൬. നതംദള്ഹവഗ്ഗോ

[൨൦൧] ൧. ബന്ധനാഗാരജാതകവണ്ണനാ

ന തം ദള്ഹം ബന്ധനമാഹു ധീരാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ബന്ധനാഗാരം ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്മിം കിര കാലേ ബഹൂ സന്ധിച്ഛേദകപന്ഥഘാതകചോരേ ആനേത്വാ കോസലരഞ്ഞോ ദസ്സേസും. തേ രാജാ അദ്ദുബന്ധനരജ്ജുബന്ധനസങ്ഖലികബന്ധനേഹി ബന്ധാപേസി. തിംസമത്താ ജാനപദാ ഭിക്ഖൂ സത്ഥാരം ദട്ഠുകാമാ ആഗന്ത്വാ ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ പുനദിവസേ പിണ്ഡായ ചരന്താ ബന്ധനാഗാരം ഗന്ത്വാ തേ ചോരേ ദിസ്വാ പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താ സായന്ഹസമയേ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, അജ്ജ അമ്ഹേഹി പിണ്ഡായ ചരന്തേഹി ബന്ധനാഗാരേ ബഹൂ ചോരാ അദ്ദുബന്ധനാദീഹി ബദ്ധാ മഹാദുക്ഖം അനുഭവന്താ ദിട്ഠാ, തേ താനി ബന്ധനാനി ഛിന്ദിത്വാ പലായിതും ന സക്കോന്തി, അത്ഥി നു ഖോ തേഹി ബന്ധനേഹി ഥിരതരം നാമ അഞ്ഞം ബന്ധന’’ന്തി പുച്ഛിംസു. സത്ഥാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, കിം ബന്ധനാനി നാമേതാനി, യം പനേതം ധനധഞ്ഞപുത്തദാരാദീസു തണ്ഹാസങ്ഖാതം കിലേസബന്ധനം, ഏതം ഏതേഹി ബന്ധനേഹി സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന ഥിരതരം, ഏവം മഹന്തമ്പി പനേതം ദുച്ഛിന്ദനിയം ബന്ധനം പോരാണകപണ്ഡിതാ ഛിന്ദിത്വാ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ പബ്ബജിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഏകസ്മിം ദുഗ്ഗതഗഹപതികുലേ നിബ്ബത്തി, തസ്സ വയപ്പത്തസ്സ പിതാ കാലമകാസി. സോ ഭതിം കത്വാ മാതരം പോസേസി, അഥസ്സ മാതാ അനിച്ഛമാനസ്സേവ ഏകം കുലധീതരം ഗേഹേ കത്വാ അപരഭാഗേ കാലമകാസി. ഭരിയായപിസ്സ കുച്ഛിയം ഗബ്ഭോ പതിട്ഠാസി. സോ ഗബ്ഭസ്സ പതിട്ഠിതഭാവം അജാനന്തോ ‘‘ഭദ്ദേ, ത്വം ഭതിം കത്വാ ജീവാഹി, അഹം പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ആഹ. സാപി ‘‘ഗബ്ഭോ മേ പതിട്ഠിതോ, മയി വിജാതായ ദാരകം ദിസ്വാ പബ്ബജിസ്സസീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തസ്സാ വിജാതകാലേ ‘‘ഭദ്ദേ, ത്വം സോത്ഥിനാ വിജാതാ, ഇദാനാഹം പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ആപുച്ഛി. അഥ നം സാ ‘‘പുത്തകസ്സ താവ ഥനപാനതോ അപഗമനകാലം ആഗമേഹീ’’തി വത്വാ പുന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹി.

സോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമം സമ്പടിച്ഛാപേത്വാ ഗന്തും ന സക്കാ, ഇമിസ്സാ അനാചിക്ഖിത്വാവ പലായിത്വാ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. സോ തസ്സാ അനാചിക്ഖിത്വാ രത്ഥിഭാഗേ ഉട്ഠായ പലായി. അഥ നം നഗരഗുത്തികാ അഗ്ഗഹേസും. സോ ‘‘അഹം, സാമി, മാതുപോസകോ നാമ, വിസ്സജ്ജേഥ മ’’ന്തി തേഹി അത്താനം വിസ്സജ്ജാപേത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ വസിത്വാ അഗ്ഗദ്വാരേനേവ നിക്ഖമിത്വാ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനകീളം കീളന്തോ വിഹാസി. സോ തത്ഥ വസന്തോ ‘‘ഏവരൂപമ്പി നാമ മേ ദുച്ഛിന്ദനിയം പുത്തദാരബന്ധനം കിലേസബന്ധനം ഛിന്ദിത’’ന്തി ഉദാനം ഉദാനേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൧൦൧. ‘‘ന തം ദള്ഹം ബന്ധനമാഹു ധീരാ, യദായസം ദാരുജപബ്ബജഞ്ച;

സാരത്തരത്താ മണികുണ്ഡലേസു, പുത്തേസു ദാരേസു ച യാ അപേക്ഖാ.

൧൦൨. ‘‘ഏതം ദള്ഹം ബന്ധനമാഹു ധീരാ, ഓഹാരിനം സീഥിലം ദുപ്പമുഞ്ചം;

ഏതമ്പി ഛേത്വാന വജന്തി ധീരാ, അനപേക്ഖിനോ കാമസുഖം പഹായാ’’തി.

തത്ഥ ധീരാതി ധിതിമന്താ, ധിക്കതപാപാതി ധീരാ. അഥ വാ ധീ വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതാതി ധീരാ, ബുദ്ധാ പച്ചേകബുദ്ധാ ബുദ്ധസാവകാ ബോധിസത്താ ച ഇമേ ധീരാ നാമ. യദായസന്തിആദീസു യം സങ്ഖലികസങ്ഖാതം അയസാ നിബ്ബത്തം ആയസം, യം അദ്ദുബന്ധനസങ്ഖാതം ദാരുജം, യഞ്ച പബ്ബജതിണേഹി വാ അഞ്ഞേഹി വാ വാകാദീഹി രജ്ജും കത്വാ കതരജ്ജുബന്ധനം, തം ആയസാദിം ഛിന്ദിതും സക്കുണേയ്യഭാവേന ധീരാ ദള്ഹം ഥിരന്തി നാഹു ന കഥേന്തി. സാരത്തരത്താതി സാരത്താ ഹുത്വാ രത്താ, ബലവരാഗരത്താതി അത്ഥോ. മണികുണ്ഡലേസൂതി മണീസു ച കുണ്ഡലേസു ച, മണിയുത്തേസു വാ കുണ്ഡലേസു.

ഏതം ദള്ഹന്തി യേ മണികുണ്ഡലേസു സാരത്തരത്താ, തേസം യോ ച സാരാഗോ, യാ ച തേസം പുത്തദാരേസു അപേക്ഖാ തണ്ഹാ, ഏതം കിലേസമയം ബന്ധനം ദള്ഹം ഥിരന്തി ധീരാ ആഹു. ഓഹാരിനന്തി ആകഡ്ഢിത്വാ ചതൂസു അപായേസു പാതനതോ അവഹരതി ഹേട്ഠാ ഹരതീതി ഓഹാരിനം. സിഥിലന്തി ബന്ധനട്ഠാനേ ഛവിചമ്മമംസാനി ന ഛിന്ദതി, ലോഹിതം ന നീഹരതി, ബന്ധനഭാവമ്പി ന ജാനാപേതി, ഥലപഥജലപഥാദീസു കമ്മാനി കാതും ദേതീതി സിഥിലം. ദുപ്പമുഞ്ചന്തി തണ്ഹാലോഭവസേന ഹി ഏകവാരമ്പി ഉപ്പന്നം കിലേസബന്ധനം ദട്ഠട്ഠാനതോ കച്ഛപോ വിയ ദുമ്മോചയം ഹോതീതി ദുപ്പമുഞ്ചം. ഏതമ്പി ഛേത്വാനാതി ഏതം ഏവം ദള്ഹമ്പി കിലേസബന്ധനം ഞാണഖഗ്ഗേന ഛിന്ദിത്വാ അയദാമാനി ഛിന്ദിത്വാ മത്തവരവാരണാ വിയ പഞ്ജരേ ഛിന്ദിത്വാ സീഹപോതകാ വിയ ച ധീരാ വത്ഥുകാമകിലേസകാമേ ഉക്കാരഭൂമിം വിയ ജിഗുച്ഛമാനാ അനപേക്ഖിനോ ഹുത്വാ കാമസുഖം പഹായ വജന്തി പക്കമന്തി, പക്കമിത്വാ ച പന ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഝാനസുഖേന വീതിനാമേന്തീതി.

