൧൦. സിങ്ഗാലവഗ്ഗോ

[൨൪൧] ൧. സബ്ബദാഠജാതകവണ്ണനാ

സിങ്ഗാലോ മാനത്ഥദ്ധോതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. ദേവദത്തോ അജാതസത്തും പസാദേത്വാ ഉപ്പാദിതം ലാഭസക്കാരം ചിരട്ഠിതികം കാതും നാസക്ഖി, നാളാഗിരിപയോജനേ പാടിഹാരിയസ്സ ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ തസ്സ സോ ലാഭസക്കാരോ അന്തരധായി. അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, ദേവദത്തോ ലാഭസക്കാരം ഉപ്പാദേത്വാ ചിരട്ഠിതികം കാതും നാസക്ഖീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തോ ഇദാനേവ അത്തനോ ഉപ്പന്നം ലാഭസക്കാരം അന്തരധാപേതി, പുബ്ബേപി അന്തരധാപേസിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ പുരോഹിതോ അഹോസി തിണ്ണം വേദാനം അട്ഠാരസന്നഞ്ച സിപ്പാനം പാരം ഗതോ. സോ പഥവീജയമന്തം നാമ ജാനാതി. പഥവീജയമന്തോതി ആവട്ടനമന്തോ വുച്ചതി. അഥേകദിവസം ബോധിസത്തോ ‘‘തം മന്തം സജ്ഝായിസ്സാമീ’’തി ഏകസ്മിം അങ്ഗണട്ഠാനേ പിട്ഠിപാസാണേ നിസീദിത്വാ സജ്ഝായമകാസി. തം കിര മന്തം അഞ്ഞവിഹിതം ധിതിവിരഹിതം സാവേതും ന സക്കാ, തസ്മാ നം സോ തഥാരൂപേ ഠാനേ സജ്ഝായതി. അഥസ്സ സജ്ഝായനകാലേ ഏകോ സിങ്ഗാലോ ഏകസ്മിം ബിലേ നിപന്നോ തം മന്തം സുത്വാവ പഗുണമകാസി. സോ കിര അനന്തരാതീതേ അത്തഭാവേ പഗുണപഥവീജയമന്തോ ഏകോ ബ്രാഹ്മണോ അഹോസി. ബോധിസത്തോ സജ്ഝായം കത്വാ ഉട്ഠായ ‘‘പഗുണോ വത മേ അയം മന്തോ’’തി ആഹ. സിങ്ഗാലോ ബിലാ നിക്ഖമിത്വാ ‘‘അമ്ഭോ ബ്രാഹ്മണ, അയം മന്തോ തയാപി മമേവ പഗുണതരോ’’തി വത്വാ പലായി. ബോധിസത്തോ ‘‘അയം സിങ്ഗാലോ മഹന്തം അകുസലം കരിസ്സതീ’’തി ‘‘ഗണ്ഹഥ ഗണ്ഹഥാ’’തി ഥോകം അനുബന്ധി. സിങ്ഗാലോ പലായിത്വാ അരഞ്ഞം പാവിസി.

സോ ഗന്ത്വാ ഏകം സിങ്ഗാലിം ഥോകം സരീരേ ഡംസി, ‘‘കിം, സാമീ’’തി ച വുത്തേ ‘‘മയ്ഹം ജാനാസി ന ജാനാസീ’’തി ആഹ. സാ ‘‘ആമ, ജാനാമീ’’തി സമ്പടിച്ഛി. സോ പഥവീജയമന്തം പരിവത്തേത്വാ അനേകാനി സിങ്ഗാലസതാനി ആണാപേത്വാ സബ്ബേപി ഹത്ഥിഅസ്സസീഹബ്യഗ്ഘസൂകരമിഗാദയോ ചതുപ്പദേ അത്തനോ സന്തികേ അകാസി. കത്വാ ച പന സബ്ബദാഠോ നാമ രാജാ ഹുത്വാ ഏകം സിങ്ഗാലിം അഗ്ഗമഹേസിം അകാസി. ദ്വിന്നം ഹത്ഥീനം പിട്ഠേ സീഹോ തിട്ഠതി, സീഹപിട്ഠേ സബ്ബദാഠോ സിങ്ഗാലോ രാജാ സിങ്ഗാലിയാ അഗ്ഗമഹേസിയാ സദ്ധിം നിസീദതി, മഹന്തോ യസോ അഹോസി. സോ യസമഹന്തേന പമജ്ജിത്വാ മാനം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘ബാരാണസിരജ്ജം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി സബ്ബചതുപ്പദപരിവുതോ ബാരാണസിയാ അവിദൂരട്ഠാനം സമ്പാപുണി, പരിസാ ദ്വാദസയോജനാ അഹോസി. സോ അവിദൂരേ ഠിതോയേവ ‘‘രജ്ജം വാ ദേതു, യുദ്ധം വാ’’തി രഞ്ഞോ സാസനം പേസേസി. ബാരാണസിവാസിനോ ഭീതതസിതാ നഗരദ്വാരാനി പിദഹിത്വാ അട്ഠംസു.

ബോധിസത്തോ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘മാ ഭായി, മഹാരാജ, സബ്ബദാഠസിങ്ഗാലേന സദ്ധിം യുദ്ധം മമ ഭാരോ, ഠപേത്വാ മം അഞ്ഞോ തേന സദ്ധിം യുജ്ഝിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥീ’’തി രാജാനഞ്ച നാഗരേ ച സമസ്സാസേത്വാ ‘‘കിന്തി കത്വാ നു ഖോ സബ്ബദാഠോ രജ്ജം ഗഹേസ്സതി, പുച്ഛിസ്സാമി താവ ന’’ന്തി ദ്വാരട്ടാലകം അഭിരുഹിത്വാ ‘‘സമ്മ സബ്ബദാഠ, കിന്തി കത്വാ ഇമം രജ്ജം ഗണ്ഹിസ്സസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സീഹനാദം നദാപേത്വാ മഹാജനം സദ്ദേന സന്താസേത്വാ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. ബോധിസത്തോ ‘‘അത്ഥേത’’ന്തി ഞത്വാ അട്ടാലകാ ഓരുയ്ഹ ‘‘സകലദ്വാദസയോജനികബാരാണസിനഗരവാസിനോ കണ്ണച്ഛിദ്ദാനി മാസപിട്ഠേന ലഞ്ജന്തൂ’’തി ഭേരിം ചരാപേസി. മഹാജനോ ഭേരിയാ ആണം സുത്വാ അന്തമസോ ബിളാലേ ഉപാദായ സബ്ബചതുപ്പദാനഞ്ചേവ അത്തനോ ച കണ്ണച്ഛിദ്ദാനി യഥാ പരസ്സ സദ്ദം സോതും ന സക്കാ, ഏവം മാസപിട്ഠേന ലഞ്ജി.

അഥ ബോധിസത്തോ പുന അട്ടാലകം അഭിരുഹിത്വാ ‘‘സബ്ബദാഠാ’’തി ആഹ. ‘‘കിം, ബ്രാഹ്മണാ’’തി? ‘‘ഇമം രജ്ജം കിന്തി കത്വാ ഗണ്ഹിസ്സസീ’’തി? ‘‘സീഹനാദം നദാപേത്വാ മനുസ്സേ താസേത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സീഹനാദം നദാപേതും ന സക്ഖിസ്സസി. ജാതിസമ്പന്നാ ഹി സുരത്തഹത്ഥപാദാ കേസരസീഹരാജാനോ താദിസസ്സ ജരസിങ്ഗാലസ്സ ആണം ന കരിസ്സന്തീ’’തി. സിങ്ഗാലോ മാനത്ഥദ്ധോ ഹുത്വാ ‘‘അഞ്ഞേ താവ സീഹാ തിട്ഠന്തു, യസ്സാഹം പിട്ഠേ നിസിന്നോ, തഞ്ഞേവ നദാപേസ്സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘തേന ഹി നദാപേഹി, യദി സക്കോസീ’’തി. സോ യസ്മിം സീഹേ നിസിന്നോ, തസ്സ ‘‘നദാഹീ’’തി പാദേന സഞ്ഞം അദാസി. സീഹോ ഹത്ഥികുമ്ഭേ മുഖം ഉപ്പീളേത്വാ തിക്ഖത്തും അപ്പടിവത്തിയം സീഹനാദം നദി. ഹത്ഥീ സന്താസപ്പത്താ ഹുത്വാ സിങ്ഗാലം പാദമൂലേ പാതേത്വാ പാദേനസ്സ സീസം അക്കമിത്വാ ചുണ്ണവിചുണ്ണം അകംസു, സബ്ബദാഠോ തത്ഥേവ ജീവിതക്ഖയം പത്തോ. തേപി ഹത്ഥീ സീഹനാദം സുത്വാ മരണഭയതജ്ജിതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഓവിജ്ഝിത്വാ തത്ഥേവ ജീവിതക്ഖയം പാപുണിംസു, ഠപേത്വാ സീഹേ സേസാപി മിഗസൂകരാദയോ സസബിളാരപരിയോസാനാ സബ്ബേ ചതുപ്പാദാ തത്ഥേവ ജീവിതക്ഖയം പാപുണിംസു. സീഹാ പലായിത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിംസു, ദ്വാദസയോജനികോ മംസരാസി അഹോസി. ബോധിസത്തോ അട്ടാലകാ ഓതരിത്വാ നഗരദ്വാരാനി വിവരാപേത്വാ ‘‘സബ്ബേ അത്തനോ കണ്ണേസു മാസപിട്ഠം അപനേത്വാ മംസത്ഥികാ മംസം ആഹരന്തൂ’’തി നഗരേ ഭേരിം ചരാപേസി. മനുസ്സാ അല്ലമംസം ഖാദിത്വാ സേസം സുക്ഖാപേത്വാ വല്ലൂരമകംസു. തസ്മിം കിര കാലേ വല്ലൂരകരണം ഉദപാദീതി വദന്തി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ഇമാ അഭിസമ്ബുദ്ധഗാഥാ വത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി –

൧൮൨. ‘‘സിങ്ഗാലോ മാനത്ഥദ്ധോ ച, പരിവാരേന അത്ഥികോ;

പാപുണി മഹതിം ഭൂമിം, രാജാസി സബ്ബദാഠിനം.

൧൮൩. ‘‘ഏവമേവ മനുസ്സേസു, യോ ഹോതി പരിവാരവാ;

സോ ഹി തത്ഥ മഹാ ഹോതി, സിങ്ഗാലോ വിയ ദാഠിന’’ന്തി.

