൩. ഉദപാനവഗ്ഗോ

[൨൭൧] ൧. ഉദപാനദൂസകജാതകവണ്ണനാ

ആരഞ്ഞികസ്സ ഇസിനോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഉദപാനദൂസകസിങ്ഗാലം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകോ കിര സിങ്ഗാലോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പാനീയഉദപാനം ഉച്ചാരപസ്സാവകരണേന ദൂസേത്വാ പക്കാമി. അഥ നം ഏകദിവസം ഉദപാനസമീപം ആഗതം സാമണേരാ ലേഡ്ഡൂഹി പഹരിത്വാ കിലമേസും, സോ തതോ പട്ഠായ തം ഠാനം പുന നിവത്തിത്വാപി ന ഓലോകേസി. ഭിക്ഖൂ തം പവത്തിം ഞത്വാ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, ഉദപാനദൂസകസിങ്ഗാലോ കിര സാമണേരേഹി കിലമിതകാലതോ പട്ഠായ പുന നിവത്തിത്വാപി ന ഓലോകേസീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ സിങ്ഗാലോ ഉദപാനദൂസകോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ഇദമേവ ഇസിപതനം അയമേവ ഉദപാനോ അഹോസി. തദാ ബോധിസത്തോ ബാരാണസിയം കുലഘരേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഇസിഗണപരിവുതോ ഇസിപതനേ വാസം കപ്പേസി. തദാ ഏകോ സിങ്ഗാലോ ഇദമേവ ഉദപാനം ദൂസേത്വാ പക്കമതി. അഥ നം ഏകദിവസം താപസാ പരിവാരേത്വാ ഠിതാ ഏകേനുപായേന ഗഹേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം ആനയിംസു. ബോധിസത്തോ സിങ്ഗാലേന സദ്ധിം സല്ലപന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൬൧. ‘‘ആരഞ്ഞികസ്സ ഇസിനോ, ചിരരത്തതപസ്സിനോ;

കിച്ഛാകതം ഉദപാനം, കഥം സമ്മ അവാഹയീ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – അരഞ്ഞേ വസനതായ ആരഞ്ഞികസ്സ, ഏസിതഗുണത്താ ഇസിനോ, ചിരരത്തം തപം നിസ്സായ വുത്ഥത്താ ചിരരത്തതപസ്സിനോ കിച്ഛാകതം കിച്ഛേന ദുക്ഖേന നിപ്ഫാദിതം ഉദപാനം കഥം കിമത്ഥായ സമ്മ സിങ്ഗാല, ത്വം അവാഹയി മുത്തകരീസേന അജ്ഝോത്ഥരി ദൂസേസി, തം വാ മുത്തകരീസം ഏത്ഥ അവാഹയി പാതേസീതി.

തം സുത്വാ സിങ്ഗാലോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൬൨. ‘‘ഏസ ധമ്മോ സിങ്ഗാലാനം, യം പിത്വാ ഓഹദാമസേ;

പിതുപിതാമഹം ധമ്മോ, ന തം ഉജ്ഝാതുമരഹസീ’’തി.

തത്ഥ ഏസ ധമ്മോതി ഏസ സഭാവോ. യം പിത്വാ ഓഹദാമസേതി, സമ്മ, യം മയം യത്ഥ പാനീയം പിവാമ, തമേവ ഊഹദാമപി ഓമുത്തേമപി, ഏസ അമ്ഹാകം സിങ്ഗാലാനം ധമ്മോതി ദസ്സേതി. പിതുപിതാമഹന്തി പിതൂനഞ്ച പിതാമഹാനഞ്ച നോ ഏസ ധമ്മോ. ന തം ഉജ്ഝാതുമരഹസീതി തം അമ്ഹാകം പവേണിആഗതം ധമ്മം സഭാവം ത്വം ഉജ്ഝാതും ന അരഹസി, ന യുത്തം തേ ഏത്ഥ കുജ്ഝിതുന്തി.

അഥസ്സ ബോധിസത്തോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൬൩. ‘‘യേസം വോ ഏദിസോ ധമ്മോ, അധമ്മോ പന കീദിസോ;

മാ വോ ധമ്മം അധമ്മം വാ, അദ്ദസാമ കുദാചന’’ന്തി.

തത്ഥ മാ വോതി തുമ്ഹാകം ധമ്മം വാ അധമ്മം വാ ന മയം കദാചി അദ്ദസാമാതി.

ഏവം ബോധിസത്തോ തസ്സ ഓവാദം ദത്വാ ‘‘മാ പുന ആഗച്ഛാ’’തി ആഹ. സോ തതോ പട്ഠായ പുന നിവത്തിത്വാപി ന ഓലോകേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ഉദപാനദൂസകോ അയമേവ സിങ്ഗാലോ അഹോസി, ഗണസത്ഥാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഉദപാനദൂസകജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൨൭൨] ൨. ബ്യഗ്ഘജാതകവണ്ണനാ

യേന മിത്തേന സംസഗ്ഗാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോകാലികം ആരബ്ഭ കഥേസി. കോകാലികവത്ഥു തേരസകനിപാതേ തക്കാരിയജാതകേ (ജാ. ൧.൧൩.൧൦൪ ആദയോ) ആവിഭവിസ്സതി. കോകാലികോ പന ‘‘സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേ ഗഹേത്വാ ആഗമിസ്സാമീ’’തി കോകാലികരട്ഠതോ ജേതവനം ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഥേരേ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ആവുസോ, കോകാലികരട്ഠവാസിനോ മനുസ്സാ തുമ്ഹേ പക്കോസന്തി, ഏഥ ഗച്ഛാമാ’’തി ആഹ. ‘‘ഗച്ഛ ത്വം, ആവുസോ, ന മയം ആഗച്ഛാമാ’’തി. സോ ഥേരേഹി പടിക്ഖിത്തോ സയമേവ അഗമാസി. അഥ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, കോകാലികോ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേഹി സഹാപി വിനാപി വത്തിതും ന സക്കോതി, സംയോഗമ്പി ന സഹതി, വിയോഗമ്പി ന സഹതീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി കോകാലികോ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേഹി നേവ സഹ, ന വിനാ വത്തിതും സക്കോതീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അഞ്ഞതരസ്മിം അരഞ്ഞായതനേ രുക്ഖദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തസ്സ വിമാനതോ അവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്മിം വനപ്പതിജേട്ഠകേ അഞ്ഞാ രുക്ഖദേവതാ വസതി. തസ്മിം വനസണ്ഡേ സീഹോ ച ബ്യഗ്ഘോ ച വസന്തി. തേസം ഭയേന കോചി തത്ഥ ന ഖേത്തം കരോതി, ന രുക്ഖം ഛിന്ദതി, നിവത്തിത്വാ ഓലോകേതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. തേ പന സീഹബ്യഗ്ഘാ നാനപ്പകാരേ മിഗേ വധിത്വാ ഖാദന്തി, ഖാദിതാവസേസം തത്ഥേവ പഹായ ഗച്ഛന്തി. തേന സോ വനസണ്ഡോ അസുചികുണപഗന്ധോ ഹോതി. അഥ ഇതരാ രുക്ഖദേവതാ അന്ധബാലാ കാരണാകാരണം അജാനമാനാ ഏകദിവസം ബോധിസത്തം ആഹ – ‘‘സമ്മ, ഏതേ നോ സീഹബ്യഗ്ഘേ നിസ്സായ വനസണ്ഡോ അസുചികുണപഗന്ധോ ജാതോ, അഹം ഏതേ പലാപേമീ’’തി. ബോധിസത്തോ ‘‘സമ്മ, ഇമേ ദ്വേ നിസ്സായ അമ്ഹാകം വിമാനാനി രക്ഖിയന്തി, ഏതേസു പലായന്തേസു വിമാനാനി നോ വിനസ്സിസ്സന്തി, സീഹബ്യഗ്ഘാനം പദം അപസ്സന്താ മനുസ്സാ സബ്ബം വനം ഛിന്ദിത്വാ ഏകങ്ഗണം കത്വാ ഖേത്താനി കരിസ്സന്തി, മാ തേ ഏവം രുച്ചീ’’തി വത്വാ പുരിമാ ദ്വേ ഗാഥാ അവോച –

൬൪. ‘‘യേന മിത്തേന സംസഗ്ഗാ, യോഗക്ഖേമോ വിഹിയ്യതി;

പുബ്ബേവജ്ഝാഭവം തസ്സ, രക്ഖേ അക്ഖീവ പണ്ഡിതോ.

൬൫. ‘‘യേന മിത്തേന സംസഗ്ഗാ, യോഗക്ഖേമോ പവഡ്ഢതി;

കരേയ്യത്തസമം വുത്തിം, സബ്ബകിച്ചേസു പണ്ഡിതോ’’തി.

തത്ഥ യേന മിത്തേന സംസഗ്ഗാതി യേന പാപമിത്തേന സദ്ധിം സംസഗ്ഗഹേതു സംസഗ്ഗകാരണാ, യേന സദ്ധിം ദസ്സനസംസഗ്ഗോ സവനസംസഗ്ഗോ കായസംസഗ്ഗോ സമുല്ലപനസംസഗ്ഗോ പരിഭോഗസംസഗ്ഗോതി ഇമസ്സ പഞ്ചവിധസ്സ സംസഗ്ഗസ്സ കതത്താതി അത്ഥോ. യോഗക്ഖേമോതി കായചിത്തസുഖം. തഞ്ഹി ദുക്ഖയോഗതോ ഖേമത്താ ഇധ യോഗക്ഖേമോതി അധിപ്പേതം. വിഹിയ്യതീതി പരിഹായതി. പുബ്ബേവജ്ഝാഭവം തസ്സ, രക്ഖേ അക്ഖീവ പണ്ഡിതോതി തസ്സ പാപമിത്തസ്സ അജ്ഝാഭവം തേന അഭിഭവിതബ്ബം അത്തനോ ലാഭയസജീവിതം, യഥാ നം സോ ന അജ്ഝാഭവതി, തഥാ പഠമതരമേവ അത്തനോ അക്ഖീ വിയ പണ്ഡിതോ പുരിസോ രക്ഖേയ്യ.

ദുതിയഗാഥായ യേനാതി യേന കല്യാണമിത്തേന സഹ സംസഗ്ഗകാരണാ. യോഗക്ഖേമോ പവഡ്ഢതീതി കായചിത്തസുഖം വഡ്ഢതി. കരേയ്യത്തസമം വുത്തിന്തി തസ്സ കല്യാണമിത്തസ്സ സബ്ബകിച്ചേസു പണ്ഡിതോ പുരിസോ യഥാ അത്തനോ ജീവിതവുത്തിഞ്ച ഉപഭോഗപരിഭോഗവുത്തിഞ്ച കരോതി, ഏവമേതം സബ്ബം കരേയ്യ, അധികമ്പി കരേയ്യ, ഹീനം പന ന കരേയ്യാതി.

ഏവം ബോധിസത്തേന കാരണേ കഥിതേപി സാ ബാലദേവതാ അനുപധാരേത്വാ ഏകദിവസം ഭേരവരൂപാരമ്മണം ദസ്സേത്വാ തേ സീഹബ്യഗ്ഘേ പലാപേസി. മനുസ്സാ തേസം പദവലഞ്ജം അദിസ്വാ ‘‘സീഹബ്യഗ്ഘാ അഞ്ഞം വനസണ്ഡം ഗതാ’’തി ഞത്വാ വനസണ്ഡസ്സ ഏകപസ്സം ഛിന്ദിംസു. ദേവതാ ബോധിസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘അഹം, സമ്മ, തവ വചനം അകത്വാ തേ പലാപേസിം, ഇദാനി തേസം ഗതഭാവം ഞത്വാ മനുസ്സാ വനസണ്ഡം ഛിന്ദന്തി, കിം നു ഖോ കാതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ‘‘ഇദാനി തേ അസുകവനസണ്ഡേ നാമ വസന്തി, ഗന്ത്വാ തേ ആനേഹീ’’തി വുത്താ തത്ഥ ഗന്ത്വാ തേസം പുരതോ ഠത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൬൬. ‘‘ഏഥ ബ്യഗ്ഘാ നിവത്തവ്ഹോ, പച്ചുപേഥ മഹാവനം;

മാ വനം ഛിന്ദി നിബ്യഗ്ഘം, ബ്യഗ്ഘാ മാഹേസു നിബ്ബനാ’’തി.

