൯. ഉപാഹനവഗ്ഗോ

[൨൩൧] ൧. ഉപാഹനജാതകവണ്ണനാ

യഥാപി കീതാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. ധമ്മസഭായഞ്ഹി ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, ദേവദത്തോ ആചരിയം പച്ചക്ഖായ തഥാഗതസ്സ പടിപക്ഖോ പടിസത്തു ഹുത്വാ മഹാവിനാസം പാപുണീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തോ ഇദാനേവ ആചരിയം പച്ചക്ഖായ മമ പടിപക്ഖോ ഹുത്വാ മഹാവിനാസം പത്തോ, പുബ്ബേപി പത്തോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഹത്ഥാചരിയകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ഹത്ഥിസിപ്പേ നിപ്ഫത്തിം പാപുണി. അഥേകോ കാസിഗാമകോ മാണവകോ ആഗന്ത്വാ തസ്സ സന്തികേ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹി. ബോധിസത്താ നാമ സിപ്പം വാചേന്താ ആചരിയമുട്ഠിം ന കരോന്തി, അത്തനോ ജാനനനിയാമേന നിരവസേസം സിക്ഖാപേന്തി. തസ്മാ സോ മാണവോ ബോധിസത്തസ്സ ജാനനസിപ്പം നിരവസേസമുഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ബോധിസത്തം ആഹ – ‘‘ആചരിയ, അഹം രാജാനം ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി. ബോധിസത്തോ ‘‘സാധു, താതാ’’തി ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി – ‘‘മഹാരാജ, മമ അന്തേവാസികോ തുമ്ഹേ ഉപട്ഠാതും ഇച്ഛതീ’’തി. ‘‘സാധു, ഉപട്ഠാതൂ’’തി. ‘‘തേന ഹിസ്സ പരിബ്ബയം ജാനാഥാ’’തി? ‘‘തുമ്ഹാകം അന്തേവാസികോ തുമ്ഹേഹി സമകം ന ലച്ഛതി, തുമ്ഹേസു സതം ലഭന്തേസു പണ്ണാസം ലച്ഛതി, ദ്വേ ലഭന്തേസു ഏകം ലച്ഛതീ’’തി. സോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ തം പവത്തിം അന്തേവാസികസ്സ ആരോചേസി. അന്തേവാസികോ ‘‘അഹം, ആചരിയ, തുമ്ഹേഹി സമം സിപ്പം ജാനാമി. സചേ സമകഞ്ഞേവ പരിബ്ബയം ലഭിസ്സാമി, ഉപട്ഠഹിസ്സാമി. നോ ചേ, ന ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ തം പവത്തിം രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ ‘‘സചേ സോ തുമ്ഹേഹി സമപ്പകാരോ, തുമ്ഹേഹി സമകഞ്ഞേവ സിപ്പം ദസ്സേതും സക്കോന്തോ സമകം ലഭിസ്സതീ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ തം പവത്തിം തസ്സ ആരോചേത്വാ തേന ‘‘സാധു ദസ്സേസ്സാമീ’’തി വുത്തേ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ ‘‘തേന ഹി സ്വേ സിപ്പം ദസ്സേഥാ’’തി. ‘‘സാധു, ദസ്സേസ്സാമ, നഗരേ ഭേരിം ചരാപേഥാ’’തി. രാജാ ‘‘സ്വേ കിര ആചരിയോ ച അന്തേവാസികോ ച ഉഭോ ഹത്ഥിസിപ്പം ദസ്സേസ്സന്തി, രാജങ്ഗണേ സന്നിപതിത്വാ ദട്ഠുകാമാ പസ്സന്തൂ’’തി ഭേരിം ചരാപേസി.

ആചരിയോ ‘‘ന മേ അന്തേവാസികോ ഉപായകോസല്ലം ജാനാതീ’’തി ഏകം ഹത്ഥിം ഗഹേത്വാ ഏകരത്തേനേവ വിലോമം സിക്ഖാപേസി. സോ തം ‘‘ഗച്ഛാ’’തി വുത്തേ ഓസക്കിതും, ‘‘ഓസക്കാ’’തി വുത്തേ ഗന്തും, ‘‘തിട്ഠാ’’തി വുത്തേ നിപജ്ജിതും, ‘‘നിപജ്ജാ’’തി വുത്തേ ഠാതും, ‘‘ഗണ്ഹാ’’തി വുത്തേ ഠപേതും, ‘‘ഠപേഹീ’’തി വുത്തേ ഗണ്ഹിതും സിക്ഖാപേത്വാ പുനദിവസേ തം ഹത്ഥിം അഭിരുഹിത്വാ രാജങ്ഗണം അഗമാസി. അന്തേവാസികോപി ഏകം മനാപം ഹത്ഥിം അഭിരുഹി. മഹാജനോ സന്നിപതി. ഉഭോപി സമകം സിപ്പം ദസ്സേസും. പുന ബോധിസത്തോ അത്തനോ ഹത്ഥിം വിലോമം കാരേസി, സോ ‘‘ഗച്ഛാ’’തി വുത്തേ ഓസക്കി, ‘‘ഓസക്കാ’’തി വുത്തേ പുരതോ ധാവി, ‘‘തിട്ഠാ’’തി വുത്തേ നിപജ്ജി, ‘‘നിപജ്ജാ’’തി വുത്തേ അട്ഠാസി, ‘‘ഗണ്ഹാ’’തി വുത്തേ നിക്ഖിപി, ‘‘നിക്ഖിപാ’’തി വുത്തേ ഗണ്ഹി. മഹാജനോ ‘‘അരേ ദുട്ഠഅന്തേവാസിക, ത്വം ആചരിയേന സദ്ധിം സാരമ്ഭം കരോസി, അത്തനോ പമാണം ന ജാനാസി, ‘ആചരിയേന സമകം ജാനാമീ’തി ഏവംസഞ്ഞീ ഹോസീ’’തി ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി പഹരിത്വാ തത്ഥേവ ജീവിതക്ഖയം പാപേസി.

ബോധിസത്തോ ഹത്ഥിമ്ഹാ ഓരുയ്ഹ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘മഹാരാജ, സിപ്പം നാമ അത്തനോ സുഖത്ഥായ ഗണ്ഹന്തി, ഏകച്ചസ്സ പന ഗഹിതസിപ്പം ദുക്കടഉപാഹനാ വിയ വിനാസമേവ ആവഹതീ’’തി വത്വാ ഇദം ഗാഥാദ്വയമാഹ –

൧൬൧. ‘‘യഥാപി കീതാ പുരിസസ്സുപാഹനാ, സുഖസ്സ അത്ഥായ ദുഖം ഉദബ്ബഹേ;

ഘമ്മാഭിതത്താ തലസാ പപീളിതാ, തസ്സേവ പാദേ പുരിസസ്സ ഖാദരേ.

൧൬൨. ‘‘ഏവമേവ യോ ദുക്കുലീനോ അനരിയോ, തമ്മാക വിജ്ജഞ്ച സുതഞ്ച ആദിയ;

തമേവ സോ തത്ഥ സുതേന ഖാദതി, അനരിയോ വുച്ചതി പാനദൂപമോ’’തി.

തത്ഥ ഉദബ്ബഹേതി ഉദബ്ബഹേയ്യ. ഘമ്മാഭിതത്താ തലസാ പപീളിതാതി ഘമ്മേന അഭിതത്താ പാദതലേന ച പീളിതാ. തസ്സേവാതി യേന താ സുഖത്ഥായ കിണിത്വാ പാദേസു പടിമുക്കാ ദുക്കടൂപാഹനാ, തസ്സേവ. ഖാദരേതി വണം കരോന്താ പാദേ ഖാദന്തി.

