൧. സങ്കപ്പവഗ്ഗോ

[൨൫൧] ൧. സങ്കപ്പരാഗജാതകവണ്ണനാ

സങ്കപ്പരാഗധോതേനാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിനഗരവാസീ കിരേകോ കുലപുത്തോ സാസനേ ഉരം ദത്വാ പബ്ബജിത്വാ ഏകദിവസം സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരന്തോ ഏകം അലങ്കതപടിയത്തം ഇത്ഥിം ദിസ്വാ ഉപ്പന്നകാമരാഗോ അനഭിരതോ വിചരി. തമേനം ആചരിയുപജ്ഝായാദയോ ദിസ്വാ അനഭിരതികാരണം പുച്ഛിത്വാ വിബ്ഭമിതുകാമഭാവമസ്സ ഞത്വാ ‘‘ആവുസോ, സത്ഥാ നാമ കാമരാഗാദികിലേസപീളിതാനം കിലേസേ ഹാരേത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ സോതാപത്തിഫലാദീനി ദേതി, ഏഹി തം സത്ഥു സന്തികം നേസ്സാമാ’’തി ആദായ അഗമംസു. സത്ഥാരാ ച ‘‘കിം നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ഛമാനകഞ്ഞേവ ഭിക്ഖും ഗഹേത്വാ ആഗതത്ഥാ’’തി വുത്തേ തമത്ഥം ആരോചേസും. സത്ഥാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, ഉക്കണ്ഠിതോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘കിംകാരണാ’’തി പുച്ഛി. സോ തമത്ഥം ആരോചേസി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ഇത്ഥിയോ നാമേതാ, ഭിക്ഖു, പുബ്ബേ ഝാനബലേന വിക്ഖമ്ഭിതകിലേസാനം വിസുദ്ധസത്താനമ്പി സംകിലേസം ഉപ്പാദേസും, താദിസം തുച്ഛപുഗ്ഗലം കിംകാരണാ ന സംകിലേസിസ്സന്തി, വിസുദ്ധാപി സത്താ സംകിലിസ്സന്തി, ഉത്തമയസസമങ്ഗിനോപി ആയസക്യം പാപുണന്തി, പഗേവ അപരിസുദ്ധാ. സിനേരുകമ്പനകവാതോ പുരാണപണ്ണകസടം കിം ന കമ്പേസ്സതി, ബോധിതലേ നിസീദിത്വാ അഭിസമ്ബുജ്ഝനകസത്തം അയം കിലേസോ ആലോളേസി, താദിസം കിം ന ആലോളേസ്സതീ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അസീതികോടിവിഭവേ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ബാരാണസിം പച്ചാഗന്ത്വാ കതദാരപരിഗ്ഗഹോ മാതാപിതൂനം അച്ചയേന തേസം മതകിച്ചാനി കത്വാ ഹിരഞ്ഞോലോകനകമ്മം കരോന്തോ ‘‘ഇദം ധനം പഞ്ഞായതി, യേഹി പനേതം സമ്ഭതം, തേ ന പഞ്ഞായന്തീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ സംവേഗപ്പത്തോ അഹോസി, സരീരാ സേദാ മുച്ചിംസു. സോ ഘരാവാസേ ചിരം വസന്തോ മഹാദാനം ദത്വാ കാമേ പഹായ അസ്സുമുഖം ഞാതിസങ്ഘം പരിച്ചജിത്വാ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ രമണീയേ പദേസേ പണ്ണസാലം മാപേത്വാ ഉഞ്ഛാചരിയായ വനമൂലഫലാദീഹി യാപേന്തോ നചിരസ്സേവ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച ഉപ്പാദേത്വാ ഝാനകീളം കീളന്തോ ചിരം വസിത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘മനുസ്സപഥം ഗന്ത്വാ ലോണമ്ബിലം ഉപസേവിസ്സാമി, ഏവം മേ സരീരഞ്ചേവ ഥിരം ഭവിസ്സതി, ജങ്ഘവിഹാരോ ച കതോ ഭവിസ്സതി, യേ ച മാദിസസ്സ സീലസമ്പന്നസ്സ ഭിക്ഖം വാ ദസ്സന്തി, അഭിവാദനാദീനി വാ കരിസ്സന്തി, തേ സഗ്ഗപുരം പൂരേസ്സന്തീ’’തി.

സോ ഹിമവന്താ ഓതരിത്വാ അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ ബാരാണസിം പത്വാ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനവേലായ വസനട്ഠാനം ഓലോകേന്തോ രാജുയ്യാനം ദിസ്വാ ‘‘ഇദം പടിസല്ലാനസാരുപ്പം, ഏത്ഥ വസിസ്സാമേ’’തി ഉയ്യാനം പവിസിത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നോ ഝാനസുഖേന രത്തിം ഖേപേത്വാ പുനദിവസേ കതസരീരപടിജഗ്ഗനോ പുബ്ബണ്ഹസമയേ ജടാജിനവക്കലാനി സണ്ഠപേത്വാ ഭിക്ഖാഭാജനം ആദായ സന്തിന്ദ്രിയോ സന്തമാനസോ ഇരിയാപഥസമ്പന്നോ യുഗമത്തദസ്സനോ ഹുത്വാ സബ്ബാകാരസമ്പന്നായ അത്തനോ രൂപസിരിയാ ലോകസ്സ ലോചനാനി ആകഡ്ഢേന്തോ നഗരം പവിസിത്വാ ഭിക്ഖായ ചരന്തോ രഞ്ഞോ നിവേസനദ്വാരം പാപുണി. രാജാ മഹാതലേ ചങ്കമന്തോ വാതപാനന്തരേന ബോധിസത്തം ദിസ്വാ ഇരിയാപഥസ്മിഞ്ഞേവ പസീദിത്വാ ‘‘സചേ സന്തധമ്മോ നാമ അത്ഥി, ഇമസ്സ തേന അബ്ഭന്തരേ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, തം താപസം ആനേഹീ’’തി ഏകം അമച്ചം ആണാപേസി. സോ ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഭിക്ഖാഭാജനം ഗഹേത്വാ ‘‘രാജാ, ഭന്തേ, തം പക്കോസതീ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ ‘‘മഹാപുഞ്ഞ, അമ്ഹേ രാജാ ന ജാനാതീ’’തി ആഹ. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, യാവാഹം ആഗച്ഛാമി, താവ ഇധേവ ഹോഥാ’’തി ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ ‘‘അമ്ഹാകം കുലൂപകതാപസോ നത്ഥി, ഗച്ഛ, നം ആനേഹീ’’തി സയമ്പി വാതപാനേന ഹത്ഥം പസാരേത്വാ വന്ദന്തോ ‘‘ഇതോ ഏഥ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ അമച്ചസ്സ ഹത്ഥേ ഭിക്ഖാഭാജനം ദത്വാ മഹാതലം അഭിരുഹി.

അഥ നം രാജാ വന്ദിത്വാ രാജപല്ലങ്കേ നിസീദാപേത്വാ അത്തനോ സമ്പാദിതേഹി യാഗുഖജ്ജകഭത്തേഹി പരിവിസിത്വാ കതഭത്തകിച്ചം പഞ്ഹം പുച്ഛി. പഞ്ഹബ്യാകരണേന ഭിയ്യോസോമത്തായ പസീദിത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ കത്ഥവാസികാ, കുതോ ആഗതത്ഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഹിമവന്തവാസികാ മയം, മഹാരാജ, ഹിമവന്തതോ ആഗതാ’’തി വുത്തേ പുന ‘‘കിംകാരണാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘വസ്സാരത്തകാലേ, മഹാരാജ, നിബദ്ധവാസോ നാമ ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, രാജുയ്യാനേ വസഥ, തുമ്ഹേ ച ചതൂഹി പച്ചയേഹി ന കിലമിസ്സഥ, അഹഞ്ച സഗ്ഗസംവത്തനികം പുഞ്ഞം പാപുണിസ്സാമീ’’തി പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ഭുത്തപാതരാസോ ബോധിസത്തേന സദ്ധിം ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ പണ്ണസാലം കാരേത്വാ ചങ്കമം മാപേത്വാ സേസാനിപി രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാദീനി സമ്പാദേത്വാ പബ്ബജിതപരിക്ഖാരേ പടിയാദേത്വാ ‘‘സുഖേന വസഥ, ഭന്തേ’’തി ഉയ്യാനപാലം സമ്പടിച്ഛാപേസി. ബോധിസത്തോ തതോ പട്ഠായ ദ്വാദസ സംവച്ഛരാനി തത്ഥേവ വസി.

അഥേകദിവസം രഞ്ഞോ പച്ചന്തോ കുപിതോ. സോ തസ്സ വൂപസമനത്ഥായ ഗന്തുകാമോ ദേവിം ആമന്തേത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, തയാ നഗരേ ഓഹീയിതും വട്ടതീ’’തി ആഹ. ‘‘കിം നിസ്സായ കഥേഥ, ദേവാ’’തി. ‘‘സീലവന്തം താപസം, ഭദ്ദേ’’തി. ‘‘ദേവ, നാഹം തസ്മിം പമജ്ജിസ്സാമി, അമ്ഹാകം അയ്യസ്സ പടിജഗ്ഗനം മമ ഭാരോ, തുമ്ഹേ നിരാസങ്കാ ഗച്ഛഥാ’’തി. രാജാ നിക്ഖമിത്വാ ഗതോ, ദേവീപി ബോധിസത്തം തഥേവ സക്കച്ചം ഉപട്ഠാതി. ബോധിസത്തോ പന രഞ്ഞോ ഗതകാലേ നിബദ്ധവേലായം ആഗന്ത്വാ അത്തനോ രുചിതായ വേലായ രാജനിവേസനം ഗന്ത്വാ ഭത്തകിച്ചം കരോതി.

അഥേകദിവസം ബോധിസത്തേ അതിചിരായന്തേ ദേവീ സബ്ബം ഖാദനീയഭോജനീയം പടിയാദേത്വാ ന്ഹത്വാ അലങ്കരിത്വാ നീചമഞ്ചകം പഞ്ഞാപേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ആഗമനം ഓലോകയമാനാ മട്ഠസാടകം സിഥിലം കത്വാ നിവാസേത്വാ നിപജ്ജി. ബോധിസത്തോപി വേലം സല്ലക്ഖേത്വാ ഭിക്ഖാഭാജനം ആദായ ആകാസേനാഗന്ത്വാ മഹാവാതപാനദ്വാരം പാപുണി. തസ്സ വക്കലസദ്ദം സുത്വാ സഹസാ ഉട്ഠഹമാനായ ദേവിയാ സരീരാ മട്ഠസാടകോ ഭസ്സിത്ഥ, ബോധിസത്തോ വിസഭാഗാരമ്മണം ദിസ്വാ ഇന്ദ്രിയാനി ഭിന്ദിത്വാ സുഭവസേന ഓലോകേസി. അഥസ്സ ഝാനബലേന സന്നിസിന്നോപി കിലേസോ കരണ്ഡകേ പക്ഖിത്തആസീവിസോ വിയ ഫണം കത്വാ ഉട്ഠഹി, ഖീരരുക്ഖസ്സ വാസിയാ ആകോടിതകാലോ വിയ അഹോസി. കിലേസുപ്പാദനേന സഹേവ ഝാനങ്ഗാനി പരിഹായിംസു, ഇന്ദ്രിയാനി അപരിപുണ്ണാനി അഹേസും, സയം പക്ഖച്ഛിന്നകാകോ വിയ അഹോസി. സോ പുബ്ബേ വിയ നിസീദിത്വാ ഭത്തകിച്ചം കാതും നാസക്ഖി, നിസീദാപിയമാനോപി ന നിസീദി. അഥസ്സ ദേവീ സബ്ബം ഖാദനീയഭോജനീയം ഭിക്ഖാഭാജനേയേവ പക്ഖിപി. യഥാ ച പുബ്ബേ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ സീഹപഞ്ജരേന നിക്ഖമിത്വാ ആകാസേനേവ ഗച്ഛതി, ഏവം തം ദിവസം ഗന്തും നാസക്ഖി. ഭത്തം പന ഗഹേത്വാ മഹാനിസ്സേണിയാ ഓതരിത്വാ ഉയ്യാനം അഗമാസി. ദേവീപി അസ്സ അത്തനി പടിബദ്ധചിത്തതം അഞ്ഞാസി. സോ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ ഭത്തം അഭുഞ്ജിത്വാവ ഹേട്ഠാമഞ്ചകേ നിക്ഖിപിത്വാ ‘‘ദേവിയാ ഏവരൂപാ ഹത്ഥസോഭാ പാദസോഭാ, ഏവരൂപം കടിപരിയോസാനം, ഏവരൂപം ഊരുലക്ഖണ’’ന്തിആദീനി വിപ്പലപന്തോ സത്താഹം നിപജ്ജി, ഭത്തം പൂതികം അഹോസി നീലമക്ഖികാപരിപുണ്ണം.