തത്ഥ ബ്യഗ്ഘാതി ഉഭോപി തേ ബ്യഗ്ഘനാമേനേവാലപന്തീ ആഹ. നിവത്തവ്ഹോതി നിവത്തഥ. പച്ചുപേഥ മഹാവനന്തി തം മഹാവനം പച്ചുപേഥ പുന ഉപഗച്ഛഥ, അയമേവ വാ പാഠോ. മാ വനം ഛിന്ദി നിബ്യഗ്ഘന്തി അമ്ഹാകം വസനകവനസണ്ഡം ഇദാനി തുമ്ഹാകം അഭാവേന നിബ്യഗ്ഘം മനുസ്സാ മാ ഛിന്ദിംസു. ബ്യഗ്ഘാ മാഹേസു നിബ്ബനാതി തുമ്ഹാദിസാ ച ബ്യഗ്ഘരാജാനോ അത്തനോ വസനട്ഠാനാ പലായിതത്താ നിബ്ബനാ വസനട്ഠാനഭൂതേന വനേന വിരഹിതാ മാ അഹേസും. തേ ഏവം തായ ദേവതായ യാചിയമാനാപി ‘‘ഗച്ഛ ത്വം, ന മയം ആഗമിസ്സാമാ’’തി പടിക്ഖിപിംസുയേവ. ദേവതാ ഏകികാവ വനസണ്ഡം പച്ചാഗഞ്ഛി. മനുസ്സാപി കതിപാഹേനേവ സബ്ബം വനം ഛിന്ദിത്വാ ഖേത്താനി കരിത്വാ കസികമ്മം കരിംസു.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ അപണ്ഡിതാ ദേവതാ കോകാലികോ അഹോസി, സീഹോ സാരിപുത്തോ, ബ്യഗ്ഘോ മോഗ്ഗല്ലാനോ, പണ്ഡിതദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ബ്യഗ്ഘജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൨൭൩] ൩. കച്ഛപജാതകവണ്ണനാ

കോ നു ഉദ്ധിതഭത്തോവാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോസലരാജസ്സ ദ്വിന്നം മഹാമത്താനം കലഹവൂപസമനം ആരബ്ഭ കഥേസി. പച്ചുപ്പന്നവത്ഥു ദുകനിപാതേ കഥിതമേവ.

അതീതേ പന ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാസിരട്ഠേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ കാമേ പഹായ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ ഗങ്ഗാതീരേ അസ്സമപദം മാപേത്വാ തത്ഥ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനകീളം കീളന്തോ വാസം കപ്പേസി. ഇമസ്മിം കിര ജാതകേ ബോധിസത്തോ പരമമജ്ഝത്തോ അഹോസി, ഉപേക്ഖാപാരമിം പൂരേസി. തസ്സ പണ്ണസാലദ്വാരേ നിസിന്നസ്സ ഏകോ പഗബ്ഭോ ദുസ്സീലോ മക്കടോ ആഗന്ത്വാ കണ്ണസോതേസു അങ്ഗജാതേന സലാകപവേസനകമ്മം കരോതി, ബോധിസത്തോ അവാരേത്വാ മജ്ഝത്തോ ഹുത്വാ നിസീദതിയേവ. അഥേകദിവസം ഏകോ കച്ഛപോ ഉദകാ ഉത്തരിത്വാ ഗങ്ഗാതീരേ മുഖം വിവരിത്വാ ആതപം തപ്പന്തോ നിദ്ദായതി. തം ദിസ്വാ സോ ലോലവാനരോ തസ്സ മുഖേ സലാകപവേസനകമ്മം അകാസി. അഥസ്സ കച്ഛപോ പബുജ്ഝിത്വാ അങ്ഗജാതം സമുഗ്ഗേ പക്ഖിപന്തോ വിയ ഡംസി, ബലവവേദനാ ഉപ്പജ്ജി. വേദനം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ ‘‘കോ നു ഖോ മം ഇമമ്ഹാ ദുക്ഖാ മോചേയ്യ, കസ്സ സന്തികം ഗച്ഛാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘അഞ്ഞോ മം ഇമമ്ഹാ ദുക്ഖാ മോചേതും സമത്ഥോ നത്ഥി അഞ്ഞത്ര താപസേന, തസ്സേവ സന്തികം മയാ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി കച്ഛപം ദ്വീഹി ഹത്ഥേഹി ഉക്ഖിപിത്വാ ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം അഗമാസി. ബോധിസത്തോ തേന ദുസ്സീലമക്കടേന സദ്ധിം ദവം കരോന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൬൭. ‘‘കോ നു ഉദ്ധിതഭത്തോവ, പൂരഹത്ഥോവ ബ്രാഹ്മണോ;

കഹം നു ഭിക്ഖം അചരി, കം സദ്ധം ഉപസങ്കമീ’’തി.

തത്ഥ കോ നു ഉദ്ധിതഭത്തോവാതി കോ നു ഏസ വഡ്ഢിതഭത്തോ വിയ, ഏകം വഡ്ഢിതഭത്തം ഭത്തപൂരപാതിം ഹത്ഥേഹി ഗഹേത്വാ വിയ കോ നു ഏസോ ആഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. പൂരഹത്ഥോവ ബ്രാഹ്മണോതി കത്തികമാസേ വാചനകം ലഭിത്വാ പൂരഹത്ഥോ ബ്രാഹ്മണോ വിയ ച കോ നു ഖോ ഏസോതി വാനരം സന്ധായ വദതി. കഹം നു ഭിക്ഖം അചരീതി, ഭോ വാനര, കസ്മിം പദേസേ അജ്ജ ത്വം ഭിക്ഖം അചരി. കം സദ്ധം ഉപസങ്കമീതി കതരം നാമ പുബ്ബപേതേ ഉദ്ദിസ്സ കതം സദ്ധഭത്തം, കതരം വാ സദ്ധം പുഗ്ഗലം ത്വം ഉപസങ്കമി, കുതോ തേ അയം ദേയ്യധമ്മോ ലദ്ധോതി ദീപേതി.

തം സുത്വാ ദുസ്സീലവാനരോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൬൮. ‘‘അഹം കപിസ്മി ദുമ്മേധോ, അനാമാസാനി ആമസിം;

ത്വം മം മോചയ ഭദ്ദം തേ, മുത്തോ ഗച്ഛേയ്യ പബ്ബത’’ന്തി.

തത്ഥ അഹം കപിസ്മി ദുമ്മേധോതി ഭദ്ദം തേ അഹം അസ്മി ദുമ്മേധോ ചപലചിത്തോ മക്കടോ. അനാമാസാനി ആമസിന്തി അനാമസിതബ്ബട്ഠാനാനി ആമസിം. ത്വം മം മോചയ ഭദ്ദം തേതി ത്വം ദയാലു അനുകമ്പകോ മം ഇമമ്ഹാ ദുക്ഖാ മോചേഹി, ഭദ്ദം തേ ഹോതു. മുത്തോ ഗച്ഛേയ്യ പബ്ബതന്തി സോഹം തവാനുഭാവേന ഇമമ്ഹാ ബ്യസനാ മുത്തോ പബ്ബതമേവ ഗച്ഛേയ്യം, ന തേ പുന ചക്ഖുപഥേ അത്താനം ദസ്സേയ്യന്തി.

ബോധിസത്തോ തസ്മിം കാരുഞ്ഞേന കച്ഛപേന സദ്ധിം സല്ലപന്തോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൬൯. ‘‘കച്ഛപാ കസ്സപാ ഹോന്തി, കോണ്ഡഞ്ഞാ ഹോന്തി മക്കടാ;

മുഞ്ച കസ്സപ കോണ്ഡഞ്ഞം, കതം മേഥുനകം തയാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – കച്ഛപാ നാമ കസ്സപഗോത്താ ഹോന്തി, മക്കടാ കോണ്ഡഞ്ഞഗോത്താ, കസ്സപകോണ്ഡഞ്ഞാനഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം ആവാഹവിവാഹസമ്ബന്ധോ അത്ഥി. അദ്ധാ തയിദം ലോലേന ദുസ്സീലമക്കടേന തയാ സദ്ധിം, തയാ ച ദുസ്സീലേന ഇമിനാ മക്കടേന സദ്ധിം ഗോത്തസദിസതാസങ്ഖാതസ്സ മേഥുനധമ്മസ്സ അനുച്ഛവികം ദുസ്സീല്യകമ്മസങ്ഖാതമ്പി മേഥുനകം കതം, തസ്മാ മുഞ്ച, കസ്സപ, കോണ്ഡഞ്ഞന്തി.

കച്ഛപോ ബോധിസത്തസ്സ വചനം സുത്വാ കാരണേന പസന്നോ വാനരസ്സ അങ്ഗജാതം മുഞ്ചി. മക്കടോ മുത്തമത്തോവ ബോധിസത്തം വന്ദിത്വാ പലാതോ, പുന തം ഠാനം നിവത്തിത്വാപി ന ഓലോകേസി. കച്ഛപോപി ബോധിസത്തം വന്ദിത്വാ സകട്ഠാനമേവ ഗതോ. ബോധിസത്തോപി അപരിഹീനജ്ഝാനോ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കച്ഛപവാനരാ ദ്വേ മഹാമത്താ അഹേസും, താപസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കച്ഛപജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൨൭൪] ൪. ലോലജാതകവണ്ണനാ

കായം ബലാകാ സിഖിനീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ലോലഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തഞ്ഹി ധമ്മസഭം ആനീതം സത്ഥാ ‘‘ന ത്വം ഭിക്ഖു ഇദാനേവ ലോലോ, പുബ്ബേപി ലോലോയേവ, ലോലതായേവ ച ജീവിതക്ഖയം പത്തോ, തം നിസ്സായ പോരാണകപണ്ഡിതാപി അത്തനോ വസനട്ഠാനാ പരിബാഹിരാ അഹേസു’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബാരാണസിസേട്ഠിനോ മഹാനസേ ഭത്തകാരകോ പുഞ്ഞത്ഥായ നീളപച്ഛിം ഠപേസി. തദാ ബോധിസത്തോ പാരാവതയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ തത്ഥ വാസം കപ്പേസി. അഥേകോ ലോലകാകോ മഹാനസമത്ഥകേന ഗച്ഛന്തോ നാനപ്പകാരം മച്ഛമംസവികതിം ദിസ്വാ പിപാസാഭിഭൂതോ ‘‘കം നു ഖോ നിസ്സായ സക്കാ ഭവേയ്യം ഓകാസം ലദ്ധു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ബോധിസത്തം ദിസ്വാ ‘‘ഇമം നിസ്സായ സക്കാ’’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ തസ്സ ഗോചരായ അരഞ്ഞഗമനകാലേ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധി. അഥ നം ബോധിസത്തോ ‘‘മയം ഖോ, കാക, അഞ്ഞഗോചരാ, ത്വമ്പി അഞ്ഞഗോചരോ, കിം നു ഖോ മം അനുബന്ധസീ’’തി ആഹ. ‘‘തുമ്ഹാകം, സാമി, കിരിയാ മയ്ഹം രുച്ചതി, അഹമ്പി തുമ്ഹേഹി സമാനഗോചരോ ഹുത്വാ തുമ്ഹേ ഉപട്ഠാതും ഇച്ഛാമീ’’തി. ബോധിസത്തോ സമ്പടിച്ഛി. സോ തേന സദ്ധിം ഗോചരഭൂമിയം ഏകഗോചരം ചരന്തോ വിയ ഓസക്കിത്വാ ഗോമയരാസിം വിദ്ധംസേത്വാ പാണകേ ഖാദിത്വാ കുച്ഛിപൂരം കത്വാ ബോധിസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ ഏത്തകം കാലം ചരഥേവ, നനു ഭോജനേ നാമ പമാണം ഞാതും വട്ടതി, ഏഥ നാതിസായമേവ ഗച്ഛാമാ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ തം ആദായ വസനട്ഠാനം അഗമാസി. ഭത്തകാരകോ ‘‘അമ്ഹാകം പാരാവതോ സഹായം ഗഹേത്വാ ആഗതോ’’തി കാകസ്സാപി ഏകം ഥുസപച്ഛിം ഠപേസി. കാകോപി ചതൂഹപഞ്ചാഹം തേനേവ നീഹാരേന വസി.

അഥേകദിവസം സേട്ഠിനോ ബഹുമച്ഛമംസം ആഹരിയിത്ഥ, കാകോ തം ദിസ്വാ ലോഭാഭിഭൂതോ പച്ചൂസകാലതോ പട്ഠായ നിത്ഥുനന്തോ നിപജ്ജി. അഥ നം പുനദിവസേ ബോധിസത്തോ ‘‘ഏഹി, സമ്മ, ഗോചരായ പക്കമിസ്സാമാ’’തി ആഹ. ‘‘തുമ്ഹേ ഗച്ഛഥ, മയ്ഹം അജിണ്ണാസങ്കാ അത്ഥീ’’തി. ‘‘സമ്മ, കാകാനം അജീരകോ നാമ നത്ഥി, ദീപവട്ടിമത്തമേവ ഹി തുമ്ഹാകം കുച്ഛിയം ഥോകം തിട്ഠതി, സേസം അജ്ഝോഹടമത്തമേവ ജീരതി, മമ വചനം കരോഹി, മാ ഏതം മച്ഛമംസം ദിസ്വാ ഏവമകാസീ’’തി. ‘‘സാമി, കിം നാമേതം കഥേഥ, അജിണ്ണാസങ്കാവ മയ്ഹ’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി അപ്പമത്തോ ഹോഹീ’’തി തം ഓവദിത്വാ ബോധിസത്തോ പക്കാമി.