ഏവം ബോധിസത്തോ ഇമം ഉദാനം ഉദാനേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനോ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ കേചി സോതാപന്നാ, കേചി സകദാഗാമിനോ, കേചി അനാഗാമിനോ, കേചി അരഹന്തോ അഹേസും. ‘‘തദാ മാതാ മഹാമായാ അഹോസി, പിതാ സുദ്ധോദനമഹാരാജാ, ഭരിയാ രാഹുലമാതാ, പുത്തോ രാഹുലോ, പുത്തദാരം പഹായ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിതോ പുരിസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ബന്ധനാഗാരജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൨൦൨] ൨. കേളിസീലജാതകവണ്ണനാ

ഹംസാ കോഞ്ചാ മയൂരാ ചാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ആയസ്മന്തം ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിരായസ്മാ ബുദ്ധസാസനേ പാകടോ അഹോസി പഞ്ഞാതോ മധുരസ്സരോ മധുരധമ്മകഥികോ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോ മഹാഖീണാസവോ അസീതിയാ മഹാഥേരാനം അന്തരോ പമാണേന ഓമകോ ലകുണ്ഡകോ സാമണേരോ വിയ, ഖുദ്ദകോ കീളനത്ഥായ കതോ വിയ. തസ്മിം ഏകദിവസം തഥാഗതം വന്ദിത്വാ ജേതവനകോട്ഠകം ഗതേ ജനപദാ തിംസമത്താ ഭിക്ഖൂ ‘‘ദസബലം വന്ദിസ്സാമാ’’തി ജേതവനം പവിസന്താ വിഹാരകോട്ഠകേ ഥേരം ദിസ്വാ ‘‘സാമണേരോ ഏസോ’’തി സഞ്ഞായ ഥേരം ചീവരകണ്ണേ ഗണ്ഹന്താ ഹത്ഥേ ഗണ്ഹന്താ സീസം ഗണ്ഹന്താ നാസായ പരാമസന്താ കണ്ണേസു ഗഹേത്വാ ചാലേത്വാ ഹത്ഥകുക്കുച്ചം കത്വാ പത്തചീവരം പടിസാമേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ നിസീദിത്വാ സത്ഥാരാ മധുരപടിസന്ഥാരേ കതേ പുച്ഛിംസു – ‘‘ഭന്തേ, ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരോ കിര നാമേകോ തുമ്ഹാകം സാവകോ മധുരധമ്മകഥികോ അത്ഥി, കഹം സോ ഇദാനീ’’തി. ‘‘കിം പന, ഭിക്ഖവേ, ദട്ഠുകാമത്ഥാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേ ദ്വാരകോട്ഠകേ ദിസ്വാ ചീവരകണ്ണാദീസു ഗണ്ഹന്താ ഹത്ഥകുക്കുച്ചം കത്വാ ആഗതാ, ഏസ സോ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, ഏവരൂപോ പത്ഥിതപത്ഥനോ അഭിനീഹാരസമ്പന്നോ സാവകോ കിംകാരണാ അപ്പേസക്ഖോ ജാതോ’’തി? സത്ഥാ ‘‘അത്തനാ കതപാപകമ്മം നിസ്സായാ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സക്കോ ദേവരാജാ അഹോസി. തദാ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ ജിണ്ണം ജരാപ്പത്തം ഹത്ഥിം വാ അസ്സം വാ ഗോണം വാ ദസ്സേതും ന സക്കാ, കേളിസീലോ ഹുത്വാ തഥാരൂപം ദിസ്വാവ അനുബന്ധാപേതി, ജിണ്ണസകടമ്പി ദിസ്വാ ഭിന്ദാപേതി, ജിണ്ണമാതുഗാമേ ദിസ്വാ പക്കോസാപേത്വാ ഉദരേ പഹരാപേത്വാ പാതാപേത്വാ പുന ഉട്ഠാപേത്വാ ഭായാപേതി, ജിണ്ണപുരിസേ ദിസ്വാ ലങ്ഘകേ വിയ ഭൂമിയം സംപരിവത്തകാദികീളം കീളാപേതി, അപസ്സന്തോ ‘‘അസുകഘരേ കിര മഹല്ലകോ അത്ഥീ’’തി സുത്വാപി പക്കോസാപേത്വാ കീളതി. മനുസ്സാ ലജ്ജന്താ അത്തനോ മാതാപിതരോ തിരോരട്ഠാനി പേസേന്തി, മാതുപട്ഠാനധമ്മോ പിതുപട്ഠാനധമ്മോ പച്ഛിജ്ജി, രാജസേവകാപി കേളിസീലാവ അഹേസും. മതമതാ ചത്താരോ അപായേ പൂരേന്തി, ദേവപരിസാ പരിഹായതി.