ദുക്കുലീനോതി ദുജ്ജാതികോ അകുലപുത്തോ. അനരിയോതി ഹിരോത്തപ്പവജ്ജിതോ അസപ്പുരിസോ. തമ്മാക വിജ്ജഞ്ച സുതഞ്ച ആദിയാതി ഏത്ഥ തം തം മനതീതി ‘‘തമ്മോ’’തി വത്തബ്ബേ തമ്മാകോ, തം തം സിപ്പം ആസേവതി പരിവത്തേതീതി അത്ഥോ, ആചരിയസ്സേതം നാമം. തസ്മാ തമ്മാകാ, ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം പനസ്സ രസ്സഭാവോ കതോ. വിജ്ജന്തി അട്ഠാരസസു വിജ്ജാട്ഠാനേസു യംകിഞ്ചി. സുതന്തി യംകിഞ്ചി സുതപരിയത്തി. ആദിയാതിആദിയിത്വാ. തമേവ സോ തത്ഥ സുതേന ഖാദതീതി തമേവാതി അത്താനമേവ. സോതി യോ ദുക്കുലീനോ അനരിയോ ആചരിയമ്ഹാ വിജ്ജഞ്ച സുതഞ്ച ആദിയതി, സോ. തത്ഥ സുതേന ഖാദതീതി തസ്സ സന്തികേ സുതേന സോ അത്താനമേവ ഖാദതീതി അത്ഥോ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘തേനേവ സോ തത്ഥ സുതേന ഖാദതീ’’തിപി പാഠോ. തസ്സാപി സോ തേന തത്ഥ സുതേന അത്താനമേവ ഖാദതീതി അയമേവ അത്ഥോ. അനരിയോ വുച്ചതി പാനദൂപമോതി ഇതി അനരിയോ ദുപാഹനൂപമോ ദുക്കടൂപാഹനൂപമോ വുച്ചതി. യഥാ ഹി ദുക്കടൂപാഹനാ പുരിസം ഖാദന്തി, ഏവമേസ സുതേന ഖാദന്തോ അത്തനാവ അത്താനം ഖാദതി. അഥ വാ പാനായ ദുതോതി പാനദു, ഉപാഹനൂപതാപിതസ്സ ഉപാഹനായ ഖാദിതപാദസ്സേതം നാമം. തസ്മാ യോ സോ അത്താനം സുതേന ഖാദതി, സോ തേന സുതേന ഖാദിതത്താ ‘‘അനരിയോ’’തി വുച്ചതി പാനദൂപമോ, ഉപാഹനൂപതാപിതപാദസദിസോതി വുച്ചതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. രാജാ തുട്ഠോ ബോധിസത്തസ്സ മഹന്തം യസം അദാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ അന്തേവാസികോ ദേവദത്തോ അഹോസി, ആചരിയോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഉപാഹനജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൨൩൨] ൨. വീണാഥൂണജാതകവണ്ണനാ

ഏകചിന്തിതോയമത്ഥോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം കുമാരികം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാ കിരേകാ സാവത്ഥിയം സേട്ഠിധീതാ അത്തനോ ഗേഹേ ഉസഭരാജസ്സ സക്കാരം കയിരമാനം ദിസ്വാ ധാതിം പുച്ഛി – ‘‘അമ്മ, കോ നാമേസ ഏവം സക്കാരം ലഭതീ’’തി. ‘‘ഉസഭരാജാ നാമ, അമ്മാ’’തി. പുന സാ ഏകദിവസം പാസാദേ ഠത്വാ അന്തരവീഥിം ഓലോകേന്തീ ഏകം ഖുജ്ജം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഗുന്നം അന്തരേ ജേട്ഠകസ്സ പിട്ഠിയം കകുധം ഹോതി, മനുസ്സജേട്ഠകസ്സപി തേന ഭവിതബ്ബം, അയം മനുസ്സേസു പുരിസൂസഭോ ഭവിസ്സതി, ഏതസ്സ മയാ പാദപരിചാരികായ ഭവിതും വട്ടതീ’’തി. സാ ദാസിം പേസേത്വാ ‘‘സേട്ഠിധീതാ തയാ സദ്ധിം ഗന്തുകാമാ, അസുകട്ഠാനം കിര ഗന്ത്വാ തിട്ഠാ’’തി തസ്സ ആരോചേത്വാ സാരഭണ്ഡകം ആദായ അഞ്ഞാതകവേസേന പാസാദാ ഓതരിത്വാ തേന സദ്ധിം പലായി. അപരഭാഗേ തം കമ്മം നഗരേ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ച പാകടം ജാതം. ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, അസുകാ കിര സേട്ഠിധീതാ ഖുജ്ജേന സദ്ധിം പലാതാ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവേസാ ഖുജ്ജം കാമേതി, പുബ്ബേപി കാമേസിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഏകസ്മിം നിഗമഗാമേ സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ഘരാവാസം വസന്തോ പുത്തധീതാഹി വഡ്ഢമാനോ അത്തനോ പുത്തസ്സ ബാരാണസീസേട്ഠിസ്സ ധീതരം വാരേത്വാ ദിവസം ഠപേസി. സേട്ഠിധീതാ അത്തനോ ഗേഹേ ഉസഭസ്സ സക്കാരസമ്മാനം ദിസ്വാ ‘‘കോ നാമേസോ’’തി ധാതിം പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഉസഭോ’’തി സുത്വാ അന്തരവീഥിയാ ഗച്ഛന്തം ഏകം ഖുജ്ജം ദിസ്വാ ‘‘അയം പുരിസൂസഭോ ഭവിസ്സതീ’’തി സാരഭണ്ഡകം ഗഹേത്വാ തേന സദ്ധിം പലായി. ബോധിസത്തോപി ഖോ ‘‘സേട്ഠിധീതരം ഗേഹം ആനേസ്സാമീ’’തി മഹന്തേന പരിവാരേന ബാരാണസിം ഗച്ഛന്തോ തമേവ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. തേ ഉഭോപി സബ്ബരത്തിം മഗ്ഗം അഗമംസു. അഥ ഖുജ്ജസ്സ സബ്ബരത്തിം സീതാസിഹതസ്സ അരുണോദയേ സരീരേ വാതോ കുപ്പി, മഹന്താ വേദനാ വത്തന്തി. സോ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ വേദനാപ്പത്തോ ഹുത്വാ വീണാദണ്ഡകോ വിയ സംകുടിതോ നിപജ്ജി, സേട്ഠിധീതാപിസ്സ പാദമൂലേ നിസീദി. ബോധിസത്തോ സേട്ഠിധീതരം ഖുജ്ജസ്സ പാദമൂലേ നിസിന്നം ദിസ്വാ സഞ്ജാനിത്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ സേട്ഠിധീതായ സദ്ധിം സല്ലപന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൬൩. ‘‘ഏകചിന്തിതോയമത്ഥോ, ബാലോ അപരിണായകോ;

ന ഹി ഖുജ്ജേന വാമേന, ഭോതി സങ്ഗന്തുമരഹസീ’’തി.

തത്ഥ ഏകചിന്തിതോയമത്ഥോതി അമ്മ, യം ത്വം അത്ഥം ചിന്തേത്വാ ഇമിനാ ഖുജ്ജേന സദ്ധിം പലാതാ, അയം തയാ ഏകികായ ഏവ ചിന്തിതോ ഭവിസ്സതി. ബാലോ അപരിണായകോതി അയം ഖുജ്ജോ ബാലോ, ദുപ്പഞ്ഞഭാവേന മഹല്ലകോപി ബാലോവ, അഞ്ഞസ്മിം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തേ അസതി ഗന്തും അസമത്ഥതായ അപരിണായകോ. ന ഹി ഖുജ്ജേന വാമേന, ഭോതി സങ്ഗന്തുമരഹസീതി ഇമിനാ ഹി ഖുജ്ജേന വാമനത്താ വാമേന ഭോതി ത്വം മഹാകുലേ ജാതാ അഭിരൂപാ ദസ്സനീയാ സങ്ഗന്തും സഹ ഗന്തും നാരഹസീതി.