ഭത്തകാരകോപി നാനാമച്ഛമംസവികതിയോ സമ്പാദേത്വാ സരീരതോ സേദം അപനേന്തോ മഹാനസദ്വാരേ അട്ഠാസി. കാകോ ‘‘അയം ഇദാനി കാലോ മംസം ഖാദിതു’’ന്തി ഗന്ത്വാ രസകരോടിമത്ഥകേ നിസീദി. ഭത്തകാരകോ ‘‘കിരീ’’തി സദ്ദം സുത്വാ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തോ കാകം ദിസ്വാ പവിസിത്വാ തം ഗഹേത്വാ സകലസരീരലോമം ലുഞ്ചിത്വാ മത്ഥകേ ചൂളം ഠപേത്വാ സിങ്ഗീവേരമരിചാദീനി പിസിത്വാ തക്കേന ആലോളേത്വാ ‘‘ത്വം അമ്ഹാകം സേട്ഠിനോ മച്ഛമംസം ഉച്ഛിട്ഠകം കരോസീ’’തി സകലസരീരമസ്സ മക്ഖേത്വാ ഖിപിത്വാ നീളപച്ഛിയം പാതേസി, ബലവവേദനാ ഉപ്പജ്ജി. ബോധിസത്തോ ഗോചരഭൂമിതോ ആഗന്ത്വാ തം നിത്ഥുനന്തം ദിസ്വാ ദവം കരോന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൭൦. ‘‘കായം ബലാകാ സിഖിനീ, ചോരീ ലങ്ഘിപിതാമഹാ;

ഓരം ബലാകേ ആഗച്ഛ, ചണ്ഡോ മേ വായസോ സഖാ’’തി.

തത്ഥ കായം ബലാകാ സിഖിനീതി തം കാകം തസ്സ ബഹലതക്കേന മക്ഖിതസരീരസേതവണ്ണത്താ മത്ഥകേ ച സിഖായ ഠപിതത്താ ‘‘കാ ഏസാ ബലാകാ സിഖിനീ’’തി പുച്ഛന്തോ ആലപതി. ചോരീതി കുലസ്സ അനനുഞ്ഞായ കുലഘരം, കാകസ്സ വാ അരുചിയാ പച്ഛിം പവിട്ഠത്താ ‘‘ചോരീ’’തി വദതി. ലങ്ഘിപിതാമഹാതി ലങ്ഘീ വുച്ചതി ആകാസേ ലങ്ഘനതോ മേഘോ, ബലാകാ ച നാമ മേഘസദ്ദേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തീതി മേഘസദ്ദോ ബലാകാനം പിതാ, മേഘോ പിതാമഹോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ലങ്ഘിപിതാമഹാ’’തി. ഓരം ബലാകേ ആഗച്ഛാതി, അമ്ഭോ ബലാകേ, ഇതോ ഏഹി. ചണ്ഡോ മേ വാ യസോ സഖാതി മയ്ഹം സഖാ പച്ഛിസാമികോ വായസോ ചണ്ഡോ ഫരുസോ, സോ ആഗതോ തം ദിസ്വാ കണയസദിസേന തുണ്ഡേന കോട്ടേത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേയ്യ, തസ്മാ യാവ വായസോ നാഗച്ഛതി, താവ പച്ഛിതോ ഓതരിത്വാ ഇതോ ഏഹി, സീഘം പലായസ്സൂതി വദതി.

തം സുത്വാ കാകോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൭൧. ‘‘നാഹം ബലാകാ സിഖിനീ, അഹം ലോലോസ്മി വായസോ;

അകത്വാ വചനം തുയ്ഹം, പസ്സ ലൂനോസ്മി ആഗതോ’’തി.

തത്ഥ ആഗതോതി ത്വം ഇദാനി ഗോചരഭൂമിതോ ആഗതോ, മം ലൂനം പസ്സാതി അത്ഥോ.

തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൭൨. ‘‘പുനപാപജ്ജസീ സമ്മ, സീലഞ്ഹി തവ താദിസം;

ന ഹി മാനുസകാ ഭോഗാ, സുഭുഞ്ജാ ഹോന്തി പക്ഖിനാ’’തി.

തത്ഥ പുനപാപജ്ജസീ സമ്മാതി സമ്മ വായസ, പുനപി ത്വം ഏവരൂപം ദുക്ഖം പടിലഭിസ്സസേവ, നത്ഥി തേ ഏത്തകേന മോക്ഖോ. കിംകാരണാ? സീലഞ്ഹി തവ താദിസം പാപകം, യസ്മാ തവ ആചാരസീലം താദിസം ദുക്ഖാധിഗമസ്സേവ അനുരൂപം. ന ഹി മാനുസകാതി മനുസ്സാ നാമ മഹാപുഞ്ഞാ, തിരച്ഛാനഗതാനം തഥാരൂപം പുഞ്ഞം നത്ഥി, തസ്മാ മാനുസകാ ഭോഗാ തിരച്ഛാനഗതേന പക്ഖിനാ ന ഭുഞ്ജീയന്തീതി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ ബോധിസത്തോ ‘‘ഇതോ ദാനി പട്ഠായ മയാ ഏത്ഥ വസിതും ന സക്കാ’’തി ഉപ്പതിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ അഗമാസി. കാകോപി നിത്ഥുനന്തോ തത്ഥേവ കാലമകാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ലോലഭിക്ഖു അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ ലോലകാകോ ലോലഭിക്ഖു അഹോസി, പാരാവതോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ലോലജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൨൭൫] ൫. രുചിരജാതകവണ്ണനാ

കായം ബലാകാ രുചിരാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ലോലഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. ദ്വേപി വത്ഥൂനി പുരിമസദിസാനേവ ഗാഥാപി.

൭൩. ‘‘കായം ബലാകാ രുചിരാ, കാകനീളസ്മിമച്ഛതി;

ചണ്ഡോ കാകോ സഖാ മയ്ഹം, യസ്സ ചേതം കുലാവകം.

൭൪. ‘‘നനു മം സമ്മ ജാനാസി, ദിജ സാമാകഭോജന;

അകത്വാ വചനം തുയ്ഹം, പസ്സ ലൂനോസ്മി ആഗതോ.

൭൫. ‘‘പുനപാപജ്ജസീ സമ്മ, സീലഞ്ഹി തവ താദിസം;

ന ഹി മാനുസകാ ഭോഗാ, സുഭുഞ്ജാ ഹോന്തി പക്ഖിനാ’’തി. –

ഗാഥാ ഹി ഏകന്തരികായേവ.

തത്ഥ ‘‘രുചിരാ’’തി തക്കമക്ഖിതസരീരതായ സേതവണ്ണതം സന്ധായ വദതി. രുചിരാ പിയദസ്സനാ, പണ്ഡരാതി അത്ഥോ. കാകനീളസ്മിന്തി കാകകുലാവകേ. ‘‘കാകനിഡ്ഢസ്മി’’ന്തിപി പാഠോ. ദിജാതി കാകോ പാരേവതം ആലപതി. സാമാകഭോജനാതി തിണബീജഭോജന. സാമാകഗ്ഗഹണേന ഹേത്ഥ സബ്ബമ്പി തിണബീജം ഗഹിതം. ഇധാപി ബോധിസത്തോ ‘‘ന ഇദാനി സക്കാ ഇതോ പട്ഠായ മയാ ഏത്ഥ വസിതു’’ന്തി ഉപ്പതിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ലോലഭിക്ഖു അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ ലോലകാകോ ലോലഭിക്ഖു അഹോസി, പാരാവതോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

രുചിരജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൨൭൬] ൬. കുരുധമ്മജാതകവണ്ണനാ

തവ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ചാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഹംസഘാതകഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിവാസിനോ ദ്വേ സഹായകാ ഭിക്ഖൂ പബ്ബജിത്വാ ലദ്ധൂപസമ്പദാ യേഭുയ്യേന ഏകതോ വിചരന്തി. തേ ഏകദിവസം അചിരവതിം ഗന്ത്വാ ന്ഹത്വാ വാലുകപുലിനേ ആതപം തപ്പമാനാ സാരണീയകഥം കഥേന്താ അട്ഠംസു, തസ്മിം ഖണേ ദ്വേ ഹംസാ ആകാസേന ഗച്ഛന്തി. അഥേകോ ദഹരഭിക്ഖു സക്ഖരം ഗഹേത്വാ ‘‘ഏകസ്സ ഹംസപോതകസ്സ അക്ഖിം പഹരിസ്സാമീ’’തി ആഹ, ഇതരോ ‘‘ന സക്ഖിസ്സസീ’’തി ആഹ. ‘‘തിട്ഠതു ഇമസ്മിം പസ്സേ അക്ഖി, പരപസ്സേ അക്ഖിം പഹരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഇദമ്പി ന സക്ഖിസ്സസിയേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഉപധാരേഹീ’’തി തിയംസം സക്ഖരം ഗഹേത്വാ ഹംസസ്സ പച്ഛാഭാഗേ ഖിപി. ഹംസോ സക്ഖരസദ്ദം സുത്വാ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേസി, അഥ നം ഇതരോ വട്ടസക്ഖരം ഗഹേത്വാ പരപസ്സേ അക്ഖിമ്ഹി പഹരിത്വാ ഓരിമക്ഖിനാ നിക്ഖമാപേസി. ഹംസോ വിരവന്തോ പരിവത്തിത്വാ തേസം പാദമൂലേയേവ പതി. തത്ഥ തത്ഥ ഠിതാ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ആഗന്ത്വാ ‘‘ആവുസോ, ഏവരൂപേ നിയ്യാനികസാസനേ പബ്ബജിത്വാ അനനുച്ഛവികം വോ കതം പാണാതിപാതം കരോന്തേഹീ’’തി വത്വാ തേ ആദായ തഥാഗതസ്സ ദസ്സേസും. സത്ഥാ ‘‘സച്ചം, കിര തയാ ഭിക്ഖു പാണാതിപാതോ കതോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖു, കസ്മാ ഏവരൂപേ നിയ്യാനികസാസനേ പബ്ബജിത്വാ ഏവമകാസി, പോരാണകപണ്ഡിതാ അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ അഗാരമജ്ഝേ സംകിലിട്ഠവാസം വസമാനാ അപ്പമത്തകേസുപി ഠാനേസു കുക്കുച്ചം കരിംസു, ത്വം പന ഏവരൂപേ നിയ്യാനികസാസനേ പബ്ബജിത്വാ കുക്കുച്ചമത്തമ്പി ന അകാസി, നനു നാമ ഭിക്ഖുനാ കായവാചാചിത്തേഹി സഞ്ഞതേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ കുരുരട്ഠേ ഇന്ദപത്ഥനഗരേ ധനഞ്ചയേ കോരബ്യേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ അനുപുബ്ബേന വിഞ്ഞുതം പത്തോ തക്കസിലായം സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പിതരാ ഓപരജ്ജേ പതിട്ഠാപിതോ അപരഭാഗേ പിതു അച്ചയേന രജ്ജം പത്വാ ദസ രാജധമ്മേ അകോപേന്തോ കുരുധമ്മേ വത്തിത്ഥ. കുരുധമ്മോ നാമ പഞ്ച സീലാനി, താനി ബോധിസത്തോ പരിസുദ്ധാനി കത്വാ രക്ഖി. യഥാ ച ബോധിസത്തോ, ഏവമസ്സ മാതാ അഗ്ഗമഹേസീ കനിട്ഠഭാതാ ഉപരാജാ പുരോഹിതോ ബ്രാഹ്മണോ രജ്ജുഗാഹകോ അമച്ചോ സാരഥി സേട്ഠി ദോണമാപകോ മഹാമത്തോ ദോവാരികോ നഗരസോഭിനീ വണ്ണദാസീതി ഏവമേതേ.

‘‘രാജാ മാതാ മഹേസീ ച, ഉപരാജാ പുരോഹിതോ;

രജ്ജുകോ സാരഥി സേട്ഠി, ദോണോ ദോവാരികോ തഥാ;

ഗണികേകാദസ ജനാ, കുരുധമ്മേ പതിട്ഠിതാ’’തി.