അഥ രാജാ പച്ചന്തം വൂപസമേത്വാ പച്ചാഗതോ അലങ്കതപടിയത്തം നഗരം പദക്ഖിണം കത്വാ രാജനിവേസനം അഗന്ത്വാവ ‘‘ബോധിസത്തം പസ്സിസ്സാമീ’’തി ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ ഉക്ലാപം അസ്സമപദം ദിസ്വാ ‘‘പക്കന്തോ ഭവിസ്സതീ’’തി പണ്ണസാലായ ദ്വാരം വിവരിത്വാ അന്തോപവിട്ഠോ തം നിപന്നകം ദിസ്വാ ‘‘കേനചി അഫാസുകേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി പൂതിഭത്തം ഛഡ്ഡാപേത്വാ പണ്ണസാലം പടിജഗ്ഗാപേത്വാ ‘‘ഭന്തേ, കിം തേ അഫാസുക’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘വിദ്ധോസ്മി, മഹാരാജാ’’തി. രാജാ ‘‘മമ പച്ചാമിത്തേഹി മയി ഓകാസം അലഭന്തേഹി ‘മമായനട്ഠാനമസ്സ ദുബ്ബലം കരിസ്സാമാ’തി ആഗന്ത്വാ ഏസ വിദ്ധോ ഭവിസ്സതി മഞ്ഞേ’’തി സരീരം പരിവത്തേത്വാ വിദ്ധട്ഠാനം ഓലോകേന്തോ വിദ്ധട്ഠാനം അദിസ്വാ ‘‘കത്ഥ വിദ്ധോസി, ഭന്തേ’’തി പുച്ഛി. ബോധിസത്തോ ‘‘നാഹം, മഹാരാജ, അഞ്ഞേന വിദ്ധോ, അഹം പന അത്തനാവ അത്താനം ഹദയേ വിജ്ഝി’’ന്തി വത്വാ ഉട്ഠായ നിസീദിത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൧. ‘‘സങ്കപ്പരാഗധോതേന, വിതക്കനിസിതേന ച;

നാലങ്കതേന ഭദ്രേന, ഉസുകാരാകതേന ച.

൨. ‘‘ന കണ്ണായതമുത്തേന, നാപി മോരൂപസേവിനാ;

തേനമ്ഹി ഹദയേ വിദ്ധോ, സബ്ബങ്ഗപരിദാഹിനാ.

൩. ‘‘ആവേധഞ്ച ന പസ്സാമി, യതോ രുഹിരമസ്സവേ;

യാവ അയോനിസോ ചിത്തം, സയം മേ ദുക്ഖമാഭത’’ന്തി.

തത്ഥ സങ്കപ്പരാഗധോതേനാതി കാമവിതക്കസമ്പയുത്തരാഗധോതേന. വിതക്കനിസിതേന ചാതി തേനേവ രാഗോദകേന വിതക്കപാസാണേ നിസിതേന. നാലങ്കതേന ഭദ്രേനാതി നേവ അലങ്കതേന ഭദ്രേന, അനലങ്കതേന ബീഭച്ഛേനാതി അത്ഥോ. ഉസുകാരാകതേന ചാതി ഉസുകാരേഹിപി അകതേന. ന കണ്ണായതമുത്തേനാതി യാവ ദക്ഖിണകണ്ണചൂളകം ആകഡ്ഢിത്വാ അമുത്തകേന. നാപി മോരൂപസേവിനാതി മോരപത്തഗിജ്ഝപത്താദീഹി അകതൂപസേവനേന. തേനമ്ഹി ഹദയേ വിദ്ധോതി തേന കിലേസകണ്ഡേനാഹം ഹദയേ വിദ്ധോ അമ്ഹി. സബ്ബങ്ഗപരിദാഹിനാതി സബ്ബാനി അങ്ഗാനി പരിദഹനസമത്ഥേന. മഹാരാജ, തേന ഹി കിലേസകണ്ഡേന ഹദയേ വിദ്ധകാലതോ പട്ഠായ മമ അഗ്ഗി പദിത്താനിവ സബ്ബാനി അങ്ഗാനി ഡയ്ഹന്തീതി ദസ്സേതി.

ആവേധഞ്ച ന പസ്സാമീതി വിദ്ധട്ഠാനേ വണഞ്ച ന പസ്സാമി. യതോ രുഹിരമസ്സവേതി യതോ മേ ആവേധതോ ലോഹിതം പഗ്ഘരേയ്യ, തം ന പസ്സാമീതി അത്ഥോ. യാവ അയോനിസോ ചിത്തന്തി ഏത്ഥ യാവാതി ദള്ഹത്ഥേ നിപാതോ, അതിവിയ ദള്ഹം കത്വാ അയോനിസോ ചിത്തം വഡ്ഢിതന്തി അത്ഥോ. സയം മേ ദുക്ഖമാഭതന്തി അത്തനാവ മയാ അത്തനോ ദുക്ഖം ആനീതന്തി.

ഏവം ബോധിസത്തോ ഇമാഹി തീഹി ഗാഥാഹി രഞ്ഞോ ധമ്മം ദേസേത്വാ രാജാനം പണ്ണസാലതോ ബഹി കത്വാ കസിണപരികമ്മം കത്വാ നട്ഠം ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ പണ്ണസാലായ നിക്ഖമിത്വാ ആകാസേ നിസിന്നോ രാജാനം ഓവദിത്വാ ‘‘മഹാരാജ, അഹം ഹിമവന്തമേവ ഗമിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ‘‘ന സക്കാ, ഭന്തേ, ഗന്തു’’ന്തി വുച്ചമാനോപി ‘‘മഹാരാജ, മയാ ഇധ വസന്തേന ഏവരൂപോ വിപ്പകാരോ പത്തോ, ഇദാനി ന സക്കാ ഇധ വസിതു’’ന്തി രഞ്ഞോ യാചന്തസ്സേവ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ ഹിമവന്തം ഗന്ത്വാ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു അരഹത്തേ പതിട്ഠഹി. കേചി സോതാപന്നാ, കേചി സകദാഗാമിനോ, കേചി അനാഗാമിനോ, കേചി അരഹന്തോ അഹേസും. ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, താപസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സങ്കപ്പരാഗജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൨൫൨] ൨. തിലമുട്ഠിജാതകവണ്ണനാ

അജ്ജാപി മേ തം മനസീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം കോധനം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. അഞ്ഞതരോ കിര, ഭിക്ഖു, കോധനോ അഹോസി ഉപായാസബഹുലോ, അപ്പമ്പി വുത്തോ സമാനോ കുപ്പി അഭിസജ്ജി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാത്വാകാസി. അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, അസുകോ നാമ ഭിക്ഖു കോധനോ ഉപായാസബഹുലോ ഉദ്ധനേ പക്ഖിത്തലോണം വിയ തടതടായന്തോ വിചരതി, ഏവരൂപേ നിക്കോധനേ ബുദ്ധസാസനേ പബ്ബജിതോ സമാനോ കോധമത്തമ്പി നിഗ്ഗണ്ഹിതും ന സക്കോതീ’’തി. സത്ഥാ തേസം കഥം സുത്വാ ഏകം ഭിക്ഖും പേസേത്വാ തം ഭിക്ഖും പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, കോധനോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി അയം കോധനോ അഹോസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ തസ്സ പുത്തോ ബ്രഹ്മദത്തകുമാരോ നാമ അഹോസി. പോരാണകരാജാനോ ച അത്തനോ പുത്തേ ‘‘ഏവം ഏതേ നിഹതമാനദപ്പാ സീതുണ്ഹക്ഖമാ ലോകചാരിത്തഞ്ഞൂ ച ഭവിസ്സന്തീ’’തി അത്തനോ നഗരേ ദിസാപാമോക്ഖആചരിയേ വിജ്ജമാനേപി സിപ്പുഗ്ഗഹണത്ഥായ ദൂരേ തിരോരട്ഠം പേസേന്തി, തസ്മാ സോപി രാജാ സോളസവസ്സുദ്ദേസികം പുത്തം പക്കോസാപേത്വാ ഏകപടലികഉപാഹനാ ച പണ്ണച്ഛത്തഞ്ച കഹാപണസഹസ്സഞ്ച ദത്വാ ‘‘താത, തക്കസിലം ഗന്ത്വാ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹാ’’തി പേസേസി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി മാതാപിതരോ വന്ദിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന തക്കസിലം പത്വാ ആചരിയസ്സ ഗേഹം പുച്ഛിത്വാ ആചരിയേ മാണവകാനം സിപ്പം വാചേത്വാ ഉട്ഠായ ഘരദ്വാരേ ചങ്കമന്തേ ഗേഹം ഗന്ത്വാ യസ്മിം ഠാനേ ഠിതോ ആചരിയം അദ്ദസ, തത്ഥേവ ഉപാഹനാ ഓമുഞ്ചിത്വാ ഛത്തഞ്ച അപനേത്വാ ആചരിയം വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. സോ തസ്സ കിലന്തഭാവം ഞത്വാ ആഗന്തുകസങ്ഗഹം കാരേസി. കുമാരോ ഭുത്തഭോജനോ ഥോകം വിസ്സമിത്വാ ആചരിയം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി, ‘‘കുതോ ആഗതോസി, താതാ’’തി ച വുത്തേ ‘‘ബാരാണസിതോ’’തി ആഹ. ‘‘കസ്സ പുത്തോസീ’’തി? ‘‘ബാരാണസിരഞ്ഞോ’’തി. ‘‘കേനത്ഥേനാഗതോസീ’’തി? ‘‘സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹത്ഥായാ’’തി. ‘‘കിം തേ ആചരിയഭാഗോ ആഭതോ, ഉദാഹു ധമ്മന്തേവാസികോ ഹോതുകാമോസീ’’തി? സോ ‘‘ആചരിയഭാഗോ മേ ആഭതോ’’തി വത്വാ ആചരിയസ്സ പാദമൂലേ സഹസ്സത്ഥവികം ഠപേത്വാ വന്ദി.

ധമ്മന്തേവാസികാ ദിവാ ആചരിയസ്സ കമ്മം കത്വാ രത്തിം സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തി, ആചരിയഭാഗദായകാ ഗേഹേ ജേട്ഠപുത്താ വിയ ഹുത്വാ സിപ്പമേവ ഉഗ്ഗണ്ഹന്തി. തസ്മാ സോപി ആചരിയോ സല്ലഹുകേന സുഭനക്ഖത്തേന കുമാരസ്സ സിപ്പം പട്ഠപേസി. കുമാരോപി സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഏകദിവസം ആചരിയേന സദ്ധിം ന്ഹായിതും അഗമാസി. അഥേകാ മഹല്ലികാ ഇത്ഥീ തിലാനി സേതേ കത്വാ പത്ഥരിത്വാ രക്ഖമാനാ നിസീദി. കുമാരോ സേതതിലേ ദിസ്വാ ഖാദിതുകാമോ ഹുത്വാ ഏകം തിലമുട്ഠിം ഗഹേത്വാ ഖാദി, മഹല്ലികാ ‘‘തണ്ഹാലുകോ ഏസോ’’തി കിഞ്ചി അവത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി. സോ പുനദിവസേപി തായ വേലായ തഥേവ അകാസി, സാപി നം ന കിഞ്ചി ആഹ. ഇതരോ തതിയദിവസേപി തഥേവാകാസി, തദാ മഹല്ലികാ ‘‘ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ അത്തനോ അന്തേവാസികേഹി മം വിലുമ്പാപേതീ’’തി ബാഹാ പഗ്ഗയ്ഹ കന്ദി. ആചരിയോ നിവത്തിത്വാ ‘‘കിം ഏതം, അമ്മാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സാമി, അന്തേവാസികോ തേ മയാ കതാനം സേതതിലാനം അജ്ജേകം മുട്ഠിം ഖാദി, ഹിയ്യോ ഏകം, പരേ ഏകം, നനു ഏവം ഖാദന്തോ മമ സന്തകം സബ്ബം നാസേസ്സതീ’’തി. ‘‘അമ്മ, മാ രോദി, മൂലം തേ ദാപേസ്സാമീ’’തി. ‘‘ന മേ, സാമി, മൂലേനത്ഥോ, യഥാ പനേസ കുമാരോ പുന ഏവം ന കരോതി, തഥാ തം സിക്ഖാപേഹീ’’തി. ആചരിയോ ‘‘തേന ഹി പസ്സ, അമ്മാ’’തി ദ്വീഹി മാണവേഹി തം കുമാരം ദ്വീസു ഹത്ഥേസു ഗാഹാപേത്വാ വേളുപേസികം ഗഹേത്വാ ‘‘പുന ഏവരൂപം മാ അകാസീ’’തി തിക്ഖത്തും പിട്ഠിയം പഹരി. കുമാരോ ആചരിയസ്സ കുജ്ഝിത്വാ രത്താനി അക്ഖീനി കത്വാ പാദപിട്ഠിതോ യാവ കേസമത്ഥകാ ഓലോകേസി. സോപിസ്സ കുജ്ഝിത്വാ ഓലോകിതഭാവം അഞ്ഞാസി. കുമാരോ സിപ്പം നിട്ഠാപേത്വാ ‘‘അനുയോഗം ദത്വാ മാരാപേതബ്ബോ ഏസ മയാ’’തി തേന കതദോസം ഹദയേ ഠപേത്വാ ഗമനകാലേ ആചരിയം വന്ദിത്വാ ‘‘യദാഹം, ആചരിയ, ബാരാണസിരജ്ജം പത്വാ തുമ്ഹാകം സന്തികം പേസേസ്സാമി, തദാ തുമ്ഹേ ആഗച്ഛേയ്യാഥാ’’തി സസിനേഹോ വിയ പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ പക്കാമി.