തത്ഥ മാനത്ഥദ്ധോതി പരിവാരം നിസ്സായ ഉപ്പന്നേന മാനേന ഥദ്ധോ. പരിവാരേന അത്ഥികോതി ഉത്തരിമ്പി പരിവാരേന അത്ഥികോ ഹുത്വാ. മഹതിം ഭൂമിന്തി മഹന്തം സമ്പത്തിം. രാജാസി സബ്ബദാഠിനന്തി സബ്ബേസം ദാഠീനം രാജാ ആസി. സോ ഹി തത്ഥ മഹാ ഹോതീതി സോ പരിവാരസമ്പന്നോ പുരിസോ തേസു പരിവാരേസു മഹാ നാമ ഹോതി. സിങ്ഗാലോ വിയ ദാഠിനന്തി യഥാ സിങ്ഗാലോ ദാഠീനം മഹാ അഹോസി, ഏവം മഹാ ഹോതി, അഥ സോ സിങ്ഗാലോ വിയ പമാദം ആപജ്ജിത്വാ തം പരിവാരം നിസ്സായ വിനാസം പാപുണാതീതി.

‘‘തദാ സിങ്ഗാലോ ദേവദത്തോ അഹോസി, രാജാ സാരിപുത്തോ, പുരോഹിതോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സബ്ബദാഠജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൨൪൨] ൨. സുനഖജാതകവണ്ണനാ

ബാലോ വതായം സുനഖോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അമ്ബണകോട്ഠകേ ആസനസാലായ ഭത്തഭുഞ്ജനസുനഖം ആരബ്ഭ കഥേസി. തം കിര ജാതകാലതോ പട്ഠായ പാനീയഹാരകാ ഗഹേത്വാ തത്ഥ പോസേസും. സോ അപരഭാഗേ തത്ഥ ഭത്തം ഭുഞ്ജന്തോ ഥൂലസരീരോ അഹോസി. അഥേകദിവസം ഏകോ ഗാമവാസീ പുരിസോ തം ഠാനം പത്തോ സുനഖം ദിസ്വാ പാനീയഹാരകാനം ഉത്തരിസാടകഞ്ച കഹാപണഞ്ച ദത്വാ ഗദ്ദൂലേന ബന്ധിത്വാ തം ആദായ പക്കാമി. സോ ഗഹേത്വാ നീയമാനോ ന വസ്സി, ദിന്നം ദിന്നം ഖാദന്തോ പച്ഛതോ പച്ഛതോ അഗമാസി. അഥ സോ പുരിസോ ‘‘അയം ഇദാനി മം പിയായതീ’’തി ഗദ്ദൂലം മോചേസി, സോ വിസ്സട്ഠമത്തോ ഏകവേഗേന ആസനസാലമേവ ഗതോ. ഭിക്ഖൂ തം ദിസ്വാ തേന ഗതകാരണം ജാനിത്വാ സായന്ഹസമയേ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, ആസനസാലായ സുനഖോ ബന്ധനമോക്ഖകുസലോ വിസ്സട്ഠമത്തോവ പുന ആഗതോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സോ സുനഖോ ഇദാനേവ ബന്ധനമോക്ഖകുസലോ, പുബ്ബേപി കുസലോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാസിരട്ഠേ ഏകസ്മിം മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ഘരാവാസം അഗ്ഗഹേസി. തദാ ബാരാണസിയം ഏകസ്സ മനുസ്സസ്സ സുനഖോ അഹോസി, സോ പിണ്ഡിഭത്തം ലഭന്തോ ഥൂലസരീരോ ജാതോ. അഥേകോ ഗാമവാസീ ബാരാണസിം ആഗതോ തം സുനഖം ദിസ്വാ തസ്സ മനുസ്സസ്സ ഉത്തരിസാടകഞ്ച കഹാപണഞ്ച ദത്വാ സുനഖം ഗഹേത്വാ ചമ്മയോത്തേന ബന്ധിത്വാ യോത്തകോടിയം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തോ അടവിമുഖേ ഏകം സാലം പവിസിത്വാ സുനഖം ബന്ധിത്വാ ഫലകേ നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദം ഓക്കമി. തസ്മിം കാലേ ബോധിസത്തോ കേനചിദേവ കരണീയേന അടവിം പടിപന്നോ തം സുനഖം യോത്തേന ബന്ധിത്വാ ഠപിതം ദിസ്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൮൪. ‘‘ബാലോ വതായം സുനഖോ, യോ വരത്തം ന ഖാദതി;

ബന്ധനാ ച പമുഞ്ചേയ്യ, അസിതോ ച ഘരം വജേ’’തി.

തത്ഥ പമുഞ്ചേയ്യാതി പമോചേയ്യ, അയമേവ വാ പാഠോ. അസിതോ ച ഘരം വജേതി അസിതോ സുഹിതോ ഹുത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗച്ഛേയ്യ.

തം സുത്വാ സുനഖോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൮൫. ‘‘അട്ഠിതം മേ മനസ്മിം മേ, അഥോ മേ ഹദയേ കതം;

കാലഞ്ച പടികങ്ഖാമി, യാവ പസ്സുപതൂ ജനോ’’തി.

തത്ഥ അട്ഠിതം മേ മനസ്മിം മേതി യം തുമ്ഹേ കഥേഥ, തം മയാ അധിട്ഠിതമേവ, മനസ്മിംയേവ മേ ഏതം. അഥോ മേ ഹദയേ കതന്തി അഥ ച പന മേ തുമ്ഹാകം വചനം ഹദയേ കതമേവ. കാലഞ്ച പടികങ്ഖാമീതി കാലം പടിമാനേമി. യാവ പസ്സുപതൂ ജനോതി യാവായം മഹാജനോ പസുപതു നിദ്ദം ഓക്കമതു, താവാഹം കാലം പടിമാനേമി. ഇതരഥാ ഹി ‘‘അയം സുനഖോ പലായതീ’’തി രവോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തസ്മാ രത്തിഭാഗേ സബ്ബേസം സുത്തകാലേ ചമ്മയോത്തം ഖാദിത്വാ പലായിസ്സാമീതി. സോ ഏവം വത്വാ മഹാജനേ നിദ്ദം ഓക്കന്തേ യോത്തം ഖാദിത്വാ സുഹിതോ ഹുത്വാ പലായിത്വാ അത്തനോ സാമികാനം ഘരമേവ ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സുനഖോവ ഏതരഹി സുനഖോ, പണ്ഡിതപുരിസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സുനഖജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൨൪൩] ൩. ഗുത്തിലജാതകവണ്ണനാ

സത്തതന്തിം സുമധുരന്തി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്മിഞ്ഹി കാലേ ഭിക്ഖൂ ദേവദത്തം ആഹംസു – ‘‘ആവുസോ ദേവദത്ത, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ തുയ്ഹം ആചരിയോ, ത്വം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം നിസ്സായ തീണി പിടകാനി ഉഗ്ഗണ്ഹി, ചത്താരി ഝാനാനി ഉപ്പാദേസി, ആചരിയസ്സ നാമ പടിസത്തുനാ ഭവിതും ന യുത്ത’’ന്തി. ദേവദത്തോ ‘‘കിം പന മേ, ആവുസോ, സമണോ ഗോതമോ ആചരിയോ, നനു മയാ അത്തനോ ബലേനേവ തീണി പിടകാനി ഉഗ്ഗഹിതാനി, ചത്താരി ഝാനാനി ഉപ്പാദിതാനീ’’തി ആചരിയം പച്ചക്ഖാസി. ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, ദേവദത്തോ ആചരിയം പച്ചക്ഖായ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പടിസത്തു ഹുത്വാ മഹാവിനാസം പത്തോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തോ ഇദാനേവ ആചരിയം പച്ചക്ഖായ മമ പടിസത്തു ഹുത്വാ വിനാസം പാപുണാതി, പുബ്ബേപി പത്തോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഗന്ധബ്ബകുലേ നിബ്ബത്തി, ‘‘ഗുത്തിലകുമാരോ’’തിസ്സ നാമം അകംസു. സോ വയപ്പത്തോ ഗന്ധബ്ബസിപ്പേ നിപ്ഫത്തിം പത്വാ ഗുത്തിലഗന്ധബ്ബോ നാമ സകലജമ്ബുദീപേ അഗ്ഗഗന്ധബ്ബോ അഹോസി. സോ ദാരാഭരണം അകത്വാ അന്ധേ മാതാപിതരോ പോസേസി. തദാ ബാരാണസിവാസിനോ വാണിജാ വണിജ്ജായ ഉജ്ജേനിനഗരം ഗന്ത്വാ ഉസ്സവേ ഘുട്ഠേ ഛന്ദകം സംഹരിത്വാ ബഹും മാലാഗന്ധവിലേപനഞ്ച ഖജ്ജഭോജ്ജാദീനി ച ആദായ കീളനട്ഠാനേ സന്നിപതിത്വാ ‘‘വേതനം ദത്വാ ഏകം ഗന്ധബ്ബം ആനേഥാ’’തി ആഹംസു. തേന ച സമയേന ഉജ്ജേനിയം മൂസിലോ നാമ ജേട്ഠഗന്ധബ്ബോ ഹോതി, തേ തം പക്കോസാപേത്വാ അത്തനോ ഗന്ധബ്ബം കാരേസും.

മൂസിലോ വീണം വാദന്തോ വീണം ഉത്തമമുച്ഛനായ മുച്ഛിത്വാ വാദേസി. തേസം ഗുത്തിലഗന്ധബ്ബസ്സ ഗന്ധബ്ബേ ജാതപരിചയാനം തസ്സ ഗന്ധബ്ബം കിലഞ്ജകണ്ഡൂവനം വിയ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാസി, ഏകോപി പഹട്ഠാകാരം ന ദസ്സേസി. മൂസിലോ തേസു തുട്ഠാകാരം അദസ്സേന്തേസു ‘‘അതിഖരം കത്വാ വാദേമി മഞ്ഞേ’’തി മജ്ഝിമമുച്ഛനായ മുച്ഛിത്വാ മജ്ഝിമസരേന വാദേസി, തേ തത്ഥപി മജ്ഝത്താവ അഹേസും. അഥ സോ ‘‘ഇമേ ന കിഞ്ചി ജാനന്തി മഞ്ഞേ’’തി സയമ്പി അജാനനകോ വിയ ഹുത്വാ തന്തിയോ സിഥിലേ വാദേസി, തേ തത്ഥപി ന കിഞ്ചി ആഹംസു. അഥ നേ മൂസിലോ ‘‘അമ്ഭോ വാണിജാ, കിം നു ഖോ മയി വീണം വാദേന്തേ തുമ്ഹേ ന തുസ്സഥാ’’തി. ‘‘കിം പന ത്വം വീണം വാദേസി, മയഞ്ഹി ‘അയം വീണം മുച്ഛേതീ’തി സഞ്ഞം അകരിമ്ഹാ’’തി. ‘‘കിം പന തുമ്ഹേ മയാ ഉത്തരിതരം ആചരിയം ജാനാഥ, ഉദാഹു അത്തനോ അജാനനഭാവേന ന തുസ്സഥാ’’തി. വാണിജാ ‘‘ബാരാണസിയം ഗുത്തിലഗന്ധബ്ബസ്സ വീണാസദ്ദം സുതപുബ്ബാനം തവ വീണാസദ്ദോ ഇത്ഥീനം ദാരകേ തോസാപനസദ്ദോ വിയ ഹോതീ’’തി ആഹംസു. ‘‘തേന ഹി, ഹന്ദ, തുമ്ഹേഹി ദിന്നപരിബ്ബയം പടിഗ്ഗണ്ഹഥ, ന മയ്ഹം ഏതേനത്ഥോ, അപിച ഖോ പന ബാരാണസിം ഗച്ഛന്താ മം ഗണ്ഹിത്വാ ഗച്ഛേയ്യാഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഗമനകാലേ തം ആദായ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ തസ്സ ‘‘ഏതം ഗുത്തിലസ്സ വസനട്ഠാന’’ന്തി ആചിക്ഖിത്വാ സകസകനിവേസനം അഗമിംസു.