ഇതി ഇമേ സബ്ബേപി പരിസുദ്ധാനി കത്വാ പഞ്ച സീലാനി രക്ഖിംസു. രാജാ ചതൂസു നഗരദ്വാരേസു ച നഗരമജ്ഝേ ച നിവേസനദ്വാരേ ചാതി ഛ ദാനസാലായോ കാരേത്വാ ദേവസികം ഛസതസഹസ്സം ധനം വിസ്സജ്ജേന്തോ സകലജമ്ബുദീപം ഉന്നങ്ഗലം കത്വാ ദാനം അദാസി, തസ്സ പന ദാനജ്ഝാസയതാ ദാനാഭിരതതാ സകലജമ്ബുദീപം അജ്ഝോത്ഥരി. തസ്മിം കാലേ കാലിങ്ഗരട്ഠേ ദന്തപുരനഗരേ കാലിങ്ഗരാജാ രജ്ജം കാരേസി. തസ്സ രട്ഠേ ദേവോ ന വസ്സി, തസ്മിം അവസ്സന്തേ സകലരട്ഠേ ഛാതകം ജാതം, ആഹാരവിപത്തിയാ ച മനുസ്സാനം രോഗോ ഉദപാദി, ദുബ്ബുട്ഠിഭയം ഛാതകഭയം രോഗഭയന്തി തീണി ഭയാനി ഉപ്പജ്ജിംസു. മനുസ്സാ നിഗ്ഗഹണാ ദാരകേ ഹത്ഥേസു ഗഹേത്വാ തത്ഥ തത്ഥ വിചരന്തി.

സകലരട്ഠവാസിനോ ഏകതോ ഹുത്വാ ദന്തപുരം ഗന്ത്വാ രാജദ്വാരേ ഉക്കുട്ഠിമകംസു. രാജാ വാതപാനം നിസ്സായ ഠിതോ തം സദ്ദം സുത്വാ ‘‘കിം കാരണാ ഏതേ വിരവന്തീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘മഹാരാജ, സകലരട്ഠേ തീണി ഭയാനി ഉപ്പന്നാനി, ദേവോ ന വസ്സതി, സസ്സാനി ന വിപന്നാനി, ഛാതകം ജാതം. മനുസ്സാ ദുബ്ഭോജനാ രോഗാഭിഭൂതാ നിഗ്ഗഹണാ പുത്തേ ഹത്ഥേസു ഗഹേത്വാ വിചരന്തി, ദേവം വസ്സാപേഹി മഹാരാജാ’’തി. ‘‘പോരാണകരാജാനോ ദേവേ അവസ്സന്തേ കിം കരോന്തീ’’തി? ‘‘പോരാണകരാജാനോ, മഹാരാജ, ദേവേ അവസ്സന്തേ ദാനം ദത്വാ ഉപോസഥം അധിട്ഠായ സമാദിന്നസീലാ സിരിഗബ്ഭം പവിസിത്വാ ദബ്ബസന്ഥരേ സത്താഹം നിപജ്ജന്തി, തദാ ദേവോ വസ്സതീ’’തി. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തഥാ അകാസി. ഏവം സന്തേപി ദേവോ ന വസ്സി.

രാജാ അമച്ചേ പുച്ഛി – ‘‘അഹം കത്തബ്ബകിച്ചം അകാസിം, ദേവോ ന വസ്സതി, കിന്തി കരോമാ’’തി? ‘‘മഹാരാജ, ഇന്ദപത്ഥനഗരേ ധനഞ്ചയസ്സ കോരബ്യരഞ്ഞോ അഞ്ജനവണ്ണോ നാമ മങ്ഗലഹത്ഥീ അത്ഥി, തം ആനേസ്സാമ, ഏവം സന്തേ ദേവോ വസ്സതീ’’തി. ‘‘സോ രാജാ ബലവാഹനസമ്പന്നോ ദുപ്പസഹോ, കഥമസ്സ ഹത്ഥിം ആനേസ്സാമാ’’തി? ‘‘മഹാരാജ, തേന സദ്ധിം യുദ്ധകിച്ചം നത്ഥി, ദാനജ്ഝാസയോ രാജാ ദാനാഭിരതോ യാചിതോ സമാനോ അലങ്കതസീസമ്പി ഛിന്ദിത്വാ പസാദസമ്പന്നാനി അക്ഖീനിപി ഉപ്പാടേത്വാ സകലരജ്ജമ്പി നിയ്യാദേത്വാ ദദേയ്യ, ഹത്ഥിമ്ഹി വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, അവസ്സം യാചിതോ ദസ്സതീ’’തി. ‘‘കേ പന തം യാചിതും സമത്ഥാ’’തി? ‘‘ബ്രാഹ്മണാ, മഹാരാജാ’’തി. രാജാ ബ്രാഹ്മണഗാമതോ അട്ഠ ബ്രാഹ്മണേ പക്കോസാപേത്വാ സക്കാരസമ്മാനം കത്വാ ഹത്ഥിം യാചനത്ഥായ പേസേസി. തേ പരിബ്ബയം ആദായ അദ്ധികവേസം ഗഹേത്വാ സബ്ബത്ഥ ഏകരത്തിവാസേന തുരിതഗമനം ഗന്ത്വാ കതിപാഹം നഗരദ്വാരേ ദാനസാലാസു ഭുഞ്ജിത്വാ സരീരം സന്തപ്പേത്വാ ‘‘കദാ രാജാ ദാനഗ്ഗം ആഗച്ഛിസ്സതീ’’തി പുച്ഛിംസു. മനുസ്സാ ‘‘പക്ഖസ്സ തയോ ദിവസേ ചാതുദ്ദസേ പന്നരസേ അട്ഠമിയഞ്ച ആഗച്ഛതി, സ്വേ പന പുണ്ണമീ, തസ്മാ സ്വേ ആഗച്ഛിസ്സതീ’’തി വദിംസു.

ബ്രാഹ്മണാ പുനദിവസേ പാതോവ ഗന്ത്വാ പാചീനദ്വാരേ അട്ഠംസു. ബോധിസത്തോ പാതോവ ന്ഹത്വാ ഗത്താനുലിത്തോ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതോ അലങ്കതഹത്ഥിക്ഖന്ധവരഗതോ മഹന്തേന പരിവാരേന പാചീനദ്വാരേന ദാനസാലം ഗന്ത്വാ ഓതരിത്വാ സത്തട്ഠജനാനം സഹത്ഥാ ഭത്തം ദത്വാ ‘‘ഇമിനാവ നീഹാരേന ദേഥാ’’തി വത്വാ ഹത്ഥിം അഭിരുഹിത്വാ ദക്ഖിണദ്വാരം അഗമാസി. ബ്രാഹ്മണാ പാചീനദ്വാരേ ആരക്ഖസ്സ ബലവതായ ഓകാസം അലഭിത്വാ ദക്ഖിണദ്വാരമേവ ഗന്ത്വാ രാജാനം ആഗച്ഛന്തം ഓലോകയമാനാ ദ്വാരതോ നാതിദൂരേ ഉന്നതട്ഠാനേ ഠിതാ സമ്പത്തം രാജാനം ഹത്ഥേ ഉക്ഖിപിത്വാ ‘‘ജയതു ഭവം, മഹാരാജാ’’തി ജയാപേസും. രാജാ വജിരങ്കുസേന വാരണം നിവത്തേത്വാ തേസം സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഭോ ബ്രാഹ്മണാ, കിം ഇച്ഛഥാ’’തി പുച്ഛി. ബ്രാഹ്മണാ ബോധിസത്തസ്സ ഗുണം വണ്ണേന്താ പഠമം ഗാഥമാഹംസു –

൭൬. ‘‘തവ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച, വിദിത്വാന ജനാധിപ;

വണ്ണം അഞ്ജനവണ്ണേന, കാലിങ്ഗസ്മിം നിമിമ്ഹസേ’’തി.

തത്ഥ സദ്ധന്തി കമ്മഫലാനം സദ്ദഹനവസേന ഓകപ്പനിയസദ്ധം. സീലന്തി സംവരസീലം അവീതിക്കമസീലം. വണ്ണന്തി തദാ തസ്മിം ദേസേ സുവണ്ണം വുച്ചതി, ദേസനാസീസമേവ ചേതം. ഇമിനാ പന പദേന സബ്ബമ്പി ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദിധനധഞ്ഞം സങ്ഗഹിതം. അഞ്ജനവണ്ണേനാതി അഞ്ജനപുഞ്ജസമാനവണ്ണേന ഇമിനാ തവ നാഗേന, കാലിങ്ഗസ്മിന്തി കാലിങ്ഗരഞ്ഞോ സന്തികേ. നിമിമ്ഹസേതി വിനിമയവസേന ഗണ്ഹിമ്ഹ, പരിഭോഗവസേന വാ ഉദരേ പക്ഖിപിമ്ഹാതി അത്ഥോ. സേതി നിപാതമത്തം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – മയഞ്ഹി, ജനാധിപ, തവ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച വിദിത്വാന ‘‘അദ്ധാ നോ ഏവം സദ്ധാസീലസമ്പന്നോ രാജാ യാചിതോ അഞ്ജനവണ്ണം നാഗം ദസ്സതീ’’തി ഇമിനാ അത്തനോ സന്തകേന വിയ അഞ്ജനവണ്ണേന കാലിങ്ഗരഞ്ഞോ സന്തികേ നാഗം വോ ആഹരിസ്സാമാതി വത്വാ ബഹുധനധഞ്ഞം നിമിമ്ഹസേ പരിവത്തയിമ്ഹ ചേവ ഉദരേ ച പക്ഖിപിമ്ഹ. ഏവം തം മയം ധാരയമാനാ ഇധാഗതാ. തത്ഥ കത്തബ്ബം ദേവോ ജാനാതൂതി.

അപരോ നയോ – തവ സദ്ധഞ്ച സീലഗുണസങ്ഖാതം വണ്ണഞ്ച സുത്വാ ‘‘ഉളാരഗുണോ രാജാ ജീവിതമ്പി യാചിതോ ദദേയ്യ, പഗേവ തിരച്ഛാനഗതം നാഗ’’ന്തി ഏവം കാലിങ്ഗസ്സ സന്തികേ ഇമിനാ അഞ്ജനവണ്ണേന തവ വണ്ണം നിമിമ്ഹസേ നിമിമ്ഹ തുലയിമ്ഹ, തേനമ്ഹാ ഇധാഗതാതി.

തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ ‘‘സചേ, വോ ബ്രാഹ്മണാ, ഇമം നാഗം പരിവത്തേത്വാ ധനം ഖാദിതം സുഖാദിതം മാ ചിന്തയിത്ഥ, യഥാലങ്കതമേവ വോ നാഗം ദസ്സാമീ’’തി സമസ്സാസേത്വാ ഇതരാ ദ്വേ ഗാഥാ അവോച –

൭൭. ‘‘അന്നഭച്ചാ ചഭച്ചാ ച, യോധ ഉദ്ദിസ്സ ഗച്ഛതി;

സബ്ബേ തേ അപ്പടിക്ഖിപ്പാ, പുബ്ബാചരിയവചോ ഇദം.

൭൮. ‘‘ദദാമി വോ ബ്രാഹ്മണാ നാഗമേതം, രാജാരഹം രാജഭോഗ്ഗം യസസ്സിനം;

അലങ്കതം ഹേമജാലാഭിഛന്നം, സസാരഥിം ഗച്ഛഥ യേനകാമ’’ന്തി.

തത്ഥ അന്നഭച്ചാ ചഭച്ചാ ചാതി പുരിസം ഉപനിസ്സായ ജീവമാനാ യാഗുഭത്താദിനാ അന്നേന ഭരിതബ്ബാതി അന്നഭച്ചാ, ഇതരേ തഥാ അഭരിതബ്ബത്താ അഭച്ചാ. സന്ധിവസേന പനേത്ഥ അകാരലോപോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്താവതാ അത്താനം ഉപനിസ്സായ ച അനുപനിസ്സായ ച ജീവമാനവസേന സബ്ബേപി സത്താ ദ്വേ കോട്ഠാസേ കത്വാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി. യോധ ഉദ്ദിസ്സ ഗച്ഛതീതി തേസു സത്തേസു ഇധ ജീവലോകേ യോ സത്തോ യം പുരിസം കായചിദേവ പച്ചാസീസനായ ഉദ്ദിസ്സ ഗച്ഛതി. സബ്ബേ തേ അപ്പടിക്ഖിപ്പാതി തഥാ ഉദ്ദിസ്സ ഗച്ഛന്താ സചേപി ബഹൂ ഹോന്തി, തഥാപി തേന പുരിസേന സബ്ബേ തേ അപ്പടിക്ഖിപ്പാ, ‘‘അപേഥ, ന വോ ദസ്സാമീ’’തി ഏവം ന പടിക്ഖിപിതബ്ബാതി അത്ഥോ. പുബ്ബാചരിയവചോ ഇദന്തി പുബ്ബാചരിയാ വുച്ചന്തി മാതാപിതരോ, ഇദം തേസം വചനം. ഏവമഹം മാതാപിതൂഹി സിക്ഖാപിതോതി ദീപേതി.

