സ തം ദുബ്ബലസമാദാനം ഞത്വാ ‘‘ഏതം വകം വിഹേഠേസ്സാമീ’’തി ഏളകരൂപേന ആഗന്ത്വാ തസ്സ അവിദൂരേ ഠത്വാ അത്താനം ദസ്സേസി. വകോ തം ദിസ്വാ ‘‘അഞ്ഞസ്മിം ദിവസേ ഉപോസഥകമ്മം ജാനിസ്സാമീ’’തി ഉട്ഠായ തം ഗണ്ഹിതും പക്ഖന്ദി. ഏളകോപി ഇതോ ചിതോ ച പക്ഖന്ദിത്വാ അത്താനം ഗഹേതും നാദാസി. വകോ തം ഗഹേതും അസക്കോന്തോ നിവത്തിത്വാ ആഗമ്മ ‘‘ഉപോസഥകമ്മം താവ മേ ന ഭിജ്ജതീ’’തി തത്ഥേവ പുന നിപജ്ജി. സക്കോ സക്കത്തഭാവേനേവ ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘താദിസസ്സ ദുബ്ബലജ്ഝാസയസ്സ കിം ഉപോസഥകമ്മേന, ത്വം മമ സക്കഭാവം അജാനന്തോ ഏളകമംസം ഖാദിതുകാമോ അഹോസീ’’തി തം വിഹേഠേത്വാ ഗരഹിത്വാ ദേവലോകമേവ ഗതോ.

൧൪൮. ‘‘പരപാണരോധാ ജീവന്തോ, മംസലോഹിതഭോജനോ;