സക്കോ അഭിനവേ ദേവപുത്തേ അപസ്സന്തോ ‘‘കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി ആവജ്ജേന്തോ തം കാരണം ഞത്വാ ‘‘ദമേസ്സാമി ന’’ന്തി മഹല്ലകവണ്ണം അഭിനിമ്മിനിത്വാ ജിണ്ണയാനകേ ദ്വേ തക്കചാടിയോ ആരോപേത്വാ ദ്വേ ജരഗോണേ യോജേത്വാ ഏകസ്മിം ഛണദിവസേ അലങ്കതഹത്ഥിം അഭിരുഹിത്വാ ബ്രഹ്മദത്തേ അലങ്കതനഗരം പദക്ഖിണം കരോന്തേ പിലോതികനിവത്ഥോ തം യാനകം പാജേന്തോ രഞ്ഞോ അഭിമുഖോ അഗമാസി. രാജാ ജിണ്ണയാനകം ദിസ്വാ ‘‘ഏതം യാനകം അപനേഥാ’’തി വദതി. മനുസ്സാ ‘‘കഹം, ദേവ, ന പസ്സാമാ’’തി ആഹംസു. സക്കോ അത്തനോ ആനുഭാവേന രഞ്ഞോയേവ ദസ്സേസി. അഥ നം ബഹുസമ്പത്തേ തസ്മിം തസ്സ ഉപരിഭാഗേന പാജേന്തോ രഞ്ഞോ മത്ഥകേ ഏകം ചാടിം ഭിന്ദിത്വാ നിവത്താപേന്തോ ദുതിയം ഭിന്ദി. അഥസ്സ സീസതോ പട്ഠായ ഇതോ ചിതോ ച തക്കം പഗ്ഘരതി, സോ തേന അട്ടീയതി ഹരായതി ജിഗുച്ഛതി. അഥസ്സ തം ഉപദ്ദുതഭാവം ഞത്വാ സക്കോ യാനകം അന്തരധാപേത്വാ സക്കത്തഭാവം മാപേത്വാ വജിരഹത്ഥോ ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘പാപ അധമ്മികരാജ, കിം ത്വം മഹല്ലകോ ന ഭവിസ്സസി, തവ സരീരം ജരാ ന പഹരിസ്സതി, കേളിസീലോ ഹുത്വാ വുഡ്ഢേ വിഹേഠനകമ്മം കരോസി, ഏകകം തം നിസ്സായ ഏതം കമ്മം കത്വാ മതമതാ അപായേ പരിപൂരേന്തി, മനുസ്സാ മാതാപിതരോ പടിജഗ്ഗിതും ന ലഭന്തി. സചേ ഇമമ്ഹാ കമ്മാ ന വിരമിസ്സസി, വജിരേന തേ സീസം പദാലേസ്സാമി, മാ ഇതോ പട്ഠായേതം കമ്മം അകത്ഥാ’’തി സന്തജ്ജേത്വാ മാതാപിതൂനം ഗുണം കഥേത്വാ വുഡ്ഢാപചായികകമ്മസ്സ ആനിസംസം പകാസേത്വാ ഓവദിത്വാ സകട്ഠാനമേവ അഗമാസി. രാജാ തതോ പട്ഠായ തഥാരൂപം കമ്മം കാതും ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പാദേസി.

സത്ഥാ ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൧൦൩. ‘‘ഹംസാ കോഞ്ചാ മയൂരാ ച, ഹത്ഥയോ പസദാ മിഗാ;

സബ്ബേ സീഹസ്സ ഭായന്തി, നത്ഥി കായസ്മി തുല്യതാ.

൧൦൪. ‘‘ഏവമേവ മനുസ്സേസു, ദഹരോ ചേപി പഞ്ഞവാ;

സോ ഹി തത്ഥ മഹാ ഹോതി, നേവ ബാലോ സരീരവാ’’തി.

തത്ഥ പസദാ മിഗാതി പസദസങ്ഖാതാ മിഗാ, പസദാ മിഗാ ച അവസേസാ മിഗാ ചാതിപി അത്ഥോ. ‘‘പസദമിഗാ’’തിപി പാഠോ, പസദാ മിഗാതി അത്ഥോ. നത്ഥി കായസ്മി തുല്യതാതി സരീരേ പമാണം നാമ നത്ഥി. യദി ഭവേയ്യ, മഹാസരീരാ ഹത്ഥിനോ ചേവ പസദമിഗാ ച സീഹം മാരേയ്യും, സീഹോ ഹംസാദയോ ഖുദ്ദകസരീരേയേവ മാരേയ്യ, ഖുദ്ദകായേവ സീഹസ്സ ഭായേയ്യും, ന മഹന്താ. യസ്മാ പനേതം നത്ഥി, തസ്മാ സബ്ബേപി തേ സീഹസ്സ ഭായന്തി. സരീരവാതി ബാലോ മഹാസരീരോപി മഹാ നാമ ന ഹോതി, തസ്മാ ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയോ സരീരേന ഖുദ്ദകോപി മാ തം ഞാണേനപി ഖുദ്ദകോതി മഞ്ഞിത്ഥാതി അത്ഥോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ തേസു ഭിക്ഖൂസു കേചി സോതാപന്നാ, കേചി സകദാഗാമിനോ, കേചി അനാഗാമിനോ, കേചി അരഹന്തോ അഹേസും. ‘‘തദാ രാജാ ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയോ അഹോസി, സോ തായ കേളിസീലതായ പരേസം കേളിനിസ്സയോ ജാതോ, സക്കോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കേളിസീലജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൨൦൩] ൩. ഖന്ധജാതകവണ്ണനാ

വിരൂപക്ഖേഹി മേ മേത്തന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. തം കിര ജന്താഘരദ്വാരേ കട്ഠാനി ഫാലേന്തം പൂതിരുക്ഖന്തരാ നിക്ഖമിത്വാ ഏകോ സപ്പോ പാദങ്ഗുലിയം ഡംസി, സോ തത്ഥേവ മതോ. തസ്സ മതഭാവോ സകലവിഹാരേ പാകടോ അഹോസി. ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, അസുകോ കിര ഭിക്ഖു ജന്താഘരദ്വാരേ കട്ഠാനി ഫാലേന്തോ സപ്പേന ദട്ഠോ തത്ഥേവ മതോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘സചേ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചത്താരി അഹിരാജകുലാനി ആരബ്ഭ മേത്തം അഭാവയിസ്സ, ന നം സപ്പോ ഡംസേയ്യ. പോരാണകതാപസാപി അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ ചതൂസു അഹിരാജകുലേസു മേത്തം ഭാവേത്വാ താനി അഹിരാജകുലാനി നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജനകഭയതോ മുച്ചിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാസിരട്ഠേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ കാമേ പഹായ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ ഏകസ്മിം ഗങ്ഗാനിവത്തനേ അസ്സമപദം മാപേത്വാ ഝാനകീളം കീളന്തോ ഇസിഗണപരിവുതോ വിഹാസി. തദാ ഗങ്ഗാതീരേ നാനപ്പകാരാ ദീഘജാതികാ ഇസീനം പരിപന്ഥം കരോന്തി, യേഭുയ്യേന ഇസയോ ജീവിതക്ഖയം പാപുണന്തി. താപസാ തമത്ഥം ബോധിസത്തസ്സ ആരോചേസും. ബോധിസത്തോ സബ്ബേ താപസേ സന്നിപാതാപേത്വാ ‘‘സചേ തുമ്ഹേ ചതൂസു അഹിരാജകുലേസു മേത്തം ഭാവേയ്യാഥ, ന വോ സപ്പാ ഡംസേയ്യും, തസ്മാ ഇതോ പട്ഠായ ചതൂസു അഹിരാജകുലേസു ഏവം മേത്തം ഭാവേഥാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൦൫. ‘‘വിരൂപക്ഖേഹി മേ മേത്തം, മേത്തം ഏരാപഥേഹി മേ;

ഛബ്യാപുത്തേഹി മേ മേത്തം, മേത്തം കണ്ഹാഗോതമകേഹി ചാ’’തി.

തത്ഥ വിരൂപക്ഖേഹി മേ മേത്തന്തി വിരൂപക്ഖനാഗരാജകുലേഹി സദ്ധിം മയ്ഹം മേത്തം. ഏരാപഥാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏതാനിപി ഹി ഏരാപഥനാഗരാജകുലം ഛബ്യാപുത്തനാഗരാജകുലം കണ്ഹാഗോതമകനാഗരാജകുലന്തി നാഗരാജകുലാനേവ.

ഏവം ചത്താരി നാഗരാജകുലാനി ദസ്സേത്വാ ‘‘സചേ തുമ്ഹേ ഏതേസു മേത്തം ഭാവേതും സക്ഖിസ്സഥ, ദീഘജാതികാ വോ ന ഡംസിസ്സന്തി ന വിഹേഠേസ്സന്തീ’’തി വത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

‘‘അപാദകേഹി മേ മേത്തം, മേത്തം ദ്വിപാദകേഹി മേ;

ചതുപ്പദേഹി മേ മേത്തം, മേത്തം ബഹുപ്പദേഹി മേ’’തി.

തത്ഥ പഠമപദേന ഓദിസ്സകം കത്വാ സബ്ബേസു അപാദകേസു ദീഘജാതികേസു ചേവ മച്ഛേസു ച മേത്താഭാവനാ ദസ്സിതാ, ദുതിയപദേന മനുസ്സേസു ചേവ പക്ഖിജാതേസു ച, തതിയപദേന ഹത്ഥിഅസ്സാദീസു സബ്ബചതുപ്പദേസു, ചതുത്ഥപദേന വിച്ഛികസതപദിഉച്ചാലിങ്ഗപാണകമക്കടകാദീസു.

ഏവം സരൂപേന മേത്താഭാവനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ആയാചനവസേന ദസ്സേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘മാ മം അപാദകോ ഹിംസി, മാ മം ഹിംസി ദ്വിപാദകോ;

മാ മം ചതുപ്പദോ ഹിംസി, മാ മം ഹിംസി ബഹുപ്പദോ’’തി.

തത്ഥ മാ മന്തി ഏതേസു അപാദകാദീസു കോചി ഏകോപി മാ മം ഹിംസതു, മാ വിഹേഠേതൂതി ഏവം ആയാചന്താ മേത്തം ഭാവേഥാതി അത്ഥോ.

ഇദാനി അനോദിസ്സകവസേന മേത്താഭാവനം ദസ്സേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘സബ്ബേ സത്താ സബ്ബേ പാണാ, സബ്ബേ ഭൂതാ ച കേവലാ;

സബ്ബേ ഭദ്രാനി പസ്സന്തു, മാ കഞ്ചി പാപമാഗമാ’’തി.

തത്ഥ തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന വട്ടേ പഞ്ചസു ഖന്ധേസു ആസത്താ വിസത്താ ലഗ്ഗാ ലഗ്ഗിതാതി സത്താ, അസ്സാസപസ്സാസപവത്തനസങ്ഖാതേന പാണനവസേന പാണാ, ഭൂതഭാവിതനിബ്ബത്തനവസേന ഭൂതാതി ഏവം വചനമത്തവിസേസോ വേദിതബ്ബോ. അവിസേസേന പന സബ്ബാനിപേതാനി പദാനി സബ്ബസത്തസങ്ഗാഹകാനേവ. കേവലാതി സകലാ. ഇദം സബ്ബസദ്ദസ്സേവ ഹി പരിയായവചനം. ഭദ്രാനി പസ്സന്തൂതി സബ്ബേപേതേ സത്താ ഭദ്രാനി സാധൂനി കല്യാണാനേവ പസ്സന്തു. മാ കഞ്ചി പാപമാഗമാതി ഏതേസു കഞ്ചി ഏകം സത്തമ്പി പാപം ലാമകം ദുക്ഖം മാ ആഗമാ, മാ ആഗച്ഛതു മാ പാപുണാതു, സബ്ബേ അവേരാ അബ്യാപജ്ജാ സുഖീ നിദ്ദുക്ഖാ ഹോന്തൂതി.

ഏവം ‘‘സബ്ബസത്തേസു അനോദിസ്സകവസേന മേത്തം ഭാവേഥാ’’തി വത്വാ പുന തിണ്ണം രതനാനം ഗുണേ അനുസ്സരാപേതും –

൧൦൬. ‘‘അപ്പമാണോ ബുദ്ധോ, അപ്പമാണോ ധമ്മോ;

അപ്പമാണോ സങ്ഘോ’’തി ആഹ.

തത്ഥ പമാണകരാനം കിലേസാനം അഭാവേന ഗുണാനഞ്ച പമാണാഭാവേന ബുദ്ധരതനം അപ്പമാണം. ധമ്മോതി നവവിധോ ലോകുത്തരധമ്മോ. തസ്സപി പമാണം കാതും ന സക്കാതി അപ്പമാണോ. തേന അപ്പമാണേന ധമ്മേന സമന്നാഗതത്താ സങ്ഘോപി അപ്പമാണോ.

ഇതി ബോധിസത്തോ ‘‘ഇമേസം തിണ്ണം രതനാനം ഗുണേ അനുസ്സരഥാ’’തി വത്വാ തിണ്ണം രതനാനം അപ്പമാണഗുണതം ദസ്സേത്വാ സപ്പമാണേ സത്തേ ദസ്സേതും –

‘‘പമാണവന്താനി സരീസപാനി, അഹി വിച്ഛിക സതപദീ;

ഉണ്ണനാഭി സരബൂ മൂസികാ’’തി ആഹ.

തത്ഥ സരീസപാനീതി സപ്പദീഘജാതികാനം നാമം. തേ ഹി സരന്താ ഗച്ഛന്തി, സിരേന വാ സപന്തീതി സരീസപാ. ‘‘അഹീ’’തിആദി തേസം സരൂപതോ നിദസ്സനം. തത്ഥ ഉണ്ണനാഭീതി മക്കടകോ. തസ്സ ഹി നാഭിതോ ഉണ്ണാസദിസം സുത്തം നിക്ഖമതി, തസ്മാ ‘‘ഉണ്ണനാഭീ’’തി വുച്ചതി. സരബൂതി ഘരഗോളികാ.

ഇതി ബോധിസത്തോ ‘‘യസ്മാ ഏതേസം അന്തോരാഗാദയോ പമാണകരാ ധമ്മാ അത്ഥി, തസ്മാ താനി സരീസപാദീനി പമാണവന്താനീ’’തി ദസ്സേത്വാ ‘‘അപ്പമാണാനം തിണ്ണം രതനാനം ആനുഭാവേന ഇമേ പമാണവന്താ സത്താ രത്തിന്ദിവം പരിത്തകമ്മം കരോന്തൂതി ഏവം തിണ്ണം രതനാനം ഗുണേ അനുസ്സരഥാ’’തി വത്വാ തതോ ഉത്തരി കത്തബ്ബം ദസ്സേതും ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘കതാ മേ രക്ഖാ കതാ മേ പരിത്താ, പടിക്കമന്തു ഭൂതാനി;

സോഹം നമോ ഭഗവതോ, നമോ സത്തന്നം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാന’’ന്തി.

തത്ഥ കതാ മേ രക്ഖാതി മയാ രതനത്തയഗുണേ അനുസ്സരന്തേന അത്തനോ രക്ഖാ ഗുത്തി കതാ. കതാ മേ പരിത്താതി പരിത്താണമ്പി മേ അത്തനോ കതം. പടിക്കമന്തു ഭൂതാനീതി മയി അഹിതജ്ഝാസയാനി ഭൂതാനി പടിക്കമന്തു അപഗച്ഛന്തു. സോഹം നമോ ഭഗവതോതി സോ അഹം ഏവം കതപരിത്തോ അതീതസ്സ പരിനിബ്ബുതസ്സ സബ്ബസ്സപി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ നമോ കരോമി. നമോ സത്തന്നം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനന്തി വിസേസേന പന അതീതേ പടിപാടിയാ പരിനിബ്ബുതാനം സത്തന്നം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം നമോ കരോമീതി.

ഏവം ‘‘നമക്കാരം കരോന്താപി സത്ത ബുദ്ധേ അനുസ്സരഥാ’’തി ബോധിസത്തോ ഇസിഗണസ്സ ഇമം പരിത്തം ബന്ധിത്വാ അദാസി. ആദിതോ പന പട്ഠായ ദ്വീഹി ഗാഥാഹി ചതൂസു അഹിരാജകുലേസു മേത്തായ ദീപിതത്താ ഓദിസ്സകാനോദിസ്സകവസേന വാ ദ്വിന്നം മേത്താഭാവനാനം ദീപിതത്താ ഇദം പരിത്തം ഇധ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം, അഞ്ഞം വാ കാരണം പരിയേസിതബ്ബം. തതോ പട്ഠായ ഇസിഗണോ ബോധിസത്തസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ മേത്തം ഭാവേസി, ബുദ്ധഗുണേ അനുസ്സരി. ഏവമേതേസു ബുദ്ധഗുണേ അനുസ്സരന്തേസുയേവ സബ്ബേ ദീഘജാതികാ പടിക്കമിംസു. ബോധിസത്തോപി ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ഇസിഗണോ ബുദ്ധപരിസാ അഹോസി, ഗണസത്ഥാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഖന്ധജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൨൦൪] ൪. വീരകജാതകവണ്ണനാ

അപി വീരക പസ്സേസീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സുഗതാലയം ആരബ്ഭ കഥേസി. ദേവദത്തസ്സ പരിസം ഗഹേത്വാ ആഗതേസു ഹി ഥേരേസു സത്ഥാ ‘‘സാരിപുത്ത, ദേവദത്തോ തുമ്ഹേ ദിസ്വാ കിം അകാസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സുഗതാലയം, ഭന്തേ, ദസ്സേസീ’’തി വുത്തേ ‘‘ന ഖോ, സാരിപുത്ത, ഇദാനേവ ദേവദത്തോ മമ അനുകിരിയം കരോന്തോ വിനാസം പത്തോ, പുബ്ബേപി വിനാസം പാപുണീ’’തി വത്വാ ഥേരേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഹിമവന്തപദേസേ ഉദകകാകയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ ഏകം സരം ഉപനിസ്സായ വസി, ‘‘വീരകോ’’തിസ്സ നാമം അഹോസി. തദാ കാസിരട്ഠേ ദുബ്ഭിക്ഖം അഹോസി, മനുസ്സാ കാകഭത്തം വാ ദാതും യക്ഖനാഗബലികമ്മം വാ കാതും നാസക്ഖിംസു. ഛാതകരട്ഠതോ കാകാ യേഭുയ്യേന അരഞ