ദദാമി വോ ബ്രാഹ്മണാ നാഗമേതന്തി യസ്മാ ഇദം അമ്ഹാകം പുബ്ബാചരിയവചോ, തസ്മാഹം ബ്രാഹ്മണാ തുമ്ഹാകം ഇമം നാഗം ദദാമി. രാജാരഹന്തി രഞ്ഞോ അനുച്ഛവികം. രാജഭോഗ്ഗന്തി രാജപരിഭോഗം. യസസ്സിനന്തി പരിവാരസമ്പന്നം, തം കിര ഹത്ഥിം നിസ്സായ ഹത്ഥിഗോപകഹത്ഥിവേജ്ജാദീനി പഞ്ച കുലസതാനി ജീവന്തി, തേഹി സദ്ധിഞ്ഞേവ വോ ദദാമീതി അത്ഥോ. അലങ്കതന്തി നാനാവിധേഹി ഹത്ഥിഅലങ്കാരേഹി അലങ്കതം. ഹേമജാലാഭിഛന്നന്തി സുവണ്ണജാലേന അഭിച്ഛന്നം. സസാരഥിന്തി യോ പനസ്സ സാരഥി ഹത്ഥിഗോപകോ ആചരിയോ, തേന സദ്ധിംയേവ ദദാമി, തസ്മാ സസാരഥി ഹുത്വാ തുമ്ഹേ സപരിവാരം ഇമം നാഗം ഗഹേത്വാ യേനകാമം ഗച്ഛഥാതി.

ഏവം ഹത്ഥിക്ഖന്ധവരഗതോവ മഹാസത്തോ വാചായ ദത്വാ പുന ഹത്ഥിക്ഖന്ധാ ഓരുയ്ഹ ‘‘സചേ അനലങ്കതട്ഠാനം അത്ഥി, അലങ്കരിത്വാ ദസ്സാമീ’’തി വത്വാ തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കരോന്തോ ഉപധാരേത്വാ അനലങ്കതട്ഠാനം അദിസ്വാ തസ്സ സോണ്ഡം ബ്രാഹ്മണാനം ഹത്ഥേസു ഠപേത്വാ സുവണ്ണഭിങ്കാരേന പുപ്ഫഗന്ധവാസിതം ഉദകം പാതേത്വാ അദാസി. ബ്രാഹ്മണാ സപരിവാരം നാഗം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഹത്ഥിപിട്ഠേ നിസിന്നാ ദന്തപുരം ഗന്ത്വാ ഹത്ഥിം രഞ്ഞോ അദംസു, ഹത്ഥിമ്ഹി ആഗതേപി ദേവോ ന വസ്സതേവ. രാജാ ‘‘കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി ഉത്തരിം പുച്ഛന്തോ ‘‘ധനഞ്ചയകോരബ്യരാജാ കുരുധമ്മം രക്ഖതി, തേനസ്സ രട്ഠേ അന്വഡ്ഢമാസം അനുദസാഹം ദേവോ വസ്സതി, രഞ്ഞോ ഗുണാനുഭാവോ ചേസ, ഇമസ്സ പന തിരച്ഛാനഗതസ്സ ഗുണാ ഹോന്താപി കിത്തകാ ഭവേയ്യു’’ന്തി സുത്വാ ‘‘തേന ഹി യഥാലങ്കതമേവ സപരിവാരം ഹത്ഥിം പതിനേത്വാ രഞ്ഞോ ദത്വാ യം സോ കുരുധമ്മം രക്ഖതി, തം സുവണ്ണപട്ടേ ലിഖിത്വാ ആനേഥാ’’തി ബ്രാഹ്മണേ ച അമച്ചേ ച പേസേസി. തേ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ഹത്ഥിം നിയ്യാദേത്വാ ‘‘ദേവ, ഇമസ്മിം ഹത്ഥിമ്ഹി ഗതേപി അമ്ഹാകം രട്ഠേ ദേവോ ന വസ്സതി, തുമ്ഹേ കിര കുരുധമ്മം നാമ രക്ഖഥ, അമ്ഹാകമ്പി രാജാ തം രക്ഖിതുകാമോ ഇമസ്മിം സുവണ്ണപട്ടേ ലിഖിത്വാ ആനേഥാ’’തി പേസേസി. ‘‘ദേഥ നോ കുരുധമ്മ’’ന്തി. ‘‘താതാ, സച്ചാഹം ഏതം കുരുധമ്മം രക്ഖാമി, ഇദാനി പന മേ തത്ഥ കുക്കുച്ചം അത്ഥി, ന മേ സോ കുരുധമ്മോ ചിത്തം ആരാധേതി, തസ്മാ തുമ്ഹാകം ദാതും ന സക്കാ’’തി.

കസ്മാ പന തം സീലം രാജാനം ന ആരാധേതീതി? തദാ കിര രാജൂനം തതിയേ തതിയേ സംവച്ഛരേ കത്തികമാസേ പവത്തോ ഛണോ നാമ ഹോതി, തം ഛണം കീളന്താ രാജാനോ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതാ ദേവവേസം ഗഹേത്വാ ചിത്തരാജസ്സ നാമ യക്ഖസ്സ സന്തികേ ഠത്വാ ചതുദ്ദിസാ പുപ്ഫപടിമണ്ഡിതേ ചിത്തസരേ ഖിപന്തി. അയമ്പി രാജാ തം ഖണം കീളന്തോ ഏകിസ്സാ തളാകപാളിയാ ചിത്തരാജസ്സ യക്ഖസ്സ സന്തികേ ഠത്വാ ചതുദ്ദിസാ ചിത്തസരേ ഖിപിത്വാ തേസു സേസദിസാഗതേ തയോ സരേ ദിസ്വാ ഉദകപിട്ഠേ ഖിത്തസരം ന അദ്ദസ. രഞ്ഞോ ‘‘കച്ചി നു ഖോ മയാ ഖിത്തോ സരോ മച്ഛസരീരേ പതിതോ’’തി കുക്കുച്ചം അഹോസി പാണാതിപാതകമ്മേന സീലഭേദം ആരബ്ഭ, തസ്മാ സീലം ന ആരാധേതി. സോ ഏവമാഹ – ‘‘താതാ, മയ്ഹം കുരുധമ്മേ കുക്കുച്ചം അത്ഥി, മാതാ പന മേ സുരക്ഖിതം രക്ഖതി, തസ്സാ സന്തികേ ഗണ്ഹഥാ’’തി. ‘‘മഹാരാജ, തുമ്ഹാകം ‘പാണം വധിസ്സാമീ’തി ചേതനാ നത്ഥി, തം വിനാ പാണാതിപാതോ നാമ ന ഹോതി, ദേഥ നോ അത്തനാ രക്ഖിതം കുരുധമ്മ’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി ലിഖഥാ’’തി സുവണ്ണപട്ടേ ലിഖാപേസി – ‘‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോ, അദിന്നം നാദാതബ്ബം, കാമേസു മിച്ഛാ ന ചരിതബ്ബം, മുസാ ന ഭണിതബ്ബം, മജ്ജം ന പാതബ്ബ’’ന്തി ലിഖാപേത്വാ ച പന ‘‘ഏവം സന്തേപി നേവ മം ആരാധേതി, മാതു മേ സന്തികേ ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ.

ദൂതാ രാജാനം വന്ദിത്വാ തസ്സാ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ദേവി, തുമ്ഹേ കിര കുരുധമ്മം രക്ഖഥ, തം നോ ദേഥാ’’തി വദിംസു. ‘‘താതാ, സച്ചാഹം കുരുധമ്മം രക്ഖാമി, ഇദാനി പന മേ തത്ഥ കുക്കുച്ചം ഉപ്പന്നം, ന മേ സോ കുരുധമ്മോ ആരാധേതി തേന വോ ദാതും ന സക്കാ’’തി. തസ്സാ കിര ദ്വേ പുത്താ ജേട്ഠോ രാജാ, കനിട്ഠോ ഉപരാജാ. അഥേകോ രാജാ ബോധിസത്തസ്സ സതസഹസ്സഗ്ഘനകം ചന്ദനസാരം സഹസ്സഗ്ഘനകം കഞ്ചനമാലം പേസേസി. സോ ‘‘മാതരം പൂജേസ്സാമീ’’തി തം സബ്ബം മാതു പേസേസി. സാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം നേവ ചന്ദനം വിലിമ്പാമി, ന മാലം ധാരേമി, സുണിസാനം ദസ്സാമീ’’തി. അഥസ്സാ ഏതദഹോസി – ‘‘ജേട്ഠസുണിസാ മേ ഇസ്സരാ, അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠിതാ, തസ്സാ സുവണ്ണമാലം ദസ്സാമി. കനിട്ഠസുണിസാ പന ദുഗ്ഗതാ, തസ്സാ ചന്ദനസാരം ദസ്സാമീ’’തി. സാ രഞ്ഞോ ദേവിയാ സുവണ്ണമാലം ദത്വാ ഉപരാജഭരിയായ ചന്ദനസാരം അദാസി, ദത്വാ ച പനസ്സാ ‘‘അഹം കുരുധമ്മം രക്ഖാമി, ഏതാസം ദുഗ്ഗതാദുഗ്ഗതഭാവോ മയ്ഹം അപ്പമാണം, ജേട്ഠാപചായികകമ്മമേവ പന കാതും മയ്ഹം അനുരൂപം, കച്ചി നു ഖോ മേ തസ്സ അകതത്താ സീലം ഭിന്ന’’ന്തി കുക്കുച്ചം അഹോസി, തസ്മാ ഏവമാഹ. അഥ നം ദൂതാ ‘‘അത്തനോ സന്തകം നാമ യഥാരുചിയാ ദീയതി, തുമ്ഹേ ഏത്തകേനപി കുക്കുച്ചം കുരുമാനാ കിം അഞ്ഞം പാപം കരിസ്സഥ, സീലം നാമ ഏവരൂപേന ന ഭിജ്ജതി, ദേഥ നോ കുരുധമ്മ’’ന്തി വത്വാ തസ്സാപി സന്തികേ ഗഹേത്വാ സുവണ്ണപട്ടേ ലിഖിംസു.

‘‘താതാ, ഏവം സന്തേപി നേവ മം ആരാധേതി, സുണിസാ പന മേ സുട്ഠു രക്ഖതി, തസ്സാ സന്തികേ ഗണ്ഹഥാ’’തി വുത്താ ച പന അഗ്ഗമഹേസിം ഉപസങ്കമിത്വാ പുരിമനയേനേവ കുരുധമ്മം യാചിംസു. സാപി പുരിമനയേനേവ വത്വാ ‘‘ഇദാനി മം സീലം നാരാധേതി, തേന വോ ദാതും ന സക്കാ’’തി ആഹ. സാ കിര ഏകദിവസം സീഹപഞ്ജരേ ഠിതാ രഞ്ഞോ നഗരം പദക്ഖിണം കരോന്തസ്സ പച്ഛതോ ഹത്ഥിപിട്ഠേ നിസിന്നം ഉപരാജം ദിസ്വാ ലോഭം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘സചാഹം ഇമിനാ സദ്ധിം സന്ഥവം കരേയ്യം, ഭാതു അച്ചയേന രജ്ജേ പതിട്ഠിതോ മം ഏസ സങ്ഗണ്ഹേയ്യാ’’തി ചിന്തേസി. അഥസ്സാ ‘‘അഹം കുരുധമ്മം രക്ഖമാനാ സസാമികാ ഹുത്വാ കിലേസവസേന അഞ്ഞം പുരിസം ഓലോകേസിം, സീലേന മേ ഭിന്നേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി കുക്കുച്ചം അഹോസി, തസ്മാ ഏവമാഹ. അഥ നം ദൂതാ ‘‘അതിചാരോ നാമ അയ്യേ ചിത്തുപ്പാദമത്തേന ന ഹോതി, തുമ്ഹേ ഏത്തകേനപി കുക്കുച്ചം കുരുമാനാ വീതിക്കമം കിംകരിസ്സഥ, ന ഏത്തകേന സീലം ഭിജ്ജതി, ദേഥ നോ കുരുധമ്മ’’ന്തി വത്വാ തസ്സാപി സന്തികേ ഗഹേത്വാ സുവണ്ണപട്ടേ ലിഖിംസു.