സോ ബാരാണസിം പത്വാ മാതാപിതരോ വന്ദിത്വാ സിപ്പം ദസ്സേസി. രാജാ ‘‘ജീവമാനേന മേ പുത്തോ ദിട്ഠോ, ജീവമാനോവസ്സ രജ്ജസിരിം പസ്സാമീ’’തി പുത്തം രജ്ജേ പതിട്ഠാപേസി. സോ രജ്ജസിരിം അനുഭവമാനോ ആചരിയേന കതദോസം സരിത്വാ ഉപ്പന്നകോധോ ‘‘മാരാപേസ്സാമി ന’’ന്തി പക്കോസനത്ഥായ ആചരിയസ്സ ദൂതം പാഹേസി. ആചരിയോ ‘‘തരുണകാലേ നം സഞ്ഞാപേതും ന സക്ഖിസ്സാമീ’’തി അഗന്ത്വാ തസ്സ രഞ്ഞോ മജ്ഝിമവയകാലേ ‘‘ഇദാനി നം സഞ്ഞാപേതും സക്ഖിസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ രാജദ്വാരേ ഠത്വാ ‘‘തക്കസിലാചരിയോ ആഗതോ’’തി ആരോചാപേസി. രാജാ തുട്ഠോ ബ്രാഹ്മണം പക്കോസാപേത്വാ തം അത്തനോ സന്തികം ആഗതം ദിസ്വാവ കോധം ഉപ്പാദേത്വാ രത്താനി അക്ഖീനി കത്വാ അമച്ചേ ആമന്തേത്വാ ‘‘ഭോ, അജ്ജാപി മേ ആചരിയേന പഹടട്ഠാനം രുജ്ജതി, ആചരിയോ നലാടേന മച്ചും ആദായ ‘മരിസ്സാമീ’തി ആഗതോ, അജ്ജസ്സ ജീവിതം നത്ഥീ’’തി വത്വാ പുരിമാ ദ്വേ ഗാഥാ അവോച –

൪. ‘‘അജ്ജാപി മേ തം മനസി, യം മം ത്വം തിലമുട്ഠിയാ;

ബാഹായ മം ഗഹേത്വാന, ലട്ഠിയാ അനുതാളയി.

൫. ‘‘നനു ജീവിതേ ന രമസി, യേനാസി ബ്രാഹ്മണാഗതോ;

യം മം ബാഹാ ഗഹേത്വാന, തിക്ഖത്തും അനുതാളയീ’’തി.

തത്ഥ യം മം ബാഹായ മന്തി ദ്വീസു പദേസു ഉപയോഗവചനം അനുതാളനഗഹണാപേക്ഖം. യം മം ത്വം തിലമുട്ഠിയാ കാരണാ അനുതാളയി, അനുതാളേന്തോ ച മം ബാഹായ ഗഹേത്വാ അനുതാളയി, തം അനുതാളനം അജ്ജാപി മേ മനസീതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. നനു ജീവിതേ ന രമസീതി മഞ്ഞേ ത്വം അത്തനോ ജീവിതമ്ഹി നാഭിരമസി. യേനാസി ബ്രാഹ്മണാഗതോതി യസ്മാ ബ്രാഹ്മണ ഇധ മമ സന്തികം ആഗതോസി. യം മം ബാഹാ ഗഹേത്വാനാതി യം മമ ബാഹാ ഗഹേത്വാ, യം മം ബാഹായ ഗഹേത്വാതിപി അത്ഥോ. തിക്ഖത്തും അനുതാളയീതി തയോ വാരേ വേളുലട്ഠിയാ താളേസി, അജ്ജ ദാനി തസ്സ ഫലം വിന്ദാഹീതി നം മരണേന സന്തജ്ജേന്തോ ഏവമാഹ.

തം സുത്വാ ആചരിയോ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൬. ‘‘അരിയോ അനരിയം കുബ്ബന്തം, യോ ദണ്ഡേന നിസേധതി;

സാസനം തം ന തം വേരം, ഇതി നം പണ്ഡിതാ വിദൂ’’തി.

തത്ഥ അരിയോതി സുന്ദരാധിവചനമേതം. സോ പന അരിയോ ചതുബ്ബിധോ ഹോതി ആചാരഅരിയോ ദസ്സനഅരിയോ ലിങ്ഗഅരിയോ പടിവേധഅരിയോതി. തത്ഥ മനുസ്സോ വാ ഹോതു തിരച്ഛാനോ വാ, അരിയാചാരേ ഠിതോ ആചാരഅരിയോ നാമ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘അരിയവത്തസി വക്കങ്ഗ, യോ പിണ്ഡമപചായതി;

ചജാമി തേ തം ഭത്താരം, ഗച്ഛഥൂഭോ യഥാസുഖ’’ന്തി. (ജാ. ൨.൨൧.൧൦൬);

രൂപേന പന ഇരിയാപഥേന ച പാസാദികേന ദസ്സനീയേന സമന്നാഗതോ ദസ്സനഅരിയോ നാമ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘അരിയാവകാസോസി പസന്നനേത്തോ, മഞ്ഞേ ഭവം പബ്ബജിതോ കുലമ്ഹാ;

കഥം നു ചിത്താനി പഹായ ഭോഗേ, പബ്ബജി നിക്ഖമ്മ ഘരാ സപഞ്ഞാ’’തി. (ജാ. ൨.൧൭.൧൪൩);

നിവാസനപാരുപനലിങ്ഗഗ്ഗഹണേന പന സമണസദിസോ ഹുത്വാ വിചരന്തോ ദുസ്സീലോപി ലിങ്ഗഅരിയോ നാമ. യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘ഛദനം കത്വാന സുബ്ബതാനം, പക്ഖന്ദീ കുലദൂസകോ പഗബ്ഭോ;

മായാവീ അസഞ്ഞതോ പലാപോ, പതിരൂപേന ചരം സ മഗ്ഗദൂസീ’’തി.

ബുദ്ധാദയോ പന പടിവേധഅരിയാ നാമ. തേന വുത്തം – ‘‘അരിയാ വുച്ചന്തി ബുദ്ധാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ച ബുദ്ധസാവകാ ചാ’’തി. തേസു ഇധ ആചാരഅരിയോവ അധിപ്പേതോ.

അനരിയന്തി ദുസ്സീലം പാപധമ്മം. കുബ്ബന്തന്തി പാണാതിപാതാദികം പഞ്ചവിധദുസ്സീല്യകമ്മം കരോന്തം, ഏകമേവ വാ ഏതം അത്ഥപദം, അനരിയം ഹീനം ലാമകം പഞ്ചവേരഭയകമ്മം കരോന്തം പുഗ്ഗലം. യോതി ഖത്തിയാദീസു യോ കോചി. ദണ്ഡേനാതി യേന കേനചി പഹരണകേന. നിസേധതീതി ‘‘മാ പുന ഏവരൂപം കരീ’’തി പഹരന്തോ നിവാരേതി. സാസനം തം ന തം വേരന്തി തം, മഹാരാജ, അകത്തബ്ബം കരോന്തേ പുത്തധീതരോ വാ അന്തേവാസികേ വാ ഏവം പഹരിത്വാ നിസേധനം നാമ ഇമസ്മിം ലോകേ സാസനം അനുസിട്ഠി ഓവാദോ, ന വേരം. ഇതി നം പണ്ഡിതാ വിദൂതി ഏവമേതം പണ്ഡിതാ ജാനന്തി. തസ്മാ, മഹാരാജ, ത്വമ്പി ഏവം ജാന, ന ഏവരൂപേ ഠാനേ വേരം കാതും അരഹസി. സചേ ഹി ത്വം, മഹാരാജ, മയാ ഏവം സിക്ഖാപിതോ നാഭവിസ്സ, അഥ ഗച്ഛന്തേ കാലേ പൂവസക്ഖലിആദീനി ചേവ ഫലാഫലാദീനി ച ഹരന്തോ ചോരകമ്മേസു പലുദ്ധോ അനുപുബ്ബേന സന്ധിച്ഛേദനപന്ഥദൂഹനഗാമഘാതകാദീനി കത്വാ ‘‘രാജാപരാധികോ ചോരോ’’തി സഹോഡ്ഢം ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സിതോ ‘‘ഗച്ഛഥസ്സ ദോസാനുരൂപം ദണ്ഡം ഉപനേഥാ’’തി ദണ്ഡഭയം പാപുണിസ്സ, കുതോ തേ ഏവരൂപാ സമ്പത്തി അഭവിസ്സ, നനു മം നിസ്സായ ഇദം ഇസ്സരിയം തയാ ലദ്ധന്തി ഏവം ആചരിയോ രാജാനം സഞ്ഞാപേസി. പരിവാരേത്വാ ഠിതാ അമച്ചാപിസ്സ കഥം സുത്വാ ‘‘സച്ചം, ദേവ, ഇദം ഇസ്സരിയം തുമ്ഹാകം ആചരിയസ്സേവ സന്തക’’ന്തി ആഹംസു.

തസ്മിം ഖണേ രാജാ ആചരിയസ്സ ഗുണം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘സബ്ബിസ്സരിയം തേ, ആചരിയ, ദമ്മി, രജ്ജം പടിച്ഛാ’’തി ആഹ. ആചരിയോ ‘‘ന മേ, മഹാരാജ, രജ്ജേനത്ഥോ’’തി പടിക്ഖിപി. രാജാ തക്കസിലം പേസേത്വാ ആചരിയസ്സ പുത്തദാരം ആഹരാപേത്വാ മഹന്തം ഇസ്സരിയം ദത്വാ തമേവ പുരോഹിതം കത്വാ പിതുട്ഠാനേ ഠപേത്വാ തസ്സോവാദേ ഠിതോ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ സഗ്ഗപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ കോധനോ ഭിക്ഖു അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠഹി, ബഹൂ ജനാ സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമിനോ അഹേസും. ‘‘തദാ രാജാ കോധനോ ഭിക്ഖു അഹോസി, ആചരിയോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

തിലമുട്ഠിജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൨൫൩] ൩. മണികണ്ഠജാതകവണ്ണനാ

