൨. പദുമവഗ്ഗോ

[൨൬൧] ൧. പദുമജാതകവണ്ണനാ

യഥാ കേസാ ച മസ്സൂ ചാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ആനന്ദബോധിമ്ഹി മാലാപൂജകാരകേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു കാലിങ്ഗബോധിജാതകേ ആവിഭവിസ്സതി. സോ പന ആനന്ദത്ഥേരേന രോപിതത്താ ‘‘ആനന്ദബോധീ’’തി ജാതോ. ഥേരേന ഹി ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകേ ബോധിസ്സ രോപിതഭാവോ സകലജമ്ബുദീപേ പത്ഥരി. അഥേകച്ചേ ജനപദവാസിനോ ഭിക്ഖൂ ‘‘ആനന്ദബോധിമ്ഹി മാലാപൂജം കരിസ്സാമാ’’തി ജേതവനം ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പുനദിവസേ സാവത്ഥിം പവിസിത്വാ ഉപ്പലവീഥിം ഗന്ത്വാ മാലം അലഭിത്വാ ആഗന്ത്വാ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ആരോചേസും – ‘‘ആവുസോ, മയം ‘ബോധിമ്ഹി മാലാപൂജം കരിസ്സാമാ’തി ഉപ്പലവീഥിം ഗന്ത്വാ ഏകമാലമ്പി ന ലഭിമ്ഹാ’’തി. ഥേരോ ‘‘അഹം വോ, ആവുസോ, ആഹരിസ്സാമീ’’തി ഉപ്പലവീഥിം ഗന്ത്വാ ബഹൂ നീലുപ്പലകലാപേ ഉക്ഖിപാപേത്വാ ആഗമ്മ തേസം ദാപേസി, തേ താനി ഗഹേത്വാ ബോധിസ്സ പൂജം കരിംസു. തം പവത്തിം സുത്വാ ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ ഥേരസ്സ ഗുണകഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, ജാനപദാ ഭിക്ഖൂ അപ്പപുഞ്ഞാ ഉപ്പലവീഥിം ഗന്ത്വാ മാലം ന ലഭിംസു, ഥേരോ പന ഗന്ത്വാവ ആഹരാപേസീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ വത്തുഛേകാ കഥാകുസലാ മാലം ലഭന്തി, പുബ്ബേപി ലഭിംസുയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സേട്ഠിപുത്തോ അഹോസി. അന്തോനഗരേ ച ഏകസ്മിം സരേ പദുമാനി പുപ്ഫന്തി. ഏകോ ഛിന്നനാസോ പുരിസോ തം സരം രക്ഖതി. അഥേകദിവസം ബാരാണസിയം ഉസ്സവേ ഘുട്ഠേ മാലം പിളന്ധിത്വാ ഉസ്സവം കീളിതുകാമാ തയോ സേട്ഠിപുത്താ ‘‘നാസച്ഛിന്നസ്സ അഭൂതേന വണ്ണം വത്വാ മാലം യാചിസ്സാമാ’’തി തസ്സ പദുമാനി ഭഞ്ജനകാലേ സരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു.

തേസു ഏകോ തം ആമന്തേത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൩൧. ‘‘യഥാ കേസാ ച മസ്സൂ ച, ഛിന്നം ഛിന്നം വിരൂഹതി;

ഏവം രുഹതു തേ നാസാ, പദുമം ദേഹി യാചിതോ’’തി.

സോ തസ്സ കുജ്ഝിത്വാ പദുമം ന അദാസി.

അഥസ്സ ദുതിയോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൩൨. ‘‘യഥാ സാരദികം ബീജം, ഖേത്തേ വുത്തം വിരൂഹതി;

ഏവം രുഹതു തേ നാസാ, പദുമം ദേഹി യാചിതോ’’തി.

തത്ഥ സാരദികന്തി സരദസമയേ ഗഹേത്വാ നിക്ഖിത്തം സാരസമ്പന്നം ബീജം. സോ തസ്സപി കുജ്ഝിത്വാ പദുമം ന അദാസി.

അഥസ്സ തതിയോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൩൩. ‘‘ഉഭോപി പലപന്തേതേ, അപി പദ്മാനി ദസ്സതി;

വജ്ജും വാ തേ ന വാ വജ്ജും, നത്ഥി നാസായ രൂഹനാ;

ദേഹി സമ്മ പദുമാനി, അഹം യാചാമി യാചിതോ’’തി.

തത്ഥ ഉഭോപി പലപന്തേതേതി ഏതേ ദ്വേപി മുസാ വദന്തി. അപി പദ്മാനീതി ‘‘അപി നാമ നോ പദുമാനി ദസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏവം വദന്തി. വജ്ജും വാ തേ ന വാ വജ്ജുന്തി ‘‘തവ നാസാ രുഹതൂ’’തി ഏവം വദേയ്യും വാ ന വാ വദേയ്യും, ഏതേസം വചനം അപ്പമാണം, സബ്ബത്ഥാപി നത്ഥി നാസായ രുഹനാ, അഹം പന തേ നാസം പടിച്ച ന കിഞ്ചി വദാമി, കേവലം യാചാമി, തസ്സ മേ ദേഹി, സമ്മ, പദുമാനി യാചിതോതി.

തം സുത്വാ പദുമസരഗോപകോ ‘‘ഇമേഹി ദ്വീഹി മുസാവാദോ കഥിതോ, തുമ്ഹേഹി സഭാവോ കഥിതോ, തുമ്ഹാകം അനുച്ഛവികാനി പദുമാനീ’’തി മഹന്തം പദുമകലാപം ആദായ തസ്സ ദത്വാ അത്തനോ പദുമസരമേവ ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ പദുമലാഭീ സേട്ഠിപുത്തോ അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

പദുമജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൨൬൨] ൨. മുദുപാണിജാതകവണ്ണനാ

പാണി ചേ മുദുകോ ചസ്സാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തഞ്ഹി സത്ഥാ ധമ്മസഭം ആനീതം ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖു, ഇത്ഥിയോ നാമേതാ കിലേസവസേന ഗമനതോ അരക്ഖിയാ, പോരാണകപണ്ഡിതാപി അത്തനോ ധീതരം രക്ഖിതും നാസക്ഖിംസു, പിതരാ ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ ഠിതാവ പിതരം അജാനാപേത്വാ കിലേസവസേന പുരിസേന സദ്ധിം പലായീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പിതു അച്ചയേന രജ്ജേ പതിട്ഠായ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേസി. സോ ധീതരഞ്ച ഭാഗിനേയ്യഞ്ച ദ്വേപി അന്തോനിവേസനേ പോസേന്തോ ഏകദിവസം അമച്ചേഹി സദ്ധിം നിസിന്നോ ‘‘മമച്ചയേന മയ്ഹം ഭാഗിനേയ്യോ രാജാ ഭവിസ്സതി, ധീതാപി മേ തസ്സ അഗ്ഗമഹേസീ ഭവിസ്സതീ’’തി വത്വാ അപരഭാഗേ ഭാഗിനേയ്യസ്സ വയപ്പത്തകാലേ പുന അമച്ചേഹി സദ്ധിം നിസിന്നോ ‘‘മയ്ഹം ഭാഗിനേയ്യസ്സ അഞ്ഞസ്സ രഞ്ഞോ ധീതരം ആനേസ്സാമ, മയ്ഹം ധീതരമ്പി അഞ്ഞസ്മിം രാജകുലേ ദസ്സാമ, ഏവം നോ ഞാതകാ ബഹുതരാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി ആഹ. അമച്ചാ സമ്പടിച്ഛിംസു.

അഥ രാജാ ഭാഗിനേയ്യസ്സ ബഹിഗേഹം ദാപേസി, അന്തോ പവേസനം നിവാരേസി. തേ പന അഞ്ഞമഞ്ഞം പടിബദ്ധചിത്താ അഹേസും. കുമാരോ ‘‘കേന നു ഖോ ഉപായേന രാജധീതരം ബഹി നീഹരാപേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേന്തോ ‘‘അത്ഥി ഉപായോ’’തി ധാതിയാ ലഞ്ജം ദത്വാ ‘‘കിം, അയ്യപുത്ത, കിച്ച’’ന്തി വുത്തേ ‘‘അമ്മ, കഥം നു ഖോ രാജധീതരം ബഹി കാതും ഓകാസം ലഭേയ്യാമാ’’തി ആഹ. ‘‘രാജധീതായ സദ്ധിം കഥേത്വാ ജാനിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സാധു, അമ്മാ’’തി. സാ ഗന്ത്വാ ‘‘ഏഹി, അമ്മ, സീസേ തേ ഊകാ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി തം നീചപീഠകേ നിസീദാപേത്വാ സയം ഉച്ചേ നിസീദിത്വാ തസ്സാ സീസം അത്തനോ ഊരൂസു ഠപേത്വാ ഊകാ ഗണ്ഹയമാനാ രാജധീതായ സീസം നഖേഹി വിജ്ഝി. രാജധീതാ ‘‘നായം അത്തനോ നഖേഹി വിജ്ഝതി, പിതുച്ഛാപുത്തസ്സ മേ കുമാരസ്സ നഖേഹി വിജ്ഝതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘അമ്മ, ത്വം കുമാരസ്സ സന്തികം അഗമാസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, അമ്മാ’’തി. ‘‘കിം തേന സാസനം കഥിത’’ന്തി? ‘‘തവ ബഹികരണൂപായം പുച്ഛതി, അമ്മാ’’തി. രാജധീതാ ‘‘പണ്ഡിതോ ഹോന്തോ ജാനിസ്സതീ’’തി പഠമം ഗാഥം ബന്ധിത്വാ ‘‘അമ്മ, ഇമം ഉഗ്ഗഹേത്വാ കുമാരസ്സ കഥേഹീ’’തി ആഹ.

൩൪. ‘‘പാണി ചേ മുദുകോ ചസ്സ, നാഗോ ചസ്സ സുകാരിതോ;

അന്ധകാരോ ച വസ്സേയ്യ, അഥ നൂന തദാ സിയാ’’തി.