‘‘താതാ, ഏവം സന്തേപി നേവ മം ആരാധേതി, ഉപരാജാ പന സുട്ഠു രക്ഖതി, തസ്സ സന്തികേ ഗണ്ഹഥാ’’തി വുത്താ ച പന ഉപരാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ പുരിമനയേനേവ കുരുധമ്മം യാചിംസു. സോ പന സായം രാജുപട്ഠാനം ഗച്ഛന്തോ രഥേനേവ രാജങ്ഗണം പത്വാ സചേ രഞ്ഞോ സന്തികേ ഭുഞ്ജിത്വാ തത്ഥേവ സയിതുകാമോ ഹോതി, രസ്മിയോ ച പതോദഞ്ച അന്തോധുരേ ഛഡ്ഡേതി. തായ സഞ്ഞായ ജനോ പക്കമിത്വാ പുനദിവസേ പാതോവ ഗന്ത്വാ തസ്സ നിക്ഖമനം ഓലോകേന്തോവ തിട്ഠതി. സാരഥിപി രഥം ഗോപയിത്വാ പുനദിവസേ പാതോവ തം ആദായ രാജദ്വാരേ തിട്ഠതി. സചേ തങ്ഖണഞ്ഞേവ നിക്ഖന്തുകാമോ ഹോതി, രസ്മിയോ ച പതോദഞ്ച അന്തോരഥേയേവ ഠപേത്വാ രാജുപട്ഠാനം ഗച്ഛതി. മഹാജനോ തായ സഞ്ഞായ ‘‘ഇദാനേവ നിക്ഖമിസ്സതീ’’തി രാജദ്വാരേയേവ തിട്ഠതി. സോ ഏകദിവസം ഏവം കത്വാ രാജനിവേസനം പാവിസി, പവിട്ഠമത്തസ്സയേവസ്സ ദേവോ പാവസ്സി. രാജാ ‘‘ദേവോ വസ്സതീ’’തി തസ്സ നിക്ഖന്തും നാദാസി, സോ തത്ഥേവ ഭുഞ്ജിത്വാ സയി. മഹാജനോ ‘‘ഇദാനി നിക്ഖമിസ്സതീ’’തി സബ്ബരത്തിം തേമേന്തോ അട്ഠാസി. ഉപരാജാ ദുതിയദിവസേ നിക്ഖമിത്വാ തേമേത്വാ ഠിതം മഹാജനം ദിസ്വാ ‘‘അഹം കുരുധമ്മം രക്ഖന്തോ ഏത്തകം ജനം കിലമേസിം, സീലേന മേ ഭിന്നേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി കുക്കുച്ചം അഹോസി, തേന തേസം ദൂതാനം ‘‘സച്ചാഹം കുരുധമ്മം രക്ഖാമി, ഇദാനി പന മേ കുക്കുച്ചം അത്ഥി, തേന വോ ന സക്കാ ദാതു’’ന്തി വത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസി. അഥ നം ദൂതാ ‘‘തുമ്ഹാകം, ദേവ, ‘ഏതേ കിലമന്തൂ’തി ചിത്തം നത്ഥി, അചേതനകം കമ്മം ന ഹോതി, ഏത്തകേനപി കുക്കുച്ചം കരോന്താനം കഥം തുമ്ഹാകം വീതിക്കമോ ഭവിസ്സതീ’’തി വത്വാ തസ്സപി സന്തികേ സീലം ഗഹേത്വാ സുവണ്ണപട്ടേ ലിഖിംസു.

‘‘ഏവം സന്തേപി നേവ മം ആരാധേതി, പുരോഹിതോ പന സുട്ഠു രക്ഖതി, തസ്സ സന്തികേ ഗണ്ഹഥാ’’തി വുത്താ ച പന പുരോഹിതം ഉപസങ്കമിത്വാ യാചിംസു. സോപി ഏകദിവസം രാജുപട്ഠാനം ഗച്ഛന്തോ ഏകേന രഞ്ഞാ തസ്സ രഞ്ഞോ പേസിതം തരുണരവിവണ്ണം രഥം അന്തരാമഗ്ഗേ ദിസ്വാ ‘‘കസ്സായം രഥോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘രഞ്ഞോ ആഭതോ’’തി സുത്വാ ‘‘അഹം മഹല്ലകോ, സചേ മേ രാജാ ഇമം രഥം ദദേയ്യ, സുഖം ഇമം ആരുയ്ഹ വിചരേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ രാജുപട്ഠാനം ഗതോ. തസ്സ ജയാപേത്വാ ഠിതകാലേ രഞ്ഞോ രഥം ദസ്സേസും. രാജാ ദിസ്വാ ‘‘അതി വിയ സുന്ദരോ അയം രഥോ, ആചരിയസ്സ നം ദേഥാ’’തി ആഹ. പുരോഹിതോ ന ഇച്ഛി, പുനപ്പുനം വുച്ചമാനോപി ന ഇച്ഛിയേവ. കിംകാരണാ? ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘അഹം കുരുധമ്മം രക്ഖന്തോവ പരസന്തകേ ലോഭം അകാസിം, ഭിന്നേന മേ സീലേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. സോ ഏതമത്ഥം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘താതാ, കുരുധമ്മേ മേ കുക്കുച്ചം അത്ഥി, ന മം സോ ധമ്മോ ആരാധേതി, തസ്മാ ന സക്കാ ദാതു’’ന്തി ആഹ. അഥ നം ദൂതാ ‘‘അയ്യ, ലോഭുപ്പാദമത്തേന ന സീലം ഭിജ്ജതി, തുമ്ഹേ ഏത്തകേനപി കുക്കുച്ചം കരോന്താ കിം വീതിക്കമം കരിസ്സഥാ’’തി വത്വാ തസ്സപി സന്തികേ സീലം ഗഹേത്വാ സുവണ്ണപട്ടേ ലിഖിംസു.

‘‘ഏവം സന്തേപി നേവ മം ആരാധേതി, രജ്ജുഗാഹകോ അമച്ചോ പന സുട്ഠു രക്ഖതി, തസ്സ സന്തികേ ഗണ്ഹഥാ’’തി വുത്താ ച പന തമ്പി ഉപസങ്കമിത്വാ യാചിംസു. സോപി ഏകദിവസം ജനപദേ ഖേത്തം മിനന്തോ രജ്ജും ദണ്ഡകേ ബന്ധിത്വാ ഏകം കോടിം ഖേത്തസാമികേന ഗണ്ഹാപേത്വാ ഏകം അത്തനാ അഗ്ഗഹേസി, തേന ഗഹിതരജ്ജുകോടിയാ ബദ്ധദണ്ഡകോ ഏകസ്സ കക്കടകസ്സ ബിലമജ്ഝം പാപുണി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ ദണ്ഡകം ബിലേ ഓതാരേസ്സാമി, അന്തോബിലേ കക്കടകോ നസ്സിസ്സതി. സചേ പന പരതോ കരിസ്സാമി, രഞ്ഞോ സന്തകം നസ്സിസ്സതി. സചേ ഓരതോ കരിസ്സാമി, കുടുമ്ബികസ്സ സന്തകം നസ്സിസ്സതി, കിം നു ഖോ കാതബ്ബ’’ന്തി? അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ബിലേ കക്കടകേന ഭവിതബ്ബം, സചേ ഭവേയ്യ, പഞ്ഞായേയ്യ, ഏത്ഥേവ നം ഓതാരേസ്സാമീ’’തി ബിലേ ദണ്ഡകം ഓതാരേസി, കക്കടകോ ‘‘കിരീ’’തി സദ്ദമകാസി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ദണ്ഡകോ കക്കടകപിട്ഠേ ഓതിണ്ണോ ഭവിസ്സതി, കക്കടകോ മതോ ഭവിസ്സതി, അഹഞ്ച കുരുധമ്മം രക്ഖാമി, തേന മേ സീലേന ഭിന്നേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. സോ ഏതമത്ഥം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഇമിനാ മേ കാരണേന കുരുധമ്മേ കുക്കുച്ചം അത്ഥി, തേന വോ ന സക്കാ ദാതു’’ന്തി ആഹ. അഥ നം ദൂതാ ‘‘തുമ്ഹാകം ‘കക്കടകോ മരതൂ’തി ചിത്തം നത്ഥി, അചേതനകം കമ്മം നാമ ന ഹോതി. തുമ്ഹേ ഏത്തകേനപി കുക്കുച്ചം കരോന്താ കിം വീതിക്കമം കരിസ്സഥാ’’തി വത്വാ തസ്സപി സന്തികേ സീലം ഗഹേത്വാ സുവണ്ണപട്ടേ ലിഖിംസു.

‘‘ഏവം സന്തേപി നേവ മം ആരാധേതി, സാരഥി പന സുട്ഠു രക്ഖതി, തസ്സ സന്തികേ ഗണ്ഹഥാ’’തി വുത്താ ച പന തമ്പി ഉപസങ്കമിത്വാ യാചിംസു. സോ ഏകദിവസം രാജാനം രഥേന ഉയ്യാനം നേസി. രാജാ തത്ഥ ദിവാ കീളിത്വാ സായം നിക്ഖമിത്വാ രഥം അഭിരുഹി, തസ്സ നഗരം അസമ്പത്തസ്സേവ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനവേലായ മേഘോ ഉട്ഠഹി. സാരഥി രഞ്ഞോ തേമനഭയേന സിന്ധവാനം പതോദസഞ്ഞമദാസി. സിന്ധവാ ജവേന പക്ഖന്ദിംസു. തതോ പട്ഠായ ച പന തേ ഉയ്യാനം ഗച്ഛന്താപി തതോ ആഗച്ഛന്താപി തം ഠാനം പത്വാ ജവേന ഗച്ഛന്തി ആഗച്ഛന്തി. കിം കാരണാ? തേസം കിര ഏതദഹോസി – ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ പരിസ്സയേന ഭവിതബ്ബം, തേന നോ സാരഥി തദാ പതോദസഞ്ഞം അദാസീ’’തി. സാരഥിസ്സപി ഏതദഹോസി – ‘‘രഞ്ഞോ തേമനേ വാ അതേമനേ വാ മയ്ഹം ദോസോ നത്ഥി, അഹം പന അട്ഠാനേ സുസിക്ഖിതസിന്ധവാനം പതോദസഞ്ഞം അദാസിം, തേന ഇമേ ഇദാനി അപരാപരം ജവന്താ കിലമന്തി, അഹഞ്ച കുരുധമ്മം രക്ഖാമി, തേന മേ ഭിന്നേന സീലേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. സോ ഏതമത്ഥം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഇമിനാ കാരണേന കുരുധമ്മേ കുക്കുച്ചം അത്ഥി, തേന വോ ന സക്കാ ദാതു’’ന്തി ആഹ. അഥ നം ദൂതാ ‘‘തുമ്ഹാകം ‘സിന്ധവാ കിലമന്തൂ’തി ചിത്തം നത്ഥി, അചേതനകം കമ്മം നാമ ന ഹോതി, ഏത്തകേനപി ച തുമ്ഹേ കുക്കുച്ചം കരോന്താ കിം വീതിക്കമം കരിസ്സഥാ’’തി വത്വാ തസ്സ സന്തികേ സീലം ഗഹേത്വാ സുവണ്ണപട്ടേ ലിഖിംസു.

‘‘ഏവം സന്തേപി നേവ മം ആരാധേതി, സേട്ഠി പന സുട്ഠു രക്ഖതി, തസ്സ സന്തികേ ഗണ്ഹഥാ’’തി വുത്താ ച പന തമ്പി ഉപസങ്കമിത്വാ യാചിംസു. സോപി ഏകദിവസം ഗബ്ഭതോ നിക്ഖന്തസാലിസീസം അത്തനോ സാലിഖേത്തം ഗന്ത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാ നിവത്തമാനോ ‘‘വീഹിമാലം ബന്ധാപേസ്സാമീ’’തി ഏകം സാലിസീസമുട്ഠിം ഗാഹാപേത്വാ ഥൂണായ ബന്ധാപേസി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇമമ്ഹാ കേദാരാ മയാ രഞ്ഞോ ഭാഗോ ദാതബ്ബോ, അദിന്നഭാഗതോയേവ മേ കേദാരതോ സാലിസീസമുട്ഠി ഗാഹാപിതോ, അഹഞ്ച കുരുധമ്മം രക്ഖാമി, തേന മേ ഭിന്നേന സീലേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. സോ ഏതമത്ഥം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഇമിനാ മേ കാരണേന കുരുധമ്മേ കുക്കുച്ചം അത്ഥി, തേന വോ ന സക്കാ ദാതു’’ന്തി ആഹ. അഥ നം ദൂതാ ‘‘തുമ്ഹാകം ഥേയ്യചിത്തം നത്ഥി, തേന വിനാ അദിന്നാദാനം നാമ പഞ്ഞാപേതും ന സക്കാ, ഏത്തകേനപി കുക്കുച്ചം കരോന്താ തുമ്ഹേ പരസന്തകം നാമ കിം ഗണ്ഹിസ്സഥാ’’തി വത്വാ തസ്സപി സന്തികേ സീലം ഗഹേത്വാ സുവണ്ണപട്ടേ ലിഖിംസു.