മൂസിലോ ബോധിസത്തസ്സ ഗേഹം പവിസിത്വാ ലഗ്ഗേത്വാ ഠപിതം ബോധിസത്തസ്സ ജാതിവീണം ദിസ്വാ ഗഹേത്വാ വാദേസി, അഥ ബോധിസത്തസ്സ മാതാപിതരോ അന്ധഭാവേന തം അപസ്സന്താ ‘‘മൂസികാ മഞ്ഞേ വീണം ഖാദന്തീ’’തി സഞ്ഞായ ‘‘സുസൂ’’തി ആഹംസു. തസ്മിം കാലേ മൂസിലോ വീണം ഠപേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ മാതാപിതരോ വന്ദിത്വാ ‘‘കുതോ ആഗതോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘ആചരിയസ്സ സന്തികേ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിതും ഉജ്ജേനിതോ ആഗതോമ്ഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധൂ’’തി വുത്തേ ‘‘കഹം ആചരിയോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘വിപ്പവുത്ഥോ, താത, അജ്ജ ആഗമിസ്സതീ’’തി സുത്വാ തത്ഥേവ നിസീദിത്വാ ബോധിസത്തം ആഗതം ദിസ്വാ തേന കതപടിസന്ഥാരോ അത്തനോ ആഗതകാരണം ആരോചേസി. ബോധിസത്തോ അങ്ഗവിജ്ജാപാഠകോ, സോ തസ്സ അസപ്പുരിസഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഗച്ഛ താത, നത്ഥി തവ സിപ്പ’’ന്തി പടിക്ഖിപി. സോ ബോധിസത്തസ്സ മാതാപിതൂനം പാദേ ഗഹേത്വാ ഉപകാരം കരോന്തോ തേ ആരാധേത്വാ ‘‘സിപ്പം മേ ദാപേഥാ’’തി യാചി. ബോധിസത്തോ മാതാപിതൂഹി പുനപ്പുനം വുച്ചമാനോ തേ അതിക്കമിതും അസക്കോന്തോ സിപ്പം അദാസി. സോ ബോധിസത്തേനേവ സദ്ധിം രാജനിവേസനം ഗച്ഛതി. രാജാ തം ദിസ്വാ ‘‘കോ ഏസ, ആചരിയാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘മയ്ഹം അന്തേവാസികോ, മഹാരാജാ’’തി. സോ അനുക്കമേന രഞ്ഞോ വിസ്സാസികോ അഹോസി. ബോധിസത്തോ ആചരിയമുട്ഠിം അകത്വാ അത്തനോ ജാനനനിയാമേന സബ്ബം സിപ്പം സിക്ഖാപേത്വാ ‘‘നിട്ഠിതം തേ, താത, സിപ്പ’’ന്തി ആഹ.

സോ ചിന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം സിപ്പം പഗുണം, ഇദഞ്ച ബാരാണസിനഗരം സകലജമ്ബുദീപേ അഗ്ഗനഗരം, ആചരിയോപി മഹല്ലകോ, ഇധേവ മയാ വസിതും വട്ടതീ’’തി. സോ ആചരിയം ആഹ – ‘‘ആചരിയ അഹം രാജാനം ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി. ആചരിയോ ‘‘സാധു, താത, രഞ്ഞോ ആരോചേസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം അന്തേവാസികോ ദേവം ഉപട്ഠാതും ഇച്ഛതി, ദേയ്യധമ്മമസ്സ ജാനാഥാ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചേത്വാ രഞ്ഞാ ‘‘തുമ്ഹാകം ദേയ്യധമ്മതോ ഉപഡ്ഢം ലഭിസ്സതീ’’തി വുത്തേ തം പവത്തിം മൂസിലസ്സ ആരോചേസി. മൂസിലോ ‘‘അഹം തുമ്ഹേഹി സമകഞ്ഞേവ ലഭന്തോ ഉപട്ഠഹിസ്സാമി, ന അലഭന്തോ’’തി ആഹ. ‘‘കിംകാരണാ’’തി? ‘‘നനു അഹം തുമ്ഹാകം ജാനനസിപ്പം സബ്ബം ജാനാമീ’’തി? ‘‘ആമ, ജാനാസീ’’തി. ‘‘ഏവം സന്തേ കസ്മാ മയ്ഹം ഉപഡ്ഢം ദേതീ’’തി? ബോധിസത്തോ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ ‘‘യദി ഏവം തുമ്ഹേഹി സമകം സിപ്പം ദസ്സേതും സക്കോന്തോ സമകം ലഭിസ്സതീ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ രഞ്ഞോ വചനം തസ്സ ആരോചേത്വാ തേന ‘‘സാധു ദസ്സേസ്സാമീ’’തി വുത്തേ രഞ്ഞോ തം പവത്തിം ആരോചേത്വാ ‘‘സാധു ദസ്സേതു, കതരദിവസം സാകച്ഛാ ഹോതൂ’’തി വുത്തേ ‘‘ഇതോ സത്തമേ ദിവസേ ഹോതു, മഹാരാജാ’’തി ആഹ.

രാജാ മൂസിലം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ആചരിയേന സദ്ധിം സാകച്ഛം കരിസ്സസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ദേവാ’’തി വുത്തേ ‘‘ആചരിയേന സദ്ധിം വിഗ്ഗഹോ നാമ ന വട്ടതി, മാ കരീ’’തി വാരിയമാനോപി ‘‘അലം, മഹാരാജ, ഹോതുയേവ മേ ആചരിയേന സദ്ധിം സത്തമേ ദിവസേ സാകച്ഛാ, കതരസ്സ ജാനിഭാവം ജാനിസ്സാമാ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ‘‘ഇതോ കിര സത്തമേ ദിവസേ ആചരിയഗുത്തിലോ ച അന്തേവാസികമൂസിലോ ച രാജദ്വാരേ അഞ്ഞമഞ്ഞം സാകച്ഛം കത്വാ സിപ്പം ദസ്സേസ്സന്തി, നാഗരാ സന്നിപതിത്വാ സിപ്പം പസ്സന്തൂ’’തി ഭേരിം ചരാപേസി.

ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം മൂസിലോ ദഹരോ തരുണോ, അഹം മഹല്ലകോ പരിഹീനഥാമോ, മഹല്ലകസ്സ കിരിയാ നാമ ന സമ്പജ്ജതി. അന്തേവാസികേ നാമ പരാജിതേപി വിസേസോ നത്ഥി, അന്തേവാസികസ്സ പന ജയേ സതി പത്തബ്ബലജ്ജതോ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ മരണം വരതര’’ന്തി. സോ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ മരണഭയേന നിവത്തതി, ലജ്ജാഭയേന ഗച്ഛതി. ഏവമസ്സ ഗമനാഗമനം കരോന്തസ്സേവ ഛ ദിവസാ അതിക്കന്താ, തിണാനി മതാനി, ജങ്ഘമഗ്ഗോ നിബ്ബത്തി. തസ്മിം ഖണേ സക്കസ്സ ഭവനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സക്കോ ആവജ്ജമാനോ തം കാരണം ഞത്വാ ‘‘ഗുത്തിലഗന്ധബ്ബോ അന്തേവാസികസ്സ ഭയേന അരഞ്ഞേ മഹാദുക്ഖം അനുഭോതി, ഏതസ്സ മയാ അവസ്സയേന ഭവിതും വട്ടതീ’’തി വേഗേന ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തസ്സ പുരതോ ഠത്വാ ‘‘ആചരിയ, കസ്മാ അരഞ്ഞം പവിട്ഠോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘കോസി ത്വ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘സക്കോഹമസ്മീ’’തി ആഹ. അഥ നം ബോധിസത്തോ ‘‘അഹം ഖോ, ദേവരാജ, അന്തേവാസികതോ പരാജയഭയേന അരഞ്ഞം പവിട്ഠോ’’തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൮൬. ‘‘സത്തതന്തിം സുമധുരം, രാമണേയ്യം അവാചയിം;

സോ മം രങ്ഗമ്ഹി അവ്ഹേതി, സരണം മേ ഹോതി കോസിയാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – അഹം, ദേവരാജ, മൂസിലം നാമ അന്തേവാസികം സത്തതന്തിം സുമധുരം രാമണേയ്യം വീണം അത്തനോ ജാനനനിയാമേന സിക്ഖാപേസിം, സോ മം ഇദാനി രങ്ഗമണ്ഡലേ പക്കോസതി, തസ്സ മേ ത്വം, കോസിയഗോത്ത, സരണം ഹോഹീതി.

സക്കോ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘മാ ഭായി, അഹം തേ താണഞ്ച ലേണഞ്ചാ’’തി വത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൮൭. ‘‘അഹം തം സരണം സമ്മ, അഹമാചരിയപൂജകോ;

ന തം ജയിസ്സതി സിസ്സോ, സിസ്സമാചരിയ ജേസ്സസീ’’തി.

തത്ഥ അഹം തം സരണന്തി അഹം സരണം അവസ്സയോ പതിട്ഠാ ഹുത്വാ തം തായിസ്സാമി. സമ്മാതി പിയവചനമേതം. സിസ്സമാചരിയ, ജേസ്സസീതി, ആചരിയ, ത്വം വീണം വാദയമാനോ സിസ്സം ജിനിസ്സസി. അപിച ത്വം വീണം വാദേന്തോ ഏകം തന്തിം ഛിന്ദിത്വാ ഛ വാദേയ്യാസി, വീണായ തേ പകതിസദ്ദോ ഭവിസ്സതി. മൂസിലോപി തന്തിം ഛിന്ദിസ്സതി, അഥസ്സ വീണായ സദ്ദോ ന ഭവിസ്സതി. തസ്മിം ഖണേ സോ പരാജയം പാപുണിസ്സതി. അഥസ്സ പരാജയഭാവം ഞത്വാ ദുതിയമ്പി തതിയമ്പി ചതുത്ഥമ്പി പഞ്ചമമ്പി സത്തമമ്പി തന്തിം ഛിന്ദിത്വാ സുദ്ധദണ്ഡകമേവ വാദേയ്യാസി, ഛിന്നതന്തികോടീഹി സരോ നിക്ഖമിത്വാ സകലം ദ്വാദസയോജനികം ബാരാണസിനഗരം ഛാദേത്വാ ഠസ്സതീതി.