സാ തം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ കുമാരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘അമ്മ, രാജധീതാ കിമാഹാ’’തി വുത്തേ ‘‘അയ്യപുത്ത, അഞ്ഞം കിഞ്ചി അവത്വാ ഇമം ഗാഥം പഹിണീ’’തി തം ഗാഥം ഉദാഹാസി. കുമാരോ ച തസ്സത്ഥം ഞത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, അമ്മാ’’തി തം ഉയ്യോജേസി.

ഗാഥായത്ഥോ – സചേ തേ ഏകിസ്സാ ചൂളുപട്ഠാകായ മമ ഹത്ഥോ വിയ ഹത്ഥോ മുദു അസ്സ, യദി ച തേ ആനേഞ്ജകാരണം സുകാരിതോ ഏകോ ഹത്ഥീ അസ്സ, യദി ച തം ദിവസം ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതോ അതിവിയ ബഹലോ അന്ധകാരോ അസ്സ, ദേവോ ച വസ്സേയ്യ. അഥ നൂന തദാ സിയാതി താദിസേ കാലേ ഇമേ ചത്താരോ പച്ചയേ ആഗമ്മ ഏകംസേന തേ മനോരഥസ്സ മത്ഥകഗമനം സിയാതി.

കുമാരോ ഏതമത്ഥം തഥതോ ഞത്വാ ഏകം അഭിരൂപം മുദുഹത്ഥം ചൂളുപട്ഠാകം സജ്ജം കത്വാ മങ്ഗലഹത്ഥിഗോപകസ്സ ലഞ്ജം ദത്വാ ഹത്ഥിം ആനേഞ്ജകാരണം കാരേത്വാ കാലം ആഗമേന്തോ അച്ഛി.

അഥേകസ്മിം കാളപക്ഖുപോസഥദിവസേ മജ്ഝിമയാമസമനന്തരേ ഘനകാളമേഘോ വസ്സി. സോ ‘‘അയം ദാനി രാജധീതായ വുത്തദിവസോ’’തി വാരണം അഭിരുഹിത്വാ മുദുഹത്ഥകം ചൂളുപട്ഠാകം ഹത്ഥിപിട്ഠേ നിസീദാപേത്വാ ഗന്ത്വാ രാജനിവേസനസ്സ ആകാസങ്ഗണാഭിമുഖേ ഠാനേ ഹത്ഥിം മഹാഭിത്തിയം അല്ലീയാപേത്വാ വാതപാനസമീപേ തേമേന്തോ അട്ഠാസി. രാജാപി ധീതരം രക്ഖന്തോ അഞ്ഞത്ഥ സയിതും ന ദേതി, അത്തനോ സന്തികേ ചൂളസയനേ സയാപേതി. സാപി ‘‘അജ്ജ കുമാരോ ആഗമിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ നിദ്ദം അനോക്കമിത്വാവ നിപന്നാ ‘‘താത ന്ഹായിതുകാമാമ്ഹീ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘ഏഹി, അമ്മാ’’തി തം ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ വാതപാനസമീപം നേത്വാ ‘‘ന്ഹായാഹി, അമ്മാ’’തി ഉക്ഖിപിത്വാ വാതപാനസ്സ ബഹിപസ്സേ പമുഖേ ഠപേത്വാ ഏകസ്മിം ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി. സാ ന്ഹായമാനാവ കുമാരസ്സ ഹത്ഥം പസാരേസി, സോ തസ്സാ ഹത്ഥതോ ആഭരണാനി ഓമുഞ്ചിത്വാ ഉപട്ഠാകായ ഹത്ഥേ പിളന്ധിത്വാ തം ഉക്ഖിപിത്വാ രാജധീതരം നിസ്സായ പമുഖേ ഠപേസി. സാ തസ്സാ ഹത്ഥം ഗഹേത്വാ പിതു ഹത്ഥേ ഠപേസി, സോ തസ്സാ ഹത്ഥം ഗഹേത്വാ ധീതു ഹത്ഥം മുഞ്ചി, സാ ഇതരസ്മാപി ഹത്ഥാ ആഭരണാനി ഓമുഞ്ചിത്വാ തസ്സാ ദുതിയഹത്ഥേ പിളന്ധിത്വാ പിതു ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ കുമാരേന സദ്ധിം അഗമാസി. രാജാ ‘‘ധീതായേവ മേ’’തി സഞ്ഞായ തം ദാരികം ന്ഹാനപരിയോസാനേ സിരിഗബ്ഭേ സയാപേത്വാ ദ്വാരം പിധായ ലഞ്ഛേത്വാ ആരക്ഖം ദത്വാ അത്തനോ സയനം ഗന്ത്വാ നിപജ്ജി.

സോ പഭാതായ രത്തിയാ ദ്വാരം വിവരിത്വാ തം ദാരികം ദിസ്വാ ‘‘കിമേത’’ന്തി പുച്ഛി. സാ തസ്സാ കുമാരേന സദ്ധിം ഗതഭാവം കഥേസി. രാജാ വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ ‘‘ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ ചരന്തേനപി മാതുഗാമം രക്ഖിതും ന സക്കാ, ഏവം അരക്ഖിയാ നാമിത്ഥിയോ’’തി ചിന്തേത്വാ ഇതരാ ദ്വേ ഗാഥാ അവോച –

൩൫. ‘‘അനലാ മുദുസമ്ഭാസാ, ദുപ്പൂരാ താ നദീസമാ;

സീദന്തി നം വിദിത്വാന, ആരകാ പരിവജ്ജയേ.

൩൬. ‘‘യം ഏതാ ഉപസേവന്തി, ഛന്ദസാ വാ ധനേന വാ;

ജാതവേദോവ സം ഠാനം, ഖിപ്പം അനുദഹന്തി ന’’ന്തി.

തത്ഥ അനലാ മുദുസമ്ഭാസാതി മുദുവചനേനപി അസക്കുണേയ്യാ, നേവ സക്കാ സണ്ഹവാചായ സങ്ഗണ്ഹിതുന്തി അത്ഥോ. പുരിസേഹി വാ ഏതാസം ന അലന്തി അനലാ. മുദുസമ്ഭാസാതി ഹദയേ ഥദ്ധേപി സമ്ഭാസാവ മുദു ഏതാസന്തി മുദുസമ്ഭാസാ. ദുപ്പൂരാ താ നദീസമാതി യഥാ നദീ ആഗതാഗതസ്സ ഉദകസ്സ സന്ദനതോ ഉദകേന ദുപ്പൂരാ, ഏവം അനുഭൂതാനുഭൂതേഹി മേഥുനാദീഹി അപരിതുസ്സനതോ ദുപ്പൂരാ. തേന വുത്തം –

‘‘തിണ്ണം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം അതിത്തോ അപ്പടിവാനോ മാതുഗാമോ കാലം കരോതി. കതമേസം തിണ്ണം? മേഥുനസമാപത്തിയാ ച വിജായനസ്സ ച അലങ്കാരസ്സ ച. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിണ്ണം ധമ്മാനം അതിത്തോ അപ്പടിവാനോ മാതുഗാമോ കാലം കരോതീ’’തി.

സീദന്തീതി അട്ഠസു മഹാനിരയേസു സോളസസു ഉസ്സദനിരയേസു നിമുജ്ജന്തി. നന്തി നിപാതമത്തം. വിദിത്വാനാതി ഏവം ജാനിത്വാ. ആരകാ പരിവജ്ജയേതി ‘‘ഏതാ ഇത്ഥിയോ നാമ മേഥുനധമ്മാദീഹി അതിത്താ കാലം കത്വാ ഏതേസു നിരയേസു സീദന്തി, ഏതാ ഏവം അത്തനാ സീദമാനാ കസ്സഞ്ഞസ്സ സുഖായ ഭവിസ്സന്തീ’’തി ഏവം ഞത്വാ പണ്ഡിതോ പുരിസോ ദൂരതോവ താ പരിവജ്ജയേതി ദീപേതി. ഛന്ദസാ വാ ധനേന വാതി അത്തനോ വാ ഛന്ദേന രുചിയാ പേമേന, ഭതിവസേന ലദ്ധധനേന വാ യം പുരിസം ഏതാ ഇത്ഥിയോ ഉപസേവന്തി ഭജന്തി. ജാതവേദോതി അഗ്ഗി. സോ ഹി ജാതമത്തോവ വേദിയതി, വിദിതോ പാകടോ ഹോതീതി ജാതവേദോ. സോ യഥാ അത്തനോ ഠാനം കാരണം ഓകാസം അനുദഹതി, ഏവമേതാപി യം ഉപസേവന്തി, തം പുരിസം ധനയസസീലപഞ്ഞാസമന്നാഗതമ്പി തേസം സബ്ബേസം ധനാദീനം വിനാസനതോ പുന തായ സമ്പത്തിയാ അഭബ്ബുപ്പത്തികം കുരുമാനാ ഖിപ്പം അനുദഹന്തി ഝാപേന്തി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ബലവന്തോ ദുബ്ബലാ ഹോന്തി, ഥാമവന്തോപി ഹായരേ;

ചക്ഖുമാ അന്ധകാ ഹോന്തി, മാതുഗാമവസം ഗതാ.

‘‘ഗുണവന്തോ നിഗ്ഗുണാ ഹോന്തി, പഞ്ഞവന്തോപി ഹായരേ;

പമത്താ ബന്ധനേ സേന്തി, മാതുഗാമവസം ഗതാ.

‘‘അജ്ഝേനഞ്ച തപം സീലം, സച്ചം ചാഗം സതിം മതിം;

അച്ഛിന്ദന്തി പമത്തസ്സ, പന്ഥദൂഭീവ തക്കരാ.

‘‘യസം കിത്തിം ധിതിം സൂരം, ബാഹുസച്ചം പജാനനം;

ഖേപയന്തി പമത്തസ്സ, കട്ഠപുഞ്ജംവ പാവകോ’’തി.