മമന്നപാനന്തി ഇദം സത്ഥാ ആളവിം നിസ്സായ അഗ്ഗാളവേ ചേതിയേ വിഹരന്തോ കുടികാരസിക്ഖാപദം (പാരാ. ൩൪൨) ആരബ്ഭ കഥേസി. ആളവകാ ഹി ഭിക്ഖൂ സഞ്ഞാചികായ കുടിയോ കാരയമാനാ യാചനബഹുലാ വിഞ്ഞത്തിബഹുലാ വിഹരിംസു ‘‘പുരിസം ദേഥ, പുരിസത്ഥകരം ദേഥാ’’തിആദീനി വദന്താ. മനുസ്സാ ഉപദ്ദുതാ യാചനായ ഉപദ്ദുതാ വിഞ്ഞത്തിയാ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ഉബ്ബിജ്ജിംസുപി ഉത്തസിംസുപി പലായിംസുപി. അഥായസ്മാ മഹാകസ്സപോ ആളവിം ഉപസങ്കമിത്വാ പിണ്ഡായ പാവിസി, മനുസ്സാ ഥേരമ്പി ദിസ്വാ തഥേവ പടിപജ്ജിംസു. സോ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ‘‘പുബ്ബായം, ആവുസോ, ആളവീ സുലഭപിണ്ഡാ, ഇദാനി കസ്മാ ദുല്ലഭപിണ്ഡാ ജാതാ’’തി പുച്ഛിത്വാ തം കാരണം സുത്വാ ഭഗവതി ആളവിം ആഗന്ത്വാ അഗ്ഗാളവചേതിയേ വിഹരന്തേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. സത്ഥാ ഏതസ്മിം കാരണേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ ആളവകേ ഭിക്ഖൂ പടിപുച്ഛി – ‘‘സച്ചം കിര തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാചികായ കുടിയോ കാരേഥാ’’തി. ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ തേ ഭിക്ഖൂ ഗരഹിത്വാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, യാചനാ നാമേസാ സത്തരതനപരിപുണ്ണേ നാഗഭവനേ വസന്താനം നാഗാനമ്പി അമനാപാ, പഗേവ മനുസ്സാനം, യേസം ഏകം കഹാപണകം ഉപ്പാദേന്താനം പാസാണതോ മംസം ഉപ്പാടനകാലോ വിയ ഹോതീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ മഹാവിഭവേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ ആധാവിത്വാ പരിധാവിത്വാ വിചരണകാലേ അഞ്ഞോപി പുഞ്ഞവാ സത്തോ തസ്സ മാതു കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തി. തേ ഉഭോപി ഭാതരോ വയപ്പത്താ മാതാപിതൂനം കാലകിരിയായ സംവിഗ്ഗഹദയാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഗങ്ഗാതീരേ പണ്ണസാലം മാപേത്വാ വസിംസു. തേസു ജേട്ഠസ്സ ഉപരിഗങ്ഗായ പണ്ണസാലാ അഹോസി, കനിട്ഠസ്സ അധോഗങ്ഗായ. അഥേകദിവസം മണികണ്ഠോ നാമ നാഗരാജാ നാഗഭവനാ നിക്ഖമിത്വാ ഗങ്ഗാതീരേ മാണവകവേസേന വിചരന്തോ കനിട്ഠസ്സ അസ്സമം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി, തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്മോദനീയകഥം കഥേത്വാ വിസ്സാസികാ അഹേസും, വിനാ വത്തിതും നാസക്ഖിംസു. മണികണ്ഠോ അഭിണ്ഹം കനിട്ഠതാപസസ്സ സന്തികം ആഗന്ത്വാ കഥാസല്ലാപേന നിസീദിത്വാ ഗമനകാലേ താപസേ സിനേഹേന അത്തഭാവം വിജഹിത്വാ ഭോഗേഹി താപസം പരിക്ഖിപന്തോ പരിസ്സജിത്വാ ഉപരിമുദ്ധനി മഹന്തം ഫണം ധാരേത്വാ ഥോകം വസിത്വാ തം സിനേഹം വിനോദേത്വാ സരീരം വിനിവേഠേത്വാ താപസം വന്ദിത്വാ സകട്ഠാനമേവ ഗച്ഛതി. താപസോ തസ്സ ഭയേന കിസോ അഹോസി ലൂഖോ ദുബ്ബണ്ണോ ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതോ ധമനിസന്ഥതഗത്തോ.

സോ ഏകദിവസം ഭാതു സന്തികം അഗമാസി. അഥ നം സോ പുച്ഛി – ‘‘കിസ്സ, ത്വം ഭോ, കിസോ ലൂഖോ ദുബ്ബണ്ണോ ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതോ ധമനിസന്ഥതഗത്തോ’’തി. സോ തസ്സ തം പവത്തിം ആരോചേത്വാ ‘‘കിം പന, ത്വം ഭോ, തസ്സ നാഗരാജസ്സ ആഗമനം ഇച്ഛസി, ന ഇച്ഛസീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘ന ഇച്ഛാമീ’’തി വത്വാ ‘‘സോ പന നാഗരാജാ തവ സന്തികം ആഗച്ഛന്തോ കിം പിളന്ധനം പിളന്ധിത്വാ ആഗച്ഛതീ’’തി വുത്തേ ‘‘മണിരതന’’ന്തി ആഹ. തേന ഹി ത്വം തസ്മിം നാഗരാജേ തവ സന്തികം ആഗന്ത്വാ അനിസിന്നേയേവ ‘‘മണിം മേ ദേഹീ’’തി യാച, ഏവം സോ നാഗോ തം ഭോഗേഹി അപരിക്ഖിപിത്വാവ ഗമിസ്സതി. പുനദിവസേ അസ്സമപദദ്വാരേ ഠത്വാ ആഗച്ഛന്തമേവ നം യാചേയ്യാസി, തതിയദിവസേ ഗങ്ഗാതീരേ ഠത്വാ ഉദകാ ഉമ്മുജ്ജന്തമേവ നം യാചേയ്യാസി, ഏവം സോ തവ സന്തികം പുന ന ആഗമിസ്സതീതി.

താപസോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ അത്തനോ പണ്ണസാലം ഗന്ത്വാ പുനദിവസേ നാഗരാജാനം ആഗന്ത്വാ ഠിതമത്തമേവ ‘‘ഏതം അത്തനോ പിളന്ധനമണിം മേ ദേഹീ’’തി യാചി, സോ അനിസീദിത്വാവ പലായി. അഥ നം ദുതിയദിവസേ അസ്സമപദദ്വാരേ ഠത്വാ ആഗച്ഛന്തമേവ ‘‘ഹിയ്യോ മേ മണിരതനം നാദാസി, അജ്ജ ദാനം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി ആഹ. നാഗോ അസ്സമപദം അപവിസിത്വാവ പലായി. തതിയദിവസേ ഉദകതോ ഉമ്മുജ്ജന്തമേവ നം ‘‘അജ്ജ മേ തതിയോ ദിവസോ യാചന്തസ്സ, ദേഹി ദാനി മേ ഏതം മണിരതന’’ന്തി ആഹ. നാഗരാജാ ഉദകേ ഠത്വാവ താപസം പടിക്ഖിപന്തോ ദ്വേ ഗാഥാ ആഹ –

൭. ‘‘മമന്നപാനം വിപുലം ഉളാരം, ഉപ്പജ്ജതീമസ്സ മണിസ്സ ഹേതു;

തം തേ ന ദസ്സം അതിയാചകോസി, ന ചാപി തേ അസ്സമമാഗമിസ്സം.

൮. ‘‘സുസൂ യഥാ സക്ഖരധോതപാണീ, താസേസിമം സേലം യാചമാനോ;

തം തേ ന ദസ്സം അതിയാചകോസി, ന ചാപി തേ അസ്സമമാഗമിസ്സ’’ന്തി.

തത്ഥ മമന്നപാനന്തി മമ യാഗുഭത്താദിദിബ്ബഭോജനം അട്ഠപാനകഭേദഞ്ച ദിബ്ബപാനം. വിപുലന്തി ബഹു. ഉളാരന്തി സേട്ഠം പണീതം. തം തേതി തം മണിം തുയ്ഹം. അതിയാചകോസീതി കാലഞ്ച പമാണഞ്ച അതിക്കമിത്വാ അജ്ജ തീണി ദിവസാനി മയ്ഹം പിയം മനാപം മണിരതനം യാചമാനോ അതിക്കമ്മ യാചകോസി. ന ചാപി തേതി ന കേവലം ന ദസ്സം, അസ്സമമ്പി തേ നാഗമിസ്സം. സുസൂ യഥാതി യഥാ നാമ യുവാ തരുണമനുസ്സോ. സക്ഖരധോതപാണീതി സക്ഖരായ ധോതപാണി, തേലേന പാസാണേ ധോതഅസിഹത്ഥോ. താസേസിമം സേലം യാചമാനോതി ഇമം മണിം യാചന്തോ ത്വം കഞ്ചനഥരുഖഗ്ഗം അബ്ബാഹിത്വാ ‘‘സീസം തേ ഛിന്ദാമീ’’തി വദന്തോ തരുണപുരിസോ വിയ മം താസേസി.

ഏവം വത്വാ സോ നാഗരാജാ ഉദകേ നിമുജ്ജിത്വാ അത്തനോ നാഗഭവനമേവ ഗന്ത്വാ ന പച്ചാഗഞ്ഛി. അഥ സോ താപസോ തസ്സ ദസ്സനീയസ്സ നാഗരാജസ്സ അദസ്സനേന ഭിയ്യോസോമത്തായ കിസോ അഹോസി ലൂഖോ ദുബ്ബണ്ണോ ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതോ ധമനിസന്ഥതഗത്തോ. അഥ ജേട്ഠതാപസോ ‘‘കനിട്ഠസ്സ പവത്തിം ജാനിസ്സാമീ’’തി തസ്സ സന്തികം ആഗന്ത്വാ തം ഭിയ്യോസോമത്തായ പണ്ഡുരോഗിനം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ, ത്വം ഭിയ്യോസോമത്തായ പണ്ഡുരോഗീ ജാതോ’’തി വത്വാ ‘‘തസ്സ ദസ്സനീയസ്സ നാഗരാജസ്സ അദസ്സനേനാ’’തി സുത്വാ ‘‘അയം താപസോ നാഗരാജാനം വിനാ വത്തിതും ന സക്കോതീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൯. ‘‘ന തം യാചേ യസ്സ പിയം ജിഗീസേ, ദേസ്സോ ഹോതി അതിയാചനായ;

നാഗോ മണിം യാചിതോ ബ്രാഹ്മണേന, അദസ്സനംയേവ തദജ്ഝഗമാ’’തി.

തത്ഥ ന തം യാചേതി തം ഭണ്ഡം ന യാചേയ്യ. യസ്സ പിയം ജിഗീസേതി യം ഭണ്ഡം അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പിയന്തി ജാനേയ്യ. ദേസ്സോ ഹോതീതി അപ്പിയോ ഹോതി. അതിയാചനായാതി പമാണം അതിക്കമിത്വാ വരഭണ്ഡം യാചന്തോ തായ അതിയാചനായ. അദസ്സനംയേവ തദജ്ഝഗമാതി തതോ പട്ഠായ അദസ്സനമേവ ഗതോതി.

ഏവം പന തം വത്വാ ‘‘ഇതോ ദാനി പട്ഠായ മാ സോചീ’’തി സമസ്സാസേത്വാ ജേട്ഠഭാതാ അത്തനോ അസ്സമമേവ ഗതോ. അഥാപരഭാഗേ തേ ദ്വേപി ഭാതരോ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായണാ അഹേസും.

സത്ഥാ ‘‘ഏവം, ഭിക്ഖവേ, സത്തരതനപരിപുണ്ണേ നാഗഭവനേ വസന്താനം നാഗാനമ്പി യാചനാ നാമ അമനാപാ, കിമങ്ഗം പന മനുസ്സാന’’ന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കനിട്ഠോ ആനന്ദോ അഹോസി, ജേട്ഠോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മണികണ്ഠജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൨൫൪] ൪. കുണ്ഡകകുച്ഛിസിന്ധവജാതകവണ്ണനാ

ഭുത്വാ തിണപരിഘാസന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സാരിപുത്തത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ സാവത്ഥിയം വസ്സം വസിത്വാ ചാരികം ചരിത്വാ പുന പച്ചാഗതേ മനുസ്സാ ‘‘ആഗന്തുകസക്കാരം കരിസ്സാമാ’’തി ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദദന്തി. വിഹാരേ ഏകം ധമ്മഘോസകഭിക്ഖും ഠപേസും, സോ യേ യേ ആഗന്ത്വാ യത്തകേ ഭിക്ഖൂ ഇച്ഛന്തി, തേസം തേസം ഭിക്ഖൂ വിചാരേത്വാ ദേതി.

അഥേകാ ദുഗ്ഗതമഹല്ലികാ ഇത്ഥീ ഏകമേവ പടിവീസം സജ്ജേത്വാ തേസം തേസം മനുസ്സാനം ഭിക്ഖൂസു വിചാരേത്വാ ദിന്നേസു ഉസ്സൂരേ ധമ്മഘോസകസ്സ സന്തികം ആഗന്ത്വാ ‘‘മയ്ഹം ഏകം ഭിക്ഖും ദേഥാ’’തി ആഹ. സോ ‘‘മയാ സബ്ബേ ഭിക്ഖൂ വിചാരേത്വാ ദിന്നാ, സാരിപുത്തത്ഥേരോ പന വിഹാരേയേവ, ത്വം തസ്സ ഭിക്ഖം ദേഹീ’’തി ആഹ. സാ ‘‘സാധൂ’’തി തുട്ഠചിത്താ ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകേ ഠത്വാ ഥേരസ്സ ആഗതകാലേ വന്ദിത്വാ ഹത്ഥതോ പത്തം ഗഹേത്വാ ഘരം നേത്വാ നിസീദാപേസി. ‘‘ഏകായ കിര മഹല്ലികായ ധമ്മസേനാപതി അത്തനോ ഘരേ നിസീദാപിതോ’’തി ബഹൂനി സദ്ധാനി കുലാനി അസ്സോസും. തേസു രാജാ പസ്സേനദീ കോസലോ തം പവത്തിം സുത്വാ തസ്സാ സാടകേന ചേവ സഹസ്സത്ഥവികായ ച സദ്ധിം ഭത്തഭാജനാനി പഹിണി ‘‘മയ്ഹം അയ്യം പരിവിസമാനാ ഇമം സാടകം നിവാസേത്വാ ഇമേ കഹാപണേ വളഞ്ജേത്വാ ഥേരം പരിവിസതൂ’’തി. യഥാ ച രാജാ, ഏവം അനാഥപിണ്ഡികോ ചൂളഅനാഥപിണ്ഡികോ വിസാഖാ ച മഹാഉപാസികാ പഹിണി. അഞ്ഞാനിപി പന കുലാനി ഏകസതദ്വിസതാദിവസേന അത്തനോ അത്തനോ ബലാനുരൂപേന കഹാപണേ പഹിണിംസു. ഏവം ഏകാഹേനേവ സാ മഹല്ലികാ സതസഹസ്സമത്തം ലഭി. ഥേരോ പന തായ ദിന്നയാഗുമേവ പിവിത്വാ തായ കതഖജ്ജകമേവ പക്കഭത്തമേവ ച പരിഭുഞ്ജിത്വാ അനുമോദനം കത്വാ തം മഹല്ലികം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേത്വാ വിഹാരമേവ അഗമാസി.

ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ ഥേരസ്സ ഗുണകഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, ധമ്മസേനാപതി മഹല്ലികഗഹപതാനിം ദുഗ്ഗതഭാവതോ മോചേസി, പതിട്ഠാ അഹോസി. തായ ദിന്നമാഹാരം അജിഗുച്ഛന്തോ പരിഭുഞ്ജീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തോ ഇദാനേവ ഏതിസ്സാ മഹല്ലികായ അവസ്സയോ ജാതോ, ന ച ഇദാനേവ തായ ദിന്നം ആഹാരം അജിഗുച്ഛന്തോ പരിഭുഞ്ജതി, പുബ്ബേപി പരിഭുഞ്ജിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഉത്തരാപഥേ അസ്സവാണിജകുലേ നിബ്ബത്തി. ഉത്തരാപഥജനപദതോ പഞ്ചസതാ അസ്സവാണിജാ അസ്സേ ബാരാണസിം ആനേത്വാ വിക്കിണന്തി. അഞ്ഞതരോപി അസ്സവാണിജോ പഞ്ചഅസ്സസതാനി ആദായ ബാരാണസിമഗ്ഗം പടിപജ്ജി. അന്തരാമഗ്ഗേ ച ബാരാണസിതോ അവിദൂരേ ഏകോ നിഗമഗാമോ അത്ഥി, തത്ഥ പുബ്ബേ മഹാവിഭവോ സേട്ഠി അഹോസി. തസ്സ മഹന്തം നിവേസനം, തം പന കുലം അനുക്കമേന പരിക്ഖയം ഗതം, ഏകാവ മഹല്ലികാ അവസിട്ഠാ, സാ തസ്മിം നിവേസനേ വസതി. അഥ സോ അസ്സവാണിജോ തം നിഗമഗാമം പത്വാ ‘‘വേതനം ദസ്സാമീ’’തി തസ്സാ നിവേസനേ നിവാസം ഗണ്ഹിത്വാ അസ്സേ ഏകമന്തേ ഠപേസി. തംദിവസമേവസ്സ ഏകിസ്സാ ആജാനീയാവളവായ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം അഹോസി. സോ ദ്വേ തയോ ദിവസേ വസിത്വാ അസ്സേ ബലം ഗാഹാപേത്വാ ‘‘രാജാനം പസ്സിസ്സാമീ’’തി അസ്സേ ആദായ പായാസി. അഥ നം മഹല്ലികാ ‘‘ഗേഹവേതനം ദേഹീ’’തി വത്വാ ‘‘സാധു, അമ്മ, ദേമീ’’തി വുത്തേ ‘‘താത, വേതനം മേ ദദമാനോ ഇമമ്പി അസ്സപോതകം വേതനതോ ഖണ്ഡേത്വാ ദേഹീ’’തി ആഹ. വാണിജോ തഥാ കത്വാ പക്കാമി. സാ തസ്മിം അസ്സപോതകേ പുത്തസിനേഹം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ അവസ്സാവനഝാമകഭത്തവിഘാസതിണാനി ദത്വാ തം പടിജഗ്ഗി.

അഥാപരഭാഗേ ബോധിസത്തോ പഞ്ച അസ്സസതാനി ആദായ ആഗച്ഛന്തോ തസ്മിം ഗേഹേ നിവാസം ഗണ്ഹി. കുണ്ഡകഖാദകസ്സ സിന്ധവപോതകസ്സ ഠിതട്ഠാനതോ ഗന്ധം ഘായിത്വാ ഏകഅസ്സോപി ഗേഹം പവിസിതും നാസക്ഖി. ബോധിസത്തോ മഹല്ലികം പുച്ഛി – ‘‘അമ്മ, കച്ചി ഇമസ്മിം ഗേഹേ അസ്സോ അത്ഥീ’’തി. ‘‘താത, അഞ്ഞോ അസ്സോ നാമ നത്ഥി, അഹം പന പുത്തം കത്വാ ഏകം അസ്സപോതകം പടിജഗ്ഗാമി, സോ ഏത്ഥ അത്ഥീ’’തി. ‘‘കഹം സോ, അമ്മാ’’തി? ‘‘ചരിതും ഗതോ, താതാ’’തി. ‘‘കായ വേലായ ആഗമിസ്സതി, അമ്മാ’’തി? ‘‘സായന്ഹേ, താതാ’’തി. ബോധിസത്തോ തസ്സ ആഗമനം പടിമാനേന്തോ അസ്സേ ബഹി ഠപേത്വാവ നിസീദി. സിന്ധവപോതകോപി വിചരിത്വാ കാലേയേവ ആഗമി. ബോധിസത്തോ കുണ്ഡകകുച്ഛിസിന്ധവപോതകം ദിസ്വാ ലക്ഖണാനി സമാനേത്വാ ‘‘അയം സിന്ധവോ അനഗ്ഘോ, മഹല്ലികായ മൂലം ദത്വാ ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേസി. സിന്ധവപോതകോപി ഗേഹം പവിസിത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനേയേവ ഠിതോ. തസ്മിം ഖണേ തേ അസ്സാ ഗേഹം പവിസിതും സക്ഖിംസു.

ബോധിസത്തോ ദ്വീഹതീഹം വസിത്വാ അസ്സേ സന്തപ്പേത്വാ ഗച്ഛന്തോ ‘‘അമ്മ, ഇമം അസ്സപോതകം മൂലം ഗഹേത്വാ മയ്ഹം ദേഹീ’’തി ആഹ. ‘‘കിം വദേസി, താത, പുത്തം വിക്കിണന്താ നാമ അത്ഥീ’’തി. ‘‘അമ്മ, ത്വം ഏതം കിം ഖാദാപേത്വാ പടിജഗ്ഗസീ’’തി? ‘‘ഓദനകഞ്ജികഞ്ച ഝാമകഭത്തഞ്ച വിഘാസതിണഞ്ച ഖാദാപേത്വാ കുണ്ഡകയാഗുഞ്ച പായേത്വാ പടിജഗ്ഗാമി, താതാ’’തി. ‘‘അമ്മ, അഹം ഏതം ലഭിത്വാ പിണ്ഡരസഭോജനം ഭോജേസ്സാമി, ഠിതട്ഠാനേ ചേലവിതാനം പസാരേത്വാ അത്ഥരണപിട്ഠേ ഠപേസ്സാമീ’’തി. ‘‘താത, ഏവം സന്തേ മമ പുത്തോ ച സുഖം അനുഭവതു, തം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛാ’’തി. അഥ ബോധിസത്തോ തസ്സ ചതുന്നം പാദാനം നങ്ഗുട്ഠസ്സ മുഖസ്സ ച മൂലം ഏകേകം കത്വാ ഛ സഹസ്സത്ഥവികായോ ഠപേത്വാ മഹല്ലികം നവവത്ഥം നിവാസാപേത്വാ സിന്ധവപോതകസ്സ പുരതോ ഠപേസി. സോ അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ മാതരം ഓലോകേത്വാ അസ്സൂനി പവത്തേസി. സാപി തസ്സ പിട്ഠിം പരിമജ്ജിത്വാ ആഹ – ‘‘മയാ പുത്തപോസാവനികം ലദ്ധം, ത്വം, താത, ഗച്ഛാഹീ’’തി, തദാ സോ അഗമാസി.

ബോധിസത്തോ പുനദിവസേ അസ്സപോതകസ്സ പിണ്ഡരസഭോജനം സജ്ജേത്വാ ‘‘വീമംസിസ്സാമി താവ നം, ജാനാതി നു ഖോ അത്തനോ ബലം, ഉദാഹു ന ജാനാതീ’’തി ദോണിയം കുണ്ഡകയാഗും ആകിരാപേത്വാ ദാപേസി. സോ ‘‘നാഹം ഇമം ഭോജനം ഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി തം യാഗും പായിതും ന ഇച്ഛി. ബോധിസത്തോ തസ്സ വീമംസനവസേന പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൦. ‘‘ഭുത്വാ തിണപരിഘാസം, ഭുത്വാ ആചാമകുണ്ഡകം;

ഏതം തേ ഭോജനം ആസി, കസ്മാ ദാനി ന ഭുഞ്ജസീ’’തി.

തത്ഥ ഭുത്വാ തിണപരിഘാസന്തി ത്വം പുബ്ബേ മഹല്ലികായ ദിന്നം തേസം തേസം ഖാദിതാവസേസം വിഘാസതിണസങ്ഖാതം പരിഘാസം ഭുഞ്ജിത്വാ വഡ്ഢിതോ. ഭുത്വാ ആചാമകുണ്ഡകന്തി ഏത്ഥ ആചാമോ വുച്ചതി ഓദനാവസേസം. കുണ്ഡകന്തി കുണ്ഡകമേവ. ഏതഞ്ച ഭുഞ്ജിത്വാ വഡ്ഢിതോസീതി ദീപേതി. ഏതം തേതി ഏതം തവ പുബ്ബേ ഭോജനം ആസി. കസ്മാ ദാനി ന ഭുഞ്ജസീതി മയാപി തേ തമേവ ദിന്നം, ത്വം തം കസ്മാ ഇദാനി ന ഭുഞ്ജസീതി.

തം സുത്വാ സിന്ധവപോതകോ ഇതരാ ദ്വേ ഗാഥാ അവോച –

൧൧. ‘‘യത്ഥ പോസം ന ജാനന്തി, ജാതിയാ വിനയേന വാ;

ബഹു തത്ഥ മഹാബ്രഹ്മേ, അപി ആചാമകുണ്ഡകം.

൧൨. ‘‘ത്വഞ്ച ഖോമം പജാനാസി, യാദിസായം ഹയുത്തമോ;

ജാനന്തോ ജാനമാഗമ്മ, ന തേ ഭക്ഖാമി കുണ്ഡക’’ന്തി.

തത്ഥ യത്ഥാതി യസ്മിം ഠാനേ. പോസന്തി സത്തം. ജാതിയാ വിനയേന വാതി ‘‘ജാതിസമ്പന്നോ വാ ഏസോ, ന വാ, ആചാരയുത്തോ വാ, ന വാ’’തി ഏവം ന ജാനന്തി. മഹാബ്രഹ്മേതി ഗരുകാലപനേന ആലപന്തോ ആഹ. യാദിസായന്തി യാദിസോ അയം, അത്താനം സന്ധായ വദതി. ജാനന്തോ ജാനമാഗമ്മാതി അഹം അത്തനോ ബലം ജാനന്തോ ജാനന്തമേവ തം ആഗമ്മ പടിച്ച തവ സന്തികേ കുണ്ഡകം കിം ഭുഞ്ജിസ്സാമി. ന ഹി ത്വം കുണ്ഡകം ഭോജാപേതുകാമതായ ഛ സഹസ്സാനി ദത്വാ മം ഗണ്ഹീതി.

തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ ‘‘തം വീമംസനത്ഥായ തം മയാ കതം, മാ കുജ്ഝീ’’തി തം സമസ്സാസേത്വാ സുഭോജനം ഭോജേത്വാ ആദായ രാജങ്ഗണം ഗന്ത്വാ ഏകസ്മിം പസ്സേ പഞ്ച അസ്സസതാനി ഠപേത്വാ ഏകസ്മിം പസ്സേ വിചിത്തസാണിം പരിക്ഖിപിത്വാ ഹേട്ഠാ അത്ഥരണം പത്ഥരിത്വാ ഉപരി ചേലവിതാനം ബന്ധിത്വാ സിന്ധവപോതകം ഠപേസി.