അഥസ്സ തം വചനം സുത്വാ സേട്ഠിധീതാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൬൪. ‘‘പുരിസൂസഭം മഞ്ഞമാനാ, അഹം ഖുജ്ജമകാമയിം;

സോയം സംകുടിതോ സേതി, ഛിന്നതന്തി യഥാ ഥുണാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – അഹം, അയ്യ, ഏകം ഉസഭം ദിസ്വാ ‘‘ഗുന്നം ജേട്ഠകസ്സ പിട്ഠിയം കകുധം ഹോതി, ഇമസ്സപി തം അത്ഥി, ഇമിനാപി പുരിസൂസഭേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ഏവമഹം ഖുജ്ജം പുരിസൂസഭം മഞ്ഞമാനാ അകാമയിം. സോയം യഥാ നാമ ഛിന്നതന്തി സദോണികോ വീണാദണ്ഡകോ, ഏവം സംകുടിതോ സേതീതി.

ബോധിസത്തോ തസ്സാ അഞ്ഞാതകവേസേന നിക്ഖന്തഭാവമേവ ഞത്വാ തം ന്ഹാപേത്വാ അലങ്കരിത്വാ രഥം ആരോപേത്വാ ഗേഹമേവ അഗമാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ അയമേവ സേട്ഠിധീതാ അഹോസി, ബാരാണസീസേട്ഠി പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വീണാഥൂണജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൨൩൩] ൩. വികണ്ണകജാതകവണ്ണനാ

കാമം യഹിം ഇച്ഛസി തേന ഗച്ഛാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ ഹി ധമ്മസഭം ആനീതോ ‘‘സച്ചം കിര, ത്വം ഭിക്ഖു, ഉക്കണ്ഠിതോ’’തി സത്ഥാരാ പുട്ഠോ ‘‘സച്ച’’ന്തി വത്വാ ‘‘കസ്മാ ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘കാമഗുണകാരണാ’’തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘കാമഗുണാ നാമേതേ ഭിക്ഖു വികണ്ണകസല്ലസദിസാ, സകിം ഹദയേ പതിട്ഠം ലഭമാനാ വികണ്ണകം വിയ വിദ്ധം സുംസുമാരം മരണമേവ പാപേന്തീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബോധിസത്തോ ബാരാണസിയം ധമ്മേന രജ്ജം കാരേന്തോ ഏകദിവസം ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ പോക്ഖരണീതീരം സമ്പാപുണി. നച്ചഗീതാസു കുസലാ നച്ചഗീതാനി പയോജേസും, പോക്ഖരണിയം മച്ഛകച്ഛപാ ഗീതസദ്ദലോലതായ സന്നിപതിത്വാ രഞ്ഞാവ സദ്ധിം ഗച്ഛന്തി. രാജാ താലക്ഖന്ധപ്പമാണം മച്ഛഘടം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഇമേ മച്ഛാ മയാ സദ്ധിംയേവ ചരന്തീ’’തി അമച്ചേ പുച്ഛി. അമച്ചാ ‘‘ഏതേ, ദേവ, ഉപട്ഠഹന്തീ’’തി ആഹംസു. രാജാ ‘‘ഏതേ കിര മം ഉപട്ഠഹന്തീ’’തി തുസ്സിത്വാ തേസം നിച്ചഭത്തം പട്ഠപേസി. ദേവസികം തണ്ഡുലമ്ബണം പാചേസി. മച്ഛാ ഭത്തവേലായ ഏകച്ചേ ആഗച്ഛന്തി, ഏകച്ചേ നാഗച്ഛന്തി, ഭത്തം നസ്സതി. രഞ്ഞോ തമത്ഥം ആരോചേസും. രാജാ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ സത്തവേലായ ഭേരിം പഹരിത്വാ ഭേരിസഞ്ഞായ മച്ഛേസു സന്നിപതിതേസു ഭത്തം ദേഥാ’’തി ആഹ. തതോ പട്ഠായ ഭത്തകമ്മികോ ഭേരിം പഹരാപേത്വാ സന്നിപതിതാനം മച്ഛാനം ഭത്തം ദേതി. തേപി ഭേരിസഞ്ഞായ സന്നിപതിത്വാ ഭുഞ്ജന്തി.

തേസു ഏവം സന്നിപതിത്വാ ഭുഞ്ജന്തേസു ഏകോ സുംസുമാരോ ആഗന്ത്വാ മച്ഛേ ഖാദി. ഭത്തകമ്മികോ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ തം സുത്വാ ‘‘സുംസുമാരം മച്ഛാനം ഖാദനകാലേ വികണ്ണകേന വിജ്ഝിത്വാ ഗണ്ഹാ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധൂ’’തി ഗന്ത്വാ നാവായ ഠത്വാ മച്ഛേ ഖാദിതും ആഗതം സുംസുമാരം വികണ്ണകേന പഹരി, തം തസ്സ അന്തോപിട്ഠിം പാവിസി. സോ വേദനാപ്പത്തോ ഹുത്വാ തം ഗഹേത്വാവ പലായി. ഭത്തകമ്മികോ തസ്സ വിദ്ധഭാവം ഞത്വാ തം ആലപന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൬൫. ‘‘കാമം യഹിം ഇച്ഛസി തേന ഗച്ഛ, വിദ്ധോസി മമ്മമ്ഹി വികണ്ണകേന;

ഹതോസി ഭത്തേന സുവാദിതേന, ലോലോ ച മച്ഛേ അനുബന്ധമാനോ’’തി.

തത്ഥ കാമന്തി ഏകംസേന. യഹിം ഇച്ഛസി തേന ഗച്ഛാതി യസ്മിം ഇച്ഛസി, തസ്മിം ഗച്ഛ. മമ്മമ്ഹീതി മമ്മട്ഠാനേ. വികണ്ണകേനാതി വികണ്ണകസല്ലേന. ഹതോസി ഭത്തേന സുവാദിതേന, ലോലോ ച മച്ഛേ അനുബന്ധമാനോതി ത്വം ഭേരിവാദിതസഞ്ഞായ ഭത്തേ ദീയമാനേ ലോലോ ഹുത്വാ ഖാദനത്ഥായ മച്ഛേ അനുബന്ധമാനോ തേന സവാദിതേന ഭത്തേന ഹതോ, ഗതട്ഠാനേപി തേ ജീവിതം നത്ഥീതി അത്ഥോ. സോ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ജീവിതക്ഖയം പത്തോ.

സത്ഥാ ഇമം കാരണം ദസ്സേത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൬൬. ‘‘ഏവമ്പി ലോകാമിസം ഓപതന്തോ, വിഹഞ്ഞതീ ചിത്തവസാനുവത്തീ;

സോ ഹഞ്ഞതീ ഞാതിസഖാന മജ്ഝേ, മച്ഛാനുഗോ സോരിവ സുംസുമാരോ’’തി.

തത്ഥ ലോകാമിസന്തി പഞ്ച കാമഗുണാ. തേ ഹി ലോകോ ഇട്ഠതോ കന്തതോ മനാപതോ ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ ‘‘ലോകാമിസ’’ന്തി വുച്ചതി. ഓപതന്തോതി തം ലോകാമിസം അനുപതന്തോ കിലേസവസേന ചിത്തവസാനുവത്തീ പുഗ്ഗലോ വിഹഞ്ഞതി കിലമതി, സോ ഹഞ്ഞതീതി സോ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ഞാതീനഞ്ച സഖാനഞ്ച മജ്ഝേ സോ വികണ്ണകേന വിദ്ധോ മച്ഛാനുഗോ സുംസുമാരോ വിയ പഞ്ച കാമഗുണേ മനാപാതി ഗഹേത്വാ ഹഞ്ഞതി കിലമതി മഹാവിനാസം പാപുണാതിയേവാതി.

