൭. ബീരണഥമ്ഭവഗ്ഗോ

[൨൧൧] ൧. സോമദത്തജാതകവണ്ണനാ

അകാസി യോഗ്ഗന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ലാളുദായിത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ ഹി ദ്വിന്നം തിണ്ണം ജനാനം അന്തരേ ഏകവചനമ്പി സമ്പാദേത്വാ കഥേസും ന സക്കോതി, സാരജ്ജബഹുലോ ‘‘അഞ്ഞം കഥേസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞമേവ കഥേസി. തസ്സ തം പവത്തിം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥേന്താ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ലാളുദായീ ഇദാനേവ സാരജ്ജബഹുലോ, പുബ്ബേപി സാരജ്ജബഹുലോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാസിരട്ഠേ അഞ്ഞതരസ്മിം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പുന ഗേഹം ആഗന്ത്വാ മാതാപിതൂനം ദുഗ്ഗതഭാവം ഞത്വാ ‘‘പരിഹീനകുലതോ സേട്ഠികുലം പതിട്ഠപേസ്സാമീ’’തി മാതാപിതരോ ആപുച്ഛിത്വാ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ രാജാനം ഉപട്ഠാസി. സോ രഞ്ഞാ പിയോ അഹോസി മനാപോ. അഥസ്സ പിതുനോ ‘‘ദ്വീഹിയേവ ഗോണേഹി കസിം കത്വാ ജീവികം കപ്പേന്തസ്സ ഏകോ ഗോണോ മതോ. സോ ബോധിസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘താത, ഏകോ ഗോണോ മതോ, കസികമ്മം ന പവത്തതി, രാജാനം ഏകം ഗോണം യാചാഹീ’’തി ആഹ. ‘‘താത, നചിരസ്സേവ മേ രാജാ ദിട്ഠോ, ഇദാനേവ ഗോണം യാചിതും ന യുത്തം, തുമ്ഹേ യാചഥാ’’തി. ‘‘താത, ത്വം മയ്ഹം സാരജ്ജബഹുലഭാവം ന ജാനാസി, അഹഞ്ഹി ദ്വിന്നം തിണ്ണം സമ്മുഖേ കഥം സമ്പാദേതും ന സക്കോമി. സചേ അഹം രഞ്ഞോ സന്തികം ഗോണം യാചിതും ഗമിസ്സാമി, ഇമമ്പി ദത്വാ ആഗമിസ്സാമീ’’തി. ‘‘താത, യം ഹോതി, തം ഹോതു, ന സക്കാ മയാ രാജാനം യാചിതും, അപിച ഖോ പനാഹം തുമ്ഹേ യോഗ്ഗം കാരേസ്സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി സാധു മം യോഗ്ഗം കാരേഹീ’’തി.

ബോധിസത്തോ പിതരം ആദായ ബീരണത്ഥമ്ഭകസുസാനം ഗന്ത്വാ തത്ഥ തത്ഥ തിണകലാപേ ബന്ധിത്വാ ‘‘അയം രാജാ, അയം ഉപരാജാ, അയം സേനാപതീ’’തി നാമാനി കത്വാ പടിപാടിയാ പിതു ദസ്സേത്വാ ‘‘താത, ത്വം രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘ജയതു, മഹാരാജാ’തി ഏവം ഇമം ഗാഥം വത്വാ ഗോണം യാചേയ്യാസീ’’തി ഗാഥം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേസി –

‘‘ദ്വേ മേ ഗോണാ മഹാരാജ, യേഹി ഖേത്തം കസാമസേ;

തേസു ഏകോ മതോ ദേവ, ദുതിയം ദേഹി ഖത്തിയാ’’തി.

ബ്രാഹ്മണോ ഏകേന സംവച്ഛരേന ഇമം ഗാഥം പഗുണം കത്വാ ബോധിസത്തം ആഹ – ‘‘താത, സോമദത്ത, ഗാഥാ മേ പഗുണാ ജാതാ, ഇദാനി അഹം യസ്സ കസ്സചി സന്തികേ വത്തും സക്കോമി, മം രഞ്ഞോ സന്തികം നേഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധു, താതാ’’തി തഥാരൂപം പണ്ണാകാരം ഗാഹാപേത്വാ പിതരം രഞ്ഞോ സന്തികം നേസി. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ജയതു, മഹാരാജാ’’തി വത്വാ പണ്ണാകാരം അദാസി. രാജാ ‘‘അയം തേ സോമദത്ത ബ്രാഹ്മണോ കിം ഹോതീ’’തി ആഹ. ‘‘പിതാ മേ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കേനട്ഠേനാഗതോ’’തി? തസ്മിം ഖണേ ബ്രാഹ്മണോ ഗോണയാചനത്ഥായ ഗാഥം വദന്തോ –

‘‘ദ്വേ മേ ഗോണാ മഹാരാജ, യേഹി ഖേത്തം കസാമസേ;

തേസു ഏകോ മതോ ദേവ, ദുതിയം ഗണ്ഹ ഖത്തിയാ’’തി. – ആഹ;

രാജാ ബ്രാഹ്മണേന വിരജ്ഝിത്വാ കഥിതഭാവം ഞത്വാ സിതം കത്വാ ‘‘സോമദത്ത, തുമ്ഹാകം ഗേഹേ ബഹൂ മഞ്ഞേ ഗോണാ’’തി ആഹ. ‘‘തുമ്ഹേഹി ദിന്നാ ഭവിസ്സന്തി, മഹാരാജാ’’തി. രാജാ ബോധിസത്തസ്സ തുസ്സിത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ സോളസ ഗോണേ അലങ്കാരഭണ്ഡകേ നിവാസനഗാമഞ്ചസ്സ ബ്രഹ്മദേയ്യം ദത്വാ മഹന്തേന യസേന ബ്രാഹ്മണം ഉയ്യോജേസി. ബ്രാഹ്മണോ സബ്ബസേതസിന്ധവയുത്തം രഥം അഭിരുയ്ഹ മഹന്തേന പരിവാരേന ഗാമം അഗമാസി. ബോധിസത്തോ പിതരാ സദ്ധിം രഥേ നിസീദിത്വാ ഗച്ഛന്തോ ‘‘താത, അഹം തുമ്ഹേ സകലസംവച്ഛരം യോഗ്ഗം കാരേസിം, സന്നിട്ഠാനകാലേ പന തുമ്ഹാകം ഗോണം രഞ്ഞോ അദത്ഥാ’’തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൧. ‘‘അകാസി യോഗ്ഗം ധുവമപ്പമത്തോ, സംവച്ഛരം ബീരണഥമ്ഭകസ്മിം;

ബ്യാകാസി സഞ്ഞം പരിസം വിഗയ്ഹ, ന നിയ്യമോ തായതി അപ്പപഞ്ഞ’’ന്തി.

തത്ഥ അകാസി യോഗ്ഗം ധുവമപ്പമത്തോ, സംവച്ഛരം ബീരണഥമ്ഭകസ്മിന്തി, താത, ത്വം നിച്ചം അപ്പമത്തോ ബീരണത്ഥമ്ഭമയേ സുസാനേ യോഗ്ഗം അകാസി. ബ്യാകാസി സഞ്ഞം പരിസം വിഗയ്ഹാതി അഥ ച പന പരിസം വിഗാഹിത്വാ തം സഞ്ഞം വിഅകാസി വികാരം ആപാദേസി, പരിവത്തേസീതി അത്ഥോ. ന നിയ്യമോ തായതി അപ്പപഞ്ഞന്തി അപ്പഹഞ്ഞം നാമ പുഗ്ഗലം നിയ്യമോ യോഗ്ഗാചിണ്ണം ചരണം ന തായതി ന രക്ഖതീതി.

അഥസ്സ വചനം സുത്വാ ബ്രാഹ്മണോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൨൨. ‘‘ദ്വയം യാചനകോ താത, സോമദത്ത നിഗച്ഛതി;

അലാഭം ധനലാഭം വാ, ഏവംധമ്മാ ഹി യാചനാ’’തി.

തത്ഥ ഏവംധമ്മാ ഹി യാചനാതി യാചനാ ഹി ഏവംസഭാവാതി.

സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ലാളുദായീ ഇദാനേവ സാരജ്ജബഹുലോ, പുബ്ബേപി സാരജ്ജബഹുലോയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ, സോമദത്തസ്സ പിതാ ലാളുദായീ അഹോസി, സോമദത്തോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സോമദത്തജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൨൧൨] ൨. ഉച്ഛിട്ഠഭത്തജാതകവണ്ണനാ

അഞ്ഞോ ഉപരിമോ വണ്ണോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പുരാണദുതിയികാപലോഭനം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ ഹി ഭിക്ഖു സത്ഥാരാ ‘‘സച്ചം കിര, ത്വം ഭിക്ഖു, ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘സച്ച’’ന്തി വത്വാ ‘‘കോ തം ഉക്കണ്ഠാപേസീ’’തി വുത്തേ ‘‘പുരാണദുതിയികാ’’തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ഭിക്ഖു അയം തേ ഇത്ഥീ അനത്ഥകാരികാ, പുബ്ബേപി അത്തനോ ജാരസ്സ ഉച്ഛിട്ഠകം ഭോജേസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഏകസ്മിം ഠാനേ ഭിക്ഖം ചരിത്വാ ജീവികകപ്പകേ കപണേ നടകകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ദുഗ്ഗതോ ദുരൂപകോ ഹുത്വാ ഭിക്ഖം ചരിത്വാ ജീവികം കപ്പേസി. തദാ കാസിരട്ഠേ ഏകസ്മിം ഗാമകേ ഏകസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ബ്രാഹ്മണീ ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ അതിചാരം ചരതി. അഥേകദിവസം ബ്രാഹ്മണേ കേനചിദേവ കരണീയേന ബഹി ഗതേ തസ്സാ ജാരോ തം ഖണം ഓലോകേത്വാ തം ഗേഹം പാവിസി. സാ തേന സദ്ധിം അതിചരിത്വാ ‘‘മുഹുത്തം അച്ഛ, ഭുഞ്ജിത്വാവ ഗമിസ്സസീ’’തി ഭത്തം സമ്പാദേത്വാ സൂപബ്യഞ്ജനസമ്പന്നം ഉണ്ഹഭത്തം വഡ്ഢേത്വാ ‘‘ത്വം ഭുഞ്ജാ’’തി തസ്സ ദത്വാ സയം ബ്രാഹ്മണസ്സ ആഗമനം ഓലോകയമാനാ ദ്വാരേ അട്ഠാസി. ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണിയാ ജാരസ്സ ഭുഞ്ജനട്ഠാനേ പിണ്ഡം പച്ചാസീസന്തോ അട്ഠാസി.

തസ്മിം ഖണേ ബ്രാഹ്മണോ ഗേഹാഭിമുഖോ ആഗച്ഛതി. ബ്രാഹ്മണീ തം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ വേഗേന പവിസിത്വാ ‘‘ഉട്ഠേഹി, ബ്രാഹ്മണോ ആഗച്ഛതീ’’തി ജാരം കോട്ഠേ ഓതാരേത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ പവിസിത്വാ നിസിന്നകാലേ ഫലകം ഉപനേത്വാ ഹത്ഥധോവനം ദത്വാ ഇതരേന ഭുത്താവസിട്ഠസ്സ സീതഭത്തസ്സ ഉപരി ഉണ്ഹഭത്തം വഡ്ഢേത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ അദാസി. സോ ഭത്തേ ഹത്ഥം ഓതാരേത്വാ ഉപരി ഉണ്ഹം ഹേട്ഠാ ച ഭത്തം സീതലം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമിനാ അഞ്ഞസ്സ ഭുത്താധികേന ഉച്ഛിട്ഠഭത്തേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. സോ ബ്രാഹ്മണിം പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൨൩. ‘‘അഞ്ഞോ ഉപരിമോ വണ്ണോ, അഞ്ഞോ വണ്ണോ ച ഹേട്ഠിമോ;

ബ്രാഹ്മണീ ത്വേവ പുച്ഛാമി, കിം ഹേട്ഠാ കിഞ്ച ഉപ്പരീ’’തി.