രാജാ ആഗന്ത്വാ അസ്സേ ഓലോകേന്തോ ‘‘അയം അസ്സോ കസ്മാ വിസും ഠപിതോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘മഹാരാജ, അയം സിന്ധവോ ഇമേ അസ്സേ വിസും അകതോ മോചേസ്സതീ’’തി സുത്വാ ‘‘സോഭനോ, ഭോ, സിന്ധവോ’’തി പുച്ഛി. ബോധിസത്തോ ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി വത്വാ ‘‘തേന ഹിസ്സ ജവം പസ്സിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ തം അസ്സം കപ്പേത്വാ അഭിരുഹിത്വാ ‘‘പസ്സ, മഹാരാജാ’’തി മനുസ്സേ ഉസ്സാരേത്വാ രാജങ്ഗണേ അസ്സം പാഹേസി. സബ്ബം രാജങ്ഗണം നിരന്തരം അസ്സപന്തീഹി പരിക്ഖിത്തമിവാഹോസി. പുന ബോധിസത്തോ ‘‘പസ്സ, മഹാരാജ, സിന്ധവപോതകസ്സ വേഗ’’ന്തി വിസ്സജ്ജേസി, ഏകപുരിസോപി നം ന അദ്ദസ. പുന രത്ഥപടം ഉദരേ പരിക്ഖിപിത്വാ വിസ്സജ്ജേസി, രത്തപടമേവ പസ്സിംസു. അഥ നം അന്തോനഗരേ ഏകിസ്സാ ഉയ്യാനപോക്ഖരണിയാ ഉദകപിട്ഠേ വിസ്സജ്ജേസി, തത്ഥസ്സ ഉദകപിട്ഠേ ധാവതോ ഖുരഗ്ഗാനിപി ന തേമിംസു. പുനവാരം പദുമിനിപത്താനം ഉപരി ധാവന്തോ ഏകപണ്ണമ്പി ന ഉദകേ ഓസീദാപേസി. ഏവമസ്സ ജവസമ്പന്നം ദസ്സേത്വാ ഓരുയ്ഹ പാണിം പഹരിത്വാ ഹത്ഥതലം ഉപനാമേസി, അസ്സോ ഉപഗന്ത്വാ ചത്താരോ പാദേ ഏകതോ കത്വാ ഹത്ഥതലേ അട്ഠാസി. അഥ മഹാസത്തോ രാജാനം ആഹ – ‘‘മഹാരാജ, ഇമസ്സ അസ്സപോതകസ്സ സബ്ബാകാരേന വേഗേ ദസ്സിയമാനേ സമുദ്ദപരിയന്തോ നപ്പഹോതീ’’തി. രാജാ തുസ്സിത്വാ മഹാസത്തസ്സ ഉപഡ്ഢരജ്ജം അദാസി. സിന്ധവപോതകമ്പി അഭിസിഞ്ചിത്വാ മങ്ഗലഅസ്സം അകാസി.

സോ രഞ്ഞോ പിയോ അഹോസി മനാപോ, സക്കാരോപിസ്സ മഹാ അഹോസി. തസ്സ ഹി വസനട്ഠാനം രഞ്ഞോ അലങ്കതപടിയത്തോ വാസഘരഗബ്ഭോ വിയ അഹോസി, ചതുജാതിഗന്ധേഹി ഭൂമിലേപനം അകംസു, ഗന്ധദാമമാലാദാമാനി ഓസാരയിംസു, ഉപരി സുവണ്ണതാരകഖചിതം ചേലവിതാനം അഹോസി, സമന്തതോ ചിത്രസാണി പരിക്ഖിത്താ അഹോസി, നിച്ചം ഗന്ധതേലപദീപാ ഝായിംസു, ഉച്ചാരപസ്സാവട്ഠാനേപിസ്സ സുവണ്ണകടാഹം ഠപയിംസു, നിച്ചം രാജാരഹഭോജനമേവ ഭുഞ്ജി. തസ്സ പന ആഗതകാലതോ പട്ഠായ രഞ്ഞോ സകലജമ്ബുദീപേ രജ്ജം ഹത്ഥഗതമേവ അഹോസി. രാജാ ബോധിസത്തസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ സഗ്ഗപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ബഹൂ സോതാപന്നാ സകദാഗാമിനോ അനാഗാമിനോ അരഹന്തോ ച അഹേസും. ‘‘തദാ മഹല്ലികാ അയമേവ മഹല്ലികാ അഹോസി, സിന്ധവോ സാരിപുത്തോ, രാജാ ആനന്ദോ, അസ്സവാണിജ്ജോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കുണ്ഡകകുച്ഛിസിന്ധവജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൨൫൫] ൫. സുകജാതകവണ്ണനാ

യാവ സോ മത്തമഞ്ഞാസീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം അതിബഹും ഭുഞ്ജിത്വാ അജീരണേന കാലകതം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്മിം കിര ഏവം കാലകതേ ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ തസ്സ അഗുണകഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, അസുകോ നാമ ഭിക്ഖു അത്തനോ കുച്ഛിപ്പമാണം അജാനിത്വാ അതിബഹും ഭുഞ്ജിത്വാ ജീരാപേതും അസക്കോന്തോ കാലകതോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ അതിഭോജനപച്ചയേനേവ മതോ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഹിമവന്തപദേസേ സുകയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ അനേകാനം സുകസഹസ്സാനം സമുദ്ദാനുഗതേ ഹിമവന്തപദേസേ വസന്താനം രാജാ അഹോസി. തസ്സേകോ പുത്തോ അഹോസി, തസ്മിം ബലപ്പത്തേ ബോധിസത്തോ ദുബ്ബലചക്ഖുകോ അഹോസി. സുകാനം കിര സീഘോ വേഗോ ഹോതി, തേന തേസം മഹല്ലകകാലേ പഠമം ചക്ഖുമേവ ദുബ്ബലം ഹോതി. ബോധിസത്തസ്സ പുത്തോ മാതാപിതരോ കുലാവകേ ഠപേത്വാ ഗോചരം ആഹരിത്വാ പോസേസി. സോ ഏകദിവസം ഗോചരഭൂമിം ഗന്ത്വാ പബ്ബതമത്ഥകേ ഠിതോ സമുദ്ദം ഓലോകേന്തോ ഏകം ദീപകം പസ്സി. തസ്മിം പന സുവണ്ണവണ്ണം മധുരഫലം അമ്ബവനം അത്ഥി. സോ പുനദിവസേ ഗോചരവേലായ ഉപ്പതിത്വാ തസ്മിം അമ്ബവനേ ഓതരിത്വാ അമ്ബരസം പിവിത്വാ അമ്ബപക്കം ആദായ ആഗന്ത്വാ മാതാപിതൂനം അദാസി. ബോധിസത്തോ തം ഖാദന്തോ രസം സഞ്ജാനിത്വാ ‘‘താത, നനു ഇമം അസുകദീപകേ അമ്ബപക്ക’’ന്തി വത്വാ ‘‘ആമ, താതാ’’തി വുത്തേ ‘‘താത, ഏതം ദീപകം ഗച്ഛന്താ നാമ സുകാ ദീഘമായും പാലേന്താ നാമ നത്ഥി, മാ ഖോ ത്വം പുന തം ദീപകം അഗമാസീ’’തി ആഹ. സോ തസ്സ വചനം അഗ്ഗഹേത്വാ അഗമാസിയേവ.

അഥേകദിവസം ബഹും അമ്ബരസം പിവിത്വാ മാതാപിതൂനം അത്ഥായ അമ്ബപക്കം ആദായ സമുദ്ദമത്ഥകേനാഗച്ഛന്തോ അതിധാതതായ കിലന്തകായോ നിദ്ദായാഭിഭൂതോ, സോ നിദ്ദായന്തോപി ആഗച്ഛതേവ, തുണ്ഡേന പനസ്സ ഗഹിതം അമ്ബപക്കം പതി. സോ അനുക്കമേന ആഗമനവീഥിം ജഹിത്വാ ഓസീദന്തോ ഉദകപിട്ഠേനേവ ആഗച്ഛന്തോ ഉദകേ പതി. അഥ നം ഏകോ മച്ഛോ ഗഹേത്വാ ഖാദി. ബോധിസത്തോ തസ്മിം ആഗമനവേലായ അനാഗച്ഛന്തേയേവ ‘‘സമുദ്ദേ പതിത്വാ മതോ ഭവിസ്സതീ’’തി അഞ്ഞാസി. അഥസ്സ മാതാപിതരോപി ആഹാരം അലഭമാനാ സുസ്സിത്വാ മരിംസു.

സത്ഥാ ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൧൩. ‘‘യാവ സോ മത്തമഞ്ഞാസി, ഭോജനസ്മിം വിഹങ്ഗമോ;

താവ അദ്ധാനമാപാദി, മാതരഞ്ച അപോസയി.

൧൪. ‘‘യതോ ച ഖോ ബഹുതരം, ഭോജനം അജ്ഝവാഹരി;

തതോ തത്ഥേവ സംസീദി, അമത്തഞ്ഞൂ ഹി സോ അഹു.

൧൫. ‘‘തസ്മാ മത്തഞ്ഞുതാ സാധു, ഭോജനസ്മിം അഗിദ്ധതാ;

അമത്തഞ്ഞൂ ഹി സീദന്തി, മത്തഞ്ഞൂ ച ന സീദരേ’’തി.

തത്ഥ യാവ സോതി യാവ സോ വിഹങ്ഗമോ ഭോജനേ മത്തമഞ്ഞാസി. താവ അദ്ധാനമാപാദീതി തത്ഥകം കാലം ജീവിതഅദ്ധാനം ആപാദി, ആയും വിന്ദി. മാതരഞ്ചാതി ദേസനാസീസമേതം, മാതാപിതരോ ച അപോസയീതി അത്ഥോ. യതോ ച ഖോതി യസ്മിഞ്ച ഖോ കാലേ. ഭോജനം അജ്ഝവാഹരീതി അമ്ബരസം അജ്ഝോഹരി. തതോതി തസ്മിം കാലേ. തത്ഥേവ സംസീദീതി തസ്മിം സമുദ്ദേയേവ ഓസീദി നിമുജ്ജി, മച്ഛഭോജനതം ആപജ്ജി.

തസ്മാ മത്തഞ്ഞുതാ സാധൂതി യസ്മാ ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞൂ സുകോ സമുദ്ദേ ഓസീദിത്വാ മതോ, തസ്മാ ഭോജനസ്മിം അഗിദ്ധിതാസങ്ഖാതോ മത്തഞ്ഞുഭാവോ സാധു, പമാണജാനനം സുന്ദരന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതി, നേവ ദവായ ന മദായ…പേ… ഫാസുവിഹാരോ ചാ’’തി.

‘‘അല്ലം സുക്ഖഞ്ച ഭുഞ്ജന്തോ, ന ബാള്ഹം സുഹിതോ സിയാ;

ഊനുദരോ മിതാഹാരോ, സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ.

‘‘ചത്താരോ പഞ്ച ആലോപേ, അഭുത്വാ ഉദകം പിവേ;

അലം ഫാസുവിഹാരായ, പഹിതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ. (ഥേരഗാ. ൯൮൨-൯൮൩);

‘‘മനുജസ്സ സദാ സതീമതോ, മത്തം ജാനതോ ലദ്ധഭോജനേ;

തനൂ തസ്സ ഭവന്തി വേദനാ, സണികം ജീരതി ആയും പാലയ’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൧൨൪) –

ഏവം വണ്ണിതാ മത്തഞ്ഞുതാപി സാധു.