ഏവം വത്വാ മഹാസത്തോ ‘‘ഭാഗിനേയ്യോപി മയാവ പോസേതബ്ബോ’’തി മഹന്തേന സക്കാരേന ധീതരം തസ്സേവ ദത്വാ തം ഓപരജ്ജേ പതിട്ഠപേസി. സോപി മാതുലസ്സ അച്ചയേന രജ്ജേ പതിട്ഠഹി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസേനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ രാജാ അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മുദുപാണിജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൨൬൩] ൩. ചൂളപലോഭനജാതകവണ്ണനാ

അഭിജ്ജമാനേ വാരിസ്മിന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖുമേവ ആരബ്ഭ കഥേസി. തഞ്ഹി സത്ഥാ ധമ്മസഭം ആനീതം ‘‘സച്ചം കിര, ത്വം ഭിക്ഖു, ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖു, ഇത്ഥിയോ നാമേതാ പോരാണകേ സുദ്ധസത്തേപി സംകിലേസേസു’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തോ രാജാ അപുത്തകോ ഹുത്വാ അത്തനോ ഇത്ഥിയോ ‘‘പുത്തപത്ഥനം കരോഥാ’’തി ആഹ. താ പുത്തേ പത്ഥേന്തി. ഏവം അദ്ധാനേ ഗതേ ബോധിസത്തോ ബ്രഹ്മലോകാ ചവിത്വാ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തി. തം ജാതമത്തം ന്ഹാപേത്വാ ഥഞ്ഞപായനത്ഥായ ധാതിയാ അദംസു. സോ പായമാനോ രോദതി, അഥ നം അഞ്ഞിസ്സാ അദംസു. മാതുഗാമഹത്ഥഗതോ നേവ തുണ്ഹീ ഹോതി. അഥ നം ഏകസ്സ പാദമൂലികസ്സ അദംസു, തേന ഗഹിതമത്തോയേവ തുണ്ഹീ അഹോസി. തതോ പട്ഠായ പുരിസാവ തം ഗഹേത്വാ ചരന്തി. ഥഞ്ഞം പായേന്താ ദുഹിത്വാ വാ പായേന്തി, സാണിഅന്തരേന വാ ഥനം മുഖേ ഠപേന്തി. തേനസ്സ അനിത്ഥിഗന്ധകുമാരോതി നാമം കരിംസു. തസ്സ അപരാപരം വദ്ധമാനസ്സപി മാതുഗാമം നാമ ദസ്സേതും ന സക്കാ. തേനസ്സ രാജാ വിസുംയേവ നിസജ്ജാദിട്ഠാനാനി ഝാനാഗാരഞ്ച കാരേസി.

സോ തസ്സ സോളസവസ്സികകാലേ ചിന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം അഞ്ഞോ പുത്തോ നത്ഥി, അയം പന കുമാരോ കാമേ ന പരിഭുഞ്ജതി, രജ്ജമ്പി ന ഇച്ഛിസ്സതി, ദുല്ലദ്ധോ വത മേ പുത്തോ’’തി. അഥ നം ഏകാ നച്ചഗീതവാദിതകുസലാ പുരിസേ പരിചരിത്വാ അത്തനോ വസേ കാതും പടിബലാ തരുണനാടകിത്ഥീ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ദേവ, കിം നു ചിന്തേസീ’’തി ആഹ, രാജാ തം കാരണം ആചിക്ഖി. ‘‘ഹോതു, ദേവ, അഹം തം പലോഭേത്വാ കാമരസം ജാനാപേസ്സാമീ’’തി. ‘‘സചേ മേ പുത്തം അനിത്ഥിഗന്ധകുമാരം പലോഭേതും സക്കിസ്സസി, സോ രാജാ ഭവിസ്സതി, ത്വം അഗ്ഗമഹേസീ’’തി. സാ ‘‘മമേസോ ഭാരോ, തുമ്ഹേ മാ ചിന്തയിത്ഥാ’’തി വത്വാ ആരക്ഖമനുസ്സേ ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ – ‘‘അഹം പച്ചൂസസമയേ ആഗന്ത്വാ അയ്യപുത്തസ്സ സയനട്ഠാനേ ബഹിഝാനാഗാരേ ഠത്വാ ഗായിസ്സാമി. സചേ സോ കുജ്ഝതി, മയ്ഹം കഥേയ്യാഥ, അഹം അപഗച്ഛിസ്സാമി. സചേ സുണാതി, വണ്ണം മേ കഥേയ്യാഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിംസു.

സാപി പച്ചൂസകാലേ തസ്മിം പദേസേ ഠത്വാ തന്തിസ്സരേന ഗീതസ്സരം, ഗീതസ്സരേന തന്തിസ്സരം അനതിക്കമിത്വാ മധുരേന സദ്ദേന ഗായി, കുമാരോ സുണന്തോവ നിപജ്ജി, പുനദിവസേ ച ആസന്നട്ഠാനേ ഠത്വാ ഗായിതും ആണാപേസി, പുനദിവസേ ഝാനാഗാരേ ഠത്വാ ഗായിതും ആണാപേസി, പുനദിവസേ അത്തനോ സമീപേ ഠത്വാതി ഏവം അനുക്കമേനേവ തണ്ഹം ഉപ്പാദേത്വാ ലോകധമ്മം സേവിത്വാ കാമരസം ഞത്വാ ‘‘മാതുഗാമം നാമ അഞ്ഞേസം ന ദസ്സാമീ’’തി അസിം ഗഹേത്വാ അന്തരവീഥിം ഓതരിത്വാ പുരിസേ അനുബന്ധന്തോ വിചരി. അഥ നം രാജാ ഗാഹാപേത്വാ തായ കുമാരികായ സദ്ധിം നഗരാ നീഹരാപേസി. ഉഭോപി അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ അധോഗങ്ഗം ഗന്ത്വാ ഏകസ്മിം പസ്സേ ഗങ്ഗം, ഏകസ്മിം സമുദ്ദം കത്വാ ഉഭിന്നമന്തരേ അസ്സമപദം മാപേത്വാ വാസം കപ്പയിംസു. കുമാരികാ പണ്ണസാലായം നിസീദിത്വാ കന്ദമൂലാദീനി പചതി, ബോധിസത്തോ അരഞ്ഞതോ ഫലാഫലം ആഹരതി.

അഥേകദിവസം തസ്മിം ഫലാഫലത്ഥായ ഗതേ സമുദ്ദദീപകാ ഏകോ താപസോ ഭിക്ഖാചാരത്ഥായ ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ ധൂമം ദിസ്വാ അസ്സമപദേ ഓതരി. അഥ നം സാ ‘‘നിസീദ, യാവ പച്ചതീ’’തി നിസീദാപേത്വാ ഇത്ഥികുത്തേന പലോഭേത്വാ ഝാനാ ചാവേത്വാ ബ്രഹ്മചരിയമസ്സ അന്തരധാപേസി. സോ പക്ഖച്ഛിന്നകാകോ വിയ ഹുത്വാ തം ജഹിതും അസക്കോന്തോ സബ്ബദിവസം തത്ഥേവ ഠത്വാ ബോധിസത്തം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ വേഗേന സമുദ്ദാഭിമുഖോ പലായി. അഥ നം സോ ‘‘പച്ചാമിത്തോ മേ അയം ഭവിസ്സതീ’’തി അസിം ഗഹേത്വാ അനുബന്ധി. താപസോ ആകാസേ ഉപ്പതനാകാരം ദസ്സേത്വാ സമുദ്ദേ പതി. ബോധിസത്തോ ‘‘ഏസ താപസോ ആകാസേനാഗതോ ഭവിസ്സതി, ഝാനസ്സ പരിഹീനത്താ സമുദ്ദേ പതിതോ, മയാ ദാനിസ്സ അവസ്സയേന ഭവിതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ വേലന്തേ ഠത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൩൭. ‘‘അഭിജ്ജമാനേ വാരിസ്മിം, സയം ആഗമ്മ ഇദ്ധിയാ;

മിസ്സീഭാവിത്ഥിയാ ഗന്ത്വാ, സംസീദസി മഹണ്ണവേ.

൩൮. ‘‘ആവട്ടനീ മഹാമായാ, ബ്രഹ്മചരിയവികോപനാ;

സീദന്തി നം വിദിത്വാന, ആരകാ പരിവജ്ജയേ.

൩൯. ‘‘യം ഏതാ ഉപസേവന്തി, ഛന്ദസാ വാ ധനേന വാ;

ജാതവേദോവ സം ഠാനം, ഖിപ്പം അനുദഹന്തി ന’’ന്തി.

തത്ഥ അഭിജ്ജമാനേ വാരിസ്മിന്തി ഇമസ്മിം ഉദകേ അചലമാനേ അകമ്പമാനേ ഉദകം അനാമസിത്വാ സയം ആകാസേനേവ ഇദ്ധിയാ ആഗന്ത്വാ. മിസ്സീഭാവിത്ഥിയാതി ലോകധമ്മവസേന ഇത്ഥിയാ സദ്ധിം മിസ്സീഭാവം. ആവട്ടനീ മഹാമായാതി ഇത്ഥിയോ നാമേതാ കാമാവട്ടേന ആവട്ടനതോ ആവട്ടനീ, അനന്താഹി ഇത്ഥിമായാഹി സമന്നാഗതത്താ മഹാമായാ നാമ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘മായാ ചേതാ മരീചീ ച, സോകോ രോഗോ ചുപദ്ദവോ;

ഖരാ ച ബന്ധനാ ചേതാ, മച്ചുപാസോ ഗുഹാസയോ;

താസു യോ വിസ്സസേ പോസോ, സോ നരേസു നരാധമോ’’തി. (ജാ. ൨.൨൧.൧൧൮);

ബ്രഹ്മചരിയവികോപനാതി സേട്ഠചരിയസ്സ മേഥുനവിരതിബ്രഹ്മചരിയസ്സ വികോപനാ. സീദന്തീതി ഇത്ഥിയോ നാമേതാ ഇസീനം ബ്രഹ്മചരിയവികോപനേന അപായേസു സീദന്തി. സേസം പുരിമനയേനേവ യോജേതബ്ബം.