തത്ഥ വണ്ണോതി ആകാരോ. അയഞ്ഹി ഉപരിമസ്സ ഉണ്ഹഭാവം ഹേട്ഠിമസ്സ ച സീതഭാവം പുച്ഛന്തോ ഏവമാഹ. കിം ഹേട്ഠാ കിഞ്ച ഉപ്പരീതി വുഡ്ഢിതഭത്തേന നാമ ഉപരി സീതലേന, ഹേട്ഠാ ഉണ്ഹേന ഭവിതബ്ബം, ഇദഞ്ച പന ന താദിസം, തേന തം പുച്ഛാമി – ‘‘കേന കാരണേന ഉപരി ഭത്തം ഉണ്ഹം, ഹേട്ഠിമം സീതല’’ന്തി.

ബ്രാഹ്മണീ അത്തനാ കതകമ്മസ്സ ഉത്താനഭാവഭയേന ബ്രാഹ്മണേ പുനപ്പുനം കഥേന്തേപി തുണ്ഹീയേവ അഹോസി. തസ്മിം ഖണേ നടപുത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘കോട്ഠേ നിസീദാപിതപാപപുരിസേന ജാരേന ഭവിതബ്ബം, ഇമിനാ ഗേഹസ്സാമികേന, ബ്രാഹ്മണീ പന അത്തനാ കതകമ്മസ്സ പാകടഭാവഭയേന കിഞ്ചി ന കഥേതി, ഹന്ദാഹം ഇമിസ്സാ കതകമ്മം പകാസേത്വാ ജാരസ്സ കോട്ഠകേ നിസീദാപിതഭാവം ബ്രാഹ്മണസ്സ കഥേമീ’’തി. സോ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഗേഹാ നിക്ഖന്തകാലതോ പട്ഠായ ഇതരസ്സ ഗേഹപവേസനം അതിചരണം അഗ്ഗഭത്തഭുഞ്ജനം ബ്രാഹ്മണിയാ ദ്വാരേ ഠത്വാ മഗ്ഗം ഓലോകനം ഇതരസ്സ കോട്ഠേ ഓതാരിതഭാവന്തി സബ്ബം തം പവത്തിം ആചിക്ഖിത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൨൪. ‘‘അഹം നടോസ്മി ഭദ്ദന്തേ, ഭിക്ഖകോസ്മി ഇധാഗതോ;

അയഞ്ഹി കോട്ഠമോതിണ്ണോ, അയം സോ യം ഗവേസസീ’’തി.

തത്ഥ അഹം നടോസ്മി, ഭദ്ദന്തേതി, സാമി, അഹം നടജാതികോ. ഭിക്ഖകോസ്മി ഇധാഗതോതി സ്വാഹം ഇമം ഠാനം ഭിക്ഖകോ ഭിക്ഖം പരിയേസമാനോ ആഗതോസ്മി. അയഞ്ഹി കോട്ഠമോതിണ്ണോതി അയം പന ഏതിസ്സാ ജാരോ ഇമം ഭത്തം ഭുഞ്ജന്തോ തവ ഭയേന കോട്ഠം ഓതിണ്ണോ. അയം സോ യം ഗവേസസീതി യം ത്വം കസ്സ നു ഖോ ഇമിനാ ഉച്ഛിട്ഠകേന ഭവിതബ്ബന്തി ഗവേസസി, അയം സോ. ചൂളായ നം ഗഹേത്വാ കോട്ഠാ നീഹരിത്വാ യഥാ ന പുനേവരൂപം പാപം കരോതി, തഥാ അസ്സ സതിം ജനേഹീതി വത്വാ പക്കാമി. ബ്രാഹ്മണോ ഉഭോപി തേ യഥാ നം ന പുനേവരൂപം പാപം കരോന്തി, തജ്ജനപോഥനേഹി തഥാ സിക്ഖാപേത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതോ ഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ ബ്രാഹ്മണീ പുരാണദുതിയികാ അഹോസി, ബ്രാഹ്മണോ ഉക്കണ്ഠിതോ ഭിക്ഖു, നടപുത്തോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഉച്ഛിട്ഠഭത്തജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൨൧൩] ൩. ഭരുജാതകവണ്ണനാ

ഇസീനമന്തരം കത്വാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോസലരാജാനം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഭഗവതോ ഹി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച ലാഭസക്കാരോ മഹാ അഹോസി. യഥാഹ –

‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സക്കതോ ഹോതി ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി ഖോ സക്കതോ ഹോതി…പേ… പരിക്ഖാരാനം. അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പന പരിബ്ബാജകാ അസക്കതാ ഹോന്തി…പേ… പരിക്ഖാരാന’’ന്തി (ഉദാ. ൧൪).

തേ ഏവം പരിഹീനലാഭസക്കാരാ അഹോരത്തം ഗുള്ഹസന്നിപാതം കത്വാ മന്തയന്തി ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉപ്പന്നകാലതോ പട്ഠായ മയം ഹതലാഭസക്കാരാ ജാതാ, സമണോ ഗോതമോ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തോ ജാതോ, കേന നു ഖോ കാരണേനസ്സ ഏസാ സമ്പത്തീ’’തി. തത്രേകേ ഏവമാഹംസു – ‘‘സമണോ ഗോതമോ സകലജമ്ബുദീപസ്സ ഉത്തമട്ഠാനേ ഭൂമിസീസേ വസതി. തേനസ്സ ലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി, സേസാ ‘‘അത്ഥേതം കാരണം, മയമ്പി ജേതവനപിട്ഠേ തിത്ഥിയാരാമം കാരേമു, ഏവം ലാഭിനോ ഭവിസ്സാമാ’’തി ആഹംസു. തേ സബ്ബേപി ‘‘ഏവമേത’’ന്തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ ‘‘സചേപി മയം രഞ്ഞോ അനാരോചേത്വാ ആരാമം കാരേസ്സാമ, ഭിക്ഖൂ വാരേസ്സന്തി, ലഞ്ജം ലഭിത്വാ അഭിജ്ജനകോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ രഞ്ഞോ ലഞ്ജം ദത്വാ ആരാമട്ഠാനം ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി സമ്മന്തേത്വാ ഉപട്ഠാകേ യാചിത്വാ രഞ്ഞോ സതസഹസ്സം ദത്വാ ‘‘മഹാരാജ, മയം ജേതവനപിട്ഠിയം തിത്ഥിയാരാമം കരിസ്സാമ, സചേ ഭിക്ഖൂ ‘കാതും ന ദസ്സാമാ’തി തുമ്ഹാകം ആരോചേന്തി, നേസം പടിവചനം ന ദാതബ്ബ’’ന്തി ആഹംസു. രാജാ ലഞ്ജലോഭേന ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി.

തിത്ഥിയാ രാജാനം സങ്ഗണ്ഹിത്വാ വഡ്ഢകിം പക്കോസാപേത്വാ കമ്മം പട്ഠപേസും, മഹാസദ്ദോ അഹോസി. സത്ഥാ ‘‘കേ പനേതേ, ആനന്ദ, ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അഞ്ഞതിത്ഥിയാ, ഭന്തേ, ജേതവനപിട്ഠിയം തിത്ഥിയാരാമം കാരേന്തി, തത്ഥേസോ സദ്ദോ’’തി. ‘‘ആനന്ദ, നേതം ഠാനം തിത്ഥിയാരാമസ്സ അനുച്ഛവികം, തിത്ഥിയാ ഉച്ചാസദ്ദകാമാ, ന സക്കാ തേഹി സദ്ധിം വസിതു’’ന്തി വത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതേത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ ആചിക്ഖിത്വാ തിത്ഥിയാരാമകരണം നിവാരേഥാ’’തി ആഹ. ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ നിവേസനദ്വാരേ അട്ഠാസി. രാജാ സങ്ഘസ്സ ആഗതഭാവം സുത്വാപി ‘‘തിത്ഥിയാരാമം നിസ്സായ ആഗതാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി ലഞ്ജസ്സ ഗഹിതത്താ ‘‘രാജാ ഗേഹേ നത്ഥീ’’തി വദാപേസി. ഭിക്ഖൂ ഗന്ത്വാ സത്ഥു ആരോചേസും. സത്ഥാ ‘‘ലഞ്ജം നിസ്സായ ഏവം കരോതീ’’തി ദ്വേ അഗ്ഗസാവകേ പേസേസി. രാജാ തേസമ്പി ആഗതഭാവം സുത്വാ തഥേവ വദാപേസി. തേപി ആഗന്ത്വാ സത്ഥു ആരാചേസും. സത്ഥാ ‘‘ന ഇദാനി, സാരിപുത്ത, രാജാ ഗേഹേ നിസീദിതും ലഭിസ്സതി, ബഹി നിക്ഖമിസ്സതീ’’തി പുനദിവസേ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം രഞ്ഞോ നിവേസനദ്വാരം അഗമാസി. രാജാ സുത്വാ പാസാദാ ഓതരിത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ സത്ഥാരം പവേസേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ യാഗുഖജ്ജകം ദത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ രഞ്ഞോ ഏകം പരിയായധമ്മദേസനം ആരഭന്തോ ‘‘മഹാരാജ, പോരാണകരാജാനോ ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ സീലവന്തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം കലഹം കാരേത്വാ അത്തനോ രട്ഠസ്സ അസ്സാമിനോ ഹുത്വാ മഹാവിനാസം പാപുണിംസൂ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ഭരുരട്ഠേ ഭരുരാജാ നാമ രജ്ജം കാരേസി. തദാ ബോധിസത്തോ പഞ്ചാഭിഞ്ഞോ അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ ഗണസത്ഥാ താപസോ ഹുത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ ചിരം വസിത്വാ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ പഞ്ചസതതാപസപരിവുതോ ഹിമവന്താ ഓതരിത്വാ അനുപുബ്ബേന ഭരുനഗരം പത്വാ തത്ഥ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ ഉത്തരദ്വാരേ സാഖാവിടപസമ്പന്നസ്സ വടരുക്ഖസ്സ മൂലേ നിസീദിത്വാ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ തത്ഥേവ രുക്ഖമൂലേ വാസം കപ്പേസി. ഏവം തസ്മിം ഇസിഗണേ തത്ഥ വസന്തേ അഡ്ഢമാസച്ചയേന അഞ്ഞോ ഗണസത്ഥാ പഞ്ചസതപരിവാരോ ആഗന്ത്വാ നഗരേ ഭിക്ഖായ ചരിത്വാ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ ദക്ഖിണദ്വാരേ താദിസസ്സേവ വടരുക്ഖസ്സ മൂലേ നിസീദിത്വാ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ തത്ഥ രുക്ഖമൂലേ വാസം കപ്പേസി. ഇതി തേ ദ്വേപി ഇസിഗണാ തത്ഥ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ ഹിമവന്തമേവ അഗമംസു.

തേസം ഗതകാലേ ദക്ഖിണദ്വാരേ വടരുക്ഖോ സുക്ഖോ. പുനവാരേ തേസു ആഗച്ഛന്തേസു ദക്ഖിണദ്വാരേ വടരുക്ഖവാസിനോ പഠമതരം ആഗന്ത്വാ അത്തനോ വടരുക്ഖസ്സ സുക്ഖഭാവം ഞത്വാ ഭിക്ഖായ ചരിത്വാ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ ഉത്തരദ്വാരേ വടരുക്ഖമൂലം ഗന്ത്വാ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ തത്ഥ വാസം കപ്പേസും. ഇതരേ പന ഇസയോ പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ നഗരേ ഭിക്ഖായ ചരിത്വാ അത്തനോ രുക്ഖമൂലമേവ ഗന്ത്വാ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ വാസം കപ്പേസും. തേ ‘‘ന സോ തുമ്ഹാകം രുക്ഖോ, അമ്ഹാകം രുക്ഖോ’’തി രുക്ഖം നിസ്സായ അഞ്ഞമഞ്ഞം കലഹം കരിംസു, കലഹോ മഹാ അഹോസി. ഏകേ ‘‘അമ്ഹാകം പഠമം വസിതട്ഠാനം തുമ്ഹേ ന ലഭിസ്സഥാ’’തി വദന്തി. ഏകേ ‘‘മയം ഇമസ്മിം വാരേ പഠമതരം ഇധാഗതാ, തുമ്ഹേ ന ലഭിസ്സഥാ’’തി വദന്തി. ഇതി തേ ‘‘മയം സാമിനോ, മയം സാമിനോ’’തി കലഹം കരോന്താ രുക്ഖമൂലസ്സത്ഥായ രാജകുലം അഗമംസു. രാജാ പഠമം വുത്ഥഇസിഗണഞ്ഞേവ സാമികം അകാസി. ഇതരേ ‘‘ന ദാനി മയം ഇമേഹി പരാജിതാതി അത്താനം വദാപേസ്സാമാ’’തി ദിബ്ബചക്ഖുനാ ഓലോകേത്വാ ഏകം ചക്കവത്തിപരിഭോഗം രഥപഞ്ജരം ദിസ്വാ ആഹരിത്വാ രഞ്ഞോ ലഞ്ജം ദത്വാ ‘‘മഹാരാജ, അമ്ഹേപി സാമികേ കരോഹീ’’തി ആഹംസു.

രാജാ ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ ‘‘ദ്വേപി ഗണാ വസന്തൂ’’തി ദ്വേപി സാമികേ അകാസി. ഇതരേ ഇസയോ തസ്സ രഥപഞ്ജരസ്സ രഥചക്കാനി നീഹരിത്വാ ലഞ്ജം ദത്വാ ‘‘മഹാരാജ, അമ്ഹേയേവ സാമികേ കരോഹീ’’തി ആഹംസു. രാജാ തഥാ അകാസി. ഇസിഗണാ ‘‘അമ്ഹേഹി വത്ഥുകാമേ ച കിലേസകാമേ ച പഹായ പബ്ബജിതേഹി രുക്ഖമൂലസ്സ കാരണാ കലഹം കരോന്തേഹി ലഞ്ജം ദദന്തേഹി അയുത്തം കത’’ന്തി വിപ്പടിസാരിനോ ഹുത്വാ വേഗേന പലായിത്വാ ഹിമവന്തമേവ അഗമംസു. സകലഭരുരട്ഠവാസിനോ ദേവതാ ഏകതോ ഹുത്വാ ‘‘സീലവന്തേ കലഹം കരോന്തേന രഞ്ഞാ അയുത്തം കത’’ന്തി ഭരുരഞ്ഞോ കുജ്ഝിത്വാ തിയോജനസതികം ഭരുരട്ഠം സമുദ്ദം ഉബ്ബത്തേത്വാ അരട്ഠമകംസു. ഇതി ഏകം ഭരുരാജാനം നിസ്സായ സകലരട്ഠവാസിനോപി വിനാസം പത്താതി.

സത്ഥാ ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൧൨൫. ‘‘ഇസീനമന്തരം കത്വാ, ഭരുരാജാതി മേ സുതം;

ഉച്ഛിന്നോ സഹ രട്ഠേഹി, സ രാജാ വിഭവങ്ഗതോ.

൧൨൬. ‘‘തസ്മാ ഹി ഛന്ദാഗമനം, നപ്പസംസന്തി പണ്ഡിതാ;

അദുട്ഠചിത്തോ ഭാസേയ്യ, ഗിരം സച്ചുപസംഹിത’’ന്തി.

തത്ഥ അന്തരം കത്വാതി ഛന്ദാഗതിവസേന വിവരം കത്വാ. ഭരുരാജാതി ഭരുരട്ഠേ രാജാ. ഇതി മേ സുതന്തി ഇതി മയാ പുബ്ബേ ഏതം സുതം. തസ്മാ ഹി ഛന്ദാഗമനന്തി യസ്മാ ഹി ഛന്ദാഗമനം ഗന്ത്വാ ഭരുരാജാ സഹ രട്ഠേന ഉച്ഛിന്നോ, തസ്മാ ഛന്ദാഗമനം പണ്ഡിതാ നപ്പസംസന്തി. അദുട്ഠചിത്തോതി കിലേസേഹി അദൂസിതചിത്തോ ഹുത്വാ. ഭാസേയ്യ ഗിരം സച്ചുപസംഹിതന്തി സഭാവനിസ്സിതം അത്ഥനിസ്സിതം കാരണനിസ്സിതമേവ ഗിരം ഭാസേയ്യ. യേ ഹി തത്ഥ ഭരുരഞ്ഞോ ലഞ്ജം ഗണ്ഹന്തസ്സ അയുത്തം ഏതന്തി പടിക്കോസന്താ സച്ചുപസംഹിതം ഗിരം ഭാസിംസു, തേസം ഠിതട്ഠാനം നാളികേരദീപേ അജ്ജാപി ദീപകസഹസ്സം പഞ്ഞായതീതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘മഹാരാജ, ഛന്ദവസികേന നാമ ന ഭവിതബ്ബം, ദ്വേ പബ്ബജിതഗണേ കലഹം കാരേതും ന വട്ടതീ’’തി വത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘അഹം തേന സമയേന ജേട്ഠകഇസി അഹോസി’’ന്തി, രാജാ തഥാഗതസ്സ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ ഗതകാലേ മനുസ്സേ പേസേത്വാ തിത്ഥിയാരാമം വിദ്ധംസാപേസി, തിത്ഥിയാ അപ്പതിട്ഠാ അഹേസും.

ഭരുജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൨൧൪] ൪. പുണ്ണനദീജാതകവണ്ണനാ

പുണ്ണം നദിന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പഞ്ഞാപാരമിം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകസ്മിഞ്ഹി ദിവസേ ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ തഥാഗതസ്സ പഞ്ഞം ആരബ്ഭ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ മഹാപഞ്ഞോ പുഥുപഞ്ഞോ ഹാസപഞ്ഞോ ജവനപഞ്ഞോ തിക്ഖപഞ്ഞോ ഗമ്ഭീരപഞ്ഞോ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ ഉപായപഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി തഥാഗതോ പഞ്ഞവാ ഉപായകുസലോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ പുരോഹിതകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പിതു അച്ചയേന പുരോഹിതട്ഠാനം ലഭിത്വാ ബാരാണസിരഞ്ഞോ അത്ഥധമ്മാനുസാസകോ അഹോസി. അപരഭാഗേ രാജാ പരിഭേദകാനം കഥം ഗഹേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ കുദ്ധോ ‘‘മാ മമ സന്തികേ വസീ’’തി ബോധിസത്തം ബാരാണസിതോ പബ്ബാജേസി. ബോധിസത്തോ പുത്തദാരം ഗഹേത്വാ ഏകസ്മിം കാസികഗാമകേ വാസം കപ്പേസി. അപരഭാഗേ രാജാ തസ്സ ഗുണം സരിത്വാ ‘‘മയ്ഹം കഞ്ചി പേസേത്വാ ആചരിയം പക്കോസിതും ന യുത്തം, ഏകം പന ഗാഥം ബന്ധിത്വാ പണ്ണം ലിഖിത്വാ കാകമംസം പചാപേത്വാ പണ്ണഞ്ച മംസഞ്ച സേതവത്ഥേന പലിവേഠേത്വാ രാജമുദ്ദികായ ലഞ്ഛേത്വാ പേസേസ്സാമി. യദി പണ്ഡിതോ ഭവിസ്സതി, പണ്ണം വാചേത്വാ കാകമംസഭാവം ഞത്വാ ആഗമിസ്സതി, നോ ചേ, നാഗമിസ്സതീ’’തി ‘‘പുണ്ണം നദി’’ന്തി ഇമം ഗാഥം പണ്ണേ ലിഖി –

൧൨൭. ‘‘പുണ്ണം നദിം യേന ച പേയ്യമാഹു, ജാതം യവം യേന ച ഗുയ്ഹമാഹു;

ദൂരം ഗതം യേന ച അവ്ഹയന്തി, സോ ത്യാഗതോ ഹന്ദ ച ഭുഞ്ജ ബ്രാഹ്മണാ’’തി.

തത്ഥ പുണ്ണം നദിം യേന ച പേയ്യമാഹൂതി കാകപേയ്യാ നദീഹി വദന്താ യേന പുണ്ണം നദിം കാകപേയ്യമാഹു, ന ഹി അപുണ്ണാ നദീ ‘‘കാകപേയ്യാ’’തി വുച്ചതി. യദാപി നദീതീരേ ഠത്വാ ഗീവം പസാരേത്വാ കാകേന പാതും സക്കാ ഹോതി, തദാ നം ‘‘കാകപേയ്യാ’’തി വദന്തി. ജാതം യവം യേന ച ഗുയ്ഹമാഹൂതി യവന്തി ദേസനാസീസമത്തം, ഇധ പന സബ്ബമ്പി ജാതം ഉഗ്ഗതം സമ്പന്നതരുണസസ്സം അധിപ്പേതം. തഞ്ഹി യദാ അന്തോ പവിട്ഠകാകം പടിച്ഛാദേതും സക്കോതി, തദാ ഗുയ്ഹതീതി ഗുയ്ഹം. കിം ഗുയ്ഹതി? കാകം. ഇതി കാകസ്സ ഗുയ്ഹം കാകഗുയ്ഹന്തി തം വദമാനാ കാകേന ഗുയ്ഹവചനസ്സ കാരണഭൂതേന ‘‘ഗുയ്ഹ’’ന്തി വദന്തി. തേന വുത്തം ‘‘യേന ച ഗുയ്ഹമാഹൂ’’തി. ദൂരം ഗതം യേന ച അവ്ഹയന്തീതി ദൂരം ഗതം വിപ്പവുത്ഥം പിയപുഗ്ഗലം യം ആഗന്ത്വാ നിസിന്നം ദിസ്വാ സചേ ഇത്ഥന്നാമോ ആഗച്ഛതി, വസ്സ കാകാതി വാ വസ്സന്തഞ്ഞേവ വാ സുത്വാ ‘‘യഥാ കാകോ വസ്സതി, ഇത്ഥന്നാമോ ആഗമിസ്സതീ’’തി ഏവം വദന്താ യേന ച അവ്ഹയന്തി കഥേന്തി മന്തേന്തി, ഉദാഹരന്തീതി അത്ഥോ. സോ ത്യാഗതോതി സോ തേ ആനീതോ. ഹന്ദ ച ഭുഞ്ജ, ബ്രാഹ്മണാതി ഗണ്ഹ, ബ്രാഹ്മണ, ഭുഞ്ജസ്സു നം, ഖാദ ഇദം കാകമംസന്തി അത്ഥോ.

ഇതി രാജാ ഇമം ഗാഥം പണ്ണേ ലിഖിത്വാ ബോധിസത്തസ്സ പേസേസി. സോ പണ്ണം വാചേത്വാ ‘‘രാജാ മം ദട്ഠുകാമോ’’തി ഞത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൨൮. ‘‘യതോ മം സരതീ രാജാ, വായസമ്പി പഹേതവേ;

ഹംസാ കോഞ്ചാ മയൂരാ ച, അസതീയേവ പാപിയാ’’തി.

തത്ഥ യതോ മം സരതീ രാജാ, വായസമ്പി പഹേതവേതി യദാ രാജാ വായസമംസം ലഭിത്വാ തമ്പി പഹേതും മം സരതി. ഹംസാ കോഞ്ചാ മയൂരാ ചാതി യദാ പനസ്സ ഏതേ ഹംസാദയോ ഉപനീതാ ഭവിസ്സന്തി, ഏകാനി ഹംസമംസാദീനി ലച്ഛതി, തദാ മം കസ്മാ ന സരിസ്സതീതി അത്ഥോ? അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഹംസകോഞ്ചമയൂരാന’’ന്തി പാഠോ. സോ സുന്ദരതരാ, ഇമേസം ഹംസാദീനം മംസം ലഭിത്വാ കസ്മാ മം ന സരിസ്സതി, സരിസ്സതിയേവാതി അത്ഥോ. അസതീയേവ പാപിയാതി യം വാ തം വാ ലഭിത്വാ സരണം നാമ സുന്ദരം, ലോകസ്മിം പന അസതിയേവ പാപിയാ, അസതികരണംയേവ ഹീനം ലാമകം, തഞ്ച അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ നത്ഥി. സരതി മം രാജാ, ആഗമനം മേ പച്ചാസീസതി, തസ്മാ ഗമിസ്സാമീതി യാനം യോജാപേത്വാ ഗന്ത്വാ രാജാനം പസ്സി, രാജാ തുസ്സിത്വാ പുരോഹിതട്ഠാനേയേവ പതിട്ഠാപേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, പുരോഹിതോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

പുണ്ണനദീജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൨൧൫] ൫. കച്ഛപജാതകവണ്ണനാ

അവധീ വത അത്താനന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോകാലികം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു മഹാതക്കാരിജാതകേ (ജാ. ൧.൧൩.൧൦൪ ആദയോ) ആവി-ഭവിസ്സതി. തദാ പന സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, കോകാലികോ ഇദാനേവ വാചായ ഹതോ, പുബ്ബേപി വാചായ ഹതോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അമച്ചകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തസ്സ അത്ഥധമ്മാനുസാസകോ അഹോസി. സോ പന രാജാ ബഹുഭാണീ അഹോസി, തസ്മിം കഥേന്തേ അഞ്ഞേസം വചനസ്സ ഓകാസോ നാമ നത്ഥി. ബോധിസത്തോ തസ്സ തം ബഹുഭാണിതം വാരേതുകാമോ ഏകം ഉപായം ഉപധാരേന്തോ വിചരതി. തസ്മിഞ്ച കാലേ ഹിമവന്തപദേസേ ഏകസ്മിം സരേ കച്ഛപോ വസതി, ദ്വേ ഹംസപോതകാ ഗോചരായ ചരന്താ തേന സദ്ധിം വിസ്സാസം അകംസു. തേ ദള്ഹവിസ്സാസികാ ഹുത്വാ ഏകദിവസം കച്ഛപം ആഹംസു – ‘‘സമ്മ കച്ഛപ, അമ്ഹാകം ഹിമവന്തേ ചിത്തകൂടപബ്ബതതലേ കഞ്ചനഗുഹായം വസനട്ഠാനം രമണീയോ പദേസോ, ഗച്ഛസി അമ്ഹാകം സദ്ധി’’ന്തി. ‘‘അഹം കിന്തി കത്വാ ഗമിസ്സാമീ’’തി? ‘‘മയം തം ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമ, സചേ ത്വം മുഖം രക്ഖിതും സക്ഖിസ്സസി, കസ്സചി കിഞ്ചി ന കഥേസ്സസീ’’തി. ‘‘രക്ഖിസ്സാമി, സാമി, ഗഹേത്വാ മം ഗച്ഛഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ ഏകം ദണ്ഡകം കച്ഛപേന ഡംസാപേത്വാ സയം തസ്സ ഉഭോ കോടിയോ ഡംസിത്വാ ആകാസം പക്ഖന്ദിംസു. തം തഥാ ഹംസേഹി നീയമാനം ഗാമദാരകാ ദിസ്വാ ‘‘ദ്വേ ഹംസാ കച്ഛപം ദണ്ഡകേന ഹരന്തീ’’തി ആഹംസു.

കച്ഛപോ ‘‘യദി മം സഹായകാ നേന്തി, തുമ്ഹാകം ഏത്ഥ കിം ദുട്ഠചേടകാ’’തി വത്തുകാമോ ഹംസാനം സീഘവേഗതായ ബാരാണസിനഗരേ രാജനിവേസനസ്സ ഉപരിഭാഗം സമ്പത്തകാലേ ദട്ഠട്ഠാനതോ ദണ്ഡകം വിസ്സജ്ജേത്വാ ആകാസങ്ഗണേ പതിത്വാ ദ്വേഭാഗോ അഹോസി, ‘‘കച്ഛപോ ആകാസതോ പതിത്വാ ദ്വേധാ ഭിന്നോ’’തി ഏകകോലാഹലം അഹോസി. രാജാ ബോധിസത്തം ആദായ അമച്ചഗണപരിവുതോ തം ഠാനം ഗന്ത്വാ കച്ഛപം ദിസ്വാ ബോധിസത്തം പുച്ഛി – ‘‘പണ്ഡിത, കിന്തി കത്വാ ഏസ പതിതോ’’തി? ബോധിസത്തോ ‘‘ചിരപടികങ്ഖോഹം രാജാനം ഓവദിതുകാമോ ഉപായം ഉപധാരേന്തോ ചരാമി, ഇമിനാ കച്ഛപേന ഹംസേഹി സദ്ധിം വിസ്സാസോ കതോ ഭവിസ്സതി, തേഹി ഇമം ‘ഹിമവന്തം നേസ്സാമാ'തി ദണ്ഡകം ഡംസാപേത്വാ ആകാസം പക്ഖന്തേഹി ഭവിതബ്ബം, അഥ ഇമിനാ കസ്സചി വചനം സുത്വാ അരക്ഖിതമുഖതായ കിഞ്ചി വത്തുകാമേന ദണ്ഡകാ വിസ്സട്ഠോ ഭവിസ്സതി, ഏവം ആകാസതോ പതിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പത്തേനേവ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ആമ മഹാരാജ, അതിമുഖരാ നാമ അപരിയന്തവചനാ ഏവരൂപം ദുക്ഖം പാപുണന്തിയേവാ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൧൨൯. ‘‘അവധീ വത അത്താനം, കച്ഛപോ ബ്യാഹരം ഗിരം;

സുഗ്ഗഹീതസ്മിം കട്ഠസ്മിം, വാചായ സകിയാവധി.

൧൩൦. ‘‘ഏതമ്പി ദിസ്വാ നരവീരിയസേട്ഠ, വാചം പമുഞ്ചേ കുസലം നാതിവേലം;

പസ്സസി ബഹുഭാണേന, കച്ഛപം ബ്യസനം ഗത’’ന്തി.

തത്ഥ അവധീ വതാതി ഘാതേസി വത. ബ്യാഹരന്തി ബ്യാഹരന്തോ. സുഗ്ഗഹീതസ്മിം കട്ഠസ്മിന്തി മുഖേന സുട്ഠു ഡംസിത്വാ ഗഹിതേ ദണ്ഡകേ. വാചായ സകിയാവധീതി അതിമുഖരതായ അകാലേ വാചം നിച്ഛാരേന്തോ ദട്ഠട്ഠാനം വിസ്സജ്ജേത്വാ തായ സകായ വാചായ അത്താനം അവധി ഘാതേസി. ഏവമേസ ജീവിതക്ഖയം പത്തോ, ന അഞ്ഞഥാതി. ഏതമ്പി ദിസ്വാതി ഏതമ്പി കാരണം ദിസ്വാ. നരവീരിയസേട്ഠാതി നരേസു വീരിയേന സേട്ഠ ഉത്തമവീരിയ രാജവര. വാചം പമുഞ്ചേ കുസലം നാതിവേലന്തി സച്ചാദിപടിസംയുത്തം കുസലമേവ പണ്ഡിതോ പുരിസോ മുഞ്ചേയ്യ നിച്ഛാരേയ്യ, തമ്പി ഹിതം കാലയുത്തം, ന അതിവേലം, അതിക്കന്തകാലം അപരിയന്തവാചം ന ഭാസേയ്യ. പസ്സസീതി നനു പച്ചക്ഖതോ പസ്സസി. ബഹുഭാണേനാതി ബഹുഭണനേന. കച്ഛപം ബ്യസനം ഗതന്തി ഏതം കച്ഛപം ജീവിതക്ഖയം പത്തന്തി.

രാജാ ‘‘മം സന്ധായ ഭാസതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘അമ്ഹേ സന്ധായ കഥേസി, പണ്ഡിതാ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ ‘‘മഹാരാജ, ത്വം വാ ഹോഹി അഞ്ഞോ വാ, യോ കോചി പമാണാതിക്കന്തം ഭാസന്തോ ഏവരൂപം ബ്യസനം പാപുണാതീ’’തി പാകടം കത്വാ കഥേസി. രാജാ തതോ പട്ഠായ വിരമിത്വാ മന്ദഭാണീ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കച്ഛപോ കോകാലികോ അഹോസി, ദ്വേ ഹംസപോതകാ ദ്വേ മഹാഥേരാ, രാജാ ആനന്ദോ, അമച്ചപണ്ഡിതോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കച്ഛപജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൨൧൬] ൬. മച്ഛജാതകവണ്ണനാ

ന മായമഗ്ഗി തപതീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പുരാണദുതിയികാപലോഭനം ആരബ്ഭ കഥേസി. തഞ്ഹി ഭിക്ഖും സത്ഥാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘കേന ഉക്കണ്ഠാപിതോസീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘പുരാണദുതിയികായാ’’തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘അയം തേ ഭിക്ഖു ഇത്ഥീ അനത്ഥകാരികാ, പുബ്ബേപി ത്വം ഏതം നിസ്സായ സൂലേന വിജ്ഝിത്വാ അങ്ഗാരേസു പചിത്വാ ഖാദിതബ്ബതം പത്തോ പണ്ഡിതേ നിസ്സായ ജീവിതം അലത്ഥാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ പുരോഹിതോ അഹോസി. അഥേകദിവസം കേവട്ടാ ജാലേ ലഗ്ഗം മച്ഛം ഉദ്ധരിത്വാ ഉണ്ഹവാലുകാപിട്ഠേ ഠപേത്വാ ‘‘അങ്ഗാരേസു നം പചിത്വാ ഖാദിസ്സാമാ’’തി സൂലം തച്ഛിംസു. മച്ഛോ മച്ഛിം ആരബ്ഭ പരിദേവമാനോ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൧൩൧. ‘‘ന മായമഗ്ഗി തപതി, ന സൂലോ സാധുതച്ഛിതോ;

യഞ്ച മം മഞ്ഞതേ മച്ഛീ, അഞ്ഞം സോ രതിയാ ഗതോ.

൧൩൨. ‘‘സോ മം ദഹതി രാഗഗ്ഗി, ചിത്തം ചൂപതപേതി മം;

ജാലിനോ മുഞ്ചഥായിരാ മം, ന കാമേ ഹഞ്ഞതേ ക്വചീ’’തി.