ഏവം വത്വാ സക്കോ ബോധിസത്തസ്സ തിസ്സോ പാസകഘടികാ ദത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘വീണാസദ്ദേനേവ പന സകലനഗരേ ഛാദിതേ ഇതോ ഏകം പാസകഘടികം ആകാസേ ഖിപേയ്യാസി, അഥ തേ പുരതോ ഓതരിത്വാ തീണി അച്ഛരാസതാനി നച്ചിസ്സന്തി. താസം നച്ചനകാലേ ച ദുതിയം ഖിപേയ്യാസി, അഥാപരാനിപി തീണി സതാനി ഓതരിത്വാ തവ വീണാധുരേ നച്ചിസ്സന്തി. തതോ തതിയം ഖിപേയ്യാസി, അഥാപരാനി തീണി സതാനി ഓതരിത്വാ രങ്ഗമണ്ഡലേ നച്ചിസ്സന്തി. അഹമ്പി തേ സന്തികം ആഗമിസ്സാമി, ഗച്ഛ മാ ഭായീ’’തി ബോധിസത്തം അസ്സാസേസി. ബോധിസത്തോ പുബ്ബണ്ഹസമയേ ഗേഹം അഗമാസി. നാഗരാ രാജദ്വാരസമീപേ മണ്ഡപം കത്വാ രഞ്ഞോ ആസനം പഞ്ഞപേസും. രാജാ പാസാദാ ഓതരിത്വാ അലങ്കതമണ്ഡപേ പല്ലങ്കമജ്ഝേ നിസീദി, ദ്വാദസസഹസ്സാ അലങ്കതിത്ഥിയോ അമച്ചബ്രാഹ്മണഗഹപതികാദയോ ച രാജാനം പരിവാരയിംസു, സബ്ബേ നാഗരാ സന്നിപതിംസു, രാജങ്ഗണേ ചക്കാതിചക്കേ മഞ്ചാതിമഞ്ചേ ബന്ധിംസു.

ബോധിസത്തോപി ന്ഹാതാനുലിത്തോ നാനഗ്ഗരസഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ വീണം ഗാഹാപേത്വാ അത്തനോ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദി. സക്കോ അദിസ്സമാനകായേന ആഗന്ത്വാ ആകാസേ അട്ഠാസി, ബോധിസത്തോയേവ നം പസ്സതി. മൂസിലോപി ആഗന്ത്വാ അത്തനോ ആസനേ നിസീദി. മഹാജനോ പരിവാരേസി, ആദിതോവ ദ്വേപി സമസമം വാദയിംസു. മഹാജനോ ദ്വിന്നമ്പി വാദിതേന തുട്ഠോ ഉക്കുട്ഠിസഹസ്സാനി പവത്തേസി. സക്കോ ആകാസേ ഠത്വാ ബോധിസത്തഞ്ഞേവ സാവേന്തോ ‘‘ഏകം തന്തിം ഛിന്ദാ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ തന്തിം ഛിന്ദി, സാ ഛിന്നാപി ഛിന്നകോടിയാ സരം മുഞ്ചതേവ, ദേവഗന്ധബ്ബം വിയ വത്തതി. മൂസിലോപി തന്തിം ഛിന്ദി, തതോ സദ്ദോ ന നിക്ഖമി. ആചരിയോ ദുതിയമ്പി ഛിന്ദി …പേ… സത്തമമ്പി ഛിന്ദി. സുദ്ധദണ്ഡകം വാദേന്തസ്സ സദ്ദോ നഗരം ഛാദേത്വാ അട്ഠാസി. ചേലുക്ഖേപസഹസ്സാനി ചേവ ഉക്കുട്ഠിസഹസ്സാനി ച പവത്തയിംസു. ബോധിസത്തോ ഏകം പാസകം ആകാസേ ഖിപി, തീണി അച്ഛരാസതാനി ഓതരിത്വാ നച്ചിംസു. ഏവം ദുതിയേ ച തതിയേ ച ഖിത്തേ തീണി തീണി അച്ഛരാസതാനി ഓതരിത്വാ വുത്തനയേനേവ നച്ചിംസു.

തസ്മിം ഖണേ രാജാ മഹാജനസ്സ ഇങ്ഗിതസഞ്ഞം അദാസി, മഹാജനോ ഉട്ഠായ ‘‘ത്വം ആചരിയേന സദ്ധിം വിരുജ്ഝിത്വാ ‘സമകാരം കരോമീ’തി വായമസി, അത്തനോ പമാണം ന ജാനാസീ’’തി മൂസിലം തജ്ജേത്വാ ഗഹിതഗഹിതേഹേവ പാസാണദണ്ഡാദീഹി സംചുണ്ണേത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ പാദേ ഗഹേത്വാ സങ്കാരട്ഠാനേ ഛഡ്ഡേസി. രാജാ തുട്ഠചിത്തോ ഘനവസ്സം വസ്സാപേന്തോ വിയ ബോധിസത്തസ്സ ബഹും ധനം അദാസി, തഥാ നാഗരാ. സക്കോ ബോധിസത്തേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘അഹം തേ, പണ്ഡിത, സഹസ്സയുത്തം ആജഞ്ഞരഥം ഗാഹാപേത്വാ പച്ഛാ മാതലിം പേസേസ്സാമി, ത്വം സഹസ്സയുത്തം വേജയന്തരഥവരം അഭിരുയ്ഹ ദേവലോകം ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി വത്വാ പക്കാമി.

അഥ നം ഗന്ത്വാ പണ്ഡുകമ്ബലസിലായം നിസിന്നം ‘‘കഹം ഗതാത്ഥ, മഹാരാജാ’’തി ദേവധീതരോ പുച്ഛിംസു. സക്കോ താസം തം കാരണം വിത്ഥാരേന കഥേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ സീലഞ്ച ഗുണഞ്ച വണ്ണേസി. ദേവധീതരോ ‘‘മഹാരാജ, മയമ്പി ആചരിയം ദട്ഠുകാമാ, ഇധ നം ആനേഹീ’’തി ആഹംസു. സക്കോ മാതലിം ആമന്തേത്വാ ‘‘താത, ദേവച്ഛരാ ഗുത്തിലഗന്ധബ്ബം ദട്ഠുകാമാ, ഗച്ഛ നം വേജയന്തരഥേ നിസീദാപേത്വാ ആനേഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തം ആനേസി. സക്കോ ബോധിസത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദിത്വാ ‘‘ദേവകഞ്ഞാ കിര തേ, ആചരിയ, ഗന്ധബ്ബം സോതുകാമാ’’തി ആഹ. ‘‘മയം മഹാരാജ, ഗന്ധബ്ബാ നാമ സിപ്പം നിസ്സായ ജീവാമ, മൂലം ലഭന്താ വാദേയ്യാമാ’’തി. ‘‘വാദേഹി, അഹം തേ മൂലം ദസ്സാമീ’’തി. ‘‘ന മയ്ഹം അഞ്ഞേന മൂലേനത്ഥോ, ഇമാ പന ദേവധീതരോ അത്തനോ അത്തനോ കല്യാണകമ്മം കഥേന്തു, ഏവാഹം വാദേസ്സാമീ’’തി. അഥ നം ദേവധീതരോ ആഹംസു – ‘‘അമ്ഹേഹി കതം കല്യാണകമ്മം പച്ഛാ തുമ്ഹാകം കഥേസ്സാമ, ഗന്ധബ്ബം കരോഹി ആചരിയാ’’തി. ബോധിസത്തോ സത്താഹം ദേവതാനം ഗന്ധബ്ബം അകാസി, തം ദിബ്ബഗന്ധബ്ബം അഭിഭവിത്വാ പവത്തി. സത്തമേ ദിവസേ ആദിതോ പട്ഠായ ദേവധീതാനം കല്യാണകമ്മം പുച്ഛി. ഏകം കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉത്തമവത്ഥം ദത്വാ സക്കസ്സ പരിചാരികാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തം അച്ഛരാസഹസ്സപരിവാരം ഉത്തമവത്ഥദേവകഞ്ഞം ‘‘ത്വം പുരിമഭവേ കിം കമ്മം കത്വാ നിബ്ബത്താ’’തി പുച്ഛി. തസ്സ പുച്ഛനാകാരോ ച വിസ്സജ്ജനാ ച വിമാനവത്ഥുമ്ഹി ആഗതമേവ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ –

‘‘അഭിക്കന്തേന വണ്ണേന, യാ ത്വം തിട്ഠസി ദേവതേ;

ഓഭാസേന്തീ ദിസാ സബ്ബാ, ഓസധീ വിയ താരകാ.

‘‘കേന തേതാദിസോ വണ്ണോ, കേന തേ ഇധ മിജ്ഝതി;

ഉപ്പജ്ജന്തി ച തേ ഭോഗാ, യേ കേചി മനസോ പിയാ.

‘‘പുച്ഛാമി തം ദേവി മഹാനുഭാവേ, മനുസ്സഭൂതാ കിമകാസി പുഞ്ഞം;

കേനാസി ഏവം ജലിതാനുഭാവാ, വണ്ണോ ച തേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി.

‘‘വത്ഥുത്തമദായികാ നാരീ, പവരാ ഹോതി നരേസു നാരീസു;

ഏവം പിയരൂപദായികാ മനാപം, ദിബ്ബം സാ ലഭതേ ഉപേച്ച ഠാനം.

‘‘തസ്സാ മേ പസ്സ വിമാനം, അച്ഛരാ കാമവണ്ണിനീഹമസ്മി;

അച്ഛരാസഹസ്സസ്സാഹം, പവരാ പസ്സ പുഞ്ഞാനം വിപാകം.

‘‘തേന മേതാദിസോ വണ്ണോ, തേന മേ ഇധ മിജ്ഝതി;

ഉപ്പജ്ജന്തി ച മേ ഭോഗാ, യേ കേചി മനസോ പിയാ.