‘‘ഏവം സന്തേപി നേവ മം ആരാധേതി, ദോണമാപകോ പന മഹാമത്തോ സുട്ഠു രക്ഖതി, തസ്സ സന്തികേ ഗണ്ഹഥാ’’തി വുത്താ ച പന തമ്പി ഉപസങ്കമിത്വാ യാചിംസു. സോ കിര ഏകദിവസം കോട്ഠാഗാരദ്വാരേ നിസീദിത്വാ രാജഭാഗേ വീഹിം മിനാപേന്തോ അമിതവീഹിരാസിതോ വീഹിം ഗഹേത്വാ ലക്ഖം ഠപേസി, തസ്മിം ഖണേ ദേവോ പാവസ്സി. മഹാമത്തോ ലക്ഖാനി ഗണേത്വാ ‘‘മിതവീഹീ ഏത്തകാ നാമ ഹോന്തീ’’തി വത്വാ ലക്ഖവീഹിം സംകഡ്ഢിത്വാ മിതരാസിമ്ഹി പക്ഖിപിത്വാ വേഗേന ഗന്ത്വാ ദ്വാരകോട്ഠകേ ഠത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘കിം നു ഖോ മയാ ലക്ഖവീഹീ മിതവീഹിരാസിമ്ഹി പക്ഖിത്താ, ഉദാഹു അമിതരാസിമ്ഹീ’’തി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘സചേ മേ മിതവീഹിരാസിമ്ഹി പക്ഖിത്താ അകാരണേനേവ രഞ്ഞോ സന്തകം വഡ്ഢിതം, ഗഹപതികാനം സന്തകം നാസിതം, അഹഞ്ച കുരുധമ്മം രക്ഖാമി, തേന മേ ഭിന്നേന സീലേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. സോ ഏതമത്ഥം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഇമിനാ മേ കാരണേന കുരുധമ്മേ കുക്കുച്ചം അത്ഥി, തേന വോ ന സക്കാ ദാതു’’ന്തി ആഹ. അഥ നം ദൂതാ ‘‘തുമ്ഹാകം ഥേയ്യചിത്തം നത്ഥി, തേന വിനാ അദിന്നാദാനം നാമ പഞ്ഞാപേതും ന സക്കാ, ഏത്തകേനപി കുക്കുച്ചം കരോന്താ കിം തുമ്ഹേ പരസ്സ സന്തകം ഗണ്ഹിസ്സഥാ’’തി വത്വാ തസ്സപി സന്തികേ സീലം ഗഹേത്വാ സുവണ്ണപട്ടേ ലിഖിംസു.

‘‘ഏവം സന്തേപി നേവ മം ആരാധേതി, ദോവാരികോ പന സുട്ഠു രക്ഖതി, തസ്സ സന്തികേ ഗണ്ഹഥാ’’തി വുത്താ ച പന തമ്പി ഉപസങ്കമിത്വാ യാചിംസു. സോപി ഏകദിവസം നഗരദ്വാരം പിധാനവേലായ തിക്ഖത്തും സദ്ദമനുസ്സാവേസി. അഥേകോ ദലിദ്ദമനുസ്സോ അത്തനോ കനിട്ഠഭഗിനിയാ സദ്ധിം ദാരുപണ്ണത്ഥായ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ നിവത്തന്തോ തസ്സ സദ്ദം സുത്വാ ഭഗിനിം ആദായ വേഗേന ദ്വാരം സമ്പാപുണി. അഥ നം ദോവാരികോ ‘‘ത്വം നഗരേ രഞ്ഞോ അത്ഥിഭാവം കിം ന ജാനാസി, ‘സകലസ്സേവ ഇമസ്സ നഗരസ്സ ദ്വാരം പിധീയതീ’തി ന ജാനാസി, അത്തനോ മാതുഗാമം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ കാമരതികീളം കീളന്തോ ദിവസം വിചരസീ’’തി ആഹ. അഥസ്സ ഇതരേന ‘‘ന മേ, സാമി, ഭരിയാ, ഭഗിനീ മേ ഏസാ’’തി വുത്തേ ഏതദഹോസി – ‘‘അകാരണം വത മേ കതം ഭഗിനിം ഭരിയാതി കഥേന്തേന, അഹഞ്ച കുരുധമ്മം രക്ഖാമി, തേന മേ ഭിന്നേന സീലേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. സോ ഏതമത്ഥം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഇമിനാ മേ കാരണേന കുരുധമ്മേ കുക്കുച്ചം അത്ഥി, തേന വോ ന സക്കാ ദാതു’’ന്തി ആഹ. അഥ നം ദൂതാ ‘‘ഏതം തുമ്ഹേഹി തഥാസഞ്ഞായ കഥിതം, ഏത്ഥ വോ സീലഭേദോ നത്ഥി, ഏത്തകേനപി ച തുമ്ഹേ കുക്കുച്ചായന്താ കുരുധമ്മേ സമ്പജാനമുസാവാദം നാമ കിം കരിസ്സഥാ’’തി വത്വാ തസ്സപി സന്തികേ സീലം ഗഹേത്വാ സുവണ്ണപട്ടേ ലിഖിംസു.

‘‘ഏവം സന്തേപി നേവ മം ആരാധേതി, വണ്ണദാസീ പന സുട്ഠു രക്ഖതി, തസ്സ സന്തികേ ഗണ്ഹഥാ’’തി വുത്താ ച പന തമ്പി ഉപസങ്കമിത്വാ യാചിംസു. സാ പുരിമനയേനേവ പടിക്ഖിപി. കിംകാരണാ? സക്കോ കിര ദേവാനമിന്ദോ ‘‘തസ്സാ സീലം വീമംസിസ്സാമീ’’തി മാണവകവണ്ണേന ആഗന്ത്വാ ‘‘അഹം ആഗമിസ്സാമീ’’തി വത്വാ സഹസ്സം ദത്വാ ദേവലോകമേവ ഗന്ത്വാ തീണി സംവച്ഛരാനി നാഗച്ഛി. സാ അത്തനോ സീലഭേദഭയേന തീണി സംവച്ഛരാനി അഞ്ഞസ്സ പുരിസസ്സ ഹത്ഥതോ തമ്ബൂലമത്തമ്പി ന ഗണ്ഹി, സാ അനുക്കമേന ദുഗ്ഗതാ ഹുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം സഹസ്സം ദത്വാ ഗതപുരിസസ്സ തീണി സംവച്ഛരാനി അനാഗച്ഛന്തസ്സ ദുഗ്ഗതാ ജാതാ, ജീവിതവുത്തിം ഘടേതും ന സക്കോമി, ഇതോ ദാനി പട്ഠായ മയാ വിനിച്ഛയമഹാമത്താനം ആരോചേത്വാ പരിബ്ബയം ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി. സാ വിനിച്ഛയം ഗന്ത്വാ ‘‘സാമി, പരിബ്ബയം ദത്വാ ഗതപുരിസസ്സ മേ തീണി സംവച്ഛരാനി, മതഭാവമ്പിസ്സ ന ജാനാമി, ജീവിതം ഘടേതും ന സക്കോമി, കിം കരോമി, സാമീ’’തി ആഹ. തീണി സംവച്ഛരാനി അനാഗച്ഛന്തേ കിം കരിസ്സസി, ഇതോ പട്ഠായ പരിബ്ബയം ഗണ്ഹാതി. തസ്സാ ലദ്ധവിനിച്ഛയായ വിനിച്ഛയതോ നിക്ഖമമാനായ ഏവ ഏകോ പുരിസോ സഹസ്സഭണ്ഡികം ഉപനാമേസി.

തസ്സ ഗഹണത്ഥായ ഹത്ഥം പസാരണകാലേ സക്കോ അത്താനം ദസ്സേസി. സാ ദിസ്വാവ ‘‘മയ്ഹം സംവച്ഛരത്തയമത്ഥകേ സഹസ്സദായകോ പുരിസോ ആഗതോ, താത, നത്ഥി മേ തവ കഹാപണേഹി അത്ഥോ’’തി ഹത്ഥം സമിഞ്ജേസി. സക്കോ അത്തനോ സരീരഞ്ഞേവ അഭിനിമ്മിനിത്വാ തരുണസൂരിയോ വിയ ജലന്തോ ആകാസേ അട്ഠാസി, സകലനഗരം സന്നിപതി. സക്കോ മഹാജനമജ്ഝേ ‘‘അഹം ഏതിസ്സാ വീമംസനവസേന സംവച്ഛരത്തയമത്ഥകേ സഹസ്സം അദാസിം, സീലം രക്ഖന്താ നാമ ഏവരൂപാ ഹുത്വാ രക്ഖഥാ’’തി ഓവാദം ദത്വാ തസ്സാ നിവേസനം സത്തരതനേഹി പൂരേത്വാ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ അപ്പമത്താ ഹോഹീ’’തി തം അനുസാസിത്വാ ദേവലോകമേവ അഗമാസി. ഇമിനാ കാരണേന സാ ‘‘അഹം ഗഹിതഭതിം അജീരാപേത്വാവ അഞ്ഞേന ദീയമാനായ ഭതിയാ ഹത്ഥം പസാരേസിം, ഇമിനാ കാരണേന മം സീലം നാരാധേതി, തേന വോ ദാതും ന സക്കാ’’തി പടിക്ഖിപി. അഥ നം ദൂതാ ‘‘ഹത്ഥപ്പസാരണമത്തേന സീലഭേദോ നത്ഥി, സീലം നാമ ഏതം പരമവിസുദ്ധി ഹോതീ’’തി വത്വാ തസ്സാപി സന്തികേ സീലം ഗഹേത്വാ സുവണ്ണപട്ടേ ലിഖിംസു.

ഇതി ഇമേസം ഏകാദസന്നം ജനാനം രക്ഖണസീലം സുവണ്ണപട്ടേ ലിഖിത്വാ ദന്തപുരം ഗന്ത്വാ കാലിങ്ഗരഞ്ഞോ സുവണ്ണപട്ടം ദത്വാ തം പവത്തിം ആരോചേസും. രാജാ തസ്മിം കുരുധമ്മേ വത്തമാനോ പഞ്ച സീലാനി പൂരേസി. തസ്മിം ഖണേ സകലകാലിങ്ഗരട്ഠേ ദേവോ വസ്സി, തീണി ഭയാനി വൂപസന്താനി, രട്ഠം ഖേമം സുഭിക്ഖം അഹോസി. ബോധിസത്തോ യാവജീവം ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ സപരിവാരോ സഗ്ഗപുരം പൂരേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി. ‘‘സച്ചപരിയോസാനേ കേചി സോതാപന്നാ അഹേസും, കേചി സകദാഗാമിനോ, കേചി അനാഗാമിനോ, കേചി അരഹന്തോ’’തി. ജാതകസമോധാനേ പന –

‘‘ഗണികാ ഉപ്പലവണ്ണാ, പുണ്ണോ ദോവാരികോ തദാ;

രജ്ജുഗാഹോ കച്ചായനോ, മോഗ്ഗല്ലാനോ ദോണമാപകോ.

‘‘സാരിപുത്തോ തദാ സേട്ഠി, അനുരുദ്ധോ ച സാരഥി;

ബ്രാഹ്മണോ കസ്സപോ ഥേരോ, ഉപരാജാ നന്ദപണ്ഡിതോ.

‘‘മഹേസീ രാഹുലമാതാ, മായാദേവീ ജനേത്തിയാ;

കുരുരാജാ ബോധിസത്തോ, ഏവം ധാരേഥ ജാതക’’ന്തി.

കുരുധമ്മജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൨൭൭] ൭. രോമകജാതകവണ്ണനാ

വസ്സാനി പഞ്ഞാസ സമാധികാനീതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ഭഗവതോ വധായ പരിസക്കനം ആരബ്ഭ കഥേസി. പച്ചുപ്പന്നവത്ഥു ഉത്താനമേവ.

അതീതേ പന ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ പാരാവതോ ഹുത്വാ ബഹുപാരാവതപരിവുതോ അരഞ്ഞേ പബ്ബതഗുഹായം വാസം കപ്പേസി. അഞ്ഞതരോപി ഖോ താപസോ സീലസമ്പന്നോ തേസം പാരാവതാനം വസനട്ഠാനതോ അവിദൂരേ ഏകം പച്ചന്തഗാമം ഉപനിസ്സായ അസ്സമപദം മാപേത്വാ പബ്ബതഗുഹായം വാസം കപ്പേസി. ബോധിസത്തോ അന്തരന്തരാ തസ്സ സന്തികം ആഗന്ത്വാ സോതബ്ബയുത്തകം സുണാതി. താപസോ തത്ഥ ചിരം വസിത്വാ പക്കാമി, അഥഞ്ഞോ കൂടജടിലോ ആഗന്ത്വാ തത്ഥ വാസം കപ്പേസി. ബോധിസത്തോ പാരാവതപരിവുതോ തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ അസ്സമപദേ വിചരിത്വാ ഗിരികന്ദരസമീപേ ഗോചരം ഗഹേത്വാ സായം അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗച്ഛതി. കൂടതാപസോ തത്ഥ അതിരേകപണ്ണാസവസ്സാനി വസി.