‘‘കന്താരേ പുത്തമംസംവ, അക്ഖസ്സബ്ഭഞ്ജനം യഥാ;

ഏവം ആഹരി ആഹരം, യാപനത്ഥമമുച്ഛിതോ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൧൯) –

ഏവം വണ്ണിതാ അഗിദ്ധിതാപി സാധു. പാളിയം പന ‘‘അഗിദ്ധിമാ’’തി ലിഖിതം, തതോ അയം അട്ഠകഥാപാഠോവ സുന്ദരതരോ. അമത്തഞ്ഞൂ ഹി സീദന്തീതി ഭോജനേ പമാണം അജാനന്താ ഹി രസതണ്ഹാവസേന പാപകമ്മം കത്വാ ചതൂസു അപായേസു സീദന്തി. മത്തഞ്ഞൂ ച ന സീദരേതി യേ പന ഭോജനേ പമാണം ജാനന്തി, തേ ദിട്ഠധമ്മേപി സമ്പരായേപി ന സീദന്തീതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ബഹൂ സോതാപന്നാപി സകദാഗാമിനോപി അനാഗാമിനോപി അരഹന്തോപി അഹേസും. ‘‘തദാ സുകരാജപുത്തോ ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞൂ ഭിക്ഖു അഹോസി, സുകരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സുകജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൨൫൬] ൬. ജരൂദപാനജാതകവണ്ണനാ

ജരൂദപാനം ഖണമാനാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സാവത്ഥിവാസിനോ വാണിജേ ആരബ്ഭ കഥേസി. തേ കിര സാവത്ഥിയം ഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ സകടാനി പൂരേത്വാ വോഹാരത്ഥായ ഗമനകാലേ തഥാഗതം നിമന്തേത്വാ സരണാനി ഗഹേത്വാ സീലേസു പതിട്ഠായ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ‘‘മയം, ഭന്തേ, വോഹാരത്ഥായ ദീഘമഗ്ഗം ഗമിസ്സാമ, ഭണ്ഡം വിസ്സജ്ജേത്വാ സിദ്ധിപ്പത്താ സോത്ഥിനാ പച്ചാഗന്ത്വാ പന തുമ്ഹേ വന്ദിസ്സാമാ’’തി വത്വാ മഗ്ഗം പടിപജ്ജിംസു. തേ കന്താരമഗ്ഗേ പുരാണഉദപാനം ദിസ്വാ ‘‘ഇമസ്മിം ഉദപാനേ പാനീയം നത്ഥി, മയഞ്ച പിപാസിതാ, ഖണിസ്സാമ ന’’ന്തി ഖണന്താ പടിപാടിയാ ബഹും അയം…പേ… വേളുരിയം ലഭിംസു. തേ തേനേവ സന്തുട്ഠാ ഹുത്വാ തേസം രതനാനം സകടാനി പൂരേത്വാ സോത്ഥിനാ സാവത്ഥിം പച്ചാഗമിംസു. തേ ആഭതം ധനം പടിസാമേത്വാ മയം ‘‘സിദ്ധിപ്പത്താ ഭത്തം ദസ്സാമാ’’തി തഥാഗതം നിമന്തേത്വാ ദാനം ദത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നാ അത്തനോ ധനസ്സ ലദ്ധാകാരം സത്ഥു ആരോചേസും. സത്ഥാ ‘‘തുമ്ഹേ ഖോ ഉപാസകാ തേന ധനേന സന്തുട്ഠാ ഹുത്വാ പമാണഞ്ഞുതായ ധനഞ്ച ജീവിതഞ്ച അലഭിത്ഥ, പോരാണകാ പന അസന്തുട്ഠാ അമത്തഞ്ഞുനോ പണ്ഡിതാനം വചനം അകത്വാ ജീവിക്ഖയം പത്താ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബാരാണസിയം വാണിജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ സത്ഥവാഹജേട്ഠകോ അഹോസി. സോ ബാരാണസിയം ഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ സകടാനി പൂരേത്വാ ബഹൂ വാണിജേ ആദായ തമേവ കന്താരം പടിപന്നോ തമേവ ഉദപാനം അദ്ദസ. തത്ഥ തേ വാണിജാ ‘‘പാനീയം പിവിസ്സാമാ’’തി തം ഉദപാനം ഖണന്താ പടിപാടിയാ ബഹൂനി അയാദീനി ലഭിംസു. തേ ബഹുമ്പി രതനം ലഭിത്വാ തേന അസന്തുട്ഠാ ‘‘അഞ്ഞമ്പി ഏത്ഥ ഇതോ സുന്ദരതരം ഭവിസ്സതീ’’തി ഭിയ്യോസോമത്തായ തം ഖണിംസുയേവ. അഥ ബോധിസത്തോ തേ ആഹ – ‘‘ഭോ വാണിജാ, ലോഭോ നാമേസ വിനാസമൂലം, അമ്ഹേഹി ബഹു ധനം ലദ്ധം, ഏത്തകേനേവ സന്തുട്ഠാ ഹോഥ, മാ അതിഖണഥാ’’തി. തേ തേന നിവാരിയമാനാപി ഖണിംസുയേവ. സോ ച ഉദപാനോ നാഗപരിഗ്ഗഹിതോ, അഥസ്സ ഹേട്ഠാ വസനകനാഗരാജാ അത്തനോ വിമാനേ ഭിജ്ജന്തേ ലേഡ്ഡൂസൂ ച പംസൂസു ച പതമാനേസു കുദ്ധോ ഠപേത്വാ ബോധിസത്തം അവസേസേ സബ്ബേപി നാസികവാതേന പഹരിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ നാഗഭവനാ നിക്ഖമ്മ സകടാനി യോജേത്വാ സബ്ബരതനാനം പൂരേത്വാ ബോധിസത്തം സുഖയാനകേ നിസീദാപേത്വാ നാഗമാണവകേഹി സദ്ധിം സകടാനി യോജാപേന്തോ ബോധിസത്തം ബാരാണസിം നേത്വാ ഘരം പവേസേത്വാ തം പടിസാമേത്വാ അത്തനോ നാഗഭവനമേവ ഗതോ. ബോധിസത്തോ തം ധനം വിസ്സജ്ജേത്വാ സകലജമ്ബുദീപം ഉന്നങ്ഗലം കത്വാ ദാനം ദത്വാ സീലം സമാദിയിത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ സഗ്ഗപുരം പൂരേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൧൬. ‘‘ജരൂദപാനം ഖണമാനാ, വാണിജാ ഉദകത്ഥികാ;

അജ്ഝഗമും അയസം ലോഹം, തിപുസീസഞ്ച വാണിജാ;

രജതം ജാതരൂപഞ്ച, മുത്താ വേളുരിയാ ബഹൂ.

൧൭. ‘‘തേ ച തേന അസന്തുട്ഠാ, ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ അഖാണിസും;

തേ തത്ഥാസീവിസോ ഘോരോ, തേജസ്സീ തേജസാ ഹനി.

൧൮. ‘‘തസ്മാ ഖണേ നാതിഖണേ, അതിഖാതഞ്ഹി പാപകം;

ഖാതേന ച ധനം ലദ്ധം, അതിഖാതേന നാസിത’’ന്തി.

തത്ഥ അയസന്തി കാളലോഹം. ലോഹന്തി തമ്ബലോഹം. മുത്താതി മുത്തായോ. തേ ച തേന അസന്തുട്ഠാതി തേ ച വാണിജാ തേന ധനേന അസന്തുട്ഠാ. തേ തത്ഥാതി തേ വാണിജാ തസ്മിം ഉദപാനേ. തേജസ്സീതി വിസതേജേന സമന്നാഗതോ. തേജസാ ഹനീതി വിസതേജേന ഘാതേസി. അതിഖാതേന നാസിതന്തി അതിഖണേന തഞ്ച ധനം ജീവിതഞ്ച നാസിതം.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ നാഗരാജാ സാരിപുത്തോ അഹോസി, സത്ഥവാഹജേട്ഠകോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ജരൂദപാനജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൨൫൭] ൭. ഗാമണിചന്ദജാതകവണ്ണനാ

നായം ഘരാനം കുസലോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പഞ്ഞാപസംസനം ആരബ്ഭ കഥേസി. ധമ്മസഭായഞ്ഹി ഭിക്ഖൂ ദസബലസ്സ പഞ്ഞം പസംസന്താ നിസീദിംസു – ‘‘ആവുസോ, തഥാഗതോ മഹാപഞ്ഞോ പുഥുപഞ്ഞോ ഹാസപഞ്ഞോ ജവനപഞ്ഞോ തിക്ഖപഞ്ഞോ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ സദേവകം ലോകം പഞ്ഞായ അതിക്കമതീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി തഥാഗതോ പഞ്ഞവായേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ജനസന്ധോ നാമ രാജാ രജ്ജം കാരേസി. ബോധിസത്തോ തസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തി. തസ്സ മുഖം സുപരിമജ്ജിതകഞ്ചനാദാസതലം വിയ പരിസുദ്ധം അഹോസി അതിസോഭഗ്ഗപ്പത്തം, തേനസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ‘‘ആദാസമുഖമാരോ’’തി നാമം അകംസു. തം സത്തവസ്സബ്ഭന്തരേയേവ പന പിതാ തയോ വേദേ ച സബ്ബഞ്ച ലോകേ കത്തബ്ബാകത്തബ്ബം സിക്ഖാപേത്വാ തസ്സ സത്തവസ്സികകാലേ കാലമകാസി. അമച്ചാ മഹന്തേന സക്കാരേന രഞ്ഞോ സരീരകിച്ചം കത്വാ മതകദാനം ദത്വാ സത്തമേ ദിവസേ രാജങ്ഗണേ സന്നിപതിത്വാ ‘‘കുമാരോ അതിദഹരോ, ന സക്കാ രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചിതും, വീമംസിത്വാ നം അഭിസിഞ്ചിസ്സാമാ’’തി ഏകദിവസം നഗരം അലങ്കാരാപേത്വാ വിനിച്ഛയട്ഠാനം സജ്ജേത്വാ പല്ലങ്കം പഞ്ഞപേത്വാ കുമാരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘വിനിച്ഛയട്ഠാനം, ദേവ, ഗന്തും വട്ടതീ’’തി ആഹംസു. കുമാരോ ‘‘സാധൂ’’തി മഹന്തേന പരിവാരേന ഗന്ത്വാ പല്ലങ്കേ നിസീദി.

തസ്സ നിസിന്നകാലേ അമച്ചാ ഏകം ദ്വീഹി പാദേഹി വിചരണമക്കടം വത്ഥുവിജ്ജാചരിയവേസം ഗാഹാപേത്വാ വിനിച്ഛയട്ഠാനം നേത്വാ ‘‘ദേവ, അയം പുരിസോ പിതു മഹാരാജസ്സ കാലേ വത്ഥുവിജ്ജാചരിയോ പഗുണവിജ്ജോ അന്തോഭൂമിയം സത്തരതനട്ഠാനേ ഗുണദോസം പസ്സതി, ഏതേനേവ ഗഹിതം രാജകുലാനം ഗേഹട്ഠാനം ഹോതി, ഇമം ദേവോ സങ്ഗണ്ഹിത്വാ ഠാനന്തരേ ഠപേതൂ’’തി ആഹംസു. കുമാരോ തം ഹേട്ഠാ ച ഉപരിച ഓലോകേത്വാ ‘‘നായം മനുസ്സോ, മക്കടോ ഏസോ’’തി ഞത്വാ ‘‘മക്കടാ നാമ കതം കതം വിദ്ധംസേതും ജാനന്തി, അകതം പന കാതും വാ വിചാരേതും വാ ന ജാനന്തീ’’തി ചിന്തേത്വാ അമച്ചാനം പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൯. ‘‘നായം ഘരാനം കുസലോ, ലോലോ അയം വലീമുഖോ;

കതം കതം ഖോ ദൂസേയ്യ, ഏവം ധമ്മമിദം കുല’’ന്തി.

തത്ഥ നായം ഘരാനം കുസലോതി അയം സത്തോ ന ഘരാനം കുസലോ, ഘരാനി വിചാരേതും വാ കാതും വാ ഛേകോ ന ഹോതി. ലോലോതി ലോലജാതികോ. വലീമുഖോതി വലിയോ മുഖേ അസ്സാതി വലീമുഖോ. ഏവം ധമ്മമിദംകുലന്തി ഇദം മക്കടകുലം നാമ കതം കതം ദൂസേതബ്ബം വിനാസേതബ്ബന്തി ഏവം സഭാവന്തി.

അഥാമച്ചാ ‘‘ഏവം ഭവിസ്സതി, ദേവാ’’തി തം അപനേത്വാ ഏകാഹദ്വീഹച്ചയേന പുന തമേവ അലങ്കരിത്വാ വിനിച്ഛയട്ഠാനം ആനേത്വാ ‘‘അയം, ദേവ, പിതു മഹാരാജസ്സ കാലേ വിനിച്ഛയാമച്ചോ, വിനിച്ഛയസുത്തമസ്സ സുപവത്തിതം, ഇമം സങ്ഗണ്ഹിത്വാ വിനിച്ഛയകമ്മം കാരേതും വട്ടതീ’’തി ആഹംസു. കുമാരോ തം ഓലോകേത്വാ ‘‘ചിത്തവതോ മനുസ്സസ്സ ലോമം നാമ ഏവരൂപം ന ഹോതി, അയം നിചിത്തകോ വാനരോ വിനിച്ഛയകമ്മം കാതും ന സക്ഖിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൨൦. ‘‘നയിദം ചിത്തവതോ ലോമം, നായം അസ്സാസികോ മിഗോ;

സിട്ഠം മേ ജനസന്ധേന, നായം കിഞ്ചി വിജാനതീ’’തി.

തത്ഥ നയിദം ചിത്തവതോ ലോമന്തി യം ഇദം ഏതസ്സ സരീരേ ഫരുസലോമം, ഇദം വിചാരണപഞ്ഞായ സമ്പയുത്തചിത്തവതോ ന ഹോതി. പാകതികചിത്തേന പന അചിത്തകോ നാമ തിരച്ഛാനഗതോ നത്ഥി. നായം അസ്സാസികോതി അയം അവസ്സയോ വാ ഹുത്വാ അനുസാസനിം വാ ദത്വാ അഞ്ഞം അസ്സാസേതും അസമത്ഥതായ ന അസ്സാസികോ. മിഗോതി മക്കടം ആഹ. സിട്ഠം മേ ജനസന്ധേനാതി മയ്ഹം പിതരാ ജനസന്ധേന ഏതം സിട്ഠം കഥിതം, ‘‘മക്കടോ നാമ കാരണാകാരണം ന ജാനാതീ’’തി ഏവം അനുസാസനീ ദിന്നാതി ദീപേതി. നായം കിഞ്ചി വിജാനതീതി തസ്മാ അയം വാനരോ ന കിഞ്ചി ജാനാതീതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം. പാളിയം പന ‘‘നായം കിഞ്ചി ന ദൂസയേ’’തി ലിഖിതം, തം അട്ഠകഥായം നത്ഥി.