‘‘തേനമ്ഹി ഏവം ജലിതാനുഭാവാ;

വണ്ണോ ച മേ സബ്ബദിസാ പഭാസതീ’’തി. (വി. വ. ൩൨൯-൩൩൧, ൩൩൩-൩൩൬);

അപരാ പിണ്ഡായ ചരമാനസ്സ ഭിക്ഖുനോ പൂജനത്ഥായ പുപ്ഫാനി അദാസി, അപരാ ‘‘ചേതിയേ ഗന്ധപഞ്ചങ്ഗുലികം ദേഥാ’’തി ഗന്ധേ അദാസി, അപരാ മധുരാനി ഫലാഫലാനി അദാസി, അപരാ ഉച്ഛുരസം അദാസി, അപരാ കസ്സപദസബലസ്സ ചേതിയേ ഗന്ധപഞ്ചങ്ഗുലികം അദാസി, അപരാ മഗ്ഗപടിപന്നാനം ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനഞ്ച കുലഗേഹേ വാസം ഉപഗതാനം സന്തികേ ധമ്മം അസ്സോസി, അപരാ നാവായ ഉപകട്ഠായ വേലായ ഭുത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉദകേ ഠത്വാ ഉദകം അദാസി, അപരാ അഗാരമജ്ഝേ വസമാനാ അക്കോധനാ ഹുത്വാ സസ്സുസസുരവത്തം അകാസി, അപരാ അത്തനോ ലദ്ധകോട്ഠാസതോപി സംവിഭാഗം കത്വാവ പരിഭുഞ്ജി, സീലവതീ ച അഹോസി, അപരാ പരഗേഹേ ദാസീ ഹുത്വാ നിക്കോധനാ നിമ്മാനാ അത്തനോ ലദ്ധകോട്ഠാസതോ സംവിഭാഗം കത്വാ ദേവരഞ്ഞോ പരിചാരികാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്താ (വി. വ. അട്ഠ. ൩൨൮-൩൩൬). ഏവം സബ്ബാപി ഗുത്തിലവിമാനവത്ഥുസ്മിം ആഗതാ ഛത്തിംസ ദേവധീതാ യം യം കമ്മം കത്വാ തത്ഥ നിബ്ബത്താ, സബ്ബം ബോധിസത്തോ പുച്ഛി. താപിസ്സ അത്തനോ കതകമ്മം ഗാഥാഹിയേവ കഥേസും. തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ ‘‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, സ്വാഹം ഇധാഗന്ത്വാ അപ്പമത്തകേനപി കമ്മേന പടിലദ്ധദിബ്ബസമ്പത്തിയോ അസ്സോസിം. ഇതോ ദാനി പട്ഠായ മനുസ്സലോകം ഗന്ത്വാ ദാനാദീനി കുസലകമ്മാനേവ കരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘സ്വാഗതം വത മേ അജ്ജ, സുപ്പഭാതം സുഹുട്ഠിതം;

യം അദ്ദസാമി ദേവതായോ, അച്ഛരാകാമവണ്ണിയോ.

‘‘ഇമാസാഹം ധമ്മം സുത്വാ, കാഹാമി കുസലം ബഹും;

ദാനേന സമചരിയായ, സംയമേന ദമേന ച;

സ്വാഹം തത്ഥ ഗമിസ്സാമി, യത്ഥ ഗന്ത്വാ ന സോചരേ’’തി. (വി. വ. ൬൧൭-൬൧൮);

അഥ നം സത്താഹച്ചയേന ദേവരാജാ മാതലിസങ്ഗാഹകം ആണാപേത്വാ രഥേ നിസീദാപേത്വാ ബാരാണസിമേവ പേസേസി. സോ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ ദേവലോകേ അത്തനാ ദിട്ഠകാരണം മനുസ്സാനം ആചിക്ഖി. തതോ പട്ഠായ മനുസ്സാ സഉസ്സാഹാ പുഞ്ഞാനി കാതും മഞ്ഞിംസു.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മൂസിലോ ദേവദത്തോ അഹോസി, സക്കോ അനുരുദ്ധോ, രാജാ ആനന്ദോ, ഗുത്തിലഗന്ധബ്ബോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഗുത്തിലജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൨൪൪] ൪. വിഗതിച്ഛജാതകവണ്ണനാ

യം പസ്സതി ന തം ഇച്ഛതീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം പലായികം പരിബ്ബാജകം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര സകലജമ്ബുദീപേ പടിവാദം അലഭിത്വാ സാവത്ഥിം ആഗന്ത്വാ ‘‘കോ മയാ സദ്ധിം വാദം കാതും സമത്ഥോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി സുത്വാ മഹാജനപരിവുതോ ജേതവനം ഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം ചതുപരിസമജ്ഝേ ധമ്മം ദേസേന്തം പഞ്ഹം പുച്ഛി. അഥസ്സ സത്ഥാ തം വിസ്സജ്ജേത്വാ ‘‘ഏകം നാമ കി’’ന്തി പഞ്ഹം പുച്ഛി, സോ തം കഥേതും അസക്കോന്തോ ഉട്ഠായ പലായി. നിസിന്നപരിസാ ‘‘ഏകപദേനേവ വോ, ഭന്തേ, പരിബ്ബാജകോ നിഗ്ഗഹിതോ’’തി ആഹംസു. സത്ഥാ ‘‘നാഹം, ഉപാസകാ, ഇദാനേവേതം ഏകപദേനേവ നിഗ്ഗണ്ഹാമി, പുബ്ബേപി നിഗ്ഗണ്ഹിംയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാസിരട്ഠേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ കാമേ പഹായ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ദീഘരത്തം ഹിമവന്തേ വസി. സോ പബ്ബതാ ഓരുയ്ഹ ഏകം നിഗമഗാമം നിസ്സായ ഗങ്ഗാനിവത്തനേ പണ്ണസാലായം വാസം കപ്പേസി. അഥേകോ പരിബ്ബാജകോ സകലജമ്ബുദീപേ പടിവാദം അലഭിത്വാ തം നിഗമം പത്വാ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ കോചി മയാ സദ്ധിം വാദം കാതും സമത്ഥോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അത്ഥീ’’തി ബോധിസത്തസ്സ ആനുഭാവം സുത്വാ മഹാജനപരിവുതോ തസ്സ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ നിസീദി. അഥ നം ബോധിസത്തോ ‘‘വണ്ണഗന്ധപരിഭാവിതം ഗങ്ഗാപാനീയം പിവിസ്സതീ’’തി പുച്ഛി. പരിബ്ബാജകോ വാദേന ഓത്ഥരന്തോ ‘‘കാ ഗങ്ഗാ, വാലുകാ ഗങ്ഗാ, ഉദകം ഗങ്ഗാ, ഓരിമതീരം ഗങ്ഗാ, പാരിമതീരം ഗങ്ഗാ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ ‘‘ത്വം പന, പരിബ്ബാജക, ഠപേത്വാ ഉദകം വാലുകം ഓരിമതീരം പാരിമതീരഞ്ച കഹം ഗങ്ഗം ലഭിസ്സസീ’’തി ആഹ. പരിബ്ബാജകോ അപ്പടിഭാനോ ഹുത്വാ ഉട്ഠായ പലായി. തസ്മിം പലാതേ ബോധിസത്തോ നിസിന്നപരിസായ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൧൮൮. ‘‘യം പസ്സതി ന തം ഇച്ഛതി, യഞ്ച ന പസ്സതി തം കിരിച്ഛതി;

മഞ്ഞാമി ചിരം ചരിസ്സതി, ന ഹി തം ലച്ഛതി യം സ ഇച്ഛതി.

൧൮൯. ‘‘യം ലഭതി ന തേന തുസ്സതി, യഞ്ച പത്ഥേതി ലദ്ധം ഹീളേതി;

ഇച്ഛാ ഹി അനന്തഗോചരാ, വിഗതിച്ഛാന നമോ കരോമസേ’’തി.

തത്ഥ യം പസ്സതീതി യം ഉദകാദിം പസ്സതി, തം ഗങ്ഗാതി ന ഇച്ഛതി. യഞ്ച ന പസ്സതീതി യഞ്ച ഉദകാദിവിനിമുത്തം ഗങ്ഗം ന പസ്സതി, തം കിരിച്ഛതി. മഞ്ഞാമി ചിരം ചരിസ്സതീതി അഹം ഏവം മഞ്ഞാമി – അയം പരിബ്ബാജകോ ഏവരൂപം ഗങ്ഗം പരിയേസന്തോ ചിരം ചരിസ്സതി. യഥാ വാ ഉദകാദിവിനിമുത്തം ഗങ്ഗം, ഏവം രൂപാദിവിനിമുത്തം അത്താനമ്പി പരിയേസന്തോ സംസാരേ ചിരം ചരിസ്സതി. ന ഹി തം ലച്ഛതീതി ചിരം ചരന്തോപി യം തം ഏവരൂപം ഗങ്ഗം വാ അത്താനം വാ ഇച്ഛതി, തം ന ലച്ഛതി. യം ലഭതീതി യം ഉദകം വാ രൂപാദിം വാ ലഭതി, തേന ന തുസ്സതി. യഞ്ച പത്ഥേതി ലദ്ധം ഹീളേതീതി ഏവം ലദ്ധേന അതുസ്സന്തോ യം യം സമ്പത്തിം പത്ഥേതി, തം തം ലഭിത്വാ ‘‘കിം ഏതായാ’’തി ഹീളേതി അവമഞ്ഞതി. ഇച്ഛാ ഹി അനന്തഗോചരാതി ലദ്ധം ഹീളേത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ആരമ്മണം ഇച്ഛനതോ അയം ഇച്ഛാ നാമ തണ്ഹാ അനന്തഗോചരാ. വിഗതിച്ഛാന നമോ കരോമസേതി തസ്മാ യേ വിഗതിച്ഛാ ബുദ്ധാദയോ, തേസം മയം നമക്കാരം കരോമാതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ പരിബ്ബാജകോ ഏതരഹി പരിബ്ബാജകോ അഹോസി, താപസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വിഗതിച്ഛജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൨൪൫] ൫. മൂലപരിയായജാതകവണ്ണനാ

കാലോ ഘസതി ഭൂതാനീതി ഇദം സത്ഥാ ഉക്കട്ഠം നിസ്സായ സുഭഗവനേ വിഹരന്തോ മൂലപരിയായസുത്തന്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. തദാ കിര പഞ്ചസതാ ബ്രാഹ്മണാ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ തീണി പിടകാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ മാനമദമത്താ ഹുത്വാ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോപി തീണേവ പിടകാനി ജാനാതി, മയമ്പി താനി ജാനാമ, ഏവം സന്തേ കിം തസ്സ അമ്ഹേഹി നാനാകരണ’’ന്തി ബുദ്ധുപട്ഠാനം ന ഗച്ഛന്തി, പടിപക്ഖാ ഹുത്വാ ചരന്തി.