ഏവം സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ സുംസുമാരോ ദേവദത്തോ, മച്ഛാ ബുദ്ധപരിസാ, ബാരാണസിരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വികണ്ണകജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൨൩൪] ൪. അസിതാഭൂജാതകവണ്ണനാ

ത്വമേവ ദാനിമകരാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം കുമാരികം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയം കിരേകസ്മിം ദ്വിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം ഉപട്ഠാകകുലേ ഏകാ കുമാരികാ അഭിരൂപാ സോഭഗ്ഗപ്പത്താ, സാ വയപ്പത്താ സമാനജാതികം കുലം അഗമാസി. സാമികോ തം കിസ്മിഞ്ചി അമഞ്ഞമാനോ അഞ്ഞത്ഥ ചിത്തവസേന ചരതി. സാ തസ്സ തം അത്തനി അനാദരതം അഗണേത്വാ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകേ നിമന്തേത്വാ ദാനം ദത്വാ ധമ്മം സുണന്തീ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. സാ തതോ പട്ഠായ മഗ്ഗഫലസുഖേന വീതിനാമയമാനാ ‘‘സാമികോപി മം ന ഇച്ഛതി, ഘരാവാസേന മേ കമ്മം നത്ഥി, പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ മാതാപിതൂനം ആചിക്ഖിത്വാ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തസ്സാ സാ കിരിയാ ഭിക്ഖൂസു പാകടാ ജാതാ. അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, അസുകകുലസ്സ ധീതാ അത്ഥഗവേസികാ സാമികസ്സ അനിച്ഛഭാവം ഞത്വാ അഗ്ഗസാവകാനം ധമ്മം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ പുന മാതാപിതരോ ആപുച്ഛിത്വാ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പത്താ, ഏവം അത്ഥഗവേസികാ, ആവുസോ സാ കുമാരികാ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവേസാ കുലധീതാ അത്ഥഗവേസികാ, പുബ്ബേപി അത്ഥഗവേസികായേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ വാസം കപ്പേസി. തദാ ബാരാണസിരാജാ അത്തനോ പുത്തസ്സ ബ്രഹ്മദത്തകുമാരസ്സ പരിവാരസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ഉപ്പന്നാസങ്കോ പുത്തം രട്ഠാ പബ്ബാജേസി. സോ അസിതാഭും നാമ അത്തനോ ദേവിം ആദായ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ മച്ഛമംസഫലാഫലാനി ഖാദന്തോ പണ്ണസാലായ നിവാസം കപ്പേസി. സോ ഏകം കിന്നരിം ദിസ്വാ പടിബദ്ധചിത്തോ ‘‘ഇമം പജാപതിം കരിസ്സാമീ’’തി അസിതാഭും അഗണേത്വാ തസ്സാ അനുപദം അഗമാസി. സാ തം കിന്നരിം അനുബന്ധമാനം ദിസ്വാ ‘‘അയം മം അഗണേത്വാ കിന്നരിം അനുബന്ധതി, കിം മേ ഇമിനാ’’തി വിരത്തചിത്താ ഹുത്വാ ബോധിസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ അത്തനോ കസിണപരികമ്മം കഥാപേത്വാ കസിണം ഓലോകേന്തീ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ബോധിസത്തം വന്ദിത്വാ ആഗന്ത്വാ അത്തനോ പണ്ണസാലായ ദ്വാരേ അട്ഠാസി. ബ്രഹ്മദത്തോപി കിന്നരിം അനുബന്ധന്തോ വിചരിത്വാ തസ്സാ ഗതമഗ്ഗമ്പി അദിസ്വാ ഛിന്നാസോ ഹുത്വാ പണ്ണസാലാഭിമുഖോവ ആഗതോ. അസിതാഭൂ തം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ മണിവണ്ണേ ഗഗനതലേ ഠിതാ ‘‘അയ്യപുത്ത, തം നിസ്സായ മയാ ഇദം ഝാനസുഖം ലദ്ധ’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൬൭. ‘‘ത്വമേവ ദാനിമകര, യം കാമോ ബ്യഗമാ തയി;

സോയം അപ്പടിസന്ധികോ, ഖരഛിന്നംവ രേനുക’’ന്തി.

തത്ഥ ത്വമേവ ദാനിമകരാതി, അയ്യപുത്ത, മം പഹായ കിന്നരിം അനുബന്ധന്തോ ത്വഞ്ഞേവ ഇദാനി ഇദം അകര. യം കാമോ ബ്യഗമാ തയീതി യം മമ തയി കാമോ വിഗതോ വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന പഹീനോ, യസ്സ പഹീനത്താ അഹം ഇമം വിസേസം പത്താതി ദീപേതി. സോയം അപ്പടിസന്ധികോതി സോ പന കാമോ ഇദാനി അപ്പടിസന്ധികോ ജാതോ, ന സക്കാ പടിസന്ധിതും. ഖരഛിന്നംവ രേനുകന്തി ഖരോ വുച്ചതി കകചോ, രേനുകം വുച്ചതി ഹത്ഥിദന്തോ. യഥാ കകചേന ഛിന്നോ ഹത്ഥിദന്തോ അപ്പടിസന്ധികോ ഹോതി, ന പുന പുരിമനയേന അല്ലീയതി, ഏവം പുന മയ്ഹം തയാ സദ്ധിം ചിത്തസ്സ ഘടനം നാമ നത്ഥീതി വത്വാ തസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ ഉപ്പതിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ അഗമാസി.

സോ തസ്സാ ഗതകാലേ പരിദേവമാനോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൬൮. ‘‘അത്രിച്ഛം അതിലോഭേന, അതിലോഭമദേന ച;

ഏവം ഹായതി അത്ഥമ്ഹാ, അഹംവ അസിതാഭുയാ’’തി.

തത്ഥ അത്രിച്ഛം അതിലോഭേനാതി അത്രിച്ഛാ വുച്ചതി അത്ര അത്ര ഇച്ഛാസങ്ഖാതാ അപരിയന്തതണ്ഹാ, അതിലോഭോ വുച്ചതി അതിക്കമിത്വാ പവത്തലോഭോ. അതിലോഭമദേന ചാതി പുരിസമദം ഉപ്പാദനതോ അതിലോഭമദോ നാമ ജായതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അത്രിച്ഛാവസേന അത്രിച്ഛമാനോ പുഗ്ഗലോ അതിലോഭേന ച അതിലോഭമദേന ച യഥാ അഹം അസിതാഭുയാ രാജധീതായ പരിഹീനോ, ഏവം അത്ഥാ ഹായതീതി.

ഇതി സോ ഇമായ ഗാഥായ പരിദേവിത്വാ അരഞ്ഞേ ഏകകോവ വസിത്വാ പിതു അച്ചയേന ഗന്ത്വാ രജ്ജം ഗണ്ഹി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജപുത്തോ ച രാജധീതാ ച ഇമേ ദ്വേ ജനാ അഹേസും, താപസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അസിതാഭൂജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൨൩൫] ൫. വച്ഛനഖജാതകവണ്ണനാ

സുഖാ ഘരാ വച്ഛനഖാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ രോജമല്ലം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിരായസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഗിഹിസഹായോ. സോ ഏകദിവസം ആഗമനത്ഥായ ഥേരസ്സ സാസനം പാഹേസി, ഥേരോ സത്ഥാരം ആപുച്ഛിത്വാ അഗമാസി. സോ ഥേരം നാനഗ്ഗരസഭോജനം ഭോജേത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഥേരേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ഥേരം ഗിഹിഭോഗേഹി പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി നിമന്തേന്തോ ‘‘ഭന്തേ ആനന്ദ, മമ ഗേഹേ പഹൂതം സവിഞ്ഞാണകഅവിഞ്ഞാണകരതനം, ഇദം മജ്ഝേ ഭിന്ദിത്വാ തുയ്ഹം ദമ്മി, ഏഹി ഉഭോ അഗാരം അജ്ഝാവസാമാ’’തി. ഥേരോ തസ്സ കാമഗുണേസു ആദീനവം കഥേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ‘‘ദിട്ഠോ തേ, ആനന്ദ, രോജോ’’തി സത്ഥാരാ പുച്ഛിതോ ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ‘‘കിമസ്സ കഥേസീ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭന്തേ, മം രോജോ ഘരാവാസേന നിമന്തേസി, അഥസ്സാഹം ഘരാവാസേ ചേവ കാമഗുണേസു ച ആദീനവം കഥേസി’’ന്തി. സത്ഥാ ‘‘ന ഖോ, ആനന്ദ, രോജോ മല്ലോ ഇദാനേവ പബ്ബജിതേ ഘരാവാസേന നിമന്തേസി, പുബ്ബേപി നിമന്തേസിയേവാ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അഞ്ഞതരസ്മിം നിഗമഗാമേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ ചിരം വസിത്വാ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ ബാരാണസിം പത്വാ രാജുയ്യാനേ വസിത്വാ പുനദിവസേ ബാരാണസിം പാവിസി. അഥസ്സ ബാരാണസിസേട്ഠി ആചാരവിഹാരേ പസീദിത്വാ ഗേഹം നേത്വാ ഭോജേത്വാ ഉയ്യാനേ വസനത്ഥായ പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ തം പടിജഗ്ഗന്തോ ഉയ്യാനേ വസാപേസി. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപ്പന്നസിനേഹാ അഹേസും.