അമച്ചാ ഇമമ്പി ഗാഥം സുത്വാ ‘‘ഏവം ഭവിസ്സതി, ദേവാ’’തി തം അപനേത്വാ പുനപി ഏകദിവസം തമേവ അലങ്കരിത്വാ വിനിച്ഛയട്ഠാനം ആനേത്വാ ‘‘അയം, ദേവ, പുരിസോ പിതു മഹാരാജസ്സ കാലേ മാതാപിതുഉപട്ഠാനകാരകോ, കുലേജേട്ഠാപചായികകമ്മകാരകോ, ഇമം സങ്ഗണ്ഹിതും വട്ടതീ’’തി ആഹംസു. കുമാരോ തം ഓലോകേത്വാ ‘‘മക്കടാ നാമ ചലചിത്താ, ഏവരൂപം കമ്മം കാതും ന സമത്ഥാ’’തി ചിന്തേത്വാ തതിയം ഗാഥമാഹ –

൨൧. ‘‘ന മാതരം പിതരം വാ, ഭാതരം ഭഗിനിം സകം;

ഭരേയ്യ താദിസോ പോസോ, സിട്ഠം ദസരഥേന മേ’’തി.

തത്ഥ ഭാതരം ഭഗിനിം സകന്തി അത്തനോ ഭാതരം വാ ഭഗിനിം വാ. പാളിയം പന ‘‘സഖ’’ന്തി ലിഖിതം, തം പന അട്ഠകഥായം ‘‘സകന്തി വുത്തേ സകഭാതികഭഗിനിയോ ലബ്ഭന്തി, സഖന്തി വുത്തേ സഹായകോ ലബ്ഭതീ’’തി വിചാരിതമേവ. ഭരേയ്യാതി പോസേയ്യ. താദിസോ പോസോതി യാദിസോ ഏസ ദിസ്സതി, താദിസോ മക്കടജാതികോ സത്തോ ന ഭരേയ്യ. സിട്ഠം ദസരഥേന മേതി ഏവം മേ പിതരാ അനുസിട്ഠം. പിതാ ഹിസ്സ ജനം ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി സന്ദഹനതോ ‘‘ജനസന്ധോ’’തി വുച്ചതി, ദസഹി രഥേഹി കത്തബ്ബാകത്തബ്ബം അത്തനോ ഏകേനേവ രഥേന കരണതോ ‘‘ദസരഥോ’’തി. തസ്സ സന്തികാ ഏവരൂപസ്സ ഓവാദസ്സ സുതത്താ ഏവമാഹ.

അമച്ചാ ‘‘ഏവം ഭവിസ്സതി, ദേവാ’’തി മക്കടം അപനേത്വാ ‘‘പണ്ഡിതോ കുമാരോ, സക്ഖിസ്സതി രജ്ജം കാരേതു’’ന്തി ബോധിസത്തം രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചിത്വാ ‘‘ആദാസമുഖരഞ്ഞോ ആണാ’’തി നഗരേ ഭേരിം ചരാപേസും. തതോ പട്ഠായ ബോധിസത്തോ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേസി, പണ്ഡിതഭാവോപിസ്സ സകലജമ്ബുദീപം പത്ഥരിത്വാ ഗതോ.

പണ്ഡിതഭാവദീപനത്ഥം പനസ്സ ഇമാനി ചുദ്ദസ വത്ഥൂനി ആഭതാനി –

‘‘ഗോണോ പുത്തോ ഹയോ ചേവ, നളകാരോ ഗാമഭോജകോ;

ഗണികാ തരുണീ സപ്പോ, മിഗോ തിത്തിരദേവതാ;

നാഗോ തപസ്സിനോ ചേവ, അഥോ ബ്രാഹ്മണമാണവോ’’തി.

തത്രായം അനുപുബ്ബീകഥാ – ബോധിസത്തസ്മിഞ്ഹി രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചിതേ ഏകോ ജനസന്ധരഞ്ഞോ പാദമൂലികോ നാമേന ഗാമണിചന്ദോ നാമ ഏവം ചിന്തേസി – ‘‘ഇദം രജ്ജം നാമ സമാനവയേഹി സദ്ധിം സോഭതി, അഹഞ്ച മഹല്ലകോ, ദഹരം കുമാരം ഉപട്ഠാതും ന സക്ഖിസ്സാമി, ജനപദേ കസികമ്മം കത്വാ ജീവിസ്സാമീ’’തി, സോ നഗരതോ തിയോജനമത്തം ഗന്ത്വാ ഏകസ്മിം ഗാമകേ വാസം കപ്പേസി. കസികമ്മത്ഥായ പനസ്സ ഗോണാപി നത്ഥി, സോ ദേവേ വുട്ഠേ ഏകം സഹായകം ദ്വേ ഗോണേ യാചിത്വാ സബ്ബദിവസം കസിത്വാ തിണം ഖാദാപേത്വാ ഗോണേ സാമികസ്സ നിയ്യാദേതും ഗേഹം അഗമാസി. സോ തസ്മിം ഖണേ ഭരിയായ സദ്ധിം ഗേഹമജ്ഝേ നിസീദിത്വാ ഭത്തം ഭുഞ്ജതി. ഗോണാപി പരിചയേന ഗേഹം പവിസിംസു, തേസു പവിസന്തേസു സാമികോ ഥാലകം ഉക്ഖിപി, ഭരിയാ ഥാലകം അപനേസി. ഗാമണിചന്ദോ ‘‘ഭത്തേന മം നിമന്തേയ്യു’’ന്തി ഓലോകേന്തോ ഗോണേ അനിയ്യാദേത്വാവ ഗതോ. ചോരാ രത്തിം വജം ഭിന്ദിത്വാ തേയേവ ഗോണേ ഹരിംസു. ഗോണസാമികോ പാതോവ വജം പവിട്ഠോ തേ ഗോണേ അദിസ്വാ ചോരേഹി ഹടഭാവം ജാനന്തോപി ‘‘ഗാമണിചന്ദസ്സ ഗീവം കരിസ്സാമീ’’തി തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഭോ ഗോണേ, മേ ദേഹീ’’തി ആഹ. ‘‘നനു ഗോണാ ഗേഹം പവിട്ഠാ’’തി. ‘‘കിം പന തേ മയ്ഹം നിയ്യാദിതാ’’തി? ‘‘ന നിയ്യാദിതാ’’തി. ‘‘തേന ഹി അയം തേ രാജദൂതോ, ഏഹീ’’തി ആഹ. തേസു ഹി ജനപദേസു യംകിഞ്ചി സക്ഖരം വാ കപാലഖണ്ഡം വാ ഉക്ഖിപിത്വാ ‘‘അയം തേ രാജദൂതോ, ഏഹീ’’തി വുത്തേ യോ ന ഗച്ഛതി, തസ്സ രാജാണം കരോതി, തസ്മാ സോ ‘‘രാജദൂതോ’’തി സുത്വാവ നിക്ഖമി.

സോ തേന സദ്ധിം രാജകുലം ഗച്ഛന്തോ ഏകം സഹായകസ്സ വസനഗാമം പത്വാ ‘‘ഭോ, അതിഛാതോമ്ഹി, യാവ ഗാമം പവിസിത്വാ ആഹാരകിച്ചം കത്വാ ആഗച്ഛാമി, താവ ഇധേവ ഹോഹീ’’തി വത്വാ സഹായഗേഹം പാവിസി. സഹായോ പനസ്സ ഗേഹേ നത്ഥി, സഹായികാ ദിസ്വാ ‘‘സാമി, പക്കാഹാരോ നത്ഥി, മുഹുത്തം അധിവാസേഹി, ഇദാനേവ പചിത്വാ ദസ്സാമീ’’തി നിസ്സേണിയാ വേഗേന തണ്ഡുലകോട്ഠകം അഭിരുഹന്തീ ഭൂമിയം പതി, തങ്ഖണഞ്ഞേവ തസ്സാ സത്തമാസികോ ഗബ്ഭോ പതിതോ. തസ്മിം ഖണേ തസ്സാ സാമികോ ആഗന്ത്വാ തം ദിസ്വാ ‘‘ത്വം മേ ഭരിയം പഹരിത്വാ ഗബ്ഭം പാതേസി, അയം തേ രാജദൂതോ, ഏഹീ’’തി തം ഗഹേത്വാ നിക്ഖമി. തതോ പട്ഠായ ദ്വേ ജനാ ഗാമണിം മജ്ഝേ കത്വാ ഗച്ഛന്തി.

അഥേകസ്മിം ഗാമദ്വാരേ ഏകോ അസ്സഗോപകോ അസ്സം നിവത്തേതും ന സക്കോതി, അസ്സോപി തേസം സന്തികേന ഗച്ഛതി. അസ്സഗോപകോ ഗാമണിചന്ദം ദിസ്വാ ‘‘മാതുല ഗാമണിചന്ദ, ഏതം താവ അസ്സം കേനചിദേവ പഹരിത്വാ നിവത്തേഹീ’’തി ആഹ. സോ ഏകം പാസാണം ഗഹേത്വാ ഖിപി, പാസാണോ അസ്സസ്സ പാദേ പഹരിത്വാ ഏരണ്ഡദണ്ഡകം വിയ ഭിന്ദി. അഥ നം അസ്സഗോപകോ ‘‘തയാ മേ അസ്സസ്സ പാദോ ഭിന്നോ, അയം തേ രാജദൂതോ’’തി വത്വാ ഗണ്ഹി.

സോ തീഹി ജനേഹി നീയമാനോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ മം രഞ്ഞോ ദസ്സേസ്സന്തി, അഹം ഗോണമൂലമ്പി ദാതും ന സക്കോമി, പഗേവ ഗബ്ഭപാതനദണ്ഡം, അസ്സമൂലം പന കുതോ ലഭിസ്സാമി, മതം മേ സേയ്യോ’’തി. സോ ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ അടവിയം മഗ്ഗസമീപേയേവ ഏകം ഏകതോ പപാതം പബ്ബതം അദ്ദസ, തസ്സ ഛായായ ദ്വേ പിതാപുത്താ നളകാരാ ഏകതോ കിലഞ്ജം ചിനന്തി. ഗാമണിചന്ദോ ‘‘ഭോ, സരീരകിച്ചം കാതുകാമോമ്ഹി, ഥോകം ഇധേവ ഹോഥ, യാവ ആഗച്ഛാമീ’’തി വത്വാ പബ്ബതം അഭിരുഹിത്വാ പപാതപസ്സേ പതമാനോ പിതുനളകാരസ്സ പിട്ഠിയം പതി, നളകാരോ ഏകപ്പഹാരേനേവ ജീവിതക്ഖയം പാപുണി. ഗാമണി ഉട്ഠായ അട്ഠാസി. നളകാരപുത്തോ ‘‘ത്വം മേ പിതുഘാതകചോരോ, അയം തേ രാജദൂതോ’’തി വത്വാ തം ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ ഗുമ്ബതോ നിക്ഖമി, ‘‘കിം ഏത’’ന്തി ച വുത്തേ ‘‘പിതുഘാതകചോരോ മേ’’തി ആഹ. തതോ പട്ഠായ ഗാമണിം മജ്ഝേ കത്വാ ചത്താരോ ജനാ പരിവാരേത്വാ നയിംസു.

അഥാപരസ്മിം ഗാമദ്വാരേ ഏകോ ഗാമഭോജകോ ഗാമണിചന്ദം ദിസ്വാ ‘‘മാതുല ഗാമണിചന്ദ, കഹം ഗച്ഛസീ’’തി വത്വാ ‘‘രാജാനം പസ്സിതു’’ന്തി വുത്തേ ‘‘അദ്ധാ ത്വം രാജാനം പസ്സിസ്സസി, അഹം രഞ്ഞോ സാസനം ദാതുകാമോ, ഹരിസ്സസീ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ, ഹരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘അഹം പകതിയാ അഭിരൂപോ ധനവാ യസസമ്പന്നോ അരോഗോ, ഇദാനി പനമ്ഹി ദുഗ്ഗതോ ചേവ പണ്ഡുരോഗീ ച, തത്ഥ കിം കാരണന്തി രാജാനം പുച്ഛ, രാജാ കിര പണ്ഡിതോ, സോ തേ കഥേസ്സതി, തസ്സ സാസനം പുന മയ്ഹം കഥേയ്യാസീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി.