൮. കാസാവവഗ്ഗോ

[൨൨൧] ൧. കാസാവജാതകവണ്ണനാ

അനിക്കസാവോ കാസാവന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു പന രാജഗഹേ സമുട്ഠിതം. ഏകസ്മിം സമയേ ധമ്മസേനാപതി പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം വേളുവനേ വിഹരതി. ദേവദത്തോപി അത്തനോ അനുരൂപായ ദുസ്സീലപരിസായ പരിവുതോ ഗയാസീസേ വിഹരതി. തസ്മിം സമയേ രാജഗഹവാസിനോ ഛന്ദകം സങ്ഘരിത്വാ ദാനം സജ്ജയിംസു. അഥേകോ വോഹാരത്ഥായ ആഗതവാണിജോ ഇമം സാടകം വിസ്സജ്ജേത്വാ ‘‘മമ്പി പത്തികം കരോഥാ’’തി മഹഗ്ഘം ഗന്ധകാസാവം അദാസി. നാഗരാ മഹാദാനം പവത്തയിംസു, സബ്ബം ഛന്ദകേന സങ്കഡ്ഢിതം കഹാപണേഹേവ നിട്ഠാസി. സോ സാടകോ അതിരേകോ അഹോസി. മഹാജനോ സന്നിപതിത്വാ ‘‘അയം ഗന്ധകാസാവസാടകോ അതിരേകോ. കസ്സ നം ദേമ, കിം സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ, ഉദാഹു ദേവദത്തസ്സാ’’തി മന്തയിംസു.

തത്ഥേകേ ‘‘സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സാ’’തി ആഹംസു. അപരേ ‘‘സാരിപുത്തത്ഥേരോ കതിപാഹം വസിത്വാ യഥാരുചി പക്കമിസ്സതി, ദേവദത്തത്ഥേരോ പന നിബദ്ധം അമ്ഹാകം നഗരമേവ ഉപനിസ്സായ വിഹരതി, മങ്ഗലാമങ്ഗലേസു അയമേവ അമ്ഹാകം അവസ്സയോ, ദേവദത്തസ്സ ദസ്സാമാ’’തി ആഹംസു. സമ്ബഹുലികം കരോന്തേസുപി ‘‘ദേവദത്തസ്സ ദസ്സാമാ’’തി വത്താരോ ബഹുതരാ അഹേസും, അഥ നം ദേവദത്തസ്സ അദംസു. ദേവദത്തോ തസ്സ ദസാ ഛിന്ദാപേത്വാ ഓവട്ടികം സിബ്ബാപേത്വാ രജാപേത്വാ സുവണ്ണപട്ടവണ്ണം കത്വാ പാരുപി. തസ്മിം കാലേ തിംസമത്താ ഭിക്ഖൂ രാജഗഹാ നിക്ഖമിത്വാ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ കതപടിസന്ഥാരാ തം പവത്തിം ആരോചേത്വാ ‘‘ഏവം, ഭന്തേ, അത്തനോ അനനുച്ഛവികം അരഹദ്ധജം പാരുപീ’’തി ആരോചേസും. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തോ ഇദാനേവ അത്തനോ അനനുരൂപം അരഹദ്ധജം പരിദഹതി, പുബ്ബേപി പരിദഹിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഹിമവന്തപദേസേ ഹത്ഥികുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ അസീതിസഹസ്സമത്തവാരണപരിവാരോ യൂഥപതി ഹുത്വാ അരഞ്ഞായതനേ വസതി. അഥേകോ ദുഗ്ഗതമനുസ്സോ ബാരാണസിയം വിഹരന്തോ ദന്തകാരവീഥിയം ദന്തകാരേ ദന്തവലയാദീനി കരോന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഹത്ഥിദന്തേ ലഭിത്വാ ഗണ്ഹിസ്സഥാ’’തി പുച്ഛി. തേ ‘‘ആമ ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി ആഹംസു. സോ ആവുധം ആദായ കാസാവവത്ഥവസനോ പച്ചേകബുദ്ധവേസം ഗണ്ഹിത്വാ പടിസീസകം പടിമുഞ്ചിത്വാ ഹത്ഥിവീഥിയം ഠത്വാ ആവുധേന ഹത്ഥിം മാരേത്വാ ദന്തേ ആദായ ബാരാണസിയം വിക്കിണന്തോ ജീവികം കപ്പേസി. സോ അപരഭാഗേ ബോധിസത്തസ്സ പരിവാരഹത്ഥീനം സബ്ബപച്ഛിമം ഹത്ഥിം മാരേതും ആരഭി. ഹത്ഥിനോ ദേവസികം ഹത്ഥീസു പരിഹായന്തേസു ‘‘കേന നു ഖോ കാരണേന ഹത്ഥിനോ പരിഹായന്തീ’’തി ബോധിസത്തസ്സ ആരോചേസും.

ബോധിസത്തോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ‘‘പച്ചേകബുദ്ധവേസം ഗഹേത്വാ ഹത്ഥിവീഥിപരിയന്തേ ഏകോ പുരിസോ തിട്ഠതി, കച്ചി നു ഖോ സോ മാരേതി, പരിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമി ന’’ന്തി ഏകദിവസം ഹത്ഥീ പുരതോ കത്വാ സയം പച്ഛതോ അഹോസി. സോ ബോധിസത്തം ദിസ്വാ ആവുധം ആദായ പക്ഖന്ദി. ബോധിസത്തോ നിവത്തിത്വാ ഠിതോ ‘‘ഭൂമിയം പോഥേത്വാ മാരേസ്സാമി ന’’ന്തി സോണ്ഡം പസാരേത്വാ തേന പരിദഹിതാനി കാസാവാനി ദിസ്വാ ‘‘ഇമം അരഹദ്ധജം മയാ ഗരും കാതും വട്ടതീ’’തി സോണ്ഡം പടിസംഹരിത്വാ ‘‘അമ്ഭോ പുരിസ, നനു ഏസ അരഹദ്ധജോ അനനുച്ഛവികോ തുയ്ഹം, കസ്മാ ഏതം പരിദഹസീ’’തി ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൧൪൧. ‘‘അനിക്കസാവോ കാസാവം, യോ വത്ഥം പരിദഹിസ്സതി;

അപേതോ ദമസച്ചേന, ന സോ കാസാവമരഹതി.

൧൪൨. ‘‘യോ ച വന്തകസാവസ്സ, സീലേസു സുസമാഹിതോ;

ഉപേതോ ദമസച്ചേന, സ വേ കാസാവമരഹതീ’’തി.

തത്ഥ അനിക്കസാവോതി കസാവോ വുച്ചതി രാഗോ ദോസോ മോഹോ മക്ഖോ പളാസോ ഇസ്സാ മച്ഛരിയം മായാ സാഠേയ്യം ഥമ്ഭോ സാരമ്ഭോ മാനോ അതിമാനോ മദോ പമാദോ, സബ്ബേ അകുസലാ ധമ്മാ സബ്ബേ ദുച്ചരിതാ സബ്ബം ഭവഗാമികമ്മം ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സം, ഏസോ കസാവോ നാമ. സോ യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അപ്പഹീനോ സന്താനതോ അനിസ്സട്ഠോ അനിക്ഖന്തോ, സോ അനിക്കസാവോ നാമ. കാസാവന്തി കസായരസപീതം അരഹദ്ധജഭൂതം. യോ വത്ഥം പരിദഹിസ്സതീതി യോ ഏവരൂപോ ഹുത്വാ ഏവരൂപം വത്ഥം പരിദഹിസ്സതി നിവാസേതി ചേവ പാരുപതി ച. അപേതോ ദമസച്ചേനാതി ഇന്ദ്രിയദമസങ്ഖാതേന ദമേന ച നിബ്ബാനസങ്ഖാതേന ച പരമത്ഥസച്ചേന അപേതോ പരിവജ്ജിതോ. നിസ്സക്കത്ഥേ വാ കരണവചനം, ഏതസ്മാ ദമസച്ചാ അപേതോതി അത്ഥോ. ‘‘സച്ച’’ന്തി ചേത്ഥ വചീസച്ചം ചതുസച്ചമ്പി വട്ടതിയേവ. ന സോ കാസാവമരഹതീതി സോ പുഗ്ഗലോ അനിക്കസാവത്താ അരഹദ്ധജം കാസാവം ന അരഹതി അനനുച്ഛവികോ ഏതസ്സ.

യോ ച വന്തകസാവസ്സാതി യോ പന പുഗ്ഗലോ യഥാവുത്തസ്സേവ കസാവസ്സ വന്തത്താ വന്തകസാവോ അസ്സ. സീലേസു സുസമാഹിതോതി മഗ്ഗസീലേസു ചേവ ഫലസീലേസു ച സമ്മാ ആഹിതോ, ആനേത്വാ ഠപിതോ വിയ തേസു പതിട്ഠിതോ. തേഹി സീലേഹി സമങ്ഗീഭൂതസ്സേതം അധിവചനം. ഉപേതോതി സമന്നാഗതോ. ദമസച്ചേനാതി വുത്തപ്പകാരേന ദമേന ച സച്ചേന ച. സ വേ കാസാവമരഹതീതി സോ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ഇമം അരഹദ്ധജം കാസാവം അരഹതി.