അഥേകദിവസം ബാരാണസിസേട്ഠി ബോധിസത്തേ പേമവിസ്സാസവസേന ഏവം ചിന്തേസി – ‘‘പബ്ബജ്ജാ നാമ ദുക്ഖാ, മമ സഹായം വച്ഛനഖപരിബ്ബാജകം ഉപ്പബ്ബാജേത്വാ സബ്ബം വിഭവം മജ്ഝേ ഭിന്ദിത്വാ തസ്സ ദത്വാ ദ്വേപി സമഗ്ഗവാസം വസിസ്സാമാ’’തി. സോ ഏകദിവസം ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ തേന സദ്ധിം മധുരപടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘ഭന്തേ വച്ഛനഖ, പബ്ബജ്ജാ നാമ ദുക്ഖാ, സുഖോ ഘരാവാസോ, ഏഹി ഉഭോ സമഗ്ഗാ കാമേ പരിഭുഞ്ജന്താ വസാമാ’’തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൬൯. ‘‘സുഖാ ഘരാ വച്ഛനഖ, സഹിരഞ്ഞാ സഭോജനാ;

യത്ഥ ഭുത്വാ പിവിത്വാ ച, സയേയ്യാഥ അനുസ്സുകോ’’തി.

തത്ഥ സഹിരഞ്ഞാതി സത്തരതനസമ്പന്നാ. സഭോജനാതി ബഹുഖാദനീയഭോജനീയാ. യത്ഥ ഭുത്വാ പിവിത്വാ ചാതി യേസു സഹിരഞ്ഞഭോജനേസു ഘരേസു നാനഗ്ഗരസാനി ഭോജനാനി പരിഭുഞ്ജിത്വാ നാനാപാനാനി ച പിവിത്വാ. സയേയ്യാഥ അനുസ്സുകോതി യേസു അലങ്കതസിരിസയനപിട്ഠേ അനുസ്സുകോ ഹുത്വാ സയേയ്യാസി, തേ ഘരാ നാമ അതിവിയ സുഖാതി.

അഥസ്സ തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ ‘‘മഹാസേട്ഠി, ത്വം അഞ്ഞാണതായ കാമഗിദ്ധോ ഹുത്വാ ഘരാവാസസ്സ ഗുണം, പബ്ബജ്ജായ ച അഗുണം കഥേസി, ഘരാവാസസ്സ തേ അഗുണം കഥേസ്സാമി, സുണാഹി ദാനീ’’തി വത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൭൦. ‘‘ഘരാ നാനീഹമാനസ്സ, ഘരാ നാഭണതോ മുസാ;

ഘരാ നാദിന്നദണ്ഡസ്സ, പരേസം അനികുബ്ബതോ;

ഏവം ഛിദ്ദം ദുരഭിസമ്ഭവം, കോ ഘരം പടിപജ്ജതീ’’തി.

തത്ഥ ഘരാ നാനീഹമാനസ്സാതി നിച്ചകാലം കസിഗോരക്ഖാദികരണേന അനീഹമാനസ്സ അവായമന്തസ്സ ഘരാ നാമ നത്ഥി, ഘരാവാസോ ന പതിട്ഠാതീതി അത്ഥോ. ഘരാ നാഭണതോ മുസാതി ഖേത്തവത്ഥുഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദീനം അത്ഥായ അമുസാഭണതോപി ഘരാ നാമ നത്ഥി. ഘരാ നാദിന്നദണ്ഡസ്സ, പരേസം അനികുബ്ബതോതി നാദിന്നദണ്ഡസ്സാതി അഗ്ഗഹിതദണ്ഡസ്സ, നിക്ഖിത്തദണ്ഡസ്സ പരേസം അനികുബ്ബതോ ഘരാ നാമ നത്ഥി. യോ പന ആദിന്നദണ്ഡോ ഹുത്വാ പരേസം ദാസകമ്മകരാദീനം തസ്മിം തസ്മിം അപരാധേ അപരാധാനുരൂപം വധബന്ധനഛേദനതാളനാദിവസേന കരോതി, തസ്സേവ ഘരാവാസോ സണ്ഠഹതീതി അത്ഥോ. ഏവം ഛിദ്ദം ദുരഭിസമ്ഭവം, കോ ഘരം പടിപജ്ജതീതി തം ദാനി ഏവം ഏതേസം ഈഹനാദീനം അകരണേ സതി തായ തായ പരിഹാനിയാ ഛിദ്ദം കരണേപി സതി നിച്ചമേവ കാതബ്ബതോ ദുരഭിസമ്ഭവം ദുരാരാധനീയം, നിച്ചം കരോന്തസ്സപി വാ ദുരഭിസമ്ഭവമേവ ദുപ്പൂരം ഘരാവാസം ‘‘അഹം നിപ്പരിതസ്സോ ഹുത്വാ അജ്ഝാവസിസ്സാമീ’’തി കോ പടിപജ്ജതീതി.

ഏവം മഹാസത്തോ ഘരാവാസസ്സ ദോസം കഥേത്വാ ഉയ്യാനമേവ അഗമാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ബാരാണസിസേട്ഠി രോജോ മല്ലോ അഹോസി, വച്ഛനഖപരിബ്ബാജകോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വച്ഛനഖജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൨൩൬] ൬. ബകജാതകവണ്ണനാ

ഭദ്ദകോ വതയം പക്ഖീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം കുഹകഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തഞ്ഹി സത്ഥാ ആനേത്വാ ദസ്സിതം ദിസ്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ കുഹകോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഹിമവന്തപദേസേ ഏകസ്മിം സരേ മച്ഛോ ഹുത്വാ മഹാപരിവാരോ വസി. അഥേകോ ബകോ ‘‘മച്ഛേ ഖാദിസ്സാമീ’’തി സരസ്സ ആസന്നട്ഠാനേ സീസം പാതേത്വാ പക്ഖേ പസാരേത്വാ മന്ദമന്ദോ മച്ഛേ ഓലോകേന്തോ അട്ഠാസി തേസം പമാദം ആഗമയമാനോ. തസ്മിം ഖണേ ബോധിസത്തോ മച്ഛഗണപരിവുതോ ഗോചരം ഗണ്ഹന്തോ തം ഠാനം പാപുണി. മച്ഛഗണോ തം ബകം പസ്സിത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൭൧. ‘‘ഭദ്ദകോ വതയം പക്ഖീ, ദിജോ കുമുദസന്നിഭോ;

വൂപസന്തേഹി പക്ഖേഹി, മന്ദമന്ദോവ ഝായതീ’’തി.

തത്ഥ മന്ദമന്ദോവ ഝായതീതി അബലബലോ വിയ ഹുത്വാ കിഞ്ചി അജാനന്തോ വിയ ഏകകോവ ഝായതീതി.

അഥ നം ബോധിസത്തോ ഓലോകേത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൭൨. ‘‘നാസ്സ സീലം വിജാനാഥ, അനഞ്ഞായ പസംസഥ;

അമ്ഹേ ദിജോ ന പാലേതി, തേന പക്ഖീ ന ഫന്ദതീ’’തി.

തത്ഥ അനഞ്ഞായാതി അജാനിത്വാ. അമ്ഹേ ദിജോ ന പാലേതീതി ഏസ ദിജോ അമ്ഹേ ന രക്ഖതി ന ഗോപായതി, ‘‘കതരം നു ഖോ ഏതേസു കബളം കരിസ്സാമീ’’തി ഉപധാരേതി. തേന പക്ഖീ ന ഫന്ദതീതി തേനായം സകുണോ ന ഫന്ദതി ന ചലതീതി. ഏവം വുത്തേ മച്ഛഗണോ ഉദകം ഖോഭേത്വാ ബകം പലാപേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ബകോ കുഹകോ ഭിക്ഖു അഹോസി, മച്ഛരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ബകജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൨൩൭] ൭. സാകേതജാതകവണ്ണനാ

കോ നു ഖോ ഭഗവാ ഹേതൂതി ഇദം സത്ഥാ സാകേതം ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തോ സാകേതം ബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു പനേത്ഥ അതീതമ്പി പച്ചുപ്പന്നമ്പി ഹേട്ഠാ ഏകകനിപാതേ (ജാ. അട്ഠ. ൧.൧.സാകേതജാതകവണ്ണനാ) കഥിതമേവ. തഥാഗതസ്സ പന വിഹാരം ഗതകാലേ ഭിക്ഖൂ ‘‘സിനേഹോ നാമേസ, ഭന്തേ, കഥം പതിട്ഠാതീ’’തി പുച്ഛന്താ പഠമം ഗാഥമാഹംസു –

൧൭൩. ‘‘കോ നു ഖോ ഭഗവാ ഹേതു, ഏകച്ചേ ഇധ പുഗ്ഗലേ;

അതീവ ഹദയം നിബ്ബാതി, ചിത്തഞ്ചാപി പസീദതീ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – കോ നു ഖോ ഹേതു, യേന ഇധേകച്ചേ പുഗ്ഗലേ ദിട്ഠമത്തേയേവ ഹദയം അതിവിയ നിബ്ബാതി, സുവാസിതസ്സ സീതസ്സ ഉദകസ്സ ഘടസഹസ്സേന പരിസിത്തം വിയ സീതലം ഹോതി, ഏകച്ചേ ന നിബ്ബാതി. ഏകച്ചേ ദിട്ഠമത്തേയേവ ചിത്തം പസീദതി, മുദു ഹോതി, പേമവസേന അല്ലീയതി, ഏകച്ചേ ന അല്ലീയതീതി.

അഥ നേസം സത്ഥാ പേമകാരണം ദസ്സേന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൭൪. ‘‘പുബ്ബേവ സന്നിവാസേന, പച്ചുപ്പന്നഹിതേന വാ;

ഏവം തം ജായതേ പേമം, ഉപ്പലംവ യഥോദകേ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, പേമം നാമേതം ദ്വീഹി കാരണേഹി ജായതി, പുരിമഭവേ മാതാ വാ പിതാ വാ പുത്തോ വാ ധീതാ വാ ഭാതാ വാ ഭഗിനീ വാ പതി വാ ഭരിയാ വാ സഹായോ വാ മിത്തോ വാ ഹുത്വാ യോ യേന സദ്ധിം ഏകട്ഠാനേ വുത്ഥപുബ്ബോ, തസ്സ ഇമിനാ പുബ്ബേവ സന്നിവാസേന ഭവന്തരേപി അനുബന്ധന്തോ സോ സിനേഹോ ന വിജഹതി. ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ കതേന പച്ചുപ്പന്നഹിതേന വാ ഏവം തം ജായതേ പേമം, ഇമേഹി ദ്വീഹി കാരണേഹി പേമം നാമ ജായതി. യഥാ കിം? ഉപ്പലംവ യഥോദകേതി. വാ-കാരസ്സ രസ്സത്തം കതം. സമുച്ചയത്ഥേ ചേസ വുത്തോ, തസ്മാ ഉപ്പലഞ്ച സേസം ജലജപുപ്ഫഞ്ച യഥാ ഉദകേ ജായമാനം ദ്വേ കാരണാനി നിസ്സായ ജായതി ഉദകഞ്ചേവ കലലഞ്ച, തഥാ ഏതേഹി ദ്വീഹി കാരണേഹി പേമം ജായതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ബ്രാഹ്മണോ ച ബ്രാഹ്മണീ ച ഇമേ ദ്വേ ജനാ അഹേസും, പുത്തോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സാകേതജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൨൩൮] ൮. ഏകപദജാതകവണ്ണനാ

ഇങ്ഘ ഏകപദം, താതാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം കുടുമ്ബികം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിവാസീ കിരേസ കുടുമ്ബികോ, അഥസ്സ ഏകദിവസം അങ്കേ നിസിന്നോ പുത്തോ അത്ഥസ്സ ദ്വാരം നാമ പഞ്ഹം പുച്ഛി. സോ ‘‘ബുദ്ധവിസയോ ഏസ പഞ്ഹോ, ന തം അഞ്ഞോ കഥേതും സക്ഖിസ്സതീ’’തി പുത്തം ഗഹേത്വാ ജേതവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, അയം മേ ദാരകോ ഊരുമ്ഹി നിസിന്നോ അത്ഥസ്സ ദ്വാരം നാമ പഞ്ഹം പുച്ഛി, അഹം തം അജാനന്തോ ഇധാഗതോ, കഥേഥ, ഭന്തേ, ഇമം പഞ്ഹ’’ന്തി. സത്ഥാ ‘‘ന ഖോ, ഉപാസക, അയം ദാരകോ ഇദാനേവ അത്ഥഗവേസകോ, പുബ്ബേപി അത്ഥഗവേസകോവ ഹുത്വാ ഇമം പഞ്ഹം പണ്ഡിതേ പുച്ഛി, പോരാണകപണ്ഡിതാപിസ്സ കഥേസും, ഭവസങ്ഖേപഗതത്താ പന ന സല്ലക്ഖേസീ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ പിതു അച്ചയേന സേട്ഠിട്ഠാനം ലഭി. അഥസ്സ പുത്തോ ദഹരോ കുമാരോ ഊരുമ്ഹി നിസീദിത്വാ ‘‘താത, മയ്ഹം ഏകപദം അനേകത്ഥനിസ്സിതം ഏകം കാരണം കഥേഥാ’’തി പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൭൫. ‘‘ഇങ്ഘ ഏകപദം താത, അനേകത്ഥപദസ്സിതം;

കിഞ്ചി സങ്ഗാഹികം ബ്രൂസി, യേനത്ഥേ സാധയേമസേ’’തി.

തത്ഥ ഇങ്ഘാതി യാചനത്ഥേ ചോദനത്ഥേ വാ നിപാതോ. ഏകപദന്തി ഏകം കാരണപദം, ഏകം കാരണൂപസഞ്ഹിതം വാ ബ്യഞ്ജനപദം. അനേകത്ഥപദസ്സിതന്തി അനേകാനി അത്ഥപദാനി കാരണപദാനി നിസ്സിതം. കിഞ്ചി സങ്ഗാഹികം ബ്രൂസീതി കിഞ്ചി ഏകപദം ബഹൂനം പദാനം സങ്ഗാഹികം ബ്രൂഹി, അയമേവ വാ പാഠോ. യേനത്ഥേ സാധയേമസേതി യേന ഏകേന പദേന അനേകത്ഥനിസ്സിതേന മയം അത്തനോ വുഡ്ഢിം സാധേയ്യാമ, തം മേ കഥേഹീതി പുച്ഛി.

അഥസ്സ പിതാ കഥേന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൭൬. ‘‘ദക്ഖേയ്യേകപദം താത, അനേകത്ഥപദസ്സിതം;

തഞ്ച സീലേന സഞ്ഞുത്തം, ഖന്തിയാ ഉപപാദിതം;

അലം മിത്തേ സുഖാപേതും, അമിത്താനം ദുഖായ ചാ’’തി.

തത്ഥ ദക്ഖേയ്യേകപദന്തി ദക്ഖേയ്യം ഏകപദം. ദക്ഖേയ്യം നാമ ലാഭുപ്പാദകസ്സ ഛേകസ്സ കുസലസ്സ ഞാണസമ്പയുത്തം വീരിയം. അനേകത്ഥപദസ്സിതന്തി ഏവം വുത്തപ്പകാരം വീരിയം അനേകേഹി അത്ഥപദേഹി നിസ്സിതം. കതരേഹീതി? സീലാദീഹി. തേനേവ ‘‘തഞ്ച സീലേന സഞ്ഞുത്ത’’ന്തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – തഞ്ച പനേതം വീരിയം ആചാരസീലസമ്പയുത്തം അധിവാസനഖന്തിയാ ഉപേതം മിത്തേ സുഖാപേതും അമിത്താനഞ്ച ദുക്ഖായ അലം സമത്ഥം. കോ ഹി നാമ ലാഭുപ്പാദകഞാണസമ്പയുത്തകുസലവീരിയസമന്നാഗതോ ആചാരഖന്തിസമ്പന്നോ മിത്തേ സുഖാപേതും, അമിത്തേ വാ ദുക്ഖാപേതും ന സക്കോതീതി.