തത്ഥ ന മായമഗ്ഗി തപതീതി ന മം അയം അഗ്ഗി തപതി, ന താപം ജനേതി, ന സോചയതീതി അത്ഥോ. ന സൂലോതി അയം സൂലോപി സാധുതച്ഛിതോ മം ന തപതി, ന മേ സോകം ഉപ്പാദേതി. യഞ്ച മം മഞ്ഞതേതി യം പന മം മച്ഛീ ഏവം മഞ്ഞതി ‘‘അഞ്ഞം മച്ഛിം സോ പഞ്ചകാമഗുണരതിയാ ഗതോ’’തി, തദേവ മം തപതി സോചയതി. സോ മം ദഹതീതി യോ പനേസ രാഗഗ്ഗി, സോ മം ദഹതി ഝാപേതി. ചിത്തം ചൂപതപേതി മന്തി രാഗസമ്പയുത്തകം മമ ചിത്തമേവ ച മം ഉപതാപേതി കിലമേതി വിഹേഠേതി. ജാലിനോതി കേവട്ടേ ആലപതി. തേ ഹി ജാലസ്സ അത്ഥിതായ ‘‘ജാലിനോ’’തി വുച്ചന്തി. മുഞ്ചഥായിരാ മന്തി മുഞ്ചഥ മം സാമിനോതി യാചതി. ന കാമേ ഹഞ്ഞതേ ക്വചീതി കാമേ പതിട്ഠിതോ കാമേന നീയമാനോ സത്തോ ന ക്വചി ഹഞ്ഞതി. ന ഹി തം തുമ്ഹാദിസാ ഹനിതും അനുച്ഛവികാതി പരിദേവതി. അഥ വാ കാമേതി ഹേതുവചനേ ഭുമ്മം, കാമഹേതു മച്ഛിം അനുബന്ധമാനോ നാമ ന ക്വചി തുമ്ഹാദിസേഹി ഹഞ്ഞതീതി പരിദേവതി. തസ്മിം ഖണേ ബോധിസത്തോ നദീതീരം ഗതോ തസ്സ മച്ഛസ്സ പരിദേവിതസദ്ദം സുത്വാ കേവട്ടേ ഉപസങ്കമിത്വാ തം മച്ഛം മോചേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ മച്ഛീ പുരാണദുതിയികാ അഹോസി, മച്ഛോ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു, പുരോഹിതോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മച്ഛജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൨൧൭] ൭. സേഗ്ഗുജാതകവണ്ണനാ

സബ്ബോ ലോകോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം പണ്ണികഉപാസകം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഏകകനിപാതേ വിത്ഥാരിതമേവ. ഇധാപി സത്ഥാ തം ‘‘കിം, ഉപാസക, ചിരസ്സം ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛി. പണ്ണികഉപാസകോ ‘‘ധീതാ മേ, ഭന്തേ, നിച്ചം പഹംസിതമുഖീ, തമഹം വീമംസിത്വാ ഏകസ്സ കുലദാരകസ്സ അദാസിം, തത്ഥ ഇതികത്തബ്ബതായ തുമ്ഹാകം ദസ്സനായ ആഗന്തും ഓകാസം ന ലഭി’’ന്തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ന ഖോ, ഉപാസക, ഇദാനേവേസാ സീലവതീ, പുബ്ബേപി സീലവതീ, ത്വഞ്ച ന ഇദാനേവേതം വീമംസസി, പുബ്ബേപി വീമംസിയേവാ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ രുക്ഖദേവതാ അഹോസി. തദാ അയമേവ പണ്ണികഉപാസകോ ‘‘ധീതരം വീമംസിസ്സാമീ’’തി അരഞ്ഞം നേത്വാ കിലേസവസേന ഇച്ഛന്തോ വിയ ഹത്ഥേ ഗണ്ഹി. അഥ നം പരിദേവമാനം പഠമഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

൧൩൩. ‘‘സബ്ബോ ലോകോ അത്തമനോ അഹോസി, അകോവിദാ ഗാമധമ്മസ്സ സേഗ്ഗു;

കോമാരി കോ നാമ തവജ്ജ ധമ്മോ, യം ത്വം ഗഹിതാ പവനേ പരോദസീ’’തി.

തത്ഥ സബ്ബോ ലോകോ അത്തമനോ അഹോസീതി, അമ്മ, സകലോപി സത്തലോകോ ഏതിസ്സാ കാമസേവനായ അത്തമനോ ജാതോ. അകോവിദാ ഗാമധമ്മസ്സ സേഗ്ഗൂതി സേഗ്ഗൂതി തസ്സാ നാമം. തേന ത്വം പന, അമ്മ, സേഗ്ഗു അകോവിദാ ഗാമധമ്മസ്സ, ഇമസ്മിം ഗാമധമ്മേ വസലധമ്മേ അകുസലാസീതി വുത്തം ഹോതി. കോമാരി കോ നാമ തവജ്ജ ധമ്മോതി, അമ്മ, കുമാരി കോ നാമേസ തവ അജ്ജ സഭാവോ. യം ത്വം ഗഹിതാ പവനേ പരോദസീതി ത്വം മയാ ഇമസ്മിം പവനേ സന്ഥവവസേന ഹത്ഥേ ഗഹിതാ പരോദസി ന സമ്പടിച്ഛസി, കോ ഏസ തവ സഭാവോ, കിം കുമാരികായേവ ത്വന്തി പുച്ഛതി.

തം സുത്വാ കുമാരികാ ‘‘ആമ, താത, കുമാരികായേവാഹം, നാഹം മേഥുനധമ്മം നാമ ജാനാമീ’’തി വത്വാ പരിദേവമാനാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൩൪. ‘‘യോ ദുക്ഖഫുട്ഠായ ഭവേയ്യ താണം, സോ മേ പിതാ ദുബ്ഭി വനേ കരോതി;

സാ കസ്സ കന്ദാമി വനസ്സ മജ്ഝേ, യോ തായിതാ സോ സഹസം കരോതീ’’തി.

സാ ഹേട്ഠാ കഥിതായേവ. ഇതി സോ പണ്ണികോ തദാ ധീതരം വീമംസിത്വാ ഗേഹം നേത്വാ കുലദാരകസ്സ ദത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ പണ്ണികഉപാസകോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ ധീതാ ധീതായേവ, പിതാ പിതായേവ അഹോസി, തസ്സ കാരണസ്സ പച്ചക്ഖകാരികാ രുക്ഖദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സേഗ്ഗുജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൨൧൮] ൮. കൂടവാണിജജാതകവണ്ണനാ

സഠസ്സ സാഠേയ്യമിദന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം കൂടവാണിജം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിവാസിനോ ഹി കൂടവാണിജോ ച പണ്ഡിതവാണിജോ ച ദ്വേ വാണിജാ മിത്തികാ ഹുത്വാ പഞ്ച സകടസതാനി ഭണ്ഡസ്സ പൂരാപേത്വാ പുബ്ബന്തതോ അപരന്തം വിചരമാനാ വോഹാരം കത്വാ ബഹും ലാഭം ലഭിത്വാ സാവത്ഥിം പച്ചാഗമിംസു. പണ്ഡിതവാണിജോ കൂടവാണിജം ആഹ – ‘‘സമ്മ, ഭണ്ഡം ഭാജേമാ’’തി. കൂടവാണിജോ ‘‘അയം ദീഘരത്തം ദുക്ഖസേയ്യായ ദുബ്ഭോജനേന കിലന്തോ അത്തനോ ഘരേ നാനഗ്ഗരസം ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ അജീരകേന മരിസ്സതി, അഥ സബ്ബമ്പേതം ഭണ്ഡം മയ്ഹമേവ ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘നക്ഖത്തം ന മനാപം, ദിവസോ ന മനാപോ, സ്വേ ജാനിസ്സാമി, പുനദിവസേ ജാനിസ്സാമീ’’തി കാലം ഖേപേതി. അഥ നം പണ്ഡിതവാണിജോ നിപ്പീളേത്വാ ഭാജാപേത്വാ ഗന്ധമാലം ആദായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം പൂജേത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ ‘‘കദാ ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അഡ്ഢമാസമത്തോ മേ, ഭന്തേ, ആഗതസ്സാ’’തി വത്വാ ‘‘അഥ കസ്മാ ഏവം പപഞ്ചം കത്വാ ബുദ്ധുപട്ഠാനം ആഗതോസീ’’തി പുട്ഠോ തം പവത്തിം ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘ന ഖോ, ഉപാസക, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ കൂടവാണിജോയേവാ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അമച്ചകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തസ്സ വിനിച്ഛയാമച്ചോ അഹോസി. തദാ ഗാമവാസീ ച നഗരവാസീ ച ദ്വേ വാണിജാ മിത്താ അഹേസും. ഗാമവാസീ നഗരവാസിസ്സ സന്തികേ പഞ്ച ഫാലസതാനി ഠപേസി. സോ തേ ഫാലേ വിക്കിണിത്വാ മൂലം ഗഹേത്വാ ഫാലാനം ഠപിതട്ഠാനേ മൂസികവച്ചം ആകിരിത്വാ ഠപേസി. അപരഭാഗേ ഗാമവാസീ ആഗന്ത്വാ ‘‘ഫാലേ മേ ദേഹീ’’തി ആഹ. കൂടവാണിജോ ‘‘ഫാലാ തേ മൂസികാഹി ഖാദിതാ’’തി മൂസികവച്ചം ദസ്സേസി. ഇതരോ ‘‘ഖാദിതാവ ഹോന്തു, മൂസികാഹി ഖാദിതേ കിം സക്കാ കാതു’’ന്തി ന്ഹാനത്ഥായ തസ്സ പുത്തം ആദായ ഗച്ഛന്തോ ഏകസ്സ സഹായകസ്സ ഗേഹേ ‘‘ഇമസ്സ കത്ഥചി ഗന്തും മാ അദത്ഥാ’’തി വത്വാ അന്തോഗബ്ഭേ നിസീദാപേത്വാ സയം ന്ഹായിത്വാ കൂടവാണിജസ്സ ഗേഹം അഗമാസി. സോ ‘‘പുത്തോ മേ കഹ’’ന്തി ആഹ. ‘‘സമ്മ, തവ പുത്തം തീരേ ഠപേത്വാ മമ ഉദകേ നിമുഗ്ഗകാലേ ഏകോ കുലലോ ആഗന്ത്വാ തവ പുത്തം നഖപഞ്ജരേന ഗഹേത്വാ ആകാസം പക്ഖന്തോ, അഹം പാണിം പഹരിത്വാ വിരവിത്വാ വായമന്തോപി മോചേതും നാസക്ഖി’’ന്തി. ‘‘ത്വം മുസാ ഭണസി, കുലലാ ദാരകേ ഗഹേത്വാ ഗന്തും സമത്ഥാ നാമ നത്ഥീ’’തി. ‘‘സമ്മ, ഹോതു, അയുത്തേപി ഹോന്തേ അഹം കിം കരോമി, കുലലേനേവ തേ പുത്തോ നീതോ’’തി. സോ തം സന്തജ്ജേത്വാ ‘‘അരേ ദുട്ഠചോര മനുസ്സമാരക, ഇദാനി തം വിനിച്ഛയം ഗന്ത്വാ കഡ്ഢാപേസ്സാമീ’’തി നിക്ഖമി. സോ ‘‘മമ രുച്ചനകമേവ കരോസീ’’തി തേനേവ സദ്ധിം വിനിച്ഛയട്ഠാനം അഗമാസി.