ഏതം പന ബോധിസത്തസ്സ വചനം സുത്വാ താപസോ സമുദ്ദമജ്ഝേ ഠിതോയേവ നട്ഠജ്ഝാനം പുന ഉപ്പാദേത്വാ ആകാസേന അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ ഗതോ. ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം താപസോ ഏവം ഭാരികോ സമാനോ സിമ്ബലിതൂലം വിയ ആകാസേന ഗതോ, മയാപി ഇമിനാ വിയ ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ ആകാസേന ചരിതും വട്ടതീ’’തി. സോ അസ്സമം ഗന്ത്വാ തം ഇത്ഥിം മനുസ്സപഥം നേത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, ത്വ’’ന്തി ഉയ്യോജേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ മനുഞ്ഞേ ഭൂമിഭാഗേ അസ്സമം മാപേത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ കസിണപരികമ്മം കത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ അനിത്ഥിഗന്ധകുമാരോ അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ചൂളപലോഭനജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൨൬൪] ൪. മഹാപനാദജാതകവണ്ണനാ

പനാദോ നാമ സോ രാജാതി ഇദം സത്ഥാ ഗങ്ഗാതീരേ നിസിന്നോ ഭദ്ദജിത്ഥേരസ്സാനുഭാവം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ സത്ഥാ സാവത്ഥിയം വസ്സം വസിത്വാ ‘‘ഭദ്ദജികുമാരസ്സ സങ്ഗഹം കരിസ്സാമീ’’തി ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ചാരികം ചരമാനോ ഭദ്ദിയനഗരം പത്വാ ജാതിയാവനേ തയോ മാസേ വസി കുമാരസ്സ ഞാണപരിപാകം ആഗമയമാനോ. ഭദ്ദജികുമാരോ മഹായസോ അസീതികോടിവിഭവസ്സ ഭദ്ദിയസേട്ഠിനോ ഏകപുത്തകോ. തസ്സ തിണ്ണം ഉതൂനം അനുച്ഛവികാ തയോ പാസാദാ അഹേസും. ഏകേകസ്മിം ചത്താരോ ചത്താരോ മാസേ വസതി. ഏകസ്മിം വസിത്വാ നാടകപരിവുതോ മഹന്തേന യസേന അഞ്ഞം പാസാദം ഗച്ഛതി. തസ്മിം ഖണേ ‘‘കുമാരസ്സ യസം പസ്സിസ്സാമാ’’തി സകലനഗരം സങ്ഖുഭി, പാസാദന്തരേ ചക്കാതിചക്കാനി മഞ്ചാതിമഞ്ചാനി ബന്ധന്തി.

സത്ഥാ തയോ മാസേ വസിത്വാ ‘‘മയം ഗച്ഛാമാ’’തി നഗരവാസീനം ആരോചേസി. നാഗരാ ‘‘ഭന്തേ, സ്വേ ഗമിസ്സഥാ’’തി സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ ദുതിയദിവസേ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം സജ്ജേത്വാ നഗരമജ്ഝേ മണ്ഡപം കത്വാ അലങ്കരിത്വാ ആസനാനി പഞ്ഞപേത്വാ കാലം ആരോചേസും. സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ നിസീദി, മനുസ്സാ മഹാദാനം അദംസു. സത്ഥാ നിട്ഠിതഭത്തകിച്ചോ മധുരസ്സരേന അനുമോദനം ആരഭി. തസ്മിം ഖണേ ഭദ്ദജികുമാരോപി പാസാദതോ പാസാദം ഗച്ഛതി, തസ്സ സമ്പത്തിദസ്സനത്ഥായ തം ദിവസം ന കോചി അഗമാസി, അത്തനോ മനുസ്സാവ പരിവാരേസും. സോ മനുസ്സേ പുച്ഛി – ‘‘അഞ്ഞസ്മിം കാലേ മയി പാസാദതോ പാസാദം ഗച്ഛന്തേ സകലനഗരം സങ്ഖുഭതി, ചക്കാതിചക്കാനി മഞ്ചാതിമഞ്ചാനി ബന്ധന്തി, അജ്ജ പന ഠപേത്വാ മയ്ഹം മനുസ്സേ അഞ്ഞോ കോചി നത്ഥി, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി. ‘‘സാമി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഇമം ഭദ്ദിയനഗരം ഉപനിസ്സായ തയോ മാസേ വസിത്വാ അജ്ജേവ ഗമിസ്സതി, സോ ഭത്തകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ മഹാജനസ്സ ധമ്മം ദേസേതി, സകലനഗരവാസിനോപി തസ്സ ധമ്മകഥം സുണന്തീ’’തി. സോ ‘‘തേന ഹി ഏഥ, മയമ്പി സുണിസ്സാമാ’’തി സബ്ബാഭരണപടിമണ്ഡിതോവ മഹന്തേന പരിവാരേന ഉപസങ്കമിത്വാ പരിസപരിയന്തേ ഠിതോ ധമ്മം സുണന്തോ ഠിതോവ സബ്ബകിലേസേ ഖേപേത്വാ അഗ്ഗഫലം അരഹത്തം പാപുണി.

സത്ഥാ ഭദ്ദിയസേട്ഠിം ആമന്തേത്വാ ‘‘മഹാസേട്ഠി, പുത്തോ തേ അലങ്കതപടിയത്തോവ ധമ്മകഥം സുണന്തോ അരഹത്തേ പതിട്ഠിതോ, തേനസ്സ അജ്ജേവ പബ്ബജിതും വാ വട്ടതി പരിനിബ്ബായിതും വാ’’തി ആഹ. ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം പുത്തസ്സ പരിനിബ്ബാനേന കിച്ചം നത്ഥി, പബ്ബാജേഥ നം, പബ്ബാജേത്വാ ച പന നം ഗഹേത്വാ സ്വേ അമ്ഹാകം ഗേഹം ഉപസങ്കമഥാ’’തി. ഭഗവാ നിമന്തനം അധിവാസേത്വാ കുലപുത്തം ആദായ വിഹാരം ഗന്ത്വാ പബ്ബാജേത്വാ ഉപസമ്പദം ദാപേസി. തസ്സ മാതാപിതരോ സത്താഹം മഹാസക്കാരം കരിംസു. സത്ഥാ സത്താഹം വസിത്വാ കുലപുത്തമാദായ ചാരികം ചരന്തോ കോടിഗാമം പാപുണി. കോടിഗാമവാസിനോ മനുസ്സാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം അദംസു. സത്ഥാ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ അനുമോദനം ആരഭി. കുലപുത്തോ അനുമോദനകരണകാലേ ബഹിഗാമം ഗന്ത്വാ ‘‘സത്ഥു ആഗതകാലേയേവ ഉട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ഗങ്ഗാതിത്ഥസമീപേ ഏകസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ നിസീദി. മഹല്ലകത്ഥേരേസു ആഗച്ഛന്തേസുപി അനുട്ഠഹിത്വാ സത്ഥു ആഗതകാലേയേവ ഉട്ഠഹി. പുഥുജ്ജനാ ഭിക്ഖൂ ‘‘അയം പുരേ വിയ പബ്ബജിത്വാ മഹാഥേരേ ആഗച്ഛന്തേപി ദിസ്വാ ന ഉട്ഠഹതീ’’തി കുജ്ഝിംസു.

കോടിഗാമവാസിനോ മനുസ്സാ നാവാസങ്ഘാതേ ബന്ധിംസു. സത്ഥാ നാവാസങ്ഘാതേ ഠത്വാ ‘‘കഹം, ഭദ്ദജീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഏസ, ഭന്തേ, ഇധേവാ’’തി. ‘‘ഏഹി, ഭദ്ദജി, അമ്ഹേഹി സദ്ധിം ഏകനാവം അഭിരുഹാ’’തി. ഥേരോപി ഉപ്പതിത്വാ ഏകനാവായ അട്ഠാസി. അഥ നം ഗങ്ഗായ മജ്ഝം ഗതകാലേ സത്ഥാ ആഹ – ‘‘ഭദ്ദജി, തയാ മഹാപനാദരാജകാലേ അജ്ഝാവുത്ഥപാസാദോ കഹ’’ന്തി. ഇമസ്മിം ഠാനേ നിമുഗ്ഗോ, ഭന്തേതി. പുഥുജ്ജനാ ഭിക്ഖൂ ‘‘ഭദ്ദജിത്ഥേരോ അഞ്ഞം ബ്യാകരോതീ’’തി ആഹംസു. സത്ഥാ ‘‘തേന ഹി, ഭദ്ദജി, സബ്രഹ്മചാരീനം കങ്ഖം ഛിന്ദാ’’തി ആഹ. തസ്മിം ഖണേ ഥേരോ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഇദ്ധിബലേന ഗന്ത്വാ പാസാദഥൂപികം പാദങ്ഗുലിയാ ഗഹേത്വാ പഞ്ചവീസതിയോജനം പാസാദം ഗഹേത്വാ ആകാസേ ഉപ്പതി. ഉപ്പതിതോ ച പന ഹേട്ഠാപാസാദേ ഠിതാനം പാസാദം ഭിന്ദിത്വാ പഞ്ഞായി. സോ ഏകയോജനം ദ്വിയോജനം തിയോജനന്തി യാവ വീസതിയോജനാ ഉദകതോ പാസാദം ഉക്ഖിപി. അഥസ്സ പുരിമഭവേ ഞാതകാ പാസാദലോഭേന മച്ഛകച്ഛപനാഗമണ്ഡൂകാ ഹുത്വാ തസ്മിംയേവ പാസാദേ നിബ്ബത്താ പാസാദേ ഉട്ഠഹന്തേ പരിവത്തിത്വാ പരിവത്തിത്വാ ഉദകേയേവ പതിംസു. സത്ഥാ തേ പതന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഞാതകാ തേ, ഭദ്ദജി, കിലമന്തീ’’തി ആഹ. ഥേരോ സത്ഥു വചനം സുത്വാ പാസാദം വിസ്സജ്ജേസി, പാസാദോ യഥാഠാനേയേവ പതിട്ഠഹി, സത്ഥാ പാരഗങ്ഗം ഗതോ. അഥസ്സ ഗങ്ഗാതീരേയേവ ആസനം പഞ്ഞാപയിംസു, സോ പഞ്ഞത്തേ വരബുദ്ധാസനേ തരുണസൂരിയോ വിയ രസ്മിയോ മുഞ്ചന്തോ നിസീദി. അഥ നം ഭിക്ഖൂ ‘‘കസ്മിം കാലേ, ഭന്തേ, അയം പാസാദോ ഭദ്ദജിത്ഥേരേന അജ്ഝാവുത്ഥോ’’തി പുച്ഛിംസു. സത്ഥാ ‘‘മഹാപനാദരാജകാലേ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ വിദേഹരട്ഠേ മിഥിലായം സുരുചി നാമ രാജാ അഹോസി, പുത്തോപി തസ്സ സുരുചിയേവ, തസ്സ പന പുത്തോ മഹാപനാദോ നാമ അഹോസി, തേ ഇമം പാസാദം പടിലഭിംസു. പടിലാഭത്ഥായ പനസ്സ ഇദം പുബ്ബകമ്മം – ദ്വേ പിതാപുത്താ നളേഹി ച ഉദുമ്ബരദാരൂഹി ച പച്ചേകബുദ്ധസ്സ വസനപണ്ണസാലം കരിംസു. ഇമസ്മിം ജാതകേ സബ്ബം അതീതവത്ഥു പകിണ്ണകനിപാതേ സുരുചിജാതകേ (ജാ. ൧.൧൪.൧൦൨ ആദയോ) ആവിഭവിസ്സതി.