ഏവം ബോധിസത്തോ തസ്സ പുരിസസ്സ ഇമം കാരണം കഥേത്വാ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ മാ ഇധ ആഗമി, ആഗച്ഛസി ചേ, ജീവിതം തേ നത്ഥീ’’’തി തജ്ജേത്വാ പലാപേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ഹത്ഥിമാരകപുരിസോ ദേവദത്തോ അഹോസി, യൂഥപതി പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കാസാവജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൨൨൨] ൨. ചൂളനന്ദിയജാതകവണ്ണനാ

ഇദം തദാചരിയവചോതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകദിവസഞ്ഹി ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, ദേവദത്തോ നാമ കക്ഖളോ ഫരുസോ സാഹസികോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ അഭിമാരേ പയോജേസി, സിലം പവിജ്ഝി, നാളാഗിരിം പയോജേസി, ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയമത്തമ്പിസ്സ തഥാഗതേ നത്ഥീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി ദേവദത്തോ കക്ഖളോ ഫരുസോ നിക്കാരുണികോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഹിമവന്തപദേസേ മഹാനന്ദിയോ നാമ വാനരോ അഹോസി, കനിട്ഠഭാതികോ പനസ്സ ചൂളനന്ദിയോ നാമ. തേ ഉഭോപി അസീതിസഹസ്സവാനരപരിവാരാ ഹിമവന്തപദേസേ അന്ധമാതരം പടിജഗ്ഗന്താ വാസം കപ്പേസും. തേ മാതരം സയനഗുമ്ബേ ഠപേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ മധുരാനി ഫലാഫലാനി മാതുയാ പേസേന്തി. ആഹരണകവാനരാ തസ്സാ ന ദേന്തി, സാ ഖുദാപീളിതാ അട്ഠിചമ്മാവസേസാ കിസാ അഹോസി. അഥ നം ബോധിസത്തോ ആഹ – ‘‘മയം, അമ്മ, തുമ്ഹാകം മധുരഫലാഫലാനി പേസേമ, തുമ്ഹേ കസ്മാ മിലായഥാ’’തി. ‘‘താത, നാഹം ലഭാമീ’’തി. ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘മയി യൂഥം പരിഹരന്തേ മാതാ മേ നസ്സിസ്സതി, യൂഥം പഹായ മാതരംയേവ പടിജഗ്ഗിസ്സാമീ’’തി. സോ ചൂളനന്ദിയം പക്കോസിത്വാ ‘‘താത, ത്വം യൂഥം പരിഹര, അഹം മാതരം പടിജഗ്ഗിസ്സാമീ’’തി ആഹ. സോപി നം ‘‘ഭാതിക, മയ്ഹം യൂഥപരിഹരണേന കമ്മം നത്ഥി, അഹമ്പി മാതരമേവ പടിജഗ്ഗിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ഇതി തേ ഉഭോപി ഏകച്ഛന്ദാ ഹുത്വാ യൂഥം പഹായ മാതരം ഗഹേത്വാ ഹിമവന്താ ഓരുയ്ഹ പച്ചന്തേ നിഗ്രോധരുക്ഖേ വാസം കപ്പേത്വാ മാതരം പടിജഗ്ഗിംസു.

അഥേകോ ബാരാണസിവാസീ ബ്രാഹ്മണമാണവോ തക്കസിലായം ദിസാപാമോക്ഖസ്സ ആചരിയസ്സ സന്തികേ സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ‘‘ഗമിസ്സാമീ’’തി ആചരിയം ആപുച്ഛി. ആചരിയോ അങ്ഗവിജ്ജാനുഭാവേന തസ്സ കക്ഖളഫരുസസാഹസികഭാവം ഞത്വാ ‘‘താത, ത്വം കക്ഖളോ ഫരുസോ സാഹസികോ, ഏവരൂപാനം ന സബ്ബകാലം ഏകസദിസമേവ ഇജ്ഝതി, മഹാവിനാസം മഹാദുക്ഖം പാപുണിസ്സസി, മാ ത്വം കക്ഖളോ ഹോഹി, പച്ഛാനുതാപനകാരണം കമ്മം മാ കരീ’’തി ഓവദിത്വാ ഉയ്യോജേസി. സോ ആചരിയം വന്ദിത്വാ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ ഘരാവാസം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞേഹി സിപ്പേഹി ജീവികം കപ്പേതും അസക്കോന്തോ ‘‘ധനുകോടിം നിസ്സായ ജീവിസ്സാമി, ലുദ്ദകമ്മം കത്വാ ജീവികം കപ്പേസ്സാമീ’’തി ബാരാണസിതോ നിക്ഖമിത്വാ പച്ചന്തഗാമകേ വസന്തോ ധനുകലാപസന്നദ്ധോ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ നാനാമിഗേ മാരേത്വാ മംസവിക്കയേന ജീവികം കപ്പേസി. സോ ഏകദിവസം അരഞ്ഞേ കിഞ്ചി അലഭിത്വാ ആഗച്ഛന്തോ അങ്ഗണപരിയന്തേ ഠിതം നിഗ്രോധരുക്ഖം ദിസ്വാ ‘‘അപി നാമേത്ഥ കിഞ്ചി ഭവേയ്യാ’’തി നിഗ്രോധരുക്ഖാഭിമുഖോ പായാസി.

തസ്മിം ഖണേ ഉഭോപി തേ ഭാതരോ മാതരം ഫലാനി ഖാദാപേത്വാ പുരതോ കത്വാ വിടപബ്ഭന്തരേ നിസിന്നാ തം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘കിം നോ മാതരം കരിസ്സതീ’’തി സാഖന്തരേ നിലീയിംസു. സോപി ഖോ സാഹസികപുരിസോ രുക്ഖമൂലം ആഗന്ത്വാ തം തേസം മാതരം ജരാദുബ്ബലം അന്ധം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘കിം മേ തുച്ഛഹത്ഥഗമനേന ഇമം മക്കടിം വിജ്ഝിത്വാ ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമീ’’തി. സോ തസ്സാ വിജ്ഝനത്ഥായ ധനും ഗണ്ഹി. തം ദിസ്വാ ബോധിസത്തോ ‘‘താത ചൂളനന്ദിയ, ഏസോ മേ പുരിസോ മാതരം വിജ്ഝിതുകാമോ, അഹമസ്സാ ജീവിതദാനം ദസ്സാമി, ത്വം മമച്ചയേന മാതരം പടിജഗ്ഗേയ്യാസീ’’തി വത്വാ സാഖന്തരാ നിക്ഖമിത്വാ ‘‘ഭോ പുരിസ, മാ മേ മാതരം വിജ്ഝി, ഏസാ അന്ധാ ജരാദുബ്ബലാ, അഹമസ്സാ ജീവിതദാനം ദേമി, ത്വം ഏതം അമാരേത്വാ മം മാരേഹീ’’തി തസ്സ പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ സരസ്സ ആസന്നട്ഠാനേ നിസീദി. സോ നിക്കരുണോ ബോധിസത്തം വിജ്ഝിത്വാ പാതേത്വാ മാതരമ്പിസ്സ വിജ്ഝിതും പുന ധനും സന്നയ്ഹി. തം ദിസ്വാ ചൂളനന്ദിയോ ‘‘അയം മേ മാതരം വിജ്ഝിതുകാമോ, ഏകദിവസമ്പി ഖോ മേ മാതാ ജീവമാനാ ലദ്ധജീവിതായേവ നാമ ഹോതി, ജീവിതദാനമസ്സാ ദസ്സാമീ’’തി സാഖന്തരാ നിക്ഖമിത്വാ ‘‘ഭോ പുരിസ, മാ മേ മാതരം വിജ്ഝി, അഹമസ്സാ ജീവിതദാനം ദമ്മി, ത്വം മം വിജ്ഝിത്വാ അമ്ഹേ ദ്വേ ഭാതികേ ഗഹേത്വാ അമ്ഹാകം മാതു ജീവിതദാനം ദേഹീ’’തി തസ്സ പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ സരസ്സ ആസന്നട്ഠാനേ നിസീദി. സോ തമ്പി വിജ്ഝിത്വാ പാതേത്വാ ‘‘അയം മക്കടീ ഘരേ ദാരകാനം ഭവിസ്സതീ’’തി മാതരമ്പി തേസം വിജ്ഝിത്വാ പാതേത്വാ തയോപി കാജേനാദായ ഗേഹാഭിമുഖോ പായാസി.

അഥസ്സ പാപപുരിസസ്സ ഗേഹേ അസനി പതിത്വാ ഭരിയഞ്ച ദ്വേ ദാരകേ ച ഗേഹേനേവ സദ്ധിം ഝാപേസി, പിട്ഠിവംസഥൂണമത്തം അവസിസ്സി. അഥസ്സ നം ഗാമദ്വാരേയേവ ഏകോ പുരിസോ ദിസ്വാ തം പവത്തിം ആരോചേസി. സോ പുത്തദാരസോകേന അഭിഭൂതോ തസ്മിംയേവ ഠാനേ മംസകാജഞ്ജ ധനുഞ്ച ഛഡ്ഡേത്വാ വത്ഥം പഹായ നഗ്ഗോ ബാഹാ പഗ്ഗയ്ഹ പരിദേവമാനോ ഗന്ത്വാ ഘരം പാവിസി. അഥസ്സ സാ ഥൂണാ ഭിജ്ജിത്വാ സീസേ പതിത്വാ സീസം ഭിന്ദി, പഥവീ വിവരം അദാസി, അവീചിതോ ജാലാ ഉട്ഠഹി. സോ പഥവിയാ ഗിലിയമാനോ ആചരിയസ്സ ഓവാദം സരിത്വാ ‘‘ഇമം വത കാരണം ദിസ്വാ പാരാസരിയബ്രാഹ്മണോ മയ്ഹം ഓവാദമദാസീ’’തി പരിദേവമാനോ ഇമം ഗാഥാദ്വയമാഹ –

൧൪൩. ‘‘ഇദം തദാചരിയവചോ, പാരാസരിയോ യദബ്രവി;

മാസു ത്വം അകരി പാപം, യം ത്വം പച്ഛാ കതം തപേ.

൧൪൪. ‘‘യാനി കരോതി പുരിസോ, താനി അത്തനി പസ്സതി;

കല്യാണകാരീ കല്യാണം, പാപകാരീ ച പാപകം;

യാദിസം വപതേ ബീജം, താദിസം ഹരതേ ഫല’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ – യം പാരാസരിയോ ബ്രാഹ്മണോ അബ്രവി – ‘‘മാസു ത്വം പാപം അകരീ, യം കതം പച്ഛാ ത്വഞ്ഞേവ തപേയ്യാ’’തി, ഇദം തം ആചരിയസ്സ വചനം. യാനി കായവചീമനോദ്വാരേഹി കമ്മാനി പുരിസോ കരോതി, തേസം വിപാകം പടിലഭന്തോ താനിയേവ അത്തനി പസ്സതി. കല്യാണകമ്മകാരീ കല്യാണം ഫലമനുഭോതി, പാപകാരീ ച പാപകമേവ ഹീനം ലാമകം അനിട്ഠഫലം അനുഭോതി. ലോകസ്മിമ്പി ഹി യാദിസം വപതേ ബീജം, താദിസം ഹരതേ ഫലം, ബീജാനുരൂപം ബീജാനുച്ഛവികമേവ ഫലം ഹരതി ഗണ്ഹാതി അനുഭവതീതി. ഇതി സോ പരിദേവന്തോ പഥവിം പവിസിത്വാ അവീചിമഹാനിരയേ നിബ്ബത്തി.

സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തോ ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി കക്ഖളോ ഫരുസോ നിക്കാരുണികോയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ലുദ്ദകപുരിസോ ദേവദത്തോ അഹോസി, ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ സാരിപുത്തോ, ചൂളനന്ദിയോ ആനന്ദോ, മാതാ മഹാപജാപതിഗോതമീ, മഹാനന്ദിയോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ചൂളനന്ദിയജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൨൨൩] ൩. പുടഭത്തജാതകവണ്ണനാ

നമേ നമന്തസ്സ ഭജേ ഭജന്തന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം കുടുമ്ബികം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിനഗരവാസീ കിരേകോ കുടുമ്ബികോ ഏകേന ജനപദകുടുമ്ബികേന സദ്ധിം വോഹാരം അകാസി. സോ അത്തനോ ഭരിയം ആദായ തസ്സ ധാരണകസ്സ സന്തികം അഗമാസി. ധാരണകോ ‘‘ദാതും ന സക്കോമീ’’തി ന കിഞ്ചി അദാസി, ഇതരോ കുജ്ഝിത്വാ ഭത്തം അഭുഞ്ജിത്വാവ നിക്ഖമി. അഥ നം അന്തരാമഗ്ഗേ ഛാതജ്ഝത്തം ദിസ്വാ മഗ്ഗപടിപന്നാ പുരിസാ ‘‘ഭരിയായപി ദത്വാ ഭുഞ്ജാഹീ’’തി ഭത്തപുടം അദംസു. സോ തം ഗഹേത്വാ തസ്സാ അദാതുകാമോ ഹുത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, ഇദം ചോരാനം തിട്ഠനട്ഠാനം, ത്വം പുരതോ യാഹീ’’തി ഉയ്യോജേത്വാ സബ്ബം ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ തുച്ഛപുടം ദസ്സേത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, അഭത്തകം തുച്ഛപുടമേവ അദംസൂ’’തി ആഹ. സാ തേന ഏകകേനേവ ഭുത്തഭാവം ഞത്വാ ദോമനസ്സപ്പത്താ അഹോസി. തേ ഉഭോപി ജേതവനപിട്ഠിവിഹാരേന ഗച്ഛന്താ ‘‘പാനീയം പിവിസ്സാമാ’’തി ജേതവനം പവിസിംസു.

സത്ഥാപി തേസഞ്ഞേവ ആഗമനം ഓലോകേന്തോ മഗ്ഗം ഗഹേത്വാ ഠിതലുദ്ദകോ വിയ ഗന്ധകുടിഛായായ നിസീദി, തേ സത്ഥാരം ദിസ്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ നിസീദിംസു. സത്ഥാ തേഹി സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘കിം, ഉപാസികേ, അയം തേ ഭത്താ ഹിതകാമോ സസ്നേഹോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഭന്തേ, അഹം ഏതസ്സ സസ്നേഹാ, അയം പന മയ്ഹം നിസ്നേഹോ, തിട്ഠന്തു അഞ്ഞേപി ദിവസാ, അജ്ജേവേസ അന്തരാമഗ്ഗേ പുടഭത്തം ലഭിത്വാ മയ്ഹം അദത്വാ അത്തനാവ ഭുഞ്ജീ’’തി. ‘‘ഉപാസികേ, നിച്ചകാലമ്പി ത്വം ഏതസ്സ ഹിതകാമാ സസ്നേഹാ, അയം പന നിസ്നേഹോവ. യദാ പന പണ്ഡിതേ നിസ്സായ തവ ഗുണേ ജാനാതി, തദാ തേ സബ്ബിസ്സരിയം നിയ്യാദേതീ’’തി വത്വാ തായ യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അമച്ചകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തസ്സ അത്ഥധമ്മാനുസാസകോ അഹോസി. അഥ രാജാ ‘‘പദുബ്ഭേയ്യാപി മേ അയ’’ന്തി അത്തനോ പുത്തം ആസങ്കന്തോ നീഹരി. സോ അത്തനോ ഭരിയം ഗഹേത്വാ നഗരാ നിക്ഖമ്മ ഏകസ്മിം കാസികഗാമകേ വാസം കപ്പേസി. സോ അപരഭാഗേ പിതു കാലകതഭാവം സുത്വാ ‘‘കുലസന്തകം രജ്ജം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ബാരാണസിം പച്ചാഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ‘‘ഭരിയായപി ദത്വാ ഭുഞ്ജാഹീ’’തി ഭത്തപുടം ലഭിത്വാ തസ്സാ അദത്വാ സയമേവ തം ഭുഞ്ജി. സാ ‘‘കക്ഖളോ വതായം പുരിസോ’’തി ദോമനസ്സപ്പത്താ അഹോസി. സോ ബാരാണസിയം രജ്ജം ഗഹേത്വാ തം അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേത്വാ ‘‘ഏത്തകമേവ ഏതിസ്സാ അല’’ന്തി ന അഞ്ഞം സക്കാരം വാ സമ്മാനം വാ കരോതി, ‘‘കഥം യാപേസീ’’തിപി നം ന പുച്ഛതി.

ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ദേവീ രഞ്ഞോ ബഹൂപകാരാ സസ്നേഹാ, രാജാ പനേതം കിസ്മിഞ്ചി ന മഞ്ഞതി, സക്കാരസമ്മാനമസ്സാ കാരേസ്സാമീ’’തി തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഉപചാരം കത്വാ ഏകമന്തം ഠത്വാ ‘‘കിം, താതാ’’തി വുത്തേ ‘‘കഥം സമുട്ഠാപേതും മയം, ദേവി, തുമ്ഹേ ഉപട്ഠഹാമ, കിം നാമ മഹല്ലകാനം പിതൂനം വത്ഥഖണ്ഡം വാ ഭത്തപിണ്ഡം വാ ദാതും ന വട്ടതീ’’തി ആഹ. ‘‘താത, അഹം അത്തനാവ കിഞ്ചി ന ലഭാമി, തുമ്ഹാകം കിം ദസ്സാമി, നനു ലഭനകാലേ അദാസിം, ഇദാനി പന മേ രാജാ ന കിഞ്ചി ദേതി. തിട്ഠതു അഞ്ഞം ദാനം, രജ്ജം ഗണ്ഹിതും ആഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഭത്തപുടം ലഭിത്വാ ഭത്തമത്തമ്പി മേ അദത്വാ അത്തനാവ ഭുഞ്ജീ’’തി. ‘‘കിം പന, അമ്മ, രഞ്ഞോ സന്തികേ ഏവം കഥേതും സക്ഖിസ്സഥാ’’തി? ‘‘സക്ഖിസ്സാമി, താതാ’’തി. ‘‘തേന ഹി അജ്ജേവ മമ രഞ്ഞോ സന്തികേ ഠിതകാലേ മയി പുച്ഛന്തേ ഏവം കഥേഥ അജ്ജേവ വോ ഗുണം ജാനാപേസ്സാമീ’’തി ഏവം വത്വാ ബോധിസത്തോ പുരിമതരം ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികേ അട്ഠാസി. സാപി ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ സമീപേ അട്ഠാസി.

അഥ നം ബോധിസത്തോ ‘‘അമ്മ, തുമ്ഹേ അതിവിയ കക്ഖളാ, കിം നാമ പിതൂനം വത്ഥഖണ്ഡം വാ ഭത്തപിണ്ഡമത്തം വാ ദാതും ന വട്ടതീ’’തി ആഹ. ‘‘താത, അഹമേവ രഞ്ഞോ സന്തികാ കിഞ്ചി ന ലഭാമി, തുമ്ഹാകം കിം ദസ്സാമീ’’തി? ‘‘നനു അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനം തേ ലദ്ധ’’ന്തി? ‘‘താത, കിസ്മിഞ്ചി സമ്മാനേ അസതി അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനം കിം കരിസ്സതി, ഇദാനി മേ തുമ്ഹാകം രാജാ കിം ദസ്സതി, സോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഭത്തപുടം ലഭിത്വാ തതോ കിഞ്ചി അദത്വാ സയമേവ ഭുഞ്ജീ’’തി. ബോധിസത്തോ ‘‘ഏവം കിര, മഹാരാജാ’’തി പുച്ഛി. രാജാ അധിവാസേസി. ബോധിസത്തോ തസ്സ അധിവാസനം വിദിത്വാ ‘‘തേന ഹി, അമ്മ, രഞ്ഞോ അപ്പിയകാലതോ പട്ഠായ കിം തുമ്ഹാകം ഇധ വാസേന. ലോകസ്മിഞ്ഹി അപ്പിയസമ്പയോഗോ ച ദുക്ഖോ, തുമ്ഹാകം ഇധ വാസേ സതി രഞ്ഞോ അപ്പിയസമ്പയോഗോവ ദുക്ഖം ഭവിസ്സതി, ഇമേ സത്താ നാമ ഭജന്തേ ഭജന്തി, അഭജനഭാവം ഞത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തബ്ബം, മഹന്തോ ലോകസന്നിവാസോ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൧൪൫. ‘‘നമേ നമന്തസ്സ ഭജേ ഭജന്തം, കിച്ചാനുകുബ്ബസ്സ കരേയ്യ കിച്ചം;

നാനത്ഥകാമസ്സ കരേയ്യ അത്ഥം, അസമ്ഭജന്തമ്പി ന സമ്ഭജേയ്യ.

൧൪൬. ‘‘ചജേ ചജന്തം വനഥം ന കയിരാ, അപേതചിത്തേന ന സമ്ഭജേയ്യ;

ദിജോ ദുമം ഖീണഫലന്തി ഞത്വാ, അഞ്ഞം സമേക്ഖേയ്യ മഹാ ഹി ലോകോ’’തി.

തത്ഥ നമേ നമന്തസ്സ ഭജേ ഭജന്തന്തി യോ അത്തനോ നമതി, തസ്സേവ പടിനമേയ്യ. യോ ച ഭജതി, തമേവ ഭജേയ്യ. കിച്ചാനുകുബ്ബസ്സ കരേയ്യ കിച്ചന്തി അത്തനോ ഉപ്പന്നകിച്ചം അനുകുബ്ബന്തസ്സേവ തസ്സപി ഉപ്പന്നകിച്ചം പടികരേയ്യ. ചജേ ചജന്തം വനഥം ന കയിരാതി അത്താനം ജഹന്തം ജഹേയ്യേവ, തസ്മിം തണ്ഹാസങ്ഖാതം വനഥം ന കരേയ്യ. അപേതചിത്തേനാതി വിഗതചിത്തേന വിപല്ലത്ഥചിത്തേന. ന സമ്ഭജേയ്യാതി തഥാരൂപേന സദ്ധിം ന സമാഗച്ഛേയ്യ. ദിജോ ദുമന്തി യഥാ സകുണോ പുബ്ബേ ഫലിതമ്പി രുക്ഖം ഫലേ ഖീണേ ‘‘ഖീണഫലോ അയ’’ന്തി ഞത്വാ തം ഛഡ്ഡേത്വാ അഞ്ഞം സമേക്ഖതി പരിയേസതി, ഏവം അഞ്ഞം സമേക്ഖേയ്യ. മഹാ ഹി ഏസ ലോകോ, അഥ തുമ്ഹേ സസ്നേഹം ഏകം പുരിസം ലഭിസ്സഥാതി.

തം സുത്വാ ബാരാണസിരാജാ ദേവിയാ സബ്ബിസ്സരിയം അദാസി. തതോ പട്ഠായ സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ വസിംസു.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ദ്വേ ജയമ്പതികാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു. ‘‘തദാ ജയമ്പതികാ ഇമേ ദ്വേ ജയമ്പതികാ അഹേസും, പണ്ഡിതാമച്ചോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

പുടഭത്തജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൨൨൪] ൪. കുമ്ഭിലജാതകവണ്ണനാ

യസ്സേതേ ചതുരോ ധമ്മാതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി.

൧൪൭. ‘‘യസ്സേതേ ചതുരോ ധമ്മാ, വാനരിന്ദ യഥാ തവ;

സച്ചം ധമ്മോ ധിതി ചാഗോ, ദിട്ഠം സോ അതിവത്തതി.

൧൪൮. ‘‘യസ്സ ചേതേ ന വിജ്ജന്തി, ഗുണാ പരമഭദ്ദകാ;

സച്ചം ധമ്മോ ധിതി ചാഗോ, ദിട്ഠം സോ നാതിവത്തതീ’’തി.

തത്ഥ ഗുണാ പരമഭദ്ദകാതി യസ്സ ഏതേ പരമഭദ്ദകാ ചത്താരോ രാസട്ഠേന പിണ്ഡട്ഠേന ഗുണാ ന വിജ്ജന്തി, സോ പച്ചാമിത്തം അതിക്കമിതും ന സക്കോതീതി. സേസമേത്ഥ സബ്ബം ഹേട്ഠാ കുമ്ഭിലജാതകേ വുത്തനയമേവ സദ്ധിം സമോധാനേനാതി.

കുമ്ഭിലജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൨൨൫] ൫. ഖന്തിവണ്ണജാതകവണ്ണനാ

അത്ഥി മേ പുരിസോ, ദേവാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോസലരാജാനം ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്സ കിരേകോ ബഹൂപകാരോ അമച്ചോ അന്തേപുരേ പദുസ്സി. രാജാ ‘‘ഉപകാരകോ മേ’’തി ഞത്വാപി അധിവാസേത്വാ സത്ഥു ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘പോരാണകരാജാനോപി, മഹാരാജ, ഏവം അധിവാസേസുംയേവാ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ഏകോ അമച്ചോ തസ്സ അന്തേപുരേ പദുസ്സി, അമച്ചസ്സാപി സേവകോ തസ്സ ഗേഹേ പദുസ്സി. സോ തസ്സ അപരാധം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ തം ആദായ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ദേവ, ഏകോ മേ ഉപട്ഠാകോ സബ്ബകിച്ചകാരകോ, സോ മയ്ഹം ഗേഹേ പദുസ്സി, തസ്സ കിം കാതും വട്ടതീ’’തി പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൪൯. ‘‘അത്ഥി മേ പുരിസോ ദേവ, സബ്ബകിച്ചേസു ബ്യാവടോ;

തസ്സ ചേകോപരാധത്ഥി, തത്ഥ ത്വം കിന്തി മഞ്ഞസീ’’തി.

തത്ഥ തസ്സ ചേകോപരാധത്ഥീതി തസ്സ ച പുരിസസ്സ ഏകോ അപരാധോ അത്ഥി. തത്ഥ ത്വം കിന്തി മഞ്ഞസീതി തത്ഥ തസ്സ പുരിസസ്സ അപരാധേ ത്വം ‘‘കിം കാതബ്ബ’’ന്തി മഞ്ഞസി, യഥാ തേ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തദനുരൂപമസ്സ ദണ്ഡം പണേഹീതി ദീപേതി.

തം സുത്വാ രാജാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൫൦. ‘‘അമ്ഹാകമ്പത്ഥി പുരിസോ, ഏദിസോ ഇധ വിജ്ജതി;

ദുല്ലഭോ അങ്ഗസമ്പന്നോ, ഖന്തിരസ്മാക രുച്ചതീ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – അമ്ഹാകമ്പി രാജൂനം സതം ഏദിസോ ബഹൂപകാരോ അഗാരേ ദുസ്സനകപുരിസോ അത്ഥി, സോ ച ഖോ ഇധ വിജ്ജതി, ഇദാനിപി ഇധേവ സംവിജ്ജതി, മയം രാജാനോപി സമാനാ തസ്സ ബഹൂപകാരതം സന്ധായ അധിവാസേമ, തുയ്ഹം പന അരഞ്ഞോപി സതോ അധിവാസനഭാരോ ജാതോ. അങ്ഗസമ്പന്നോ ഹി സബ്ബേഹി ഗുണകോട്ഠാസേഹി സമന്നാഗതോ പുരിസോ നാമ ദുല്ലഭോ, തേന കാരണേന അസ്മാകം ഏവരൂപേസു ഠാനേസു അധിവാസനഖന്തിയേവ രുച്ചതീതി.

അമച്ചോ അത്താനം സന്ധായ രഞ്ഞോ വുത്തഭാവം ഞത്വാ തതോ പട്ഠായ അന്തേപുരേ പദുസ്സിതും ന വിസഹി, സോപിസ്സ സേവകോ രഞ്ഞോ ആരോചിതഭാവം ഞത്വാ തതോ പട്ഠായ തം കമ്മം കാതും ന വിസഹി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ അഹമേവ ബാരാണസിരാജാ അഹോസി’’ന്തി. സോപി അമച്ചോ രഞ്ഞോ സത്ഥു കഥിതഭാവം ഞത്വാ തതോ പട്ഠായ തം കമ്മം കാതും നാസക്ഖീതി.

ഖന്തിവണ്ണജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൨൨൬] ൬. കോസിയജാതകവണ്ണനാ

കാലേ നിക്ഖമനാ സാധൂതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോസലരാജാനം ആരബ്ഭ കഥേസി. കോസലരാജാ പച്ചന്തവൂപസമനത്ഥായ അകാലേ നിക്ഖമി. വത്ഥു ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

സത്ഥാ പന അതീതം ആഹരിത്വാ ആഹ – ‘‘മഹാരാജ, അതീതേ ബാരാണസിരാജാ അകാലേ നിക്ഖമിത്വാ ഉയ്യാനേ ഖന്ധാവാരം നിവേസയി. തസ്മിം കാലേ ഏകോ ഉലൂകസകുണോ വേളുഗുമ്ബം പവിസിത്വാ നിലീയി. കാകസേനാ ആഗന്ത്വാ ‘നിക്ഖന്തമേവ തം ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’’തി പരിവാരേസി. സോ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനം അനോലോകേത്വാ അകാലേയേവ നിക്ഖമിത്വാ പലായിതും ആരഭി. അഥ നം കാകാ പരിവാരേത്വാ തുണ്ഡേഹി കോട്ടേന്താ പരിപാതേസും. രാജാ ബോധിസത്തം ആമന്തേത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ, പണ്ഡിത, ഇമേ കാകാ കോസിയം പരിപാതേന്തീ’’തി പുച്ഛി. ബോധിസത്തോ ‘‘അകാലേ, മഹാരാജ, അത്തനോ വസനട്ഠാനാ നിക്ഖമന്താ ഏവരൂപം ദുക്ഖം പടിലഭന്തിയേവ, തസ്മാ അകാലേ അത്തനോ വസനട്ഠാനാ നിക്ഖമിതും ന വട്ടതീ’’തി ഇമമത്ഥം പകാസേന്തോ ഇമം ഗാഥാദ്വയമാഹ –

൧൫൧. ‘‘കാലേ നിക്ഖമനാ സാധു, നാകാലേ സാധു നിക്ഖമോ;

അകാലേന ഹി നിക്ഖമ്മ, ഏകകമ്പി ബഹുജ്ജനോ;

ന കിഞ്ചി അത്ഥം ജോതേതി, ധങ്കസേനാവ കോസിയം.

൧൫൨. ‘‘ധീരോ ച വിധിവിധാനഞ്ഞൂ, പരേസം വിവരാനുഗൂ;

സബ്ബാമിത്തേ വസീകത്വാ, കോസിയോവ സുഖീ സിയാ’’തി.

തത്ഥ കാലേ നിക്ഖമനാ സാധൂതി, മഹാരാജ, നിക്ഖമനാ നാമ നിക്ഖമനം വാ പരക്കമനം വാ യുത്തപയുത്തകാലേ സാധു. നാകാലേ സാധു നിക്ഖമോതി അകാലേ പന അത്തനോ വസനട്ഠാനതോ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തും നിക്ഖമോ നാമ നിക്ഖമനം വാ പരക്കമനം വാ ന സാധു. ‘‘അകാലേന ഹീ’’തിആദീസു ചതൂസു പദേസു പഠമേന സദ്ധിം തതിയം, ദുതിയേന ചതുത്ഥം യോജേത്വാ ഏവം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അത്തനോ വസനട്ഠാനതോ ഹി കോചി പുരിസോ അകാലേന നിക്ഖമിത്വാ വാ പരക്കമിത്വാ വാ ന കിഞ്ചി അത്ഥം ജോതേതി, അത്തനോ അപ്പമത്തകമ്പി വുഡ്ഢിം ഉപ്പാദേതും ന സക്കോതി, അഥ ഖോ ഏകകമ്പി ബഹുജ്ജനോ ബഹുപി സോ പച്ചത്ഥികജനോ ഏതം അകാലേ നിക്ഖമന്തം വാ പരക്കമന്തം വാ ഏകകം പരിവാരേത്വാ മഹാവിനാസം പാപേതി. തത്രായം ഉപമാ – ധങ്കസേനാവ കോസിയം, യഥാ അയം ധങ്കസേനാ ഇമം അകാലേ നിക്ഖമന്തഞ്ച പരക്കമന്തഞ്ച കോസിയം തുണ്ഡേഹി വിതുദന്തി മഹാവിനാസം പാപേന്തി, തഥാ തസ്മാ തിരച്ഛാനഗതേ ആദിം കത്വാ കേനചി അകാലേ അത്തനോ വസനട്ഠാനതോ ന നിക്ഖമിതബ്ബം ന പരക്കമിതബ്ബന്തി.

ദുതിയഗാഥായ ധീരോതി പണ്ഡിതോ. വിധീതി പോരാണകപണ്ഡിതേഹി ഠപിതപവേണീ. വിധാനന്തി കോട്ഠാസോ വാ സംവിദഹനം വാ. വിവരാനുഗൂതി വിവരം അനുഗച്ഛന്തോ ജാനന്തോ. സബ്ബാമിത്തേതി സബ്ബേ അമിത്തേ. വസീകത്വാതി അത്തനോ വസേ കത്വാ. കോസിയോവാതി ഇമമ്ഹാ ബാലകോസിയാ അഞ്ഞോ പണ്ഡിതകോസിയോ വിയ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യോ ച ഖോ പണ്ഡിതോ ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ നിക്ഖമിതബ്ബം പരക്കമിതബ്ബം, ഇമസ്മിം ന നിക്ഖമിതബ്ബം ന പരക്കമിതബ്ബ’’ന്തി പോരാണകപണ്ഡിതേഹി ഠപിതസ്സ പവേണിസങ്ഖാതസ്സ വിധിനോ കോട്ഠാസസങ്ഖാതം വിധാനം വാ തസ്സ വാ വിധിനോ വിധാനം സംവിദഹനം അനുട്ഠാനം ജാനാതി, സോ വിധിവിധാനഞ്ഞൂ പരേസം അത്തനോ പച്ചാമിത്താനം വിവരം ഞത്വാ യഥാ നാമ പണ്ഡിതോ കോസിയോ രത്തിസങ്ഖാതേ അത്തനോ കാലേ നിക്ഖമിത്വാ ച പരക്കമിത്വാ ച തത്ഥ തത്ഥ സയിതാനഞ്ഞേവ കാകാനം സീസാനി ഛിന്ദമാനോ തേ സബ്ബേ അമിത്തേ വസീകത്വാ സുഖീ സിയാ, ഏവം ധീരോപി കാലേ നിക്ഖമിത്വാ പരക്കമിത്വാ അത്തനോ പച്ചാമിത്തേ വസീകത്വാ സുഖീ നിദ്ദുക്ഖോ ഭവേയ്യാതി. രാജാ ബോധിസത്തസ്സ വചനം സുത്വാ നിവത്തി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, പണ്ഡിതാമച്ചോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കോസിയജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൨൨൭] ൭. ഗൂഥപാണജാതകവണ്ണനാ

സൂരോ സൂരേന സങ്ഗമ്മാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്മിം കിര കാലേ ജേതവനതോ തിഗാവുതഡ്ഢയോജനമത്തേ ഏകോ നിഗമഗാമോ, തത്ഥ ബഹൂനി സലാകഭത്തപക്ഖിയഭത്താനി അത്ഥി. തത്രേകോ പഞ്ഹപുച്ഛകോ കോണ്ഡോ വസതി. സോ സലാകഭത്തപക്ഖിയഭത്താനം അത്ഥായ ആഗതേ ദഹരേ ച സാമണേരേ ച ‘‘കേ ഖാദന്തി, കേ പിവന്തി, കേ ഭുഞ്ജന്തീ’’തി പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ കഥേതും അസക്കോന്തേ ലജ്ജാപേസി. തേ തസ്സ ഭയേന സലാകഭത്തപക്ഖിയഭത്തത്ഥായ തം ഗാമം ന ഗച്ഛന്തി. അഥേകദിവസം ഏകോ ഭിക്ഖു സലാകഗ്ഗം ഗന്ത്വാ ‘‘ഭന്തേ, അസുകഗാമേ സലാകഭത്തം വാ പക്ഖിയഭത്തം വാ അത്ഥീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അത്ഥാവുസോ, തത്ഥ പനേകോ കോണ്ഡോ പഞ്ഹം പുച്ഛതി, തം കഥേതും അസക്കോന്തേ അക്കോസതി പരിഭാസതി, തസ്സ ഭയേന കോചി ഗന്തും ന സക്കോതീ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭന്തേ, തത്ഥ ഭത്താനി മയ്ഹം പാപേഥ, അഹം തം ദമേത്വാ നിബ്ബിസേവനം കത്വാ തതോ പട്ഠായ തുമ്ഹേ ദിസ്വാ പലായനകം കരിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ഭിക്ഖൂ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തസ്സ തത്ഥ ഭത്താനി പാപേസും.

സോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഗാമദ്വാരേ ചീവരം പാരുപി. തം ദിസ്വാ കോണ്ഡോ ചണ്ഡമേണ്ഡകോ വിയ വേഗേന ഉപഗന്ത്വാ ‘‘പഞ്ഹം മേ, സമണ, കഥേഹീ’’തി ആഹ. ‘‘ഉപാസക, ഗാമേ ചരിത്വാ യാഗും ആദായ ആസനസാലം താവ മേ ആഗന്തും ദേഹീ’’തി. സോ യാഗും ആദായ ആസനസാലം ആഗതേപി തസ്മിം തഥേവ ആഹ. സോപി നം ഭിക്ഖു ‘‘യാഗും താവ മേ പാതും ദേഹി, ആസനസാലം താവ സമ്മജ്ജിതും ദേഹി, സലാകഭത്തം താവ മേ ആഹരിതും ദേഹീ’’തി വത്വാ സലാകഭത്തം ആഹരിത്വാ തമേവ പത്തം ഗാഹാപേത്വാ ‘‘ഏഹി, പഞ്ഹം തേ കഥേസ്സാമീ’’തി ബഹിഗാമം നേത്വാ ചീവരം സംഹരിത്വാ അംസേ ഠപേത്വാ തസ്സ ഹത്ഥതോ പത്തം ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി. തത്രാപി നം സോ ‘‘സമണ, പഞ്ഹം മേ കഥേഹീ’’തി ആഹ. അഥ നം ‘‘കഥേമി തേ പഞ്ഹ’’ന്തി ഏകപ്പഹാരേനേവ പാതേത്വാ അട്ഠീനി സംചുണ്ണേന്തോ വിയ പോഥേത്വാ ഗൂഥം മുഖേ പക്ഖിപിത്വാ ‘‘ഇതോ ദാനി പട്ഠായ ഇമം ഗാമം ആഗതം കഞ്ചി ഭിക്ഖും പഞ്ഹം പുച്ഛിതകാലേ ജാനിസ്സാമീ’’തി സന്തജ്ജേത്വാ പക്കാമി. സോ തതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാവ പലായതി. അപരഭാഗേ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സാ കിരിയാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പാകടാ ജാതാ. അഥേകദിവസം ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, അസുകഭിക്ഖു കിര കോണ്ഡസ്സ മുഖേ ഗൂഥം പക്ഖിപിത്വാ ഗതോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സോ ഭിക്ഖു ഇദാനേവ തം മീള്ഹേന ആസാദേതി, പുബ്ബേപി ആസാദേസിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ അങ്ഗമഗധവാസിനോ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ രട്ഠം ഗച്ഛന്താ ഏകദിവസം ദ്വിന്നം രട്ഠാനം സീമന്തരേ ഏകം സരം നിസ്സായ വസിത്വാ സുരം പിവിത്വാ മച്ഛമംസം ഖാദിത്വാ പാതോവ യാനാനി യോജേത്വാ പക്കമിംസു. തേസം ഗതകാലേ ഏകോ ഗൂഥഖാദകോ പാണകോ ഗൂഥഗന്ധേന ആഗന്ത്വാ തേസം പീതട്ഠാനേ ഛഡ്ഡിതം സുരം ദിസ്വാ പിപാസായ പിവിത്വാ മത്തോ ഹുത്വാ ഗൂഥപുഞ്ജം അഭിരുഹി, അല്ലഗൂഥം തസ്മിം ആരുള്ഹേ ഥോകം ഓനമി. സോ ‘‘പഥവീ മം ധാരേതും ന സക്കോതീ’’തി വിരവി. തസ്മിഞ്ഞേവ ഖണേ ഏകോ മത്തവരവാരണോ തം പദേസം പത്വാ ഗൂഥഗന്ധം ഘായിത്വാ ജിഗുച്ഛന്തോ പടിക്കമി. സോ തം ദിസ്വാ ‘‘ഏസ മമ ഭയേന പലായതീ’’തി സഞ്ഞീ ഹുത്വാ ‘‘ഇമിനാ മേ സദ്ധിം സങ്ഗാമം കാതും വട്ടതീ’’തി തം അവ്ഹയന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൫൩. ‘‘സൂരോ സൂരേന സങ്ഗമ്മ, വിക്കന്തേന പഹാരിനാ;

ഏഹി നാഗ നിവത്തസ്സു, കിം നു ഭീതോ പലായസി;

പസ്സന്തു അങ്ഗമഗധാ, മമ തുയ്ഹഞ്ച വിക്കമ’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ – ത്വം സൂരോ മയാ സൂരേന സദ്ധിം സമാഗന്ത്വാ വീരിയവിക്കമേന വിക്കന്തേന പഹാരദാനസമത്ഥതായ പഹാരിനാ കിംകാരണാ അസങ്ഗാമേത്വാവ ഗച്ഛസി, നനു നാമ ഏകസമ്പഹാരോപി ദാതബ്ബോ സിയാ, തസ്മാ ഏഹി നാഗ നിവത്തസ്സു, ഏത്തകേനേവ മരണഭയതജ്ജിതോ ഹുത്വാ കിം നു ഭീതോ പലായസി, ഇമേ ഇമം സീമം അന്തരം കത്വാ വസന്താ പസ്സന്തു, അങ്ഗമഗധാ മമ തുയ്ഹഞ്ച വിക്കമം ഉഭിന്നമ്പി അമ്ഹാകം പരക്കമം പസ്സന്തൂതി.

സോ ഹത്ഥീ കണ്ണം ദത്വാ തസ്സ വചനം സുത്വാ നിവത്തിത്വാ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തം അപസാദേന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൫൪. ‘‘ന തം പാദാ വധിസ്സാമി, ന ദന്തേഹി ന സോണ്ഡിയാ;

മീള്ഹേന തം വധിസ്സാമി, പൂതി ഹഞ്ഞതു പൂതിനാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – ന തം പാദാദീഹി വധിസ്സാമി, തുയ്ഹം പന അനുച്ഛവികേന മീള്ഹേന തം വധിസ്സാമീതി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ ‘‘പൂതിഗൂഥപാണകോ പൂതിനാവ ഹഞ്ഞതൂ’’തി തസ്സ മത്ഥകേ മഹന്തം ലണ്ഡം പാതേത്വാ ഉദകം വിസ്സജ്ജേത്വാ തത്ഥേവ തം ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ കോഞ്ചനാദം നദന്തോ അരഞ്ഞമേവ പാവിസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ഗൂഥപാണകോ കോണ്ഡോ അഹോസി, വാരണോ സോ ഭിക്ഖു, തം കാരണം പച്ചക്ഖതോ ദിസ്വാ തസ്മിം വനസണ്ഡേ നിവുത്ഥദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഗൂഥപാണജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൨൨൮] ൮. കാമനീതജാതകവണ്ണനാ

തയോ ഗിരിന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കാമനീതബ്രാഹ്മണം നാമ ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു പച്ചുപ്പന്നഞ്ച അതീതഞ്ച ദ്വാദസകനിപാതേ കാമജാതകേ (ജാ. ൧.൧൨.൩൭ ആദയോ) ആവിഭവിസ്സതി. തേസു പന ദ്വീസു രാജപുത്തേസു ജേട്ഠകോ ആഗന്ത്വാ ബാരാണസിയം രാജാ അഹോസി, കനിട്ഠോ ഉപരാജാ. തേസു രാജാ വത്ഥുകാമകിലേസകാമേസു അതിത്തോ ധനലോലോ അഹോസി. തദാ ബോധിസത്തോ സക്കോ ദേവരാജാ ഹുത്വാ ജമ്ബുദീപം ഓലോകേന്തോ തസ്സ രഞ്ഞോ ദ്വീസുപി കാമേസു അതിത്തഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഇമം രാജാനം നിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ലജ്ജാപേസ്സാമീ’’തി ബ്രാഹ്മണമാണവവണ്ണേന ആഗന്ത്വാ രാജാനം പസ്സി, രഞ്ഞാ ച ‘‘കേനത്ഥേന ആഗതോസി മാണവാ’’തി വുത്തേ ‘‘അഹം, മഹാരാജ, തീണി നഗരാനി പസ്സാമി ഖേമാനി സുഭിക്ഖാനി പഹൂതഹത്ഥിഅസ്സരഥപത്തീനി ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാലങ്കാരഭരിതാനി, സക്കാ ച പന താനി അപ്പകേനേവ ബലേന ഗണ്ഹിതും, അഹം തേ താനി ഗഹേത്വാ ദാതും ആഗതോ’’തി ആഹ. ‘‘കദാ ഗച്ഛാമ, മാണവാ’’തി വുത്തേ ‘‘സ്വേ മഹാരാജാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛ, പാതോവ ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി. ‘‘സാധു, മഹാരാജ, വേഗേന ബലം സജ്ജേഹീ’’തി വത്വാ സക്കോ സകട്ഠാനമേവ ഗതോ.

രാജാ പുനദിവസേ ഭേരിം ചരാപേത്വാ ബലസജ്ജം കാരേത്വാ അമച്ചേ പക്കോസാപേത്വാ ഹിയ്യോ ഏകോ ബ്രാഹ്മണമാണവോ ‘‘ഉത്തരപഞ്ചാലേ ഇന്ദപത്തേ കേകകേതി ഇമേസു തീസു നഗരേസു രജ്ജം ഗഹേത്വാ ദസ്സാമീ’’തി ആഹ, തം മാണവം ആദായ തീസു നഗരേസു രജ്ജം ഗണ്ഹിസ്സാമ, വേഗേന നം പക്കോസഥാതി. ‘‘കത്ഥസ്സ, ദേവ, നിവാസോ ദാപിതോ’’തി? ‘‘ന മേ തസ്സ നിവാസഗേഹം ദാപിത’’ന്തി. ‘‘നിവാസപരിബ്ബയോ പന ദിന്നോ’’തി? ‘‘സോപി ന ദിന്നോ’’തി. അഥ ‘‘കഹം നം പസ്സിസ്സാമാ’’തി? ‘‘നഗരവീഥീസു ഓലോകേഥാ’’തി. തേ ഓലോകേന്താ അദിസ്വാ ‘‘ന പസ്സാമ, മഹാരാജാ’’തി ആഹംസു. രഞ്ഞോ മാണവം അപസ്സന്തസ്സ ‘‘ഏവം മഹന്താ നാമ ഇസ്സരിയാ പരിഹീനോമ്ഹീ’’തി മഹാസോകോ ഉദപാദി, ഹദയവത്ഥു ഉണ്ഹം അഹോസി, വത്ഥുലോഹിതം കുപ്പി, ലോഹിതപക്ഖന്ദികാ ഉദപാദി, വേജ്ജാ തികിച്ഛിതും നാസക്ഖിംസു.

തതോ തീഹചതൂഹച്ചയേന സക്കോ ആവജ്ജമാനോ തസ്സ തം ആബാധം ഞത്വാ ‘‘തികിച്ഛിസ്സാമി ന’’ന്തി ബ്രാഹ്മണവണ്ണേന ആഗന്ത്വാ ദ്വാരേ ഠത്വാ ‘‘വേജ്ജബ്രാഹ്മണോ തുമ്ഹാകം തികിച്ഛനത്ഥായ ആഗതോ’’തി ആരോചാപേസി. രാജാ തം സുത്വാ ‘‘മഹന്തമഹന്താ രാജവേജ്ജാ മം തികിച്ഛിതും നാസക്ഖിംസു, പരിബ്ബയമസ്സ ദാപേത്വാ ഉയ്യോജേഥാ’’തി ആഹ. സക്കോ തം സുത്വാ ‘‘മയ്ഹം നേവ നിവാസപരിബ്ബയേന അത്ഥോ, വേജ്ജലാഭമ്പി ന ഗണ്ഹിസ്സാമി, തികിച്ഛിസ്സാമി നം, പുന രാജാ മം പസ്സതൂ’’തി ആഹ. രാജാ തം സുത്വാ ‘‘തേന ഹി ആഗച്ഛതൂ’’തി ആഹ. സക്കോ പവിസിത്വാ ജയാപേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി, രാജാ ‘‘ത്വം മം തികിച്ഛസീ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി തികിച്ഛസ്സൂ’’തി. ‘‘സാധു, മഹാരാജ, ബ്യാധിനോ മേ ലക്ഖണം കഥേഥ, കേന കാരണേന ഉപ്പന്നോ, കിം ഖാദിതം വാ പീതം വാ നിസ്സായ, ഉദാഹു ദിട്ഠം വാ സുതം വാ’’തി? ‘‘താത, മയ്ഹം ബ്യാധി സുതം നിസ്സായ ഉപ്പന്നോ’’തി. ‘‘കിം തേ സുത’’ന്തി. ‘‘താത ഏകോ മാണവോ ആഗന്ത്വാ മയ്ഹം ‘തീസു നഗരേസു രജ്ജം ഗണ്ഹിത്വാ ദസ്സാമീ’തി ആഹ, അഹം തസ്സ നിവാസട്ഠാനം വാ നിവാസപരിബ്ബയം വാ ന ദാപേസിം, സോ മയ്ഹം കുജ്ഝിത്വാ അഞ്ഞസ്സ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗതോ ഭവിസ്സതി. അഥ മേ ‘ഏവം മഹന്താ നാമ ഇസ്സരിയാ പരിഹീനോമ്ഹീ’തി ചിന്തേന്തസ്സ അയം ബ്യാധി ഉപ്പന്നോ. സചേ സക്കോസി ത്വം മേ കാമചിത്തം നിസ്സായ ഉപ്പന്നം ബ്യാധിം തികിച്ഛിതും, തികിച്ഛാഹീ’’തി ഏതമത്ഥം പകാസേന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൫൫. ‘‘തയോ ഗിരിം അന്തരം കാമയാമി, പഞ്ചാലാ കുരുയോ കേകകേ ച;

തതുത്തരിം ബ്രാഹ്മണ കാമയാമി, തികിച്ഛ മം ബ്രാഹ്മണ കാമനീത’’ന്തി.

തത്ഥ തയോ ഗിരിന്തി തയോ ഗിരീ, അയമേവ വാ പാഠോ. യഥാ ‘‘സുദസ്സനസ്സ ഗിരിനോ, ദ്വാരഞ്ഹേതം പകാസതീ’’തി ഏത്ഥ സുദസ്സനം ദേവനഗരം യുജ്ഝിത്വാ ദുഗ്ഗണ്ഹതായ ദുച്ചലനതായ ‘‘സുദസ്സനഗിരീ’’തി വുത്തം, ഏവമിധാപി തീണി നഗരാനി ‘‘തയോ ഗിരി’’ന്തി അധിപ്പേതാനി. തസ്മാ അയമേത്ഥ അത്ഥോ – തീണി ച നഗരാനി തേസഞ്ച അന്തരം തിവിധമ്പി രട്ഠം കാമയാമി. ‘‘പഞ്ചാലാ കുരുയോ കേകകേ ചാ’’തി ഇമാനി തേസം രട്ഠാനം നാമാനി. തേസു പഞ്ചാലാതി ഉത്തരപഞ്ചാലാ, തത്ഥ കപിലം നാമ നഗരം. കുരുയോതി കുരുരട്ഠം, തത്ഥ ഇന്ദപത്തം നാമ നഗരം. കേകകേ ചാതി പച്ചത്തേ ഉപയോഗവചനം, തേന കേകകരട്ഠം ദസ്സേതി. തത്ഥ കേകകരാജധാനീയേവ നഗരം. തതുത്തരിന്തി തം അഹം ഇതോ പടിലദ്ധാ ബാരാണസിരജ്ജാ തതുത്തരിം തിവിധം രജ്ജം കാമയാമി. തികിച്ഛ മം, ബ്രാഹ്മണ, കാമനീതന്തി ഇമേഹി വത്ഥുകാമേഹി ച കിലേസകാമേഹി ച നീതം ഹതം പഹതം സചേ സക്കോസി, തികിച്ഛ മം ബ്രാഹ്മണാതി.

അഥ നം സക്കോ ‘‘മഹാരാജ, ത്വം മൂലോസധാദീഹി അതേകിച്ഛോ. ഞാണോസധേനേവ തികിച്ഛിതബ്ബോ’’തി വത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൫൬. ‘‘കണ്ഹാഹിദട്ഠസ്സ കരോന്തി ഹേകേ, അമനുസ്സപവിട്ഠസ്സ കരോന്തി പണ്ഡിതാ;

ന കാമനീതസ്സ കരോതി കോചി, ഓക്കന്തസുക്കസ്സ ഹി കാ തികിച്ഛാ’’തി.

തത്ഥ കണ്ഹാഹിദട്ഠസ്സ കരോന്തി ഹേകേതി ഏകച്ചേ ഹി തികിച്ഛകാ ഘോരവിസേന കാളസപ്പേന ദട്ഠസ്സ മന്തേഹി ചേവ ഓസധേഹി ച തികിച്ഛം കരോന്തി. അമനുസ്സപവിട്ഠസ്സ കരോന്തി പണ്ഡിതാതി അപരേ പണ്ഡിതാ ഭൂതവേജ്ജാ ഭൂതയക്ഖാദീഹി അമനുസ്സേഹി പവിട്ഠസ്സ അഭിഭൂതസ്സ ഗഹിതസ്സ ബലികമ്മപരിത്തകരണഓസധപരിഭാവിതാദീഹി തികിച്ഛം കരോന്തി. ന കാമനീതസ്സ കരോതി കോചീതി കാമേഹി പന നീതസ്സ കാമവസികസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അഞ്ഞത്ര പണ്ഡിതേഹി അഞ്ഞോ കോചി തികിച്ഛം ന കരോതി, കരോന്തോപി കാതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. കിംകാരണാ? ഓക്കന്തസുക്കസ്സ ഹി കാ തികിച്ഛാതി, ഓക്കന്തസുക്കസ്സ അവക്കന്തസ്സ കുസലധമ്മമരിയാദം അതിക്കന്തസ്സ അകുസലധമ്മേ പതിട്ഠിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ മന്തോസധാദീഹി കാ നാമ തികിച്ഛാ, ന സക്കാ ഓസധേഹി തികിച്ഛിതുന്തി.

ഇതിസ്സ മഹാസത്തോ ഇമം കാരണം ദസ്സേത്വാ ഉത്തരി ഏവമാഹ – ‘‘മഹാരാജ, സചേ ത്വം താനി തീണി രജ്ജാനി ലച്ഛസി, അപി നു ഖോ ഇമേസു ചതൂസു നഗരേസു രജ്ജം കരോന്തോ ഏകപ്പഹാരേനേവ ചത്താരി സാടകയുഗാനി പരിദഹേയ്യാസി, ചതൂസു വാ സുവണ്ണപാതീസു ഭുഞ്ജേയ്യാസി, ചതൂസു വാ സയനേസു സയേയ്യാസി, മഹാരാജ, തണ്ഹാവസികേന നാമ ഭവിതും ന വട്ടതി, തണ്ഹാ ഹി നാമേസാ വിപത്തിമൂലാ. സാ വഡ്ഢമാനാ യോ തം വഡ്ഢേതി, തം പുഗ്ഗലം അട്ഠസു മഹാനിരയേസു സോളസസു ഉസ്സദനിരയേസു നാനപ്പകാരഭേദേസു ച അവസേസേസു അപായേസു ഖിപതീ’’തി. ഏവം രാജാനം നിരയാദിഭയേന തജ്ജേത്വാ മഹാസത്തോ ധമ്മം ദേസേസി. രാജാപിസ്സ ധമ്മം സുത്വാ വിഗതസോകോ ഹുത്വാ താവദേവ നിബ്യാധിതം പാപുണി. സക്കോപിസ്സ ഓവാദം ദത്വാ സീലേസു പതിട്ഠാപേത്വാ ദേവലോകമേവ ഗതോ. സോപി തതോ പട്ഠായ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജാ കാമനീതബ്രാഹ്മണോ അഹോസി, സക്കോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കാമനീതജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൨൨൯] ൯. പലായിതജാതകവണ്ണനാ

ഗജഗ്ഗമേഘേഹീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പലായിതപരിബ്ബാജകം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര വാദത്ഥായ സകലജമ്ബുദീപം വിചരിത്വാ കഞ്ചി പടിവാദിം അലഭിത്വാ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ കോചി മയാ സദ്ധിം വാദം കാതും സമത്ഥോ’’തി മനുസ്സേ പുച്ഛി. മനുസ്സാ ‘‘താദിസാനം സഹസ്സേനപി സദ്ധിം വാദം കാതും സമത്ഥോ സബ്ബഞ്ഞൂ ദ്വിപദാനം അഗ്ഗോ മഹാഗോതമോ ധമ്മിസ്സരോ പരപ്പവാദമദ്ദനോ, സകലേപി ജമ്ബുദീപേ ഉപ്പന്നോ പരപ്പവാദോ തം ഭഗവന്തം അതിക്കമിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. വേലന്തം പത്വാ സമുദ്ദഊമിയോ വിയ ഹി സബ്ബവാദാ തസ്സ പാദമൂലം പത്വാ ചുണ്ണവിചുണ്ണാ ഹോന്തീ’’തി ബുദ്ധഗുണേ കഥേസും. പരിബ്ബാജകോ ‘‘കഹം പന സോ ഏതരഹീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ജേതവനേ’’തി സുത്വാ ‘‘ഇദാനിസ്സ വാദം ആരോപേസ്സാമീ’’തി മഹാജനപരിവുതോ ജേതവനം ഗച്ഛന്തോ ജേതേന രാജകുമാരേന നവകോടിധനം വിസ്സജ്ജേത്വാ കാരിതം ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകം ദിസ്വാ ‘‘അയം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വസനപാസാദോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ദ്വാരകോട്ഠകോ അയ’’ന്തി സുത്വാ ‘‘ദ്വാരകോട്ഠകോ താവ ഏവരൂപോ, വസനഗേഹം കീദിസം ഭവിസ്സതീ’’തി വത്വാ ‘‘ഗന്ധകുടി നാമ അപ്പമേയ്യാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഏവരൂപേന സമണേന സദ്ധിം കോ വാദം കരിസ്സതീ’’തി തതോവ പലായി. മനുസ്സാ ഉന്നാദിനോ ഹുത്വാ ജേതവനം പവിസിത്വാ സത്ഥാരാ ‘‘കിം അകാലേ ആഗതത്ഥാ’’തി വുത്താ തം പവത്തിം കഥയിംസു. സത്ഥാ ‘‘ന ഖോ ഉപാസകാ ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ മമ വസനട്ഠാനസ്സ ദ്വാരകോട്ഠകം ദിസ്വാ പലായതേവാ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ഗന്ധാരരട്ഠേ തക്കസിലായം ബോധിസത്തോ രജ്ജം കാരേസി, ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തോ. സോ ‘‘തക്കസിലം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി മഹന്തേന ബലകായേന ഗന്ത്വാ നഗരതോ അവിദൂരേ ഠത്വാ ‘‘ഇമിനാ നിയാമേന ഹത്ഥീ പേസേഥ, ഇമിനാ അസ്സേ, ഇമിനാ രഥേ, ഇമിനാ പത്തീ, ഏവം ധാവിത്വാ ആവുധേഹി പഹരഥ, ഏവം ഘനവസ്സവലാഹകാ വിയ സരവസ്സം വസ്സഥാ’’തി തേനം വിചാരേന്തോ ഇമം ഗാഥാദ്വയമാഹ –

൧൫൭. ‘‘ഗജഗ്ഗമേഘേഹി ഹയഗ്ഗമാലിഭി, രഥൂമിജാതേഹി സരാഭിവസ്സേഭി;

ഥരുഗ്ഗഹാവട്ടദള്ഹപ്പഹാരിഭി, പരിവാരിതാ തക്കസിലാ സമന്തതോ.

൧൫൮. ‘‘അഭിധാവഥ ചൂപധാവഥ ച, വിവിധാ വിനാദിതാ വദന്തിഭി;

വത്തതജ്ജ തുമുലോ ഘോസോ യഥാ, വിജ്ജുലതാ ജലധരസ്സ ഗജ്ജതോ’’തി.