കൂടവാണിജോ ബോധിസത്തം ആഹ – ‘‘അയം, സാമി, മമ പുത്തം ഗഹേത്വാ ന്ഹായിതും ഗതോ, ‘കഹം മേ പുത്തോ’തി വുത്തേ ‘കുലലേന ഹടോ’തി ആഹ, വിനിച്ഛിനഥ മേ അഡ്ഡ’’ന്തി. ബോധിസത്തോ ‘‘സച്ചം ഭണേ’’തി ഇതരം പുച്ഛി. സോ ആഹ – ‘‘ആമ, സാമി, അഹം തം ആദായ ഗതോ, സേനേന പഹടഭാവോ സച്ചമേവ, സാമീ’’തി. ‘‘കിം പന ലോകേ കുലലാ നാമ ദാരകേ ഹരന്തീ’’തി? ‘‘സാമി, അഹമ്പി തുമ്ഹേ പുച്ഛാമി – ‘‘കുലലാ ദാരകേ ഗഹേത്വാ ആകാസേ ഗന്തും ന സക്കോന്തി, മൂസികാ പന അയഫാലേ ഖാദന്തീ’’തി. ‘‘ഇദം കിം നാമാ’’തി? ‘‘സാമി, മയാ ഏതസ്സ ഘരേ പഞ്ച ഫാലസതാനി ഠപിതാനി, സ്വായം ‘ഫാലാ തേ മൂസികാഹി ഖാദിതാ’തി വത്വാ ‘ഇദം തേ ഫാലേ ഖാദിതമൂസികാനം വച്ച’ന്തി വച്ചം ദസ്സേതി, സാമി, മൂസികാ ചേ ഫാലേ ഖാദന്തി, കുലലാപി ദാരകേ ഹരിസ്സന്തി. സചേ ന ഖാദന്തി, സേനാപി തം ന ഹരിസ്സന്തി. ഏസോ പന ‘ഫാലാ തേ മൂസികാഹി ഖാദിതാ’തി വദതി, തേസം ഖാദിതഭാവം വാ അഖാദിതഭാവം വാ ജാനാഥ, അഡ്ഡം മേ വിനിച്ഛിനഥാ’’തി. ബോധിസത്തോ ‘‘സഠസ്സ പടിസാഠേയ്യം കത്വാ ജിനിസ്സാമീതി ഇമിനാ ചിന്തിതം ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘സുട്ഠു തേ ചിന്തിത’’ന്തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൧൩൫. ‘‘സഠസ്സ സാഠേയ്യമിംദ സുചിന്തിതം, പച്ചോഡ്ഡിതം പടികൂടസ്സ കൂടം;

ഫാലം ചേ ഖാദേയ്യും മൂസികാ, കസ്മാ കുമാരം കുലലാ ന ഹരേയ്യും.

൧൩൬. ‘‘കൂടസ്സ ഹി സന്തി കൂടകൂടാ, ഭവതി ചാപി നികതിനോ നികത്യാ;

ദേഹി പുത്തനട്ഠ ഫാലനട്ഠസ്സ ഫാലം, മാ തേ പുത്തമഹാസി ഫാലനട്ഠോ’’തി.

തത്ഥ സഠസ്സാതി സഠഭാവേന കേരാടികേന ‘‘ഏകം ഉപായം കത്വാ പരസന്തകം ഖാദിതും വട്ടതീ’’തി സഠസ്സ. സാഠേയ്യമിദം സുചിന്തിതന്തി ഇദം പടിസാഠേയ്യം ചിന്തേന്തേന തയാ സുട്ഠു ചിന്തിതം. പച്ചോഡ്ഡിതം പടികൂടസ്സ കൂടന്തി കൂടസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തയാ പടികൂടം സുട്ഠു പച്ചോഡ്ഡിതം, പടിഭാഗം കത്വാ ഓഡ്ഡിതസദിസമേവ കതന്തി അത്ഥോ. ഫാലം ചേ ഖാദേയ്യും മൂസികാതി യദി മൂസികാ ഫാലം ഖാദേയ്യും. കസ്മാ കുമാരം കുലലാ ന ഹരേയ്യുന്തി മൂസികാസു ഫാലേ ഖാദന്തീസു കുലലാ കിം കാരണാ കുമാരം നോ ഹരേയ്യും.

കൂടസ്സ ഹി സന്തി കൂടകൂടാതി ത്വം ‘‘അഹമേവ മൂസികാഹി ഫാലേ ഖാദാപിതപുരിസോ കൂടോ’’തി മഞ്ഞസി, താദിസസ്സ പന കൂടസ്സ ഇമസ്മിം ലോകേ ബഹൂ കൂടാ സന്തി, കൂടസ്സ കൂടാതി കൂടപടികൂടാനം ഏതം നാമം, കൂടസ്സ പടികൂടാ നാമ സന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ഭവതി ചാപി നികതിനോ നികത്യാതി നികതിനോ നേകതികസ്സ വഞ്ചനകപുഗ്ഗലസ്സ നികത്യാ അപരോ നികതികാരകോ വഞ്ചനകപുരിസോ ഭവതിയേവ. ദേഹി പുത്തനട്ഠ ഫാലനട്ഠസ്സ ഫാലന്തി അമ്ഭോ നട്ഠപുത്ത പുരിസ, ഏതസ്സ നട്ഠഫാലസ്സ ഫാലം ദേഹി. മാ തേ പുത്തമഹാസി ഫാലനട്ഠോതി സചേ ഹിസ്സ ഫാലം ന ദസ്സസി, പുത്തം തേ ഹരിസ്സതി, തം തേ ഏസ മാ ഹരതു, ഫാലമസ്സ ദേഹീതി. ‘‘ദേമി, സാമി, സചേ മേ പുത്തം ദേതീ’’തി. ‘‘ദേമി, സാമി, സചേ മേ ഫാലേ ദേതീ’’തി. ഏവം നട്ഠപുത്തോ പുത്തം, നട്ഠഫാലോ ച ഫാലം പടിലഭിത്വാ ഉഭോപി യഥാകമ്മം ഗതാ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കൂടവാണിജോ ഇദാനി കൂടവാണിജോവ, പണ്ഡിതവാണിജോ പണ്ഡിതവാണിജോയേവ, വിനിച്ഛയാമച്ചോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കൂടവാണിജജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൨൧൯] ൯. ഗരഹിതജാതകവണ്ണനാ

ഹിരഞ്ഞം മേ സുവണ്ണം മേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം അനഭിരതിയാ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏതസ്സ ഹി പച്ചേകം ഗഹിതം ആരമ്മണം നാമ നത്ഥി, അനഭിരതിവാസം വസന്തം പന തം സത്ഥു സന്തികം ആനേസും. സോ സത്ഥാരാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘സച്ച’’ന്തി വത്വാ ‘‘കിംകാരണാ’’തി വുത്തേ ‘‘കിലേസവസേനാ’’തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘അയം, ഭിക്ഖു, കിലേസോ നാമ പുബ്ബേ തിരച്ഛാനേഹിപി ഗരഹിതോ, ത്വം ഏവരൂപേ സാസനേ പബ്ബജിതോ കസ്മാ തിരച്ഛാനേഹിപി ഗരഹിതകിലേസവസേന ഉക്കണ്ഠിതോ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഹിമവന്തപദേസേ വാനരയോനിയം നിബ്ബത്തി. തമേനം ഏകോ വനചരകോ ഗഹേത്വാ ആനേത്വാ രഞ്ഞോ അദാസി. സോ ചിരം രാജഗേഹേ വസമാനോ വത്തസമ്പന്നോ അഹോസി, മനുസ്സലോകേ വത്തമാനം കിരിയം യേഭുയ്യേന അഞ്ഞാസി. രാജാ തസ്സ വത്തേ പസീദിത്വാ വനചരകം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഇമം വാനരം ഗഹിതട്ഠാനേയേവ വിസ്സജ്ജേഹീ’’തി ആണാപേസി, സോ തഥാ അകാസി. വാനരഗണോ ബോധിസത്തസ്സ ആഗതഭാവം ഞത്വാ തസ്സ ദസ്സനത്ഥായ മഹന്തേ പാസാണപിട്ഠേ സന്നിപതിത്വാ ബോധിസത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദനീയം കഥം കത്വാ ‘‘സമ്മ, കഹം ഏത്തകം കാലം വുത്ഥോസീ’’തി ആഹ. ‘‘ബാരാണസിയം രാജനിവേസനേ’’തി. ‘‘അഥ കഥം മുത്തോസീ’’തി? ‘‘രാജാ മം കേളിമക്കടം കത്വാ മമ വത്തേ പസന്നോ മം വിസ്സജ്ജേസീ’’തി.

അഥ നം തേ വാനരാ ‘‘മനുസ്സലോകേ വത്തമാനകിരിയം നാമ തുമ്ഹേ ജാനിസ്സഥ, അമ്ഹാകമ്പി താവ കഥേഥ, സോതുകാമമ്ഹാ’’തി ആഹംസു. ‘‘മാ മം മനുസ്സാനം കിരിയം പുച്ഛഥാ’’തി. ‘‘കഥേഥ സോതുകാമമ്ഹാ’’തി. ബോധിസത്തോപി ‘‘മനുസ്സാ നാമ ഖത്തിയാപി ബ്രാഹ്മണാപി ‘മയ്ഹം മയ്ഹ’ന്തി വദന്തി, ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചതം ന ജാനന്തി, സുണാഥ ദാനി തേസം അന്ധബാലാനം കാരണ’’ന്തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൧൩൭. ‘‘ഹിരഞ്ഞം മേ സുവണ്ണം മേ, ഏസാ രത്തിം ദിവാ കഥാ;

ദുമ്മേധാനം മനുസ്സാനം, അരിയധമ്മം അപസ്സതം.

൧൩൮. ‘‘ദ്വേ ദ്വേ ഗഹപതയോ ഗേഹേ, ഏകോ തത്ഥ അമസ്സുകോ;

ലമ്ബത്ഥനോ വേണികതോ, അഥോ അങ്കിതകണ്ണകോ;

കീതോ ധനേന ബഹുനാ, സോ തം വിതുദതേ ജന’’ന്തി.

തത്ഥ ഹിരഞ്ഞം മേ സുവണ്ണം മേതി ദേസനാസീസമത്തമേതം, ഇമിനാ പന പദദ്വയേന ദസവിധമ്പി രതനം സബ്ബം, പുബ്ബണ്ണാപരണ്ണം ഖേത്തവത്ഥും ദ്വിപദചതുപ്പദഞ്ച സബ്ബം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദം മേ ഇദം മേ’’തി ആഹ. ഏസാ രത്തിം ദിവാ കഥാതി ഏസാ മനുസ്സാനം രത്തിഞ്ച ദിവാ ച നിച്ചകാലം കഥാ. അഞ്ഞം പന തേ ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ അനിച്ചാ’’തി വാ ‘‘ഹുത്വാ ന ഭവന്തീ’’തി വാ ന ജാനന്തി, ഏവമേവ പരിദേവന്താ വിചരന്തി. ദുമ്മേധാനന്തി അപ്പപഞ്ഞാനം. അരിയധമ്മം അപസ്സതന്തി അരിയാനം ബുദ്ധാദീനം ധമ്മം, അരിയം വാ നിദ്ദോസം നവവിധം ലോകുത്തരധമ്മം അപസ്സന്താനം ഏസാവ കഥാ. അഞ്ഞാ പന ‘‘അനിച്ചം വാ ദുക്ഖം വാ’’തി തേസം കഥാ നാമ നത്ഥി.