അഥസ്സ ഏകദിവസം പച്ചന്തഗാമവാസിനോ മനുസ്സാ പാരാവതമംസം അഭിസങ്ഖരിത്വാ അദംസു. സോ തത്ഥ രസതണ്ഹായ ബജ്ഝിത്വാ ‘‘കിം മംസം നാമേത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘പാരാവതമംസ’’ന്തി സുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം അസ്സമപദം ബഹൂ പാരാവതാ ആഗച്ഛന്തി, തേ മാരേത്വാ മംസം ഖാദിതും വട്ടതീ’’തി. സോ തണ്ഡുലസപ്പിദധിഖീരമരിചാദീനി ആഹരിത്വാ ഏകമന്തേ ഠപേത്വാ മുഗ്ഗരം ചീവരകണ്ണേന പടിച്ഛാദേത്വാ പാരാവതാനം ആഗമനം ഓലോകേന്തോ പണ്ണസാലദ്വാരേ നിസീദി. ബോധിസത്തോ പാരാവതപരിവുതോ ആഗന്ത്വാ തസ്സ കൂടജടിലസ്സ ദുട്ഠകിരിയം ഓലോകേത്വാ ‘‘അയം ദുട്ഠതാപസോ അഞ്ഞേനാകാരേന നിസിന്നോ, കച്ചി നു ഖോ അമ്ഹാകം സമാനജാതീനം മംസം ഖാദി, പരിഗണ്ഹിസ്സാമി ന’’ന്തി അനുവാതേ ഠത്വാ തസ്സ സരീരഗന്ധം ഘായിത്വാ ‘‘അയം അമ്ഹേ മാരേത്വാ മംസം ഖാദിതുകാമോ, ന തസ്സ സന്തികം ഗന്തും വട്ടതീ’’തി പാരാവതേ ആദായ പടിക്കമിത്വാ ചരി. താപസോ തം അനാഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘മധുരകഥം തേഹി സദ്ധിം കഥേത്വാ വിസ്സാസേന ഉപഗതേ മാരേത്വാ മംസം ഖാദിതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ പുരിമാ ദ്വേ ഗാഥാ അവോച –

൭൯. ‘‘വസ്സാനി പഞ്ഞാസ സമാധികാനി, വസിമ്ഹ സേലസ്സ ഗുഹായ രോമക;

അസങ്കമാനാ അഭിനിബ്ബുതത്താ, ഹത്ഥത്തമായന്തി മമണ്ഡജാ പുരേ.

൮൦. ‘‘തേദാനി വക്കങ്ഗ കിമത്ഥമുസ്സുകാ, ഭജന്തി അഞ്ഞം ഗിരികന്ദരം ദിജാ;

ന നൂന മഞ്ഞന്തി മമം യഥാ പുരേ, ചിരപ്പവുത്ഥാ അഥ വാ ന തേ ഇമേ’’തി.

തത്ഥ സമാധികാനീതി സമഅധികാനി. രോമകാതി രുമായ ഉപ്പന്ന, സുധോതപവാളേന സമാനവണ്ണനേത്തപാദതായ ബോധിസത്തം പാരാവതം ആലപതി. അസങ്കമാനാതി ഏവം അതിരേകപഞ്ഞാസവസ്സാനി ഇമിസ്സാ പബ്ബതഗുഹായ വസന്തേസു അമ്ഹേസു ഏതേ അണ്ഡജാ ഏകദിവസമ്പി മയി ആസങ്കം അകത്വാ അഭിനിബ്ബുതചിത്താവ ഹുത്വാ പുബ്ബേ മമ ഹത്ഥത്തം ഹത്ഥപ്പസാരണോകാസം ആഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ.

തേദാനീതി തേ ഇദാനി. വക്കങ്ഗാതി ബോധിസത്തം ആലപതി, സബ്ബേപി പന പക്ഖിനോ ഉപ്പതനകാലേ ഗീവം വക്കം കത്വാ ഉപ്പതനതോ ‘‘വക്കങ്ഗാ’’തി വുച്ചന്തി. കിമത്ഥന്തി കിംകാരണം സമ്പസ്സമാനാ? ഉസ്സുകാതി ഉക്കണ്ഠിതരൂപാ ഹുത്വാ. ഗിരികന്ദരന്തി ഗിരിതോ അഞ്ഞം പബ്ബതകന്ദരം. യഥാ പുരേതി യഥാ പുബ്ബേ ഏതേ പക്ഖിനോ മം ഗരും കത്വാ പിയം കത്വാ മഞ്ഞന്തി, തഥാ ഇദാനി ന നൂന മഞ്ഞന്തി, പുബ്ബേ ഇധ നിവുത്ഥതാപസോ അഞ്ഞോ, അയം അഞ്ഞോ, ഏവം മഞ്ഞേ ഏതേ മം മഞ്ഞന്തീതി ദീപേതി. ചിരപ്പവുത്ഥാ അഥ വാ ന തേ ഇമേതി കിം നു ഖോ ഇമേ ചിരം വിപ്പവസിത്വാ ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന ആഗതത്താ മം ‘‘സോയേവ അയ’’ന്തി ന സഞ്ജാനന്തി, ഉദാഹു യേ അമ്ഹേസു അഭിനിബ്ബുതചിത്താ, ന തേ ഇമേ, അഞ്ഞേവ ആഗന്തുകപക്ഖിനോ, ഇമേ കേന മം ന ഉപസങ്കമന്തീതി പുച്ഛതി.

തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ പക്കമിത്വാ ഠിതോവ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൮൧. ‘‘ജാനാമ തം ന മയം സമ്പമൂള്ഹാ, സോയേവ ത്വം തേ മയമസ്മ നാഞ്ഞേ;

ചിത്തഞ്ച തേ അസ്മിം ജനേ പദുട്ഠം, ആജീവികാ തേന തമുത്തസാമാ’’തി.

തത്ഥ ന മയം സമ്പമൂള്ഹാതി മയം മൂള്ഹാ പമത്താ ന ഹോമ. ചിത്തഞ്ച തേ അസ്മിം ജനേ പദുട്ഠന്തി ത്വം, സോയേവ മയമ്പി തേയേവ, ന തം സഞ്ജാനാമ, അപിച ഖോ പന തവ ചിത്തം അസ്മിം ജനേ പദുട്ഠം അമ്ഹേ മാരേതും ഉപ്പന്നം. ആജീവികാതി ആജീവഹേതു പബ്ബജിത പദുട്ഠതാപസ. തേന തമുത്തസാമാതി തേന കാരണേന തം ഉത്തസാമ ഭായാമ ന ഉപസങ്കമാമ.

കൂടതാപസോ ‘‘ഞാതോ അഹം ഇമേഹീ’’തി മുഗ്ഗരം ഖിപിത്വാ വിരജ്ഝിത്വാ ‘‘ഗച്ഛ താവ ത്വം വിരദ്ധോമ്ഹീ’’തി ആഹ. അഥ നം ബോധിസത്തോ ‘‘മം താവ വിരദ്ധോസി, ചത്താരോ പന അപായേ ന വിരജ്ഝസി. സചേ ഇധ വസിസ്സസി, ഗാമവാസീനം ‘ചോരോ അയ’ന്തി ആചിക്ഖിത്വാ തം ഗാഹാപേസ്സാമി സീഘം പലായസ്സൂ’’തി തം തജ്ജേത്വാ പക്കാമി. കൂടജടിലോ തത്ഥ വസിതും നാസക്ഖി, അഞ്ഞത്ഥ അഗമാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കൂടതാപസോ ദേവദത്തോ അഹോസി, പുരിമോ സീലവന്തതാപസോ സാരിപുത്തോ, പാരാവതജേട്ഠകോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

രോമകജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൨൭൮] ൮. മഹിംസരാജജാതകവണ്ണനാ

കിമത്ഥമഭിസന്ധായാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ലോലമക്കടം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയം കിര ഏകസ്മിം കുലേ ഏകോ പോസാവനിയലോലമക്കടോ ഹത്ഥിസാലം ഗന്ത്വാ ഏകസ്സ സീലവന്തസ്സ ഹത്ഥിസ്സ പിട്ഠിയം നിസീദിത്വാ ഉച്ചാരപസ്സാവം കരോതി, പിട്ഠിയം ചങ്കമതി. ഹത്ഥീ അത്തനോ സീലവന്തതായ ഖന്തിസമ്പദായ ന കിഞ്ചി കരോതി. അഥേകദിവസം തസ്സ ഹത്ഥിസ്സ ഠാനേ അഞ്ഞോ ദുട്ഠഹത്ഥിപോതോ അട്ഠാസി. മക്കടോ ‘‘സോയേവ അയ’’ന്തി സഞ്ഞായ ദുട്ഠഹത്ഥിസ്സ പിട്ഠിം അഭിരുഹി. അഥ നം സോ സോണ്ഡായ ഗഹേത്വാ ഭൂമിയം ഠപേത്വാ പാദേന അക്കമിത്വാ സഞ്ചുണ്ണേസി. സാ പവത്തി ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പാകടാ ജാതാ. അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, ലോലമക്കടോ കിര സീലവന്തഹത്ഥിസഞ്ഞായ ദുട്ഠഹത്ഥിപിട്ഠിം അഭിരുഹി, അഥ നം സോ ജീവിതക്ഖയം പാപേസീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവേസ, ലോലമക്കടോ ഏവംസീലോ, പോരാണതോ പട്ഠായ ഏവംസീലോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഹിമവന്തപദേസേ മഹിംസയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ഥാമസമ്പന്നോ മഹാസരീരോ പബ്ബതപാദപബ്ഭാരഗിരിദുഗ്ഗവനഘടേസു വിചരന്തോ ഏകം ഫാസുകം രുക്ഖമൂലം ദിസ്വാ ഗോചരം ഗഹേത്വാ ദിവാ തസ്മിം രുക്ഖമൂലേ അട്ഠാസി. അഥേകോ ലോലമക്കടോ രുക്ഖാ ഓതരിത്വാ തസ്സ പിട്ഠിം അഭിരുഹിത്വാ ഉച്ചാരപസ്സാവം കത്വാ സിങ്ഗേ ഗണ്ഹിത്വാ ഓലമ്ബന്തോ നങ്ഗുട്ഠേ ഗഹേത്വാ ദോലായന്തോവ കീളി. ബോധിസത്തോ ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയസമ്പദായ തം തസ്സ അനാചാരം ന മനസാകാസി, മക്കടോ പുനപ്പുനം തഥേവ കരി. അഥേകദിവസം തസ്മിം രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ രുക്ഖക്ഖന്ധേ ഠത്വാ നം ‘‘മഹിംസരാജ കസ്മാ ഇമസ്സ ദുട്ഠമക്കടസ്സ അവമാനം സഹസി, നിസേധേഹി ന’’ന്തി വത്വാ ഏതമത്ഥം പകാസേന്തീ പുരിമാ ദ്വേ ഗാഥാ അവോച –

൮൨. ‘‘കിമത്ഥമഭിസന്ധായ, ലഹുചിത്തസ്സ ദുബ്ഭിനോ;

സബ്ബകാമദദസ്സേവ, ഇമം ദുക്ഖം തിതിക്ഖസി.

൮൩. ‘‘സിങ്ഗേന നിഹനാഹേതം, പദസാ ച അധിട്ഠഹ;

ഭിയ്യോ ബാലാ പകുജ്ഝേയ്യും, നോ ചസ്സ പടിസേധകോ’’തി.

തത്ഥ കിമത്ഥമഭിസന്ധായാതി കിം നു ഖോ കാരണം പടിച്ച കിം സമ്പസ്സമാനോ. ദുബ്ഭിനോതി മിത്തദുബ്ഭിസ്സ. സബ്ബകാമദദസ്സേവാതി സബ്ബകാമദദസ്സ സാമികസ്സ ഇവ. തിതിക്ഖസീതി അധിവാസേസി. പദസാ ച അധിട്ഠഹാതി പാദേന ച നം തിണ്ഹഖുരഗ്ഗേന യഥാ ഏത്ഥേവ മരതി, ഏവം അക്കമ. ഭിയ്യോ ബാലാതി സചേ ഹി പടിസേധകോ ന ഭവേയ്യ, ബാലാ അഞ്ഞാണസത്താ പുനപ്പുനം കുജ്ഝേയ്യും ഘട്ടേയ്യും വിഹേഠേയ്യും ഏവാതി ദീപേതി.

തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ ‘‘രുക്ഖദേവതേ, സചാഹം ഇമിനാ ജാതിഗോത്തബലാദീഹി അധികോ സമാനോ ഇമസ്സ ദോസം ന സഹിസ്സാമി, കഥം മേ മനോരഥോ നിപ്ഫത്തിം ഗമിസ്സതി. അയം പന മം വിയ അഞ്ഞമ്പി മഞ്ഞമാനോ ഏവം അനാചാരം കരിസ്സതി, തതോ യേസം ചണ്ഡമഹിംസാനം ഏസ ഏവം കരിസ്സതി, ഏതേയേവ ഏതം വധിസ്സന്തി. സാ തസ്സ അഞ്ഞേഹി മാരണാ മയ്ഹം ദുക്ഖതോ ച പാണാതിപാതതോ ച വിമുത്തി ഭവിസ്സതീ’’തി വത്വാ തതിയം ഗാഥമാഹ –