ഏവം ബോധിസത്തോ പുത്തസ്സ പഞ്ഹം കഥേസി. സോപി പിതു കഥിതനയേനേവ അത്തനോ അത്ഥം സാധേത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ പിതാപുത്താ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതാ. ‘‘തദാ പുത്തോ അയമേവ പുത്തോ അഹോസി, ബാരാണസിസേട്ഠി പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഏകപദജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൨൩൯] ൯. ഹരിതമണ്ഡൂകജാതകവണ്ണനാ

ആസീവിസമ്പി മം സന്തന്തി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ അജാതസത്തും ആരബ്ഭ കഥേസി. കോസലരാജസ്സ ഹി പിതാ മഹാകോസലോ ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞോ ധീതരം ദദമാനോ ധീതു ന്ഹാനമൂലം കാസിഗാമകം നാമ അദാസി. സാ അജാതസത്തുനാ പിതുഘാതകകമ്മേ കതേ രഞ്ഞോ സിനേഹേന നചിരസ്സേവ കാലമകാസി. അജാതസത്തു മാതരി കാലകതായപി തം ഗാമം ഭുഞ്ജതേവ. കോസലരാജാ ‘‘പിതുഘാതകസ്സ ചോരസ്സ മമ കുലസന്തകം ഗാമം ന ദസ്സാമീ’’തി തേന സദ്ധിം യുജ്ഝതി. കദാചി മാതുലസ്സ ജയോ ഹോതി, കദാചി ഭാഗിനേയ്യസ്സ. യദാ പന അജാതസത്തു ജിനാതി, തദാ സോമനസ്സപ്പത്തോ രഥേ ധജം ഉസ്സാപേത്വാ മഹന്തേന യസേന നഗരം പവിസതി. യദാ പന പരാജയതി, തദാ ദോമനസ്സപ്പത്തോ കഞ്ചി അജാനാപേത്വാവ പവിസതി. അഥേകദിവസം ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, അജാതസത്തു മാതുലം ജിനിത്വാ തുസ്സതി, പരാജിതോ ദോമനസ്സപ്പത്തോ ഹോതീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ ജിനിത്വാ തുസ്സതി, പരാജിതോ ദോമനസ്സപ്പത്തോ ഹോതീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ നീലമണ്ഡൂകയോനിയം നിബ്ബത്തി. തദാ മനുസ്സാ നദീകന്ദരാദീസു തത്ഥ തത്ഥ മച്ഛേ ഗഹണത്ഥായ കുമീനാനി ഓഡ്ഡേസും. ഏകസ്മിം കുമീനേ ബഹൂ മച്ഛാ പവിസിംസു. അഥേകോ ഉദകാസീവിസോ മച്ഛേ ഖാദന്തോ തം കുമീനം പാവിസി, ബഹൂ മച്ഛാ ഏകതോ ഹുത്വാ തം ഖാദന്താ ഏകലോഹിതം അകംസു. സോ പടിസരണം അപസ്സന്തോ മരണഭയതജ്ജിതോ കുമീനമുഖേന നിക്ഖമിത്വാ വേദനാപ്പത്തോ ഉദകപരിയന്തേ നിപജ്ജി. നീലമണ്ഡൂകോപി തസ്മിം ഖണേ ഉപ്പതിത്വാ കുമീനസൂലമത്ഥകേ നിപന്നോ ഹോതി. ആസീവിസോ വിനിച്ഛയട്ഠാനം അലഭന്തോ തത്ഥ നിപന്നം തം ദിസ്വാ ‘‘സമ്മ നീലമണ്ഡൂക, ഇമേസം മച്ഛാനം കിരിയാ രുച്ചതി തുയ്ഹ’’ന്തി പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൭൭. ‘‘ആസീവിസമ്പി മം സന്തം, പവിട്ഠം കുമിനാമുഖം;

രുച്ചതേ ഹരിതാമാതാ, യം മം ഖാദന്തി മച്ഛകാ’’തി.

തത്ഥ ആസീവിസമ്പി മം സന്തന്തി മം ആഗതവിസം സമാനം. രുച്ചതേ ഹരിതാമാതാ, യം മം ഖാദന്തി മച്ഛകാതി ഏതം തവ രുച്ചതി ഹരിതമണ്ഡൂകപുത്താതി വദതി.

അഥ നം ഹരിതമണ്ഡൂകോ ‘‘ആമ, സമ്മ, രുച്ചതീ’’തി. ‘‘കിംകാരണാ’’തി? ‘‘സചേ ത്വമ്പി തവ പദേസം ആഗതേ മച്ഛേ ഖാദസി, മച്ഛാപി അത്തനോ പദേസം ആഗതം തം ഖാദന്തി, അത്തനോ വിസയേ പദേസേ ഗോചരഭൂമിയം അബലവാ നാമ നത്ഥീ’’തി വത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൭൮. ‘‘വിലുമ്പതേവ പുരിസോ, യാവസ്സ ഉപകപ്പതി;

യദാ ചഞ്ഞേ വിലുമ്പന്തി, സോ വിലുത്തോ വിലുമ്പതീ’’തി.

തത്ഥ വിലുമ്പതേവ പുരിസോ, യാവസ്സ ഉപകപ്പതീതി യാവ അസ്സ പുരിസസ്സ ഇസ്സരിയം ഉപകപ്പതി ഇജ്ഝതി പവത്തതി, താവ സോ അഞ്ഞം വിലുമ്പതിയേവ. ‘‘യാവ സോ ഉപകപ്പതീ’’തിപി പാഠോ, യത്തകം കാലം സോ പുരിസോ സക്കോതി വിലുമ്പിതുന്തി അത്ഥോ. യദാ ചഞ്ഞേ വിലുമ്പന്തീതി യദാ ച അഞ്ഞേ ഇസ്സരാ ഹുത്വാ വിലുമ്പന്തി. സോ വിലുത്തോ വിലുമ്പതീതി അഥ സോ വിലുമ്പകോ അഞ്ഞേഹി വിലുമ്പതി. ‘‘വിലുമ്പതേ’’തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ. ‘‘വിലുമ്പന’’ന്തിപി പഠന്തി, തസ്സത്ഥോ ന സമേതി. ഏവം ‘‘വിലുമ്പകോ പുന വിലുമ്പം പാപുണാതീ’’തി ബോധിസത്തേന അഡ്ഡേ വിനിച്ഛിതേ ഉദകാസീവിസസ്സ ദുബ്ബലഭാവം ഞത്വാ ‘‘പച്ചാമിത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി മച്ഛഗണാ കുമീനമുഖാ നിക്ഖമിത്വാ തത്ഥേവ നം ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ പക്കമും.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ഉദകാസീവിസോ അജാതസത്തു അഹോസി, നീലമണ്ഡൂകോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഹരിതമണ്ഡൂകജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൨൪൦] ൧൦. മഹാപിങ്ഗലജാതകവണ്ണനാ