സത്ഥാ ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൪൦. ‘‘പനാദോ നാമ സോ രാജാ, യസ്സ യൂപോ സുവണ്ണയോ;

തിരിയം സോളസുബ്ബേധോ, ഉദ്ധമാഹു സഹസ്സധാ.

൪൧. ‘‘സഹസ്സകണ്ഡോ സതഗേണ്ഡു, ധജാലു ഹരിതാമയോ;

അനച്ചും തത്ഥ ഗന്ധബ്ബാ, ഛ സഹസ്സാനി സത്തധാ.

൪൨. ‘‘ഏവമേതം തദാ ആസി, യഥാ ഭാസസി ഭദ്ദജി;

സക്കോ അഹം തദാ ആസിം, വേയ്യാവച്ചകരോ തവാ’’തി.

തത്ഥ യൂപോതി പാസാദോ. തിരിയം സോളസുബ്ബേധോതി വിത്ഥാരതോ സോളസകണ്ഡപാതവിത്ഥാരോ അഹോസി. ഉദ്ധമാഹു സഹസ്സധാതി ഉബ്ബേധേന സഹസ്സകണ്ഡഗമനമത്തം ഉച്ചോ അഹു, സഹസ്സകണ്ഡഗമനഗണനായ പഞ്ചവീസതിയോജനപ്പമാണം ഹോതി. വിത്ഥാരോ പനസ്സ അട്ഠയോജനമത്തോ.

സഹസ്സകണ്ഡോ സതഗേണ്ഡൂതി സോ പനേസ സഹസ്സകണ്ഡുബ്ബേധോ പാസാദോ സതഭൂമികോ അഹോസി. ധജാലൂതി ധജസമ്പന്നോ. ഹരിതാമയോതി ഹരിതമണിപരിക്ഖിത്തോ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘സമാലുഹരിതാമയോ’’തി പാഠോ, ഹരിതമണിമയേഹി ദ്വാരകവാടവാതപാനേഹി സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. സമാലൂതി കിര ദ്വാരകവാടവാതപാനാനം നാമം. ഗന്ധബ്ബാതി നടാ, ഛ സഹസ്സാനി സത്തധാതി ഛ ഗന്ധബ്ബസഹസ്സാനി സത്തധാ ഹുത്വാ തസ്സ പാസാദസ്സ സത്തസു ഠാനേസു രഞ്ഞോ രതിജനനത്ഥായ നച്ചിംസൂതി അത്ഥോ. തേ ഏവം നച്ചന്താപി രാജാനം ഹാസേതും നാസക്ഖിംസു, അഥ സക്കോ ദേവരാജാ ദേവനടം പേസേത്വാ സമജ്ജം കാരേസി, തദാ മഹാപനാദോ ഹസി.

യഥാ ഭാസസി, ഭദ്ദജീതി ഭദ്ദജിത്ഥേരേന ഹി ‘‘ഭദ്ദജി, തയാ മഹാപനാദരാജകാലേ അജ്ഝാവുത്ഥപാസാദോ കഹ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ നിമുഗ്ഗോ, ഭന്തേ’’തി വദന്തേന തസ്മിം കാലേ അത്തനോ അത്ഥായ തസ്സ പാസാദസ്സ നിബ്ബത്തഭാവോ ച മഹാപനാദരാജഭാവോ ച ഭാസിതോ ഹോതി. തം ഗഹേത്വാ സത്ഥാ ‘‘യഥാ ത്വം, ഭദ്ദജി, ഭാസസി, തദാ ഏതം തഥേവ അഹോസി, അഹം തദാ തവ കായവേയ്യാവച്ചകരോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ അഹോസി’’ന്തി ആഹ. തസ്മിം ഖണേ പുഥുജ്ജനഭിക്ഖൂ നിക്കങ്ഖാ അഹേസും.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മഹാപനാദോ രാജാ ഭദ്ദജി അഹോസി, സക്കോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മഹാപനാദജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൨൬൫] ൫. ഖുരപ്പജാതകവണ്ണനാ

ദിസ്വാ ഖുരപ്പേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഓസ്സട്ഠവീരിയം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തഞ്ഹി സത്ഥാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, ഓസ്സട്ഠവീരിയോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖു, കസ്മാ ഏവം ത്വം നിയ്യാനികസാസനേ പബ്ബജിത്വാ വീരിയം ഓസ്സജി, പോരാണകപണ്ഡിതാ അനിയ്യാനികട്ഠാനേപി വീരിയം കരിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഏകസ്മിം അടവിആരക്ഖകകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ പഞ്ചപുരിസസതപരിവാരോ അടവിആരക്ഖകേസു സബ്ബജേട്ഠകോ ഹുത്വാ അടവിമുഖേ ഏകസ്മിം ഗാമേ വാസം കപ്പേസി. സോ ഭതിം ഗഹേത്വാ മനുസ്സേ അടവിം അതിക്കാമേതി. അഥേകസ്മിം ദിവസേ ബാരാണസേയ്യകോ സത്ഥവാഹപുത്തോ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി തം ഗാമം പത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സമ്മ, സഹസ്സം ഗഹേത്വാ മം അടവിം അതിക്കാമേഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധൂ’’തി തസ്സ ഹത്ഥതോ സഹസ്സം ഗണ്ഹി, ഭതിം ഗണ്ഹന്തോയേവ തസ്സ ജീവിതം പരിച്ചജി. സോ തം ആദായ അടവിം പാവിസി, അടവിമജ്ഝേ പഞ്ചസതാ ചോരാ ഉട്ഠഹിംസു, ചോരേ ദിസ്വാവ സേസപുരിസാ ഉരേന നിപജ്ജിംസു, ആരക്ഖകജേട്ഠകോ ഏകോവ നദന്തോ വഗ്ഗന്തോ പഹരിത്വാ പഞ്ചസതേപി ചോരേ പലാപേത്വാ സത്ഥവാഹപുത്തം സോത്ഥിനാ കന്താരം താരേസി.

സത്ഥവാഹപുത്തോ പരകന്താരേ സത്ഥം നിവേസേത്വാ ആരക്ഖകജേട്ഠകം നാനഗ്ഗരസഭോജനം ഭോജേത്വാ സയമ്പി ഭുത്തപാതരാസോ സുഖനിസിന്നോ തേന സദ്ധിം സല്ലപന്തോ ‘‘സമ്മ, തഥാദാരുണാനം ചോരാനം ആവുധാനി ഗഹേത്വാ അവത്ഥരണകാലേ കേന നു ഖോ തേ കാരണേന ചിത്തുത്രാസമത്തമ്പി ന ഉപ്പന്ന’’ന്തി പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൪൩. ‘‘ദിസ്വാ ഖുരപ്പേ ധനുവേഗനുന്നേ, ഖഗ്ഗേ ഗഹീതേ തിഖിണേ തേലധോതേ;

തസ്മിം ഭയസ്മിം മരണേ വിയൂള്ഹേ, കസ്മാ നു തേ നാഹു ഛമ്ഭിതത്ത’’ന്തി.

തത്ഥ ധനുവേഗനുന്നേതി ധനുവേഗേന വിസ്സട്ഠേ. ഖഗ്ഗേ ഗഹീതേതി ഥരുദണ്ഡേഹി സുഗഹിതേ ഖഗ്ഗേ. മരണേ വിയൂള്ഹേതി മരണേ പച്ചുപട്ഠിതേ. കസ്മാ നു തേ നാഹൂതി കേന നു ഖോ കാരണേന നാഹോസി. ഛമ്ഭിതത്തന്തി സരീരചലനം.

തം സുത്വാ ആരക്ഖകജേട്ഠകോ ഇതരാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൪൪. ‘‘ദിസ്വാ ഖുരപ്പേ ധനുവേഗനുന്നേ, ഖഗ്ഗേ ഗഹീതേ തിഖിണേ തേലധോതേ;

തസ്മിം ഭയസ്മിം മരണേ വിയൂള്ഹേ, വേദം അലത്ഥം വിപുലം ഉളാരം.

൪൫. ‘‘സോ വേദജാതോ അജ്ഝഭവിം അമിത്തേ, പുബ്ബേവ മേ ജീവിതമാസി ചത്തം;

ന ഹി ജീവിതേ ആലയം കുബ്ബമാനോ, സൂരോ കയിരാ സൂരകിച്ചം കദാചീ’’തി.

തത്ഥ വേദം അലത്ഥന്തി തുട്ഠിഞ്ചേവ സോമനസ്സഞ്ച പടിലഭിം. വിപുലന്തി ബഹും. ഉളാരന്തി ഉത്തമം. അജ്ഝഭവിന്തി ജീവിതം പരിച്ചജിത്വാ അഭിഭവിം. പുബ്ബേവ മേ ജീവിതമാസി ചത്തന്തി മയാ പുബ്ബേവ തവ ഹത്ഥതോ ഭതിം ഗണ്ഹന്തേനേവ ജീവിതം ചത്തമാസി. ന ഹി ജീവിതേ ആലയം കുബ്ബമാനോതി ജീവിതസ്മിഞ്ഹി നികന്തിം കുരുമാനോ പുരിസകിച്ചം കദാചിപി ന കരോതി.

ഏവം സോ സരവസ്സേ വസ്സന്തേ ജീവിതനികന്തിയാ വിസ്സട്ഠത്താ അത്തനാ സൂരകിച്ചസ്സ കതഭാവം ഞാപേത്വാ സത്ഥവാഹപുത്തം ഉയ്യോജേത്വാ സകഗാമമേവ പച്ചാഗന്ത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഓസ്സട്ഠവീരിയോ ഭിക്ഖു അരഹത്തേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ ആരക്ഖകജേട്ഠകോ അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഖുരപ്പജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൨൬൬] ൬. വാതഗ്ഗസിന്ധവജാതകവണ്ണനാ

യേനാസി കിസിയാ പണ്ഡൂതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരം കുടുമ്ബികം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയം കിരേകാ അഭിരൂപാ ഇത്ഥീ ഏകം അഭിരൂപം കുടുമ്ബികം ദിസ്വാ പടിബദ്ധചിത്താ അഹോസി, സകലസരീരം ഝായമാനോ വിയസ്സാ അബ്ഭന്തരേ കിലേസഗ്ഗി ഉപ്പജ്ജി. സാ നേവ കായസ്സാദം ലഭി, ന ചിത്തസ്സാദം, ഭത്തമ്പിസ്സാ ന രുച്ചി, കേവലം മഞ്ചകഅടനിം ഗഹേത്വാ നിപജ്ജി. അഥ നം ഉപട്ഠായികാ ച സഹായികാ ച പുച്ഛിംസു – ‘‘കിം നു ഖോ ത്വം കമ്പമാനചിത്താ അടനിം ഗഹേത്വാ നിപന്നാ, കിം തേ അഫാസുക’’ന്തി. സാ ഏകം ദ്വേ വാരേ അകഥേത്വാ പുനപ്പുനം വുച്ചമാനാ തമത്ഥം ആരോചേസി. അഥ നം താ സമസ്സാസേത്വാ ‘‘ത്വം മാ ചിന്തയി, മയം തം ആനേസ്സാമാ’’തി വത്വാ ഗന്ത്വാ കുടുമ്ബികേന സദ്ധിം മന്തേസും, സോ പടിക്ഖിപിത്വാ പുനപ്പുനം വുച്ചമാനോ അധിവാസേസി. താ ‘‘അസുകദിവസേ അസുകവേലായം ആഗച്ഛാ’’തി പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ഗന്ത്വാ തസ്സാ ആരോചേസും. സാ അത്തനോ സയനഗബ്ഭം സജ്ജേത്വാ അത്താനം അലങ്കരിത്വാ സയനപിട്ഠേ നിസിന്നാ തസ്മിം ആഗന്ത്വാ സയനേകദേസേ നിസിന്നേ ചിന്തേസി – ‘‘സചാഹം ഇമസ്സ ഗരുകം അകത്വാ ഇദാനേവ ഓകാസം കരിസ്സാമി, ഇസ്സരിയം മേ പരിഹായിസ്സതി, ആഗതദിവസേയേവ ഓകാസകരണം നാമ അകാരണം, അജ്ജ ന മങ്കും കത്വാ അഞ്ഞസ്മിം ദിവസേ ഓകാസം കരിസ്സാമീ’’തി. അഥ നം ഹത്ഥഗഹണാദിവസേന കേളിം കാതും ആരദ്ധം ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ ‘‘അപേഹി അപേഹി, ന മേ തയാ അത്ഥോ’’തി നിബ്ഭച്ഛേസി. സോ ഓസക്കിത്വാ ലജ്ജിതോ ഉട്ഠായ അത്തനോ ഗേഹമേവ ഗതോ.

ഇതരാ ഇത്ഥിയോ തായ തഥാ കതഭാവം ഞത്വാ കുടുമ്ബികേ നിക്ഖന്തേ തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹംസു – ‘‘ത്വം ഏതസ്മിം പടിബദ്ധചിത്താ ആഹാരം പടിക്ഖിപിത്വാ നിപജ്ജി, അഥ നം മയം പുനപ്പുനം യാചിത്വാ ആനയിമ്ഹ, തസ്സ കസ്മാ ഓകാസം ന അകാസീ’’തി. സാ തമത്ഥം ആരോചേസി. ഇതരാ ‘‘തേന ഹി പഞ്ഞായിസ്സസീ’’തി വത്വാ പക്കമിംസു. കുടുമ്ബികോ പുന നിവത്തിത്വാപി ന ഓലോകേസി. സാ തം അലഭമാനാ നിരാഹാരാ തത്ഥേവ ജീവിതക്ഖയം പാപുണി. കുടുമ്ബികോ തസ്സാ മതഭാവം ഞത്വാ ബഹും മാലാഗന്ധവിലേപനം ആദായ ജേതവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം പൂജേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ സത്ഥാരാ ച ‘‘കിം നു ഖോ, ഉപാസക, ന പഞ്ഞായസീ’’തി പുച്ഛിതേ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ ‘‘സ്വാഹം, ഭന്തേ, ഏത്തകം കാലം ലജ്ജായ ബുദ്ധുപട്ഠാനം നാഗതോ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘ന, ഉപാസക, ഇദാനേവേസാ കിലേസവസേന തം പക്കോസാപേത്വാ ആഗതകാലേ തം ഓകാസം അകത്വാ ലജ്ജാപേസി, പുബ്ബേപി പന പണ്ഡിതേസു പടിബദ്ധചിത്താ ഹുത്വാ പക്കോസാപേത്വാ ആഗതകാലേ ഓകാസം അകത്വാ കിലമേത്വാവ ഉയ്യോജേസീ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സിന്ധവകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വാതഗ്ഗസിന്ധവോ നാമ ഹുത്വാ തസ്സ മങ്ഗലഅസ്സോ അഹോസി. അസ്സഗോപകാ തം നേത്വാ ഗങ്ഗായം ന്ഹാപേന്തി. അഥ നം ഭദ്ദലീ നാമ ഗദ്രഭീ ദിസ്വാ പടിബദ്ധചിത്താ ഹുത്വാ കിലേസവസേന കമ്പമാനാ നേവ തിണം ഖാദി, ന ഉദകം പിവി, പരിസുസ്സിത്വാ കിസാ അട്ഠിചമ്മമത്താ അഹോസി. അഥ നം പുത്തോ ഗദ്രഭപോതകോ മാതരം പരിസുസ്സമാനം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ത്വം, അമ്മ, നേവ തിണം ഖാദസി, ന ഉദകം പിവസി, പരിസുസ്സിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ കമ്പമാനാ നിപജ്ജസി, കിം തേ അഫാസുക’’ന്തി പുച്ഛി. സാ അകഥേത്വാ പുനപ്പുനം വുച്ചമാനാ തമത്ഥം കഥേസി. അഥ നം പുത്തോ സമസ്സാസേത്വാ ‘‘അമ്മ, മാ ചിന്തയി, അഹം തം ആനേസ്സാമീ’’തി വത്വാ വാതഗ്ഗസിന്ധവസ്സ ന്ഹായിതും ആഗതകാലേ തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘താത, മയ്ഹം മാതാ തുമ്ഹേസു പടിബദ്ധചിത്താ നിരാഹാരാ സുസ്സിത്വാ മരിസ്സതി, ജീവിതദാനമസ്സാ ദേഥാ’’തി ആഹ. ‘‘സാധു, താത, ദസ്സാമി, അസ്സഗോപകാ മം ന്ഹാപേത്വാ ഥോകം ഗങ്ഗാതീരേ വിചരണത്ഥായ വിസ്സജ്ജേന്തി, ത്വം മാതരം ഗഹേത്വാ തം പദേസം ഏഹീ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ മാതരം ആനേത്വാ തസ്മിം പദേസേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഏകമന്തം പടിച്ഛന്നോ അട്ഠാസി.

അസ്സഗോപകാപി വാതഗ്ഗസിന്ധവം തസ്മിം ഠാനേ വിസ്സജ്ജേസും. സോ തം ഗദ്രഭിം ഓലോകേത്വാ ഉപസങ്കമി. അഥ സാ ഗദ്രഭീ തസ്മിം ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനോ സരീരം ഉപസിങ്ഘമാനേ ‘‘സചാഹം ഗരും അകത്വാ ആഗതക്ഖണേയേവസ്സ ഓകാസം കരിസ്സാമി, ഏവം മേ യസോ ച ഇസ്സരിയഞ്ച പരിഹായിസ്സതി, അനിച്ഛമാനാ വിയ ഭവിതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ സിന്ധവസ്സ ഹേട്ഠാഹനുകേ പാദേന പഹരിത്വാ പലായി, ദന്തമൂലമസ്സ ഭിജ്ജിത്വാ ഗതകാലോ വിയ അഹോസി. വാതഗ്ഗസിന്ധവോ ‘‘കോ മേ ഏതായ അത്ഥോ’’തി ലജ്ജിതോ തതോവ പലായി. സാ വിപ്പടിസാരിനീ ഹുത്വാ തത്ഥേവ പതിത്വാ സോചമാനാ നിപജ്ജി.

അഥ നം പുത്തോ ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൪൬. ‘‘യേനാസി കിസിയാ പണ്ഡു, യേന ഭത്തം ന രുച്ചതി;

അയം സോ ആഗതോ ഭത്താ, കസ്മാ ദാനി പലായസീ’’തി.

തത്ഥ യേനാതി തസ്മിം പടിബദ്ധചിത്തതായ യേന കാരണഭൂതേന.

പുത്തസ്സ വചനം സുത്വാ ഗദ്രഭീ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൪൭. ‘‘സചേ പനാദികേനേവ, സന്ഥവോ നാമ ജായതി;

യസോ ഹായതി ഇത്ഥീനം, തസ്മാ താത പലായഹ’’ന്തി.