അഥേകദിവസം സത്ഥാ തേസു ആഗന്ത്വാ അത്തനോ സന്തികേ നിസിന്നേസു അട്ഠഹി ഭൂമീഹി പടിമണ്ഡേത്വാ മൂലപരിയായസുത്തന്തം കഥേസി, തേ ന കിഞ്ചി സല്ലക്ഖേസും. അഥ നേസം ഏതദഹോസി – ‘‘മയം അമ്ഹേഹി സദിസാ പണ്ഡിതാ നത്ഥീ’തി മാനം കരോമ, ഇദാനി പന ന കിഞ്ചി ജാനാമ, ബുദ്ധേഹി സദിസോ പണ്ഡിതോ നാമ നത്ഥി, അഹോ ബുദ്ധഗുണാ നാമാ’’തി. തേ തതോ പട്ഠായ നിഹതമാനാ ഹുത്വാ ഉദ്ധടദാഠാ വിയ സപ്പാ നിബ്ബിസേവനാ ജാതാ. സത്ഥാ ഉക്കട്ഠായം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ വേസാലിം ഗന്ത്വാ ഗോതമകചേതിയേ ഗോതമകസുത്തന്തം നാമ കഥേസി, ദസസഹസ്സിലോകധാതു കമ്പി, തം സുത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തം പാപുണിംസു. മൂലപരിയായസുത്തന്തപരിയോസാനേ പന സത്ഥരി ഉക്കട്ഠായം വിഹരന്തേയേവ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, അഹോ ബുദ്ധാനം ആനുഭാവോ, തേ നാമ ബ്രാഹ്മണപബ്ബജിതാ തഥാ മാനമദമത്താ ഭഗവതാ മൂലപരിയായദേസനായ നിഹതമാനാ കതാ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപാഹം ഇമേ ഏവം മാനപഗ്ഗഹിതസിരേ വിചരന്തേ നിഹതമാനേ അകാസിംയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ ഹുത്വാ പഞ്ച മാണവകസതാനി മന്തേ വാചേസി. തേ പഞ്ചസതാപി നിട്ഠിതസിപ്പാ സിപ്പേ അനുയോഗം ദത്വാ ‘‘യത്തകം മയം ജാനാമ, ആചരിയോപി തത്തകമേവ, വിസേസോ നത്ഥീ’’തി മാനത്ഥദ്ധാ ഹുത്വാ ആചരിയസ്സ സന്തികം ന ഗച്ഛന്തി, വത്തപടിവത്തം ന കരോന്തി. തേ ഏകദിവസം ആചരിയേ ബദരിരുക്ഖമൂലേ നിസിന്നേ തം വമ്ഭേതുകാമാ ബദരിരുക്ഖം നഖേന ആകോടേത്വാ ‘‘നിസ്സാരോവായം രുക്ഖോ’’തി ആഹംസു. ബോധിസത്തോ അത്തനോ വമ്ഭനഭാവം ഞത്വാ അന്തേവാസികേ ‘‘ഏകം വോ പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ആഹ. തേ ഹട്ഠതുട്ഠാ ‘‘വദേഥ, കഥേസ്സാമാ’’തി. ആചരിയോ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൯൦. ‘‘കാലോ ഘസതി ഭൂതാനി, സബ്ബാനേവ സഹത്തനാ;

യോ ച കാലഘസോ ഭൂതോ, സ ഭൂതപചനിം പചീ’’തി.

തത്ഥ കാലോതി പുരേഭത്തകാലോപി പച്ഛാഭത്തകാലോപീതി ഏവമാദി. ഭൂതാനീതി സത്താധിവചനമേതം, ന കാലോ ഭൂതാനം ചമ്മമംസാദീനി ലുഞ്ചിത്വാ ഖാദതി, അപിച ഖോ നേസം ആയുവണ്ണബലാനി ഖേപേന്തോ യോബ്ബഞ്ഞം മദ്ദന്തോ ആരോഗ്യം വിനാസേന്തോ ഘസതി ഖാദതീതി വുച്ചതി. ഏവം ഘസന്തോ ച ന കിഞ്ചി വജ്ജേതി, സബ്ബാനേവ ഘസതി. ന കേവലഞ്ച ഭൂതാനേവ, അപിച ഖോ സഹത്തനാ അത്താനമ്പി ഘസതി, പുരേഭത്തകാലോ പച്ഛാഭത്തകാലം ന പാപുണാതി. ഏസ നയോ പച്ഛാഭത്തകാലാദീസു. യോ ച കാലഘസോ ഭൂതോതി ഖീണാസവസ്സേതം അധിവചനം. സോ ഹി അരിയമഗ്ഗേന ആയതിം പടിസന്ധികാലം ഖേപേത്വാ ഖാദിത്വാ ഠിതത്താ ‘‘കാലഘസോ ഭൂതോ’’തി വുച്ചതി. സ ഭൂതപചനിം പചീതി സോ യായം തണ്ഹാ അപായേസു ഭൂതേ പചതി, തം ഞാണഗ്ഗിനാ പചി ദഹി ഭസ്മമകാസി, തേന ‘‘ഭൂതപചനിം പചീ’’തി വുച്ചതി. ‘‘പജനി’’ന്തിപി പാഠോ, ജനികം നിബ്ബത്തകിന്തി അത്ഥോ.

ഇമം പഞ്ഹം സുത്വാ മാണവേസു ഏകോപി ജാനിതും സമത്ഥോ നാമ നാഹോസി. അഥ നേ ബോധിസത്തോ ‘‘മാ ഖോ തുമ്ഹേ ‘അയം പഞ്ഹോ തീസു വേദേസു അത്ഥീ’തി സഞ്ഞം അകത്ഥ, തുമ്ഹേ ‘യമഹം ജാനാമി, തം സബ്ബം ജാനാമാ’തി മഞ്ഞമാനാ മം ബദരിരുക്ഖസദിസം കരോഥ, മമ തുമ്ഹേഹി അഞ്ഞാതസ്സ ബഹുനോ ജാനനഭാവം ന ജാനാഥ, ഗച്ഛഥ സത്തമേ ദിവസേ കാലം ദമ്മി, ഏത്തകേന കാലേന ഇമം പഞ്ഹം ചിന്തേഥാ’’തി. തേ ബോധിസത്തം വന്ദിത്വാ അത്തനോ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ സത്താഹം ചിന്തേത്വാപി പഞ്ഹസ്സ നേവ അന്തം, ന കോടിം പസ്സിംസു. തേ സത്തമദിവസേ ആചരിയസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ നിസീദിത്വാ ‘‘കിം, ഭദ്രമുഖാ, ജാനിത്ഥ പഞ്ഹ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘ന ജാനാമാ’’തി വദിംസു. അഥ ബോധിസത്തോ തേ ഗരഹമാനോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൯൧. ‘‘ബഹൂനി നരസീസാനി, ലോമസാനി ബ്രഹാനി ച;

ഗീവാസു പടിമുക്കാനി, കോചിദേവേത്ഥ കണ്ണവാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – ബഹൂനി നരാനം സീസാനി ദിസ്സന്തി, സബ്ബാനി ച താനി ലോമസാനി, സബ്ബാനി മഹന്താനി ഗീവാസുയേവ ഠപിതാനി, ന താലഫലം വിയ ഹത്ഥേന ഗഹിതാനി, നത്ഥി തേസം ഇമേഹി ധമ്മേഹി നാനാകരണം. ഏത്ഥ പന കോചിദേവ കണ്ണവാതി അത്താനം സന്ധായാഹ. കണ്ണവാതി പഞ്ഞവാ, കണ്ണഛിദ്ദം പന ന കസ്സചി നത്ഥി. ഇതി തേ മാണവകേ ‘‘കണ്ണഛിദ്ദമത്തമേവ തുമ്ഹാകം ബാലാനം അത്ഥി, ന പഞ്ഞാ’’തി ഗരഹിത്വാ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേസി. തേ സുത്വാ – ‘‘അഹോ ആചരിയാ നാമ മഹന്താ’’തി ഖമാപേത്വാ നിഹതമാനാ ബോധിസത്തം ഉപട്ഠഹിംസു.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ പഞ്ചസതാ മാണവകാ ഇമേ ഭിക്ഖൂ അഹേസും, ആചരിയോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മൂലപരിയായജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൨൪൬] ൬. ബാലോവാദജാതകവണ്ണനാ

ഹന്ത്വാ ഛേത്വാ വധിത്വാ ചാതി ഇദം സത്ഥാ വേസാലിം ഉപനിസ്സായ കൂടാഗാരസാലായം വിഹരന്തോ സീഹസേനാപതിം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ ഹി ഭഗവന്തം സരണം ഗന്ത്വാ നിമന്തേത്വാ പുനദിവസേ സമംസകഭത്തം അദാസി. നിഗണ്ഠാ തം സുത്വാ കുപിതാ അനത്തമനാ തഥാഗതം വിഹേഠേതുകാമാ ‘‘സമണോ ഗോതമോ ജാനം ഉദ്ദിസ്സകതം മംസം ഭുഞ്ജതീ’’തി അക്കോസിംസു. ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ ‘സമണോ ഗോതമോ ജാനം ഉദ്ദിസ്സകതം മംസം ഭുഞ്ജതീ’തി സദ്ധിം പരിസായ അക്കോസന്തോ ആഹിണ്ഡതീ’’തി. തം സുത്വാ സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ ഇദാനേവ മം ഉദ്ദിസ്സകതമംസഖാദനേന ഗരഹതി, പുബ്ബേപി ഗരഹിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ ഹിമവന്തതോ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ പുനദിവസേ നഗരം ഭിക്ഖായ പാവിസി. അഥേകോ കുടുമ്ബികോ ‘‘താപസം വിഹേഠേസ്സാമീ’’തി ഘരം പവേസേത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദാപേത്വാ മച്ഛമംസേന പരിവിസിത്വാ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ ‘‘ഇമം മംസം തുമ്ഹേയേവ ഉദ്ദിസ്സ പാണേ മാരേത്വാ കതം, ഇദം അകുസലം മാ അമ്ഹാകമേവ, തുമ്ഹാകമ്പി ഹോതൂ’’തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൯൨. ‘‘ഹന്ത്വാ ഛേത്വാ വധിത്വാ ച, ദേതി ദാനം അസഞ്ഞതോ;

ഏദിസം ഭത്തം ഭുഞ്ജമാനോ, സ പാപേന ഉപലിപ്പതീ’’തി.

തത്ഥ ഹന്ത്വാതി പഹരിത്വാ. ഛേത്വാതി കിലമേത്വാ. വധിത്വാതി മാരേത്വാ. ദേതി ദാനം അസഞ്ഞതോതി അസഞ്ഞതോ ദുസ്സീലോ ഏവം കത്വാ ദാനം ദേതി. ഏദിസം ഭത്തം ഭുഞ്ജമാനോ, സ പാപേന ഉപലിപ്പതീതി ഏദിസം ഉദ്ദിസ്സകതഭത്തം ഭുഞ്ജമാനോ സോ സമണോപി പാപേന ഉപലിപ്പതി സംയുജ്ജതിയേവാതി.

തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൯൩. ‘‘പുത്തദാരമ്പി ചേ ഹന്ത്വാ, ദേതി ദാനം അസഞ്ഞതോ;

ഭുഞ്ജമാനോപി സപ്പഞ്ഞോ, ന പാപേന ഉപലിപ്പതീ’’തി.

തത്ഥ ഭുഞ്ജമാനോപി സപ്പഞ്ഞോതി തിട്ഠതു അഞ്ഞം മംസം, പുത്തദാരം വധിത്വാപി ദുസ്സീലേന ദിന്നം സപ്പഞ്ഞോ ഖന്തിമേത്താദിഗുണസമ്പന്നോ തം ഭുഞ്ജമാനോപി പാപേന ന ഉപലിപ്പതീതി. ഏവമസ്സ ബോധിസത്തോ ധമ്മം കഥേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കുടുമ്ബികോ നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ അഹോസി, താപസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ബാലോവാദജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൨൪൭] ൭. പാദഞ്ജലിജാതകവണ്ണനാ

അദ്ധാ പാദഞ്ജലീ സബ്ബേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ലാളുദായീഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകസ്മിഞ്ഹി ദിവസേ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ പഞ്ഹം വിനിച്ഛിനന്തി, ഭിക്ഖൂ പഞ്ഹം സുണന്താ ഥേരേ പസംസന്തി. ലാളുദായീഥേരോ പന പരിസന്തരേ നിസിന്നോ ‘‘ഏതേ അമ്ഹേഹി സമം കിം ജാനന്തീ’’തി ഓട്ഠം ഭഞ്ജി. തം ദിസ്വാ ഥേരാ ഉട്ഠായ പക്കമിംസു, പരിസാ ഭിജ്ജി. ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ ലാളുദായീ, ദ്വേ അഗ്ഗസാവകേ ഗരഹിത്വാ ഓട്ഠം ഭഞ്ജീ’’തി. തം സുത്വാ സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി ലാളുദായീ ഠപേത്വാ ഓട്ഠഭഞ്ജനം തതോ ഉത്തരി അഞ്ഞം ന ജാനാതീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അത്ഥധമ്മാനുസാസകോ അമച്ചോ അഹോസി. രഞ്ഞോ പാദഞ്ജലീ നാമ പുത്തോ ലാലോ ദന്ധപരിസക്കനോ അഹോസി. അപരഭാഗേ രാജാ കാലമകാസി. അമച്ചാ രഞ്ഞോ മതകിച്ചാനി കത്വാ ‘‘തം രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചിസ്സാമാ’’തി മന്തയമാനാ രാജപുത്തം പാദഞ്ജലിം ആഹംസു. ബോധിസത്തോ പന ‘‘അയം കുമാരോ ലാലോ ദന്ധപരിസക്കനോ, പരിഗ്ഗഹേത്വാ നം അഭിസിഞ്ചിസ്സാമാ’’തി ആഹ. അമച്ചാ വിനിച്ഛയം സജ്ജേത്വാ കുമാരം സമീപേ നിസീദാപേത്വാ അഡ്ഡം വിനിച്ഛിനന്താ ന സമ്മാ വിനിച്ഛിനിംസു. തേ അസ്സാമികം സാമികം കത്വാ കുമാരം പുച്ഛിംസു – ‘‘കീദിസം, കുമാര, സുട്ഠു അഡ്ഡം വിനിച്ഛിനിമ്ഹാ’’തി. സോ ഓട്ഠം ഭഞ്ജി. ബോധിസത്തോ ‘‘പണ്ഡിതോ വത മഞ്ഞേ കുമാരോ, അസമ്മാവിനിച്ഛിതഭാവോ തേന ഞാതോ ഭവിസ്സതീ’’തി മഞ്ഞമാനോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൯൪. ‘‘അദ്ധാ പാദഞ്ജലീ സബ്ബേ, പഞ്ഞായ അതിരോചതി;

തഥാ ഹി ഓട്ഠം ഭഞ്ജതി, ഉത്തരിം നൂന പസ്സതീ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – ഏകംസേന പാദഞ്ജലികുമാരോ സബ്ബേ അമ്ഹേ പഞ്ഞായ അതിരോചതി. തഥാ ഹി ഓട്ഠം ഭഞ്ജതി, നൂന ഉത്തരിം അഞ്ഞം കാരണം പസ്സതീതി.

തേ അപരസ്മിമ്പി ദിവസേ വിനിച്ഛയം സജ്ജേത്വാ അഞ്ഞം അഡ്ഡം സുട്ഠു വിനിച്ഛിനിത്വാ ‘‘കീദിസം, ദേവ, സുട്ഠു വിനിച്ഛിനിത’’ന്തി പുച്ഛിംസു. സോ പുനപി ഓട്ഠമേവ ഭഞ്ജി. അഥസ്സ അന്ധബാലഭാവം ഞത്വാ ബോധിസത്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൯൫. ‘‘നായം ധമ്മം അധമ്മം വാ, അത്ഥാനത്ഥഞ്ച ബുജ്ഝതി;

അഞ്ഞത്ര ഓട്ഠനിബ്ഭോഗാ, നായം ജാനാതി കിഞ്ചന’’ന്തി.

അമച്ചാ പാദഞ്ജലികുമാരസ്സ ലാലഭാവം ഞത്വാ ബോധിസത്തം രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചിംസു.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ പാദഞ്ജലീ ലാളുദായീ അഹോസി, പണ്ഡിതാമച്ചോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

പാദഞ്ജലിജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൨൪൮] ൮. കിംസുകോപമജാതകവണ്ണനാ

സബ്ബേഹി കിംസുകോ ദിട്ഠോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കിംസുകോപമസുത്തന്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. ചത്താരോ ഹി ഭിക്ഖൂ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ കമ്മട്ഠാനം യാചിംസു, സത്ഥാ തേസം കമ്മട്ഠാനം കഥേസി. തേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അത്തനോ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാനി അഗമിംസു. തേസു ഏകോ ഛ ഫസ്സായതനാനി പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അരഹത്തം പാപുണി, ഏകോ പഞ്ചക്ഖന്ധേ, ഏകോ ചത്താരോ മഹാഭൂതേ, ഏകോ അട്ഠാരസ ധാതുയോ. തേ അത്തനോ അത്തനോ അധിഗതവിസേസം സത്ഥു ആരോചേസും. അഥേകസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘ഇമേസം കമ്മട്ഠാനാനി നാനാ, നിബ്ബാനം ഏകം, കഥം സബ്ബേഹി അരഹത്തം പത്ത’’ന്തി. സോ സത്ഥാരം പുച്ഛി. സത്ഥാ ‘‘കിം തേ, ഭിക്ഖു, കിംസുകദിട്ഠഭാതികേഹി നാനത്ത’’ന്തി വത്വാ ‘‘ഇദം നോ, ഭന്തേ, കാരണം കഥേഥാ’’തി ഭിക്ഖൂഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ തസ്സ ചത്താരോ പുത്താ അഹേസും. തേ ഏകദിവസം സാരഥിം പക്കോസേത്വാ ‘‘മയം, സമ്മ, കിംസുകം ദട്ഠുകാമാ, കിംസുകരുക്ഖം നോ ദസ്സേഹീ’’തി ആഹംസു. സാരഥി ‘‘സാധു, ദസ്സേസ്സാമീ’’തി വത്വാ ചതുന്നമ്പി ഏകതോ അദസ്സേത്വാ ജേട്ഠരാജപുത്തം താവ രഥേ നിസീദാപേത്വാ അരഞ്ഞം നേത്വാ ‘‘അയം കിംസുകോ’’തി ഖാണുകകാലേ കിംസുകം ദസ്സേസി. അപരസ്സ ബഹലപലാസകാലേ, അപരസ്സ പുപ്ഫിതകാലേ, അപരസ്സ ഫലിതകാലേ. അപരഭാഗേ ചത്താരോപി ഭാതരോ ഏകതോ നിസിന്നാ ‘‘കിംസുകോ നാമ കീദിസോ’’തി കഥം സമുട്ഠാപേസും. തതോ ഏകോ ‘‘സേയ്യാഥാപി ഝാമഥൂണോ’’തി ആഹ. ദുതിയോ ‘‘സേയ്യഥാപി നിഗ്രോധരുക്ഖോ’’തി, തതിയോ ‘‘സേയ്യഥാപി മംസപേസീ’’തി, ചതുത്ഥോ ‘‘സേയ്യഥാപി സിരീസോ’’തി. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ കഥായ അപരിതുട്ഠാ പിതു സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ദേവ, കിംസുകോ നാമ കീദിസോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘തുമ്ഹേഹി കിം കഥിത’’ന്തി വുത്തേ അത്തനാ കഥിതനീഹാരം രഞ്ഞോ കഥേസും. രാജാ ‘‘ചതൂഹിപി തുമ്ഹേഹി കിംസുകോ ദിട്ഠോ, കേവലം വോ കിംസുകസ്സ ദസ്സേന്തോ സാരഥി ‘ഇമസ്മിം കാലേ കിംസുകോ കീദിസോ, ഇമസ്മിം കീദിസോ’തി വിഭജിത്വാ ന പുച്ഛിതോ, തേന വോ കങ്ഖാ ഉപ്പന്നാ’’തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൯൬. ‘‘സബ്ബേഹി കിംസുകോ ദിട്ഠോ, കിം ന്വേത്ഥ വിചികിച്ഛഥ;

ന ഹി സബ്ബേസു ഠാനേസു, സാരഥീ പരിപുച്ഛിതോ’’തി.

തത്ഥ ന ഹി സബ്ബേസു ഠാനേസു, സാരഥീ പരിപുച്ഛിതോതി സബ്ബേഹി വോ കിംസുകോ ദിട്ഠോ, കിം നു തുമ്ഹേ ഏത്ഥ വിചികിച്ഛഥ, സബ്ബേസു ഠാനേസു കിംസുകോവേസോ, തുമ്ഹേഹി പന ന ഹി സബ്ബേസു ഠാനേസു സാരഥി പരിപുച്ഛിതോ, തേന വോ കങ്ഖാ ഉപ്പന്നാതി.