ഗഹപതയോതി ഗേഹേ അധിപതിഭൂതാ. ഏകോ തത്ഥാതി തേസു ദ്വീസു ഘരസാമികേസു ‘‘ഏകോ’’തി മാതുഗാമം സന്ധായ വദതി. തത്ഥ വേണികതോതി കതവേണീ, നാനപ്പകാരേന സണ്ഠാപിതകേസകലാപോതി അത്ഥോ. അഥോ അങ്കിതകണ്ണകോതി അഥ സ്വേവ വിദ്ധകണ്ണോ ഛിദ്ദകണ്ണോതി ലമ്ബകണ്ണതം സന്ധായാഹ. കീതോ ധനേന ബഹുനാതി സോ പനേസ അമസ്സുകോ ലമ്ബത്ഥനോ വേണികതോ അങ്കിതകണ്ണോ മാതാപിതൂനം ബഹും ധനം ദത്വാ കീതോ, മണ്ഡേത്വാ പസാധേത്വാ യാനം ആരോപേത്വാ മഹന്തേന പരിവാരേന ഘരം ആനീതോ. സോ തം വിതുദതേ ജനന്തി സോ ഗഹപതി ആഗതകാലതോ പട്ഠായ തസ്മിം ഗേഹേ ദാസകമ്മകരാദിഭേദം ജനം ‘‘അരേ ദുട്ഠദാസ ദുട്ഠദാസി, ഇമം ന കരോസീ’’തി മുഖസത്തീഹി വിതുദതി, സാമികോ വിയ ഹുത്വാ മഹാജനം വിചാരേതി. ഏവം താവ ‘‘മനുസ്സലോകേ അതിവിയ അയുത്ത’’ന്തി മനുസ്സലോകം ഗരഹി.

തം സുത്വാ സബ്ബേ വാനരാ ‘‘മാ കഥേഥ, മാ കഥേഥ, അസോതബ്ബയുത്തകം അസ്സുമ്ഹാ’’തി ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി കണ്ണേ ദള്ഹം പിദഹിംസു. ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ അമ്ഹേഹി ഇദം അയുത്തം സുത’’ന്തി തം ഠാനമ്പി ഗരഹിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ അഗമംസു. സോ പിട്ഠിപാസാണോ ഗരഹിതപിട്ഠിപാസാണോയേവ കിര നാമ ജാതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ സോ ഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ വാനരഗണോ ബുദ്ധപരിസാ അഹോസി, വാനരിന്ദോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഗരഹിതജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൨൨൦] ൧൦. ധമ്മധജജാതകവണ്ണനാ

സുഖം ജീവിതരൂപോസീതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തസ്സ വധായ പരിസക്കനം ആരബ്ഭ കഥേസി. തദാ ഹി സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി ദേവദത്തോ മയ്ഹം വധായ പരിസക്കിയേവ, സന്താസമത്തമ്പി പന കാതും നാസക്ഖീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം യസപാണി നാമ രാജാ രജ്ജം കാരേസി, കാളകോ നാമസ്സ സേനാപതി അഹോസി. തദാ ബോധിസത്തോ തസ്സേവ പുരോഹിതോ അഹോസി നാമേന ധമ്മധജോ നാമ, രഞ്ഞോ പന സീസപ്പസാധനകപ്പകോ ഛത്തപാണി നാമ. രാജാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേതി, സേനാപതി പനസ്സ വിനിച്ഛയം കരോന്തോ ലഞ്ജം ഖാദതി പരപിട്ഠിമംസികോ, ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ അസ്സാമികേ സാമികേ കരോതി. അഥേകദിവസം വിനിച്ഛയേ പരാജിതോ മനുസ്സോ ബാഹാ പഗ്ഗയ്ഹ കന്ദന്തോ വിനിച്ഛയാ നിക്ഖന്തോ രാജുപട്ഠാനം ഗച്ഛന്തം ബോധിസത്തം ദിസ്വാ തസ്സ പാദേസു പതിത്വാ ‘‘തുമ്ഹാദിസേസു നാമ, സാമി, രഞ്ഞോ അത്ഥഞ്ച ധമ്മഞ്ച അനുസാസന്തേസു കാളകസേനാപതി ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ അസ്സാമികേ സാമികേ കരോതീ’’തി അത്തനോ പരാജിതഭാവം ബോധിസത്തസ്സ കഥേസി. ബോധിസത്തോ കാരുഞ്ഞം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘ഏഹി ഭണേ, അഡ്ഡം തേ വിനിച്ഛിനിസ്സാമീ’’തി തം ഗഹേത്വാ വിനിച്ഛയട്ഠാനം അഗമാസി. മഹാജനോ സന്നിപതി, ബോധിസത്തോ തം അഡ്ഡം പടിവിനിച്ഛിനിത്വാ സാമികഞ്ഞേവ സാമികം അകാസി.

മഹാജനോ സാധുകാരം അദാസി, സോ സദ്ദോ മഹാ അഹോസി. രാജാ തം സുത്വാ ‘‘കിം സദ്ദോ നാമേസോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ദേവ, ധമ്മധജപണ്ഡിതേന ദുബ്ബിനിച്ഛിതോ അഡ്ഡോ സുവിനിച്ഛിതോ, തത്രേസ സാധുകാരസദ്ദോ’’തി. രാജാ തുട്ഠോ ബോധിസത്തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘അഡ്ഡോ കിര തേ ആചരിയ വിനിച്ഛിതോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, മഹാരാജ, കാളകേന ദുബ്ബിനിച്ഛിതം അഡ്ഡം വിനിച്ഛിനി’’ന്തി വുത്തേ ‘‘ഇതോ ദാനി പട്ഠായ തുമ്ഹേവ അഡ്ഡം വിനിച്ഛിനഥ, മയ്ഹഞ്ച കണ്ണസുഖം ഭവിസ്സതി ലോകസ്സ ച വുഡ്ഢീ’’തി വത്വാ അനിച്ഛന്തമ്പി തം ‘‘സത്താനുദ്ദയായ വിനിച്ഛയേ നിസീദഥാ’’തി യാചിത്വാ സമ്പടിച്ഛാപേസി. തതോ പട്ഠായ ബോധിസത്തോ വിനിച്ഛയേ നിസീദതി, സാമികേയേവ സാമികേ കരോതി.

കാളകോ തതോ പട്ഠായ ലഞ്ജം അലഭന്തോ ലാഭതോ പരിഹായിത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ആഘാതം ബന്ധിത്വാ ‘‘മഹാരാജ, ധമ്മധജപണ്ഡിതോ തവ രജ്ജം പത്ഥേതീ’’തി ബോധിസത്തം രഞ്ഞോ അന്തരേ പരിഭിന്ദി. രാജാ അസദ്ദഹന്തോ ‘‘മാ ഏവം അവചാ’’തി പടിക്ഖിപിത്വാ പുന തേന ‘‘സചേ മേ ന സദ്ദഹഥ, തസ്സാഗമനകാലേ വാതപാനേന ഓലോകേഥ. അഥാനേന സകലനഗരസ്സ അത്തനോ ഹത്ഥേ കതഭാവം പസ്സിസ്സഥാ’’തി വുത്തേ രാജാ തസ്സ അഡ്ഡകാരകപരിസം ദിസ്വാ ‘‘ഏതസ്സേവ പരിസാ’’തി സഞ്ഞായ ഭിജ്ജിത്വാ ‘‘കിം കരോമ സേനാപതീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ദേവ, ഏതം മാരേതും വട്ടതീ’’തി. ‘‘ഓളാരികദോസം അപസ്സന്താ കഥം മാരേസ്സാമാ’’തി? ‘‘അത്ഥേകോ ഉപായോ’’തി. ‘‘കതരൂപായോ’’തി. ‘‘അസയ്ഹമസ്സ കമ്മം ആരോപേത്വാ തം കാതും അസക്കോന്തം തം തേന ദോസേന മാരേസ്സാമാ’’തി. ‘‘കിം പന അസയ്ഹകമ്മ’’ന്തി? ‘‘മഹാരാജ, ഉയ്യാനം നാമ സാരഭൂമിയം രോപിതം പടിജഗ്ഗിയമാനം തീഹി ചതൂഹി സംവച്ഛരേഹി ഫലം ദേതി. തുമ്ഹേ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘സ്വേ ഉയ്യാനം കീളിസ്സാമ, ഉയ്യാനം മേ മാപേഹീ’തി വദഥ, സോ മാപേതും ന സക്ഖിസ്സതി. അഥ നം തസ്മിം ദോസേ മാരേസ്സാമാ’’തി.

രാജാ ബോധിസത്തം ആമന്തേത്വാ ‘‘പണ്ഡിത, മയ്ഹം പുരാണഉയ്യാനേ ചിരം കീളിമ്ഹ, ഇദാനി നവഉയ്യാനേ കീളിതുകാമമ്ഹ, സ്വേ കീളിസ്സാമ, ഉയ്യാനം നോ മാപേഹി, സചേ മാപേതും ന സക്ഖിസ്സസി, ജീവിതം തേ നത്ഥീ’’തി. ബോധിസത്തോ ‘‘കാളകേന ലഞ്ജം അലഭമാനേന രാജാ അന്തരേ പരിഭിന്നോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘സക്കോന്തോ ജാനിസ്സാമി, മഹാരാജാ’’തി വത്വാ ഗേഹം ഗന്ത്വാ സുഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ ചിന്തയമാനോ സയനേ നിപജ്ജി, സക്കസ്സ ഭവനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സക്കോ ആവജ്ജേന്തോ ബോധിസത്തസ്സ ചിത്തം ഞത്വാ വേഗേനാഗന്ത്വാ സിരിഗബ്ഭം പവിസിത്വാ ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘കിം ചിന്തേസി പണ്ഡിതാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘കോസി ത്വ’’ന്തി? ‘‘സക്കോഹമസ്മീ’’തി. ‘‘രാജാ മം ‘ഉയ്യാനം മാപേഹീ’തി ആഹ, തം ചിന്തേമീ’’തി. ‘‘പണ്ഡിത, മാ ചിന്തയി, അഹം തേ നന്ദനവനചിത്തലതാവനസദിസം ഉയ്യാനം മാപേസ്സാമി, കതരസ്മിം ഠാനേ മാപേമീ’’തി? ‘‘അസുകട്ഠാനേ മാപേഹീ’’തി. സക്കോ മാപേത്വാ ദേവപുരമേവ ഗതോ.

പുനദിവസേ ബോധിസത്തോ ഉയ്യാനം പച്ചക്ഖതോ ദിസ്വാ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി – ‘‘നിട്ഠിതം തേ, മഹാരാജ, ഉയ്യാനം, കീളസ്സൂ’’തി. രാജാ ഗന്ത്വാ അട്ഠാരസഹത്ഥേന മനോസിലാവണ്ണേന പാകാരേന പരിക്ഖിത്തം ദ്വാരട്ടാലകസമ്പന്നം പുപ്ഫഫലഭാരഭരിതനാനാരുക്ഖപടിമണ്ഡിതം ഉയ്യാനം ദിസ്വാ കാളകം പുച്ഛി – ‘‘പണ്ഡിതേന അമ്ഹാകം വചനം കതം, ഇദാനി കിം കരോമാ’’തി. ‘‘മഹാരാജ, ഏകരത്തേന ഉയ്യാനം മാപേതും സക്കോന്തോ രജ്ജം ഗഹേതും കിം ന സക്കോതീ’’തി? ‘‘ഇദാനി കിം കരോമാ’’തി? ‘‘അപരമ്പി നം അസയ്ഹകമ്മം കാരേമാ’’തി. ‘‘കിം കമ്മം നാമാ’’തി? ‘‘സത്തരതനമയം പോക്ഖരണിം മാപേമാ’’തി. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി ബോധിസത്തം ആമന്തേത്വാ ‘‘ആചരിയ, ഉയ്യാനം താവ തേ മാപിതം, ഏതസ്സ പന അനുച്ഛവികം സത്തരതനമയം പോക്ഖരണിം മാപേഹി. സചേ മാപേതും ന സക്ഖിസ്സസി, ജീവിതം തേ നത്ഥീ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ ‘‘സാധു, മഹാരാജ, സക്കോന്തോ മാപേസ്സാമീ’’തി ആഹ. അഥസ്സ സക്കോ പോക്ഖരണിം മാപേസി സോഭഗ്ഗപ്പത്തം സതതിത്ഥം സഹസ്സവങ്കം പഞ്ചവണ്ണപദുമസഞ്ഛന്നം നന്ദനപോക്ഖരണിസദിസം.

പുനദിവസേ ബോധിസത്തോ തമ്പി പച്ചക്ഖം കത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി – ‘‘മാപിതാ, ദേവ, പോക്ഖരണീ’’തി. രാജാ തമ്പി ദിസ്വാ ‘‘ഇദാനി കിം കരോമാ’’തി കാളകം പുച്ഛി. ‘‘ഉയ്യാനസ്സ അനുച്ഛവികം ഗേഹം മാപേതും ആണാപേഹി, ദേവാ’’തി. രാജാ ബോധിസത്തം ആമന്തേത്വാ ‘‘ഇദാനി, ആചരിയ, ഇമസ്സ ഉയ്യാനസ്സ ചേവ പോക്ഖരണിയാ ച അനുച്ഛവികം സബ്ബദന്തമയം ഗേഹം മാപേഹി, നോ ചേ മാപേസ്സസി, ജീവിതം തേ നത്ഥീ’’തി ആഹ. അഥസ്സ സക്കോ ഗേഹമ്പി മാപേസി. ബോധിസത്തോ പുനദിവസേ തമ്പി പച്ചക്ഖം കത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ തമ്പി ദിസ്വാ ‘‘ഇദാനി കിം കരോമാ’’തി കാളകം പുച്ഛി. ‘‘ഗേഹസ്സ അനുച്ഛവികം മണിം മാപേതും ആണാപേഹി, മഹാരാജാ’’തി ആഹ. രാജാ ബോധിസത്തം ആമന്തേത്വാ ‘‘പണ്ഡിത, ഇമസ്സ ദന്തമയഗേഹസ്സ അനുച്ഛവികം മണിം മാപേഹി, മണിആലോകേന വിചരിസ്സാമ. സചേ മാപേതും ന സക്കോസി, ജീവിതം തേ നത്ഥീ’’തി ആഹ. അഥസ്സ സക്കോ മണിമ്പി മാപേസി.

ബോധിസത്തോ പുനദിവസേ തം പച്ചക്ഖം കത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ തമ്പി ദിസ്വാ ‘‘ഇദാനി കിം കരിസ്സാമാ’’തി കാളകം പുച്ഛി. ‘‘മഹാരാജ, ധമ്മധജബ്രാഹ്മണസ്സ ഇച്ഛിതിച്ഛിതദായികാ ദേവതാ അത്ഥി മഞ്ഞേ, ഇദാനി യം ദേവതാപി മാപേതും ന സക്കോതി, തം ആണാപേഹി. ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം നാമ മനുസ്സം ദേവതാപി മാപേതും ന സക്കോതി, തസ്മാ ‘ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം മേ ഉയ്യാനപാലം മാപേഹീ’തി തം വദാഹീ’’തി. രാജാ ബോധിസത്തം ആമന്തേത്വാ ‘‘ആചരിയ, തയാ അമ്ഹാകം ഉയ്യാനം, പോക്ഖരണീ, ദന്തമയപാസാദോ, തസ്സ ആലോകകരണത്ഥായ മണിരതനഞ്ച മാപിതം, ഇദാനി മേ ഉയ്യാനരക്ഖകം ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം ഉയ്യാനപാലം മാപേഹി, നോ ചേ മാപേസ്സസി, ജീവിതം തേ നത്ഥീ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ ‘‘ഹോതു, ലഭമാനോ ജാനിസ്സാമീ’’തി ഗേഹം ഗന്ത്വാ സുഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ നിപന്നോ പച്ചൂസകാലേ പബുജ്ഝിത്വാ സയനപീഠേ നിസിന്നോ ചിന്തേസി – ‘‘സക്കോ ദേവരാജാ യം അത്തനാ സക്കാ മാപേതും, തം മാപേസി, ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം പന ഉയ്യാനപാലം ന സക്കാ മാപേതും, ഏവം സന്തേ പരേസം ഹത്ഥേ മരണതോ അരഞ്ഞേ അനാഥമരണമേവ വരതര’’ന്തി. സോ കസ്സചി അനാരോചേത്വാ പാസാദാ ഓതരിത്വാ അഗ്ഗദ്വാരേനേവ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ സതം ധമ്മം ആവജ്ജമാനോ നിസീദി.

സക്കോ തം കാരണം ഞത്വാ വനചരകോ വിയ ഹുത്വാ ബോധിസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ബ്രാഹ്മണ, ത്വം സുഖുമാലോ, അദിട്ഠപുബ്ബദുക്ഖരൂപോ വിയ ഇമം അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ കിം കരോന്തോ നിസിന്നോസീ’’തി ഇമമത്ഥം പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൩൬. ‘‘സുഖം ജീവിതരൂപോസി, രട്ഠാ വിവനമാഗതോ;

സോ ഏകകോ രുക്ഖമൂലേ, കപണോ വിയ ഝായസീ’’തി.

തത്ഥ സുഖം ജീവിതരൂപോസീതി ത്വം സുഖേന ജീവിതസദിസോ സുഖേധിതോ സുഖപരിഹതോ വിയ. രട്ഠാതി ആകിണ്ണമനുസ്സട്ഠാനാ. വിവനമാഗതോതി നിരുദകട്ഠാനം അരഞ്ഞം പവിട്ഠോ. രുക്ഖമൂലേതി രുക്ഖസമീപേ. കപണോ വിയ ഝായസീതി കപണോ വിയ ഏകകോ നിസിന്നോ ഝായസി പജ്ഝായസി, കിം നാമേതം ചിന്തേസീതി പുച്ഛി.

തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൪൦. ‘‘സുഖം ജീവിതരൂപോസ്മി, രട്ഠാ വിവനമാഗതോ;

സോ ഏകകോ രുക്ഖമൂലേ, കപണോ വിയ ഝായാമി;

സതം ധമ്മം അനുസ്സര’’ന്തി.

തത്ഥ സതം ധമ്മം അനുസ്സരന്തി, സമ്മ, സച്ചമേതം, അഹം സുഖം ജീവിതരൂപോ രട്ഠാ ച വിവനമാഗതോ, സോഹം ഏകകോവ ഇമസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദിത്വാ കപണോ വിയ ഝായാമി. യം പന വദേസി ‘‘കിം നാമേതം ചിന്തേസീ’’തി, തം തേ പവേദേമി ‘‘സതം ധമ്മ’’ന്തി. അഹഞ്ഹി സതം ധമ്മം അനുസ്സരന്തോ ഇധ നിസിന്നോ. സതം ധമ്മന്തി ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധസാവകാനം സതം സപ്പുരിസാനം പണ്ഡിതാനം ധമ്മം. ലാഭോ അലാഭോ യസോ അയസോ നിന്ദാ പസംസാ സുഖം ദുക്ഖന്തി അയഞ്ഹി അട്ഠവിധോ ലോകധമ്മോ. ഇമിനാ പന അബ്ഭാഹതാ സന്തോ ന കമ്പന്തി ന പവേധേന്തി, അയമേത്ഥ അകമ്പനസങ്ഖാതോ സതം ധമ്മോ ഇമം അനുസ്സരന്തോ നിസിന്നോമ്ഹീതി ദീപേതി.

അഥ നം സക്കോ ‘‘ഏവം സന്തേ, ബ്രാഹ്മണ, ഇമസ്മിം ഠാനേ കസ്മാ നിസിന്നോസീ’’തി. ‘‘രാജാ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം ഉയ്യാനപാലം ആഹരാപേതി, താദിസം ന സക്കോമി ലദ്ധും, സോഹം ‘കിം മേ പരസ്സ ഹത്ഥേ മരണേന, അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ അനാഥമരണം മരിസ്സാമീ’തി ചിന്തേത്വാ ഇധാഗന്ത്വാ നിസിന്നോ’’തി. ‘‘ബ്രാഹ്മണ, അഹം സക്കോ ദേവരാജാ, മയാ തേ ഉയ്യാനാദീനി മാപിതാനി, ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം ഉയ്യാനപാലം മാപേതും ന സക്കാ, തുമ്ഹാകം രഞ്ഞോ സീസപ്പസാധനകപ്പകോ ഛത്തപാണി നാമ, സോ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതോ, ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേന ഉയ്യാനപാലേന അത്ഥേ സതി ഏതം കപ്പകം ഉയ്യാനപാലം കാതും വദേഹീ’’തി. ഇതി സക്കോ ബോധിസത്തസ്സ ഓവാദം ദത്വാ ‘‘മാ ഭായീ’’തി സമസ്സാസേത്വാ അത്തനോ ദേവപുരമേവ ഗതോ.

ബോധിസത്തോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ഭുത്തപാതരാസോ രാജദ്വാരം ഗന്ത്വാ ഛത്തപാണിമ്പി തത്ഥേവ ദിസ്വാ ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ ‘‘ത്വം കിര, സമ്മ ഛത്തപാണി, ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘കോ തേ മയ്ഹം ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതഭാവം ആചിക്ഖീ’’തി വുത്തേ ‘‘സക്കോ, ദേവരാജാ’’തി വത്വാ ‘‘കിംകാരണാ ആചിക്ഖീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘ഇമിനാ നാമ കാരണേനാ’’തി സബ്ബം ആചിക്ഖി. സോ ‘‘ആമ, അഹം ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതോ’’തി ആഹ. അഥ നം ബോധിസത്തോ ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാവ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘അയം, മഹാരാജ, ഛത്തപാണി, ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതോ, ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേന ഉയ്യാനപാലേന അത്ഥേ സതി ഇമം ഉയ്യാനപാലം കരോഥാ’’തി ആഹ. അഥ നം രാജാ ‘‘ത്വം കിര ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കതമേഹി ചതുരങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോസീ’’തി?

‘‘അനുസൂയകോ അഹം ദേവ, അമജ്ജപായകോ അഹം;

നിസ്നേഹകോ അഹം ദേവ, അക്കോധനം അധിട്ഠിതോ’’തി.

‘‘മയ്ഹഞ്ഹി, മഹാരാജ, ഉസൂയാ നാമ നത്ഥി, മജ്ജം മേ ന പിവിതപുബ്ബം, പരേസു മേ സ്നേഹോ വാ കോധോ വാ ന ഭൂതപൂബ്ബോ. ഇമേഹി ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോമ്ഹീ’’തി.

അഥ നം രാജാ, ഭോ ഛത്തപാണി, ‘‘അനുസൂയകോസ്മീ’’തി വദസീതി. ‘‘ആമ, ദേവ, അനുസൂയകോമ്ഹീ’’തി. ‘‘കിം ആരമ്മണം ദിസ്വാ അനുസൂയകോ ജാതോസീ’’തി? ‘‘സുണാഹി ദേവാ’’തി അത്തനോ അനുസൂയകകാരണം കഥേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ഇത്ഥിയാ കാരണാ രാജ, ബന്ധാപേസിം പുരോഹിതം;

സോ മം അത്ഥേ നിവേദേസി, തസ്മാഹം അനുസൂയകോ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – അഹം, ദേവ, പുബ്ബേ ഇമസ്മിംയേവ ബാരാണസിനഗരേ താദിസോവ രാജാ ഹുത്വാ ഇത്ഥിയാ കാരണാ പുരോഹിതം ബന്ധാപേസിം.

‘‘അബദ്ധാ തത്ഥ ബജ്ഝന്തി, യത്ഥ ബാലാ പഭാസരേ;

ബദ്ധാപി തത്ഥ മുച്ചന്തി, യത്ഥ ധീരാ പഭാസരേ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൧൨൦) –