തത്ഥ ആദികേനേവാതിആദിതോവ പഠമമേവ. സന്ഥവോതി മേഥുനധമ്മസംയോഗവസേന മിത്തസന്ഥവോ. യസോ ഹായതി ഇത്ഥീനന്തി, താത, ഇത്ഥീനഞ്ഹി ഗരുകം അകത്വാ ആദിതോവ സന്ഥവം കുരുമാനാനം യസോ ഹായതി, ഇസ്സരിയഗബ്ബിതഭാവോ പരിഹായതീതി. ഏവം സാ ഇത്ഥീനം സഭാവം പുത്തസ്സ കഥേസി.

തതിയഗാഥം പന സത്ഥാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ആഹ –

൪൮. ‘‘യസസ്സിനം കുലേ ജാതം, ആഗതം യാ ന ഇച്ഛതി;

സോചതി ചിരരത്തായ, വാതഗ്ഗമിവ ഭദ്ദലീ’’തി.

തത്ഥ യസസ്സിനന്തി യസസമ്പന്നം. യാ ന ഇച്ഛതീതി യാ ഇത്ഥീ തഥാരൂപം പുരിസം ന ഇച്ഛതി. ചിരരത്തായാതി ചിരരത്തം, ദീഘമദ്ധാനന്തി അത്ഥോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ കുടുമ്ബികോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ ഗദ്രഭീ സാ ഇത്ഥീ അഹോസി, വാതഗ്ഗസിന്ധവോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വാതഗ്ഗസിന്ധവജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൨൬൭] ൭. കക്കടകജാതകവണ്ണനാ

സിങ്ഗീ മിഗോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ഇത്ഥിം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയം കിരേകോ കുടുമ്ബികോ അത്തനോ ഭരിയം ഗഹേത്വാ ഉദ്ധാരസോധനത്ഥായ ജനപദം ഗന്ത്വാ ഉദ്ധാരം സോധേത്വാ ആഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ചോരേഹി ഗഹിതോ. ഭരിയാ പനസ്സ അഭിരൂപാ പാസാദികാ ദസ്സനീയാ, ചോരജേട്ഠകോ തസ്സാ സിനേഹേന കുടുമ്ബികം മാരേതും ആരഭി. സാ പന ഇത്ഥീ സീലവതീ ആചാരസമ്പന്നാ പതിദേവതാ, സാ ചോരജേട്ഠകസ്സ പാദേസു നിപതിത്വാ ‘‘സാമി, സചേ മയി സിനേഹോ അത്ഥി, മാ മയ്ഹം സാമികം മാരേഹി. സചേ മാരേസി, അഹമ്പി വിസം വാ ഖാദിത്വാ നാസവാതം വാ സന്നിരുമ്ഭിത്വാ മരിസ്സാമി, തയാ പന സദ്ധിം ന ഗമിസ്സാമി, മാ മേ അകാരണേന സാമികം മാരേഹീ’’തി യാചിത്വാ തം വിസ്സജ്ജാപേസി. തേ ഉഭോപി സോത്ഥിനാ സാവത്ഥിം പത്വാ ജേതവനപിട്ഠിവിഹാരേന ഗച്ഛന്താ ‘‘വിഹാരം പവിസിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിസ്സാമാ’’തി ഗന്ധകുടിപരിവേണം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. തേ സത്ഥാരാ ‘‘കഹം ഗതത്ഥ, ഉപാസകാ’’തി പുട്ഠാ ‘‘ഉദ്ധാരസോധനത്ഥായാ’’തി ആഹംസു. ‘‘അന്തരാമഗ്ഗേ പന ആരോഗ്യേന ആഗതത്ഥാ’’തി വുത്തേ കുടുമ്ബികോ ആഹ – ‘‘അന്തരാമഗ്ഗേ നോ, ഭന്തേ, ചോരാ ഗണ്ഹിംസു, തത്രേസാ മം മാരിയമാനം ചോരജേട്ഠകം യാചിത്വാ മോചേസി, ഇമം നിസ്സായ മയാ ജീവിതം ലദ്ധ’’ന്തി. സത്ഥാ ‘‘ന, ഉപാസക, ഇദാനേവേതായ ഏവം തുയ്ഹം ജീവിതം ദിന്നം, പുബ്ബേപി പണ്ഡിതാനമ്പി ജീവിതം അദാസിയേവാ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ഹിമവന്തേ മഹാഉദകരഹദോ, തത്ഥ മഹാസുവണ്ണകക്കടകോ അഹോസി. സോ തസ്സ നിവാസഭാവേന ‘‘കുളീരദഹോ’’തി പഞ്ഞായിത്ഥ. കക്കടകോ മഹാ അഹോസി ഖലമണ്ഡലപ്പമാണോ, ഹത്ഥീ ഗഹേത്വാ വധിത്വാ ഖാദതി. ഹത്ഥീ തസ്സ ഭയേന തത്ഥ ഓതരിത്വാ ഗോചരം ഗണ്ഹിതും ന സക്കോന്തി. തദാ ബോധിസത്തോ കുളീരദഹം ഉപനിസ്സായ വസമാനം ഹത്ഥിയൂഥജേട്ഠകം പടിച്ച കരേണുയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. അഥസ്സ മാതാ ‘‘ഗബ്ഭം രക്ഖിസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞം പബ്ബതപ്പദേസം ഗന്ത്വാ ഗബ്ഭം രക്ഖിത്വാ പുത്തം വിജായി. സോ അനുക്കമേന വിഞ്ഞുതം പത്തോ മഹാസരീരോ ഥാമസമ്പന്നോ സോഭഗ്ഗപ്പത്തോ അഞ്ജനപബ്ബതോ വിയ അഹോസി. സോ ഏകായ കരേണുയാ സദ്ധിം സംവാസം കപ്പേത്വാ ‘‘കക്കടകം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി അത്തനോ ഭരിയഞ്ച മാതരഞ്ച ആദായ തം ഹത്ഥിയൂഥം ഉപസങ്കമിത്വാ പിതരം പസ്സിത്വാ ‘‘താത, അഹം കക്കടകം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ആഹ. അഥ നം പിതാ ‘‘ന സക്ഖിസ്സസി, താതാ’’തി വാരേത്വാ പുനപ്പുനം വദന്തം ‘‘ത്വഞ്ഞേവ ജാനിസ്സസീ’’തി ആഹ.

സോ കുളീരദഹം ഉപനിസ്സായ വസന്തേ സബ്ബവാരണേ സന്നിപാതേത്വാ സബ്ബേഹി സദ്ധിം ദഹസമീപം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം സോ കക്കടകോ ഓതരണകാലേ ഗണ്ഹാതി, ഉദാഹു ഗോചരം ഗണ്ഹനകാലേ, ഉദാഹു ഉത്തരണകാലേ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഉത്തരണകാലേ’’തി സുത്വാ ‘‘തേന ഹി തുമ്ഹേ കുളീരദഹം ഓതരിത്വാ യാവദത്ഥം ഗോചരം ഗഹേത്വാ പഠമം ഉത്തരഥ, അഹം പച്ഛതോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ആഹ. വാരണാ തഥാ കരിംസു. കുളീരോ പച്ഛതോ ഉത്തരന്തം ബോധിസത്തം മഹാസണ്ഡാസേന കമ്മാരോ ലോഹസലാകം വിയ അളദ്വയേന പാദേ ദള്ഹം ഗണ്ഹി, കരേണുകാ ബോധിസത്തം അവിജഹിത്വാ സമീപേയേവ അട്ഠാസി. ബോധിസത്തോ ആകഡ്ഢന്തോ കുളീരം ചാലേതും നാസക്ഖി, കുളീരോ പന തം ആകഡ്ഢന്തോ അത്തനോ അഭിമുഖം കരോതി. സോ മരണഭയതജ്ജിതോ ബദ്ധരവം രവി, സബ്ബേ വാരണാ മരണഭയതജ്ജിതാ കോഞ്ചനാദം കത്വാ മുത്തകരീസം ചജമാനാ പലായിംസു, കരേണുകാപിസ്സ സണ്ഠാതും അസക്കോന്തീ പലായിതും ആരഭി.

അഥ നം സോ അത്തനോ ബദ്ധഭാവം സഞ്ഞാപേത്വാ തസ്സാ അപലായനത്ഥം പഠമം ഗാഥമാഹ –

൪൯. തത്ഥ സിങ്ഗീ മിഗോതി സിങ്ഗീ സുവണ്ണവണ്ണോ മിഗോ. ദ്വീഹി അളേഹി സിങ്ഗകിച്ചം സാധേന്തേഹി യുത്തതായ സിങ്ഗീതി അത്ഥോ. മിഗോതി പന സബ്ബപാണസങ്ഗാഹകവസേന ഇധ കുളീരോ വുത്തോ. ആയതചക്ഖുനേത്തോതി ഏത്ഥ ദസ്സനട്ഠേന ചക്ഖു, നയനട്ഠേന നേത്തം, ആയതാനി ചക്ഖുസങ്ഖാതാനി നേത്താനി അസ്സാതി ആയതചക്ഖുനേത്തോ, ദീഘഅക്ഖീതി അത്ഥോ. അട്ഠിമേവസ്സ തചകിച്ചം സാധേതീതി അട്ഠിത്തചോ. തേനാഭിഭൂതോതി തേന മിഗേന അഭിഭൂതോ അജ്ഝോത്ഥതോ നിച്ചലം ഗഹിതോ ഹുത്വാ. കപണം രുദാമീതി കാരുഞ്ഞപ്പത്തോ ഹുത്വാ രുദാമി വിരവാമി. മാ ഹേവ മന്തി മം ഏവരൂപം ബ്യസനപ്പത്തം അത്തനോ പാണസമം പിയസാമികം ത്വം മാ ഹേവ ജഹീതി.

അഥ സാ കരേണുകാ നിവത്തിത്വാ തം അസ്സാസയമാനാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൫൦. ‘‘അയ്യ ന തം ജഹിസ്സാമി, കുഞ്ജരം സട്ഠിഹായനം;

പഥബ്യാ ചാതുരന്തായ, സുപ്പിയോ ഹോസി മേ തുവ’’ന്തി.