സത്ഥാ ഇമം കാരണം ദസ്സേത്വാ ‘‘യഥാ, ഭിക്ഖു, തേ ചത്താരോ ഭാതികാ വിഭാഗം കത്വാ അപുച്ഛിതത്താ കിംസുകേ കങ്ഖം ഉപ്പാദേസും, ഏവം ത്വമ്പി ഇമസ്മിം ധമ്മേ കങ്ഖം ഉപ്പാദേസീ’’തി വത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൯൭. ‘‘ഏവം സബ്ബേഹി ഞാണേഹി, യേസം ധമ്മാ അജാനിതാ;

തേ വേ ധമ്മേസു കങ്ഖന്തി, കിംസുകസ്മിംവ ഭാതരോ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – യഥാ തേ ഭാതരോ സബ്ബേസു ഠാനേസു കിംസുകസ്സ അദിട്ഠത്താ കങ്ഖിംസു, ഏവം സബ്ബേഹി വിപസ്സനാഞാണേഹി യേസം സബ്ബേ ഛഫസ്സായതനഖന്ധഭൂതധാതുഭേദാ ധമ്മാ അജാനിതാ, സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ അനധിഗതത്താ അപ്പടിവിദ്ധാ, തേ വേ തേസു ഫസ്സായതനാദിധമ്മേസു കങ്ഖന്തി യഥാ ഏകസ്മിംയേവ കിംസുകസ്മിം ചത്താരോ ഭാതരോതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ബാരാണസിരാജാ അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കിംസുകോപമജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൨൪൯] ൯. സാലകജാതകവണ്ണനാ

ഏകപുത്തകോ ഭവിസ്സസീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം മഹാഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിരേകം കുമാരകം പബ്ബാജേത്വാ പീളേന്തോ തത്ഥ വിഹരതി. സാമണേരോ പീളം സഹിതും അസക്കോന്തോ ഉപ്പബ്ബജി. ഥേരോ ഗന്ത്വാ തം ഉപലാപേതി ‘‘കുമാര, തവ ചീവരം തവേവ ഭവിസ്സതി പത്തോപി, മമ സന്തകം പത്തചീവരമ്പി തവേവ ഭവിസ്സതി, ഏഹി പബ്ബജാഹീ’’തി. സോ ‘‘നാഹം പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി വത്വാപി പുനപ്പുനം വുച്ചമാനോ പബ്ബജി. അഥ നം പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ പുന ഥേരോ വിഹേഠേസി. സോ പീളം അസഹന്തോ പുന ഉപ്പബ്ബജിത്വാ അനേകവാരം യാചന്തേപി തസ്മിം ‘‘ത്വം നേവ മം സഹസി, ന വിനാ വത്തിതും സക്കോസി, ഗച്ഛ ന പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ന പബ്ബജി. ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, സുഹദയോ വത സോ ദാരകോ മഹാഥേരസ്സ ആസയം ഞത്വാ ന പബ്ബജീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവേസ സുഹദയോ, പുബ്ബേപി സുഹദയോവ, ഏകവാരം ഏതസ്സ ദോസം ദിസ്വാ ന പുന ഉപഗച്ഛീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കുടുമ്ബികകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ധഞ്ഞവിക്കയേന ജീവികം കപ്പേസി. അഞ്ഞതരോപി അഹിതുണ്ഡികോ ഏകം മക്കടം സിക്ഖാപേത്വാ ഓസധം ഗാഹാപേത്വാ തേന സപ്പം കീളാപേന്തോ ജീവികം കപ്പേസി. സോ ബാരാണസിയം ഉസ്സവേ ഘുട്ഠേ ഉസ്സവം കീളിതുകാമോ ‘‘ഇമം മാ പമജ്ജീ’’തി തം മക്കടം തസ്സ ധഞ്ഞവാണിജസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ ഉസ്സവം കീളിത്വാ സത്തമേ ദിവസേ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കഹം മക്കടോ’’തി പുച്ഛി. മക്കടോ സാമികസ്സ സദ്ദം സുത്വാവ ധഞ്ഞാപണതോ വേഗേന നിക്ഖമി. അഥ നം സോ വേളുപേസികായ പിട്ഠിയം പോഥേത്വാ ആദായ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ ഏകമന്തേ ബന്ധിത്വാ നിദ്ദം ഓക്കമി. മക്കടോ തസ്സ നിദ്ദായനഭാവം ഞത്വാ അത്തനോ ബന്ധനം മോചേത്വാ പലായിത്വാ അമ്ബരുക്ഖം ആരുയ്ഹ അമ്ബപക്കം ഖാദിത്വാ അട്ഠിം അഹിതുണ്ഡികസ്സ സരീരേ പാതേസി. സോ പബുജ്ഝിത്വാ ഉല്ലോകേന്തോ തം ദിസ്വാ ‘‘മധുരവചനേന നം വഞ്ചേത്വാ രുക്ഖാ ഓതാരേത്വാ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി തം ഉപലാപേന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൯൮. ‘‘ഏകപുത്തകോ ഭവിസ്സസി, ത്വഞ്ച നോ ഹേസ്സസി ഇസ്സരോ കുലേ;

ഓരോഹ ദുമസ്മാ സാലക, ഏഹി ദാനി ഘരകം വജേമസേ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – ത്വം മയ്ഹം ഏകപുത്തകോ ഭവിസ്സസി, കുലേ ച മേ ഭോഗാനം ഇസ്സരോ, ഏതമ്ഹാ രുക്ഖാ ഓതര, ഏഹി അമ്ഹാകം ഘരം ഗമിസ്സാമ. സാലകാതി നാമേന ആലപന്തോ ആഹ.

തം സുത്വാ മക്കടോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൯൯. ‘‘നനു മം സുഹദയോതി മഞ്ഞസി, യഞ്ച മം ഹനസി വേളുയട്ഠിയാ;

പക്കമ്ബവനേ രമാമസേ, ഗച്ഛ ത്വം ഘരകം യഥാസുഖ’’ന്തി.

തത്ഥ നനു മം സുഹദയോതി മഞ്ഞസീതി നനു ത്വം മം ‘‘സുഹദയോ’’തി മഞ്ഞസി, ‘‘സുഹദയോ അയ’’ന്തി മഞ്ഞസീതി അത്ഥോ. യഞ്ച മം ഹനസി വേളുയട്ഠിയാതി യം മം ഏവം അതിമഞ്ഞസി, യഞ്ച വേളുപേസികായ ഹനസി, തേനാഹം നാഗച്ഛാമീതി ദീപേതി. അഥ നം ‘‘മയം ഇമസ്മിം പക്കമ്ബവനേ രമാമസേ, ഗച്ഛ ത്വം ഘരകം യഥാസുഖ’’ന്തി വത്വാ ഉപ്പതിത്വാ വനം പാവിസി. അഹിതുണ്ഡികോപി അനത്തമനോ അത്തനോ ഗേഹം അഗമാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മക്കടോ സാമണേരോ അഹോസി, അഹിതുണ്ഡികോ മഹാഥേരോ, ധഞ്ഞവാണിജോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സാലകജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൨൫൦] ൧൦. കപിജാതകവണ്ണനാ

അയം ഇസീ ഉപസമസംയമേ രതോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം കുഹകം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്സ ഹി കുഹകഭാവോ ഭിക്ഖൂസു പാകടോ ജാതോ. ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, അസുകോ ഭിക്ഖു നിയ്യാനികേ ബുദ്ധസാസനേ പബ്ബജിത്വാ കുഹകവത്തം പൂരേതീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഏസ ഭിക്ഖു ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി കുഹകോയേവ, അഗ്ഗിമത്തസ്സ കാരണാ മക്കടോ ഹുത്വാ കോഹഞ്ഞമകാസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാസിരട്ഠേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ പുത്തസ്സ ആധാവിത്വാ പരിധാവിത്വാ വിചരണകാലേ ബ്രാഹ്മണിയാ മതായ പുത്തം അങ്കേനാദായ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ തമ്പി പുത്തം താപസകുമാരകം കത്വാ പണ്ണസാലായ വാസം കപ്പേസി. വസ്സാരത്തസമയേ അച്ഛിന്നധാരേ ദേവേ വസ്സന്തേ ഏകോ മക്കടോ സീതപീളിതോ ദന്തേ ഖാദന്തോ കമ്പന്തോ വിചരതി. ബോധിസത്തോ മഹന്തേ ദാരുക്ഖന്ധേ ആഹരിത്വാ അഗ്ഗിം കത്വാ മഞ്ചകേ നിപജ്ജി, പുത്തകോപിസ്സ പാദേ പരിമജ്ജമാനോ നിസീദി. സോ മക്കടോ ഏകസ്സ മതതാപസസ്സ സന്തകാനി വക്കലാനി നിവാസേത്വാ ച പാരുപിത്വാ ച അജിനചമ്മം അംസേ കത്വാ കാജകമണ്ഡലും ആദായ ഇസിവേസേനാഗന്ത്വാ പണ്ണസാലദ്വാരേ അഗ്ഗിസ്സ കാരണാ കുഹകകമ്മം കത്വാ അട്ഠാസി. താപസകുമാരകോ തം ദിസ്വാ ‘‘താത, താപസോ ഏകോ സീതപീളിതോ കമ്പമാനോ തിട്ഠതി, ഇധ നം പക്കോസഥ, വിസിബ്ബേസ്സതീ’’തി പിതരം ആയാചന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൨൦൦. ‘‘അയം ഇസീ ഉപസമസംയമേ രതോ, സ തിട്ഠതി സിസിരഭയേന അട്ടിതോ;

ഹന്ദ അയം പവിസതുമം അഗാരകം, വിനേതു സീതം ദരഥഞ്ച കേവല’’ന്തി.

തത്ഥ ഉപസമസംയമേ രതോതി രാഗാദികിലേസഉപസമേ ച സീലസംയമേ ച രതോ. സ തിട്ഠതീതി സോ തിട്ഠതി. സിസിരഭയേനാതി വാതവുട്ഠിജനിതസ്സ സിസിരസ്സ ഭയേന. അട്ടിതോതി പീളിതോ. പവിസതുമന്തി പവിസതു ഇമം. കേവലന്തി സകലം അനവസേസം.

ബോധിസത്തോ പുത്തസ്സ വചനം സുത്വാ ഉട്ഠായ ഓലോകേന്തോ മക്കടഭാവം ഞത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൨൦൧. ‘‘നായം ഇസീ ഉപസമസംയമേ രതോ, കപീ അയം ദുമവരസാഖഗോചരോ;

സോ ദൂസകോ രോസകോ ചാപി ജമ്മോ, സചേ വജേമമ്പി ദൂസേയ്യഗാര’’ന്തി.

തത്ഥ ദുമവരസാഖഗോചരോതി ദുമവരാനം സാഖഗോചരോ. സോ ദൂസകോ രോസകോ ചാപി ജമ്മോതി സോ ഏവം ഗതഗതട്ഠാനസ്സ ദൂസനതോ ദൂസകോ, ഘട്ടനതായ രോസകോ, ലാമകഭാവേന ജമ്മോ. സചേ വജേതി യദി ഇമം പണ്ണസാലം വജേ പവിസേയ്യ, സബ്ബം ഉച്ചാരപസ്സാവകരണേന ച അഗ്ഗിദാനേന ച ദൂസേയ്യാതി.