തത്ഥ ഗജഗ്ഗമേഘേഹീതി അഗ്ഗഗജമേഘേഹി, കോഞ്ചനാദം ഗജ്ജന്തേഹി മത്തവരവാരണവലാഹകേഹീതി അത്ഥോ. ഹയഗ്ഗമാലിഭീതി അഗ്ഗഹയമാലീഹി, വരസിന്ധവവലാഹകകുലേഹി അസ്സാനീകേഹീതി അത്ഥോ. രഥൂമിജാതേഹീതി സഞ്ജാതഊമിവേഗേഹി സാഗരസലിലേഹി വിയ സഞ്ജാതരഥൂമീഹി, രഥാനീകേഹീതി അത്ഥോ. സരാഭിവസ്സേഭീതി തേഹിയേവ രഥാനീകേഹി ഘനവസ്സമേഘോ വിയ സരവസ്സം വസ്സന്തേഹി. ഥരുഗ്ഗഹാവട്ടദള്ഹപ്പഹാരിഭീതി ഥരുഗ്ഗഹേഹി ആവട്ടദള്ഹപ്പഹാരീഹി, ഇതോ ചിതോ ച ആവത്തിത്വാ പരിവത്തിത്വാ ദള്ഹം പഹരന്തേഹി ഗഹിതഖഗ്ഗരതനഥരുദണ്ഡേഹി പത്തിയോധേഹി ചാതി അത്ഥോ. പരിവാരിതാ തക്കസിലാ സമന്തതോതി യഥാ അയം തക്കസിലാ പരിവാരിതാ ഹോതി, സീഘം തഥാ കരോഥാതി അത്ഥോ.

അഭിധാവഥ ചൂപധാവഥ ചാതി വേഗേന ധാവഥ ചേവ ഉപധാവഥ ച. വിവിധാ വിനാദിതാ വദന്തിഭീതി വരവാരണേഹി സദ്ധിം വിവിധാ വിനദിതാ ഭവഥ, സേലിതഗജ്ജിതവാദിതേഹി നാനാവിരവാ ഹോഥാതി അത്ഥോ. വത്തതജ്ജ തുമുലോ ഘോസോതി വത്തതു അജ്ജ തുമുലോ മഹന്തോ അസനിസദ്ദസദിസോ ഘോസോ. യഥാ വിജ്ജുലതാ ജലധരസ്സ ഗജ്ജതോതി യഥാ ഗജ്ജന്തസ്സ ജലധരസ്സ മുഖതോ നിഗ്ഗതാ വിജ്ജുലതാ ചരന്തി, ഏവം വിചരന്താ നഗരം പരിവാരേത്വാ രജ്ജം ഗണ്ഹഥാതി വദതി.

ഇതി സോ രാജാ ഗജ്ജിത്വാ സേനം വിചാരേത്വാ നഗരദ്വാരസമീപം ഗന്ത്വാ ദ്വാരകോട്ഠകം ദിസ്വാ ‘‘ഇദം രഞ്ഞോ വസനഗേഹ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അയം നഗരദ്വാരകോട്ഠകോ’’തി വുത്തേ ‘‘നഗരദ്വാരകോട്ഠകോ താവ ഏവരൂപോ, രഞ്ഞോ നിവേസനം കീദിസം ഭവിസ്സതീ’’തി വത്വാ ‘‘വേജയന്തപാസാദസദിസ’’ന്തി സുത്വാ ‘‘ഏവം യസസമ്പന്നേന രഞ്ഞാ സദ്ധിം യുജ്ഝിതും ന സക്ഖിസ്സാമാ’’തി ദ്വാരകോട്ഠകം ദിസ്വാവ നിവത്തിത്വാ പലായിത്വാ ബാരാണസിമേവ അഗമാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ബാരാണസിരാജാ പലായിതപരിബ്ബാജകോ അഹോസി, തക്കസിലരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

പലായിതജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൨൩൦] ൧൦. ദുതിയപലായിതജാതകവണ്ണനാ

ധജമപരിമിതന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം പലായിതപരിബ്ബാജകമേവ ആരബ്ഭ കഥേസി. ഇമസ്മിം പന വത്ഥുസ്മിം സോ പരിബ്ബാജകോ ജേതവനം പാവിസി. തസ്മിം ഖണേ സത്ഥാ മഹാജനപരിവുതോ അലങ്കതധമ്മാസനേ നിസിന്നോ മനോസിലാതലേ സീഹനാദം നദന്തോ സീഹപോതകോ വിയ ധമ്മം ദേസേതി. പരിബ്ബാജകോ ദസബലസ്സ ബ്രഹ്മസരീരപടിഭാഗം രൂപം പുണ്ണചന്ദസസ്സിരികം മുഖം സുവണ്ണപട്ടസദിസം നലാടഞ്ച ദിസ്വാ ‘‘കോ ഏവരൂപം പുരിസുത്തമം ജിനിതും സക്ഖിസ്സതീ’’തി നിവത്തിത്വാ പരിസന്തരം പവിസിത്വാ പലായി. മഹാജനോ തം അനുബന്ധിത്വാ നിവത്തിത്വാ സത്ഥുസ്സ തം പവത്തിം ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘ന സോ പരിബ്ബാജകോ ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി മമ സുവണ്ണവണ്ണം മുഖം ദിസ്വാ പലാതോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബോധിസത്തോ ബാരാണസിയം രജ്ജം കാരേസി, തക്കസിലായം ഏകോ ഗന്ധാരരാജാ. സോ ‘‘ബാരാണസിം ഗഹേസ്സാമീ’’തി ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ ആഗന്ത്വാ നഗരം പരിവാരേത്വാ നഗരദ്വാരേ ഠിതോ അത്തനോ ബലവാഹനം ഓലോകേത്വാ ‘‘കോ ഏത്തകം ബലവാഹനം ജിനിതും സക്ഖിസ്സതീ’’തി അത്തനോ സേനം സംവണ്ണേത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൫൯. ‘‘ധജമപരിമിതം അനന്തപാരം, ദുപ്പസഹം ധങ്കേഹി സാഗരംവ;

ഗിരിമിവ അനിലേന ദുപ്പസയ്ഹോ, ദുപ്പസഹോ അഹമജ്ജ താദിസേനാ’’തി.

തത്ഥ ധജമപരിമിതന്തി ഇദം താവ മേ രഥേസു മോരഛദേ ഠപേത്വാ ഉസ്സാപിതധജമേവ അപരിമിതം ബഹും അനേകസതസങ്ഖ്യം. അനന്തപാരന്തി ബലവാഹനമ്പി മേ ‘‘ഏത്തകാ ഹത്ഥീ ഏത്തകാ അസ്സാ ഏത്തകാ രഥാ ഏത്തകാ പത്തീ’’തി ഗണനപരിച്ഛേദരഹിതം അനന്തപാരം. ദുപ്പസഹന്തി ന സക്കാ പടിസത്തൂഹി സഹിതും അഭിഭവിതും. യഥാ കിം? ധങ്കേഹി സാഗരംവ, യഥാ സാഗരോ ബഹൂഹി കാകേഹി വേഗവിക്ഖമ്ഭനവസേന വാ അതിക്കമനവസേന വാ ദുപ്പസഹോ, ഏവം ദുപ്പസഹം. ഗിരിമിവ അനിലേന ദുപ്പസയ്ഹോതി അപിച മേ അയം ബലകായോ യഥാ പബ്ബതോ വാതേന അകമ്പനീയതോ ദുപ്പസഹോ, തഥാ അഞ്ഞേന ബലകായേന ദുപ്പസഹോ. ദുപ്പസഹോ അഹമജ്ജ താദിസേനാതി സ്വാഹം ഇമിനാ ബലേന സമന്നാഗതോ അജ്ജ താദിസേന ദുപ്പസഹോതി അട്ടാലകേ ഠിതം ബോധിസത്തം സന്ധായ വദതി.

അഥസ്സ സോ പുണ്ണചന്ദസസ്സിരികം അത്തനോ മുഖം ദസ്സേത്വാ ‘‘ബാല, മാ വിപ്പലപസി, ഇദാനി തേ ബലവാഹനം മത്തവാരണോ വിയ നളവനം വിദ്ധംസേസ്സാമീ’’തി സന്തജ്ജേത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൬൦. ‘‘മാ ബാലിയം വിലപി ന ഹിസ്സ താദിസം, വിഡയ്ഹസേ ന ഹി ലഭസേ നിസേധകം;

ആസജ്ജസി ഗജമിവ ഏകചാരിനം, യോ തം പദാ നളമിവ പോഥയിസ്സതീ’’തി.

തത്ഥ മാ ബാലിയം വിലപീതി മാ അത്തനോ ബാലഭാവം വിപ്പലപസി. ന ഹിസ്സ താദിസന്തി ന ഹി അസ്സ താദിസോ, അയമേവ വാ പാഠോ. താദിസോ ‘‘അനന്തപാരം മേ ബലവാഹന’’ന്തി ഏവരൂപം തക്കേന്തോ രജ്ജഞ്ച ഗഹേതും സമത്ഥോ നാമ ന ഹി അസ്സ, ന ഹോതീതി അത്ഥോ. വിഡയ്ഹസേതി ത്വം ബാല, കേവലം രാഗദോസമോഹമാനപരിളാഹേന വിഡയ്ഹസിയേവ. ന ഹി ലഭസേ നിസേധകന്തി മാദിസം പന പസയ്ഹ അഭിഭവിത്വാ നിസേധകം ന താവ ലഭസി, അജ്ജ തം ആഗതമഗ്ഗേനേവ പലാപേസ്സാമി. ആസജ്ജസീതി ഉപഗച്ഛസി. ഗജമിവ ഏകചാരിനന്തി ഏകചാരിനം മത്തവരവാരണം വിയ. യോ തം പദാ നളമിവ പോഥയിസ്സതീതി യോ തം യഥാ നാമ മത്തവരവാരണോ പാദാ നളം പോഥേതി സംചുണ്ണേതി, ഏവം പോഥയിസ്സതി, തം ത്വം ആസജ്ജസീതി അത്താനം സന്ധായാഹ.

ഏവം തജ്ജേന്തസ്സ പനസ്സ കഥം സുത്വാ ഗന്ധാരരാജാ ഉല്ലോകേന്തോ കഞ്ചനപട്ടസദിസം മഹാനലാടം ദിസ്വാ അത്തനോ ഗഹണഭീതോ നിവത്തിത്വാ പലായന്തോ സകനഗരമേവ അഗമാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ഗന്ധാരരാജാ പലായിതപരിബ്ബാജകോ അഹോസി, ബാരാണസിരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ദുതിയപലായിതജാതകവണ്ണനാ ദസമാ.

കാസാവവഗ്ഗോ അട്ഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

കാസാവം ചൂളനന്ദിയം, പുടഭത്തഞ്ച കുമ്ഭിലം;

ഖന്തിവണ്ണം കോസിയഞ്ച, ഗൂഥപാണം കാമനീതം;

പലായിതദ്വയമ്പി ച.