തത്ഥ സട്ഠിഹായനന്തി ജാതിയാ സട്ഠിവസ്സകാലസ്മിഞ്ഹി കുഞ്ജരാ ഥാമേന പരിഹായന്തി, സാ അഹം ഏവം ഥാമഹീനം ഇമം ബ്യസനം പത്തം തം ന ജഹിസ്സാമി, മാ ഭായി, ഇമിസ്സാ ഹി ചതൂസു ദിസാസു സമുദ്ദം പത്വാ ഠിതായ ചാതുരന്തായ പഥവിയാ ത്വം മയ്ഹം സുട്ഠു പിയോതി.

അഥ നം സന്ഥമ്ഭേത്വാ ‘‘അയ്യ, ഇദാനി തം കുളീരേന സദ്ധിം ഥോകം കഥാസല്ലാപം ലഭമാനാ വിസ്സജ്ജാപേസ്സാമീ’’തി വത്വാ കുളീരം യാചമാനാ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൫൧. ‘‘യേ കുളീരാ സമുദ്ദസ്മിം, ഗങ്ഗായ യമുനായ ച;

തേസം ത്വം വാരിജോ സേട്ഠോ, മുഞ്ച രോദന്തിയാ പതി’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ – യേ സമുദ്ദേ വാ ഗങ്ഗായ വാ യമുനായ വാ കുളീരാ, സബ്ബേസം വണ്ണസമ്പത്തിയാ ച മഹന്തത്തേന ച ത്വമേവ സേട്ഠോ ഉത്തമോ. തേന തം യാചാമി, മയ്ഹം രോദമാനായ സാമികം മുഞ്ചാതി.

കുളീരോ തസ്സാ കഥയമാനായ ഇത്ഥിസദ്ദേ നിമിത്തം ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢിയമാനസോ ഹുത്വാ വാരണസ്സ പാദതോ അളേ വിനിവേഠേന്തോ ‘‘അയം വിസ്സട്ഠോ ഇദം നാമ കരിസ്സതീ’’തി ന കിഞ്ചി അഞ്ഞാസി. അഥ നം വാരണോ പാദം ഉക്ഖിപിത്വാ പിട്ഠിയം അക്കമി, താവദേവ അട്ഠീനി ഭിജ്ജിംസു. വാരണോ തുട്ഠരവം രവി, സബ്ബേ വാരണാ സന്നിപതിത്വാ കുളീരം നീഹരിത്വാ മഹീതലേ ഠപേത്വാ മദ്ദന്താ ചുണ്ണവിചുണ്ണമകംസു. തസ്സ ദ്വേ അളാ സരീരതോ ഭിജ്ജിത്വാ ഏകമന്തേ പതിംസു. സോ ച കുളീരദഹോ ഗങ്ഗായ ഏകാബദ്ധോ, ഗങ്ഗായ പൂരണകാലേ ഗങ്ഗോദകേന പൂരതി, ഉദകേ മന്ദീഭൂതേ ദഹതോ ഉദകം ഗങ്ഗം ഓതരതി. അഥ ദ്വേപി തേ അളാ ഉപ്ലവിത്വാ ഗങ്ഗായ വുയ്ഹിംസു. തേസു ഏകോ സമുദ്ദം പാവിസി, ഏകം ദസഭാതികരാജാനോ ഉദകേ കീളമാനാ ലഭിത്വാ ആളിങ്ഗം നാമ മുദിങ്ഗം അകംസു. സമുദ്ദം പന പവിട്ഠം അസുരാ ഗഹേത്വാ ആലമ്ബരം നാമ ഭേരിം കാരേസും. തേ അപരഭാഗേ സക്കേന സങ്ഗാമേ പരാജിതാ തം ഛഡ്ഡേത്വാ പലായിംസു, അഥ നം സക്കോ അത്തനോ അത്ഥായ ഗണ്ഹാപേസി. ‘‘ആലമ്ബരമേഘോ വിയ ഥനതീ’’തി തം സന്ധായ വദന്തി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉഭോ ജയമ്പതികാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു. ‘‘തദാ കരേണുകാ അയം ഉപാസികാ അഹോസി, വാരണോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കക്കടകജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൨൬൮] ൮. ആരാമദൂസകജാതകവണ്ണനാ

യോ വേ സബ്ബസമേതാനന്തി ഇദം സത്ഥാ ദക്ഖിണാഗിരിജനപദേ അഞ്ഞതരം ഉയ്യാനപാലപുത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. സത്ഥാ കിര വുത്ഥവസ്സോ ജേതവനാ നിക്ഖമിത്വാ ദക്ഖിണാഗിരിജനപദേ ചാരികം ചരി. അഥേകോ ഉപാസകോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ ഉയ്യാനേ നിസീദാപേത്വാ യാഗുഖജ്ജകേഹി സന്തപ്പേത്വാ ‘‘അയ്യാ, ഉയ്യാനചാരികം ചരിതുകാമാ ഇമിനാ ഉയ്യാനപാലേന സദ്ധിം ചരന്തൂ’’തി വത്വാ ‘‘അയ്യാനം ഫലാഫലാനി ദദേയ്യാസീ’’തി ഉയ്യാനപാലം ആണാപേസി. ഭിക്ഖൂ ചരമാനാ ഏകം ഛിദ്ദട്ഠാനം ദിസ്വാ ‘‘ഇദം ഠാനം ഛിദ്ദം വിരളരുക്ഖം, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി പുച്ഛിംസു. അഥ നേസം ഉയ്യാനപാലോ ആചിക്ഖി – ‘‘ഏകോ കിര ഉയ്യാനപാലപുത്തോ ഉപരോപകേസു ഉദകം ആസിഞ്ചന്തോ ‘മൂലപ്പമാണേന ആസിഞ്ചിസ്സാമീ’തി ഉപ്പാടേത്വാ മൂലപ്പമാണേന ഉദകം ആസിഞ്ചി, തേന തം ഠാനം ഛിദ്ദം ജാത’’ന്തി. ഭിക്ഖൂ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസും. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ പുബ്ബേപി സോ കുമാരകോ ആരാമദൂസകോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം വിസ്സസേനേ നാമ രഞ്ഞേ രജ്ജം കാരേന്തേ ഉസ്സവേ ഘുട്ഠേ ഉയ്യാനപാലോ ‘‘ഉസ്സവം കീളിസ്സാമീ’’തി ഉയ്യാനവാസിനോ മക്കടേ ആഹ – ‘‘ഇദം ഉയ്യാനം തുമ്ഹാകം ബഹൂപകാരം, അഹം സത്താഹം ഉസ്സവം കീളിസ്സാമി, തുമ്ഹേ സത്ത ദിവസേ ഉപരോപകേസു ഉദകം ആസിഞ്ചഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിംസു. സോ തേസം ചമ്മഘടകേ ദത്വാ പക്കാമി. മക്കടാ ഉദകം ആസിഞ്ചന്താ ഉപരോപകേസു ആസിഞ്ചിംസു. അഥ നേ മക്കടജേട്ഠകോ ആഹ – ‘‘ആഗമേഥ താവ, ഉദകം നാമ സബ്ബകാലം ദുല്ലഭം, തം രക്ഖിതബ്ബം, ഉപരോപകേ ഉപ്പാടേത്വാ മൂലപ്പമാണം ഞത്വാ ദീഘമൂലകേസു ബഹും, രസ്സമൂലകേസു അപ്പം ഉദകം സിഞ്ചിതും വട്ടതീ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ ഏകച്ചേ ഉപരോപകേ ഉപ്പാടേത്വാ ഗച്ഛന്തി, ഏകച്ചേ തേ രോപേത്വാ ഉദകം സിഞ്ചന്തി.

തസ്മിം കാലേ ബോധിസത്തോ ബാരാണസിയം ഏകസ്സ കുലസ്സ പുത്തോ അഹോസി, സോ കേനചിദേവ കരണീയേന ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ തേ മക്കടേ തഥാ കരോന്തേ ദിസ്വാ ‘‘കോ തുമ്ഹേ ഏവം കാരേതീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘വാനരജേട്ഠകോ’’തി വുത്തേ ‘‘ജേട്ഠകസ്സ താവ വോ അയം പഞ്ഞാ, തുമ്ഹാകം പന കീദിസീ ഭവിസ്സതീ’’തി തമത്ഥം പകാസേന്തോ ഇമം പഠമം ഗാഥമാഹ –

൫൨. ‘‘യോ വേ സബ്ബസമേതാനം, അഹുവാ സേട്ഠസമ്മതോ;

തസ്സായം ഏദിസീ പഞ്ഞാ, കിമേവ ഇതരാ പജാ’’തി.

തത്ഥ സബ്ബസമേതാനന്തി ഇമേസം സബ്ബേസം സമാനജാതീനം. അഹുവാതി അഹോസി. കിമേവ ഇതരാ പജാതി യാ ഇതരാ ഏതേസു ലാമികാ പജാ, കീദിസാ നു ഖോ തസ്സാ പഞ്ഞാതി.

തസ്സ കഥം സുത്വാ വാനരാ ദുതിയം ഗാഥമാഹംസു –

൫൩. ‘‘ഏവമേവ തുവം ബ്രഹ്മേ, അനഞ്ഞായ വിനിന്ദസി;

കഥം മൂലം അദിസ്വാന, രുക്ഖം ജഞ്ഞാ പതിട്ഠിത’’ന്തി.

തത്ഥ ബ്രഹ്മേതി ആലപനമത്തം. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – ത്വം, ഭോ പുരിസ, കാരണാകാരണം അജാനിത്വാ ഏവമേവ അമ്ഹേ വിനിന്ദസി, രുക്ഖം നാമ ‘‘ഗമ്ഭീരേ പതിട്ഠിതോ വാ ഏസ, ന വാ’’തി മൂലം അനുപ്പാടേത്വാ കഥം ഞാതും സക്കാ, തേന മയം ഉപ്പാടേത്വാ മൂലപ്പമാണേന ഉദകം ആസിഞ്ചാമാതി.