സബ്ബോ ജനോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. ദേവദത്തേ സത്ഥരി ആഘാതം ബന്ധിത്വാ നവമാസച്ചയേന ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകേ പഥവിയം നിമുഗ്ഗേ ജേതവനവാസിനോ ച സകലരട്ഠവാസിനോ ച ‘‘ബുദ്ധപടികണ്ടകോ ദേവദത്തോ പഥവിയാ ഗിലിതോ, നിഹതപച്ചാമിത്തോ ദാനി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ജാതോ’’തി തുട്ഠഹട്ഠാ അഹേസും. തേസം കഥം സുത്വാ പരമ്പരഘോസേന സകലജമ്ബുദീപവാസിനോ യക്ഖഭൂതദേവഗണാ ച തുട്ഠഹട്ഠാ ഏവ അഹേസും. അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, ദേവദത്തേ പഥവിയം നിമുഗ്ഗേ ‘ബുദ്ധപടികണ്ടകോ ദേവദത്തോ പഥവിയാ ഗിലിതോ’തി മഹാജനോ അത്തമനോ ജാതോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ ദേവദത്തേ മതേ മഹാജനോ തുസ്സതി ചേവ ഹസതി ച, പുബ്ബേപി തുസ്സി ചേവ ഹസി ചാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം മഹാപിങ്ഗലോ നാമ രാജാ അധമ്മേന വിസമേന രജ്ജം കാരേസി, ഛന്ദാദിവസേന പാപകമ്മാനി കരോന്തോ ദണ്ഡബലിജങ്ഘകഹാപണാദിഗ്ഗഹണേന ഉച്ഛുയന്തേ ഉച്ഛും വിയ മഹാജനം പീളേസി കക്ഖളോ ഫരുസോ സാഹസികോ, പരേസു അനുദ്ദയാമത്തമ്പി നാമസ്സ നത്ഥി, ഗേഹേ ഇത്ഥീനമ്പി പുത്തധീതാനമ്പി അമച്ചബ്രാഹ്മണഗഹപതികാദീനമ്പി അപ്പിയോ അമനാപോ, അക്ഖിമ്ഹി പതിതരജം വിയ, ഭത്തപിണ്ഡേ സക്ഖരാ വിയ, പണ്ഹിം വിജ്ഝിത്വാ പവിട്ഠകണ്ടകോ വിയ ച അഹോസി. തദാ ബോധിസത്തോ മഹാപിങ്ഗലസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. മഹാപിങ്ഗലോ ദീഘരത്തം രജ്ജം കാരേത്വാ കാലമകാസി. തസ്മിം കാലകതേ സകലബാരാണസിവാസിനോ ഹട്ഠതുട്ഠാ മഹാഹസിതം ഹസിത്വാ ദാരൂനം സകടസഹസ്സേന മഹാപിങ്ഗലം ഝാപേത്വാ അനേകേഹി ഘടസഹസ്സേഹി ആളാഹനം നിബ്ബാപേത്വാ ബോധിസത്തം രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചിത്വാ ‘‘ധമ്മികോ നോ രാജാ ലദ്ധോ’’തി ഹട്ഠതുട്ഠാ നഗരേ ഉസ്സവഭേരിം ചരാപേത്വാ സമുസ്സിതധജപടാകം നഗരം അലങ്കരിത്വാ ദ്വാരേ ദ്വാരേ മണ്ഡപം കാരേത്വാ വിപ്പകിണ്ണലാജകുസുമമണ്ഡിതതലേസു അലങ്കതമണ്ഡപേസു നിസീദിത്വാ ഖാദിംസു ചേവ പിവിംസു ച.

ബോധിസത്തോപി അലങ്കതേ മഹാതലേ സമുസ്സിതസേതച്ഛത്തസ്സ പല്ലങ്കവരസ്സ മജ്ഝേ മഹായസം അനുഭവന്തോ നിസീദി. അമച്ചാ ച ബ്രാഹ്മണഗഹപതിരട്ഠികദോവാരികാദയോ ച രാജാനം പരിവാരേത്വാ അട്ഠംസു. അഥേകോ ദോവാരികോ നാതിദൂരേ ഠത്വാ അസ്സസന്തോ പസ്സസന്തോ പരോദി. ബോധിസത്തോ തം ദിസ്വാ ‘‘സമ്മ ദോവാരിക, മമ പിതരി കാലകതേ സബ്ബേ തുട്ഠപഹട്ഠാ ഉസ്സവം കീളന്താ വിചരന്തി, ത്വം പന രോദമാനോ ഠിതോ, കിം നു ഖോ മമ പിതാ തവേവ പിയോ അഹോസി മനാപോ’’തി പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൭൯. ‘‘സബ്ബോ ജനോ ഹിംസിതോ പിങ്ഗലേന, തസ്മിം മതേ പച്ചയാ വേദയന്തി;

പിയോ നു തേ ആസി അകണ്ഹനേത്തോ, കസ്മാ നു ത്വം രോദസി ദ്വാരപാലാ’’തി.

തത്ഥ ഹിംസിതോതി നാനപ്പകാരേഹി ദണ്ഡബലിആദീഹി പീളിതോ. പിങ്ഗലേനാതി പിങ്ഗലക്ഖേന. തസ്സ കിര ദ്വേപി അക്ഖീനി നിബ്ബിദ്ധപിങ്ഗലാനി ബിളാരക്ഖിവണ്ണാനി അഹേസും, തേനേവസ്സ ‘‘പിങ്ഗലോ’’തി നാമം അകംസു. പച്ചയാ വേദയന്തീതി പീതിയോ പവേദയന്തി. അകണ്ഹനേത്തോതി പിങ്ഗലനേത്തോ. കസ്മാ നു ത്വന്തി കേന നു കാരണേന ത്വം രോദസി. അട്ഠകഥായം പന ‘‘കസ്മാ തുവ’’ന്തി പാഠോ.

സോ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘നാഹം, മഹാരാജ, ‘മഹാപിങ്ഗലോ മതോ’തി സോകേന രോദാമി, സീസസ്സ മേ സുഖം ജാതം. പിങ്ഗലരാജാ ഹി പാസാദാ ഓതരന്തോ ച ആരോഹന്തോ ച കമ്മാരമുട്ഠികായ പഹരന്തോ വിയ മയ്ഹം സീസേ അട്ഠട്ഠ ഖടകേ ദേതി, സോ പരലോകം ഗന്ത്വാപി മമ സീസേ ദദമാനോ വിയ നിരയപാലാനമ്പി യമസ്സപി സീലേ ഖടകേ ദസ്സതി, അഥ നം തേ ‘അതിവിയ അയം അമ്ഹേ ബാധതീ’തി പുന ഇധേവ ആനേത്വാ വിസ്സജ്ജേയ്യും, അഥ മേ സോ പുനപി സീസേ ഖടകേ ദദേയ്യാതി ഭയേനാഹം രോദാമീ’’തി ഇമമത്ഥം പകാസേന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൮൦. ‘‘ന മേ പിയോ ആസി അകണ്ഹനേത്തോ, ഭായാമി പച്ചാഗമനായ തസ്സ;

ഇതോ ഗതോ ഹിംസേയ്യ മച്ചുരാജം, സോ ഹിംസിതോ ആനേയ്യ പുന ഇധാ’’തി.

അഥ നം ബോധിസത്തോ ‘‘സോ രാജാ ദാരൂനം വാഹസഹസ്സേന ദഡ്ഢോ ഉദകഘടസതേഹി സിത്തോ, സാപിസ്സ ആളാഹനഭൂമി സമന്തതോ ഖതാ, പകതിയാപി ച പരലോകം ഗതാ നാമ അഞ്ഞത്ഥ ഗതിവസാ പുന തേനേവ സരീരേന നാഗച്ഛന്തി, മാ ത്വം ഭായീ’’തി തം സമസ്സാസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൮൧. ‘‘ദഡ്ഢോ വാഹസഹസ്സേഹി, സിത്തോ ഘടസതേഹി സോ;

പരിക്ഖതാ ച സാ ഭൂമി, മാ ഭായി നാഗമിസ്സതീ’’തി.

തതോ പട്ഠായ ദോവാരികോ അസ്സാസം പടിലഭി. ബോധിസത്തോ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മഹാപിങ്ഗലോ ദേവദത്തോ അഹോസി, പുത്തോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മഹാപിങ്ഗലജാതകവണ്ണനാ ദസമാ.

ഉപാഹനവഗ്ഗോ നവമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ഉപാഹനം വീണാഥൂണം, വികണ്ണകം അസിതാഭു;

വച്ഛനഖം ബകഞ്ചേവ, സാകേതഞ്ച ഏകപദം;

ഹരിതമാതു പിങ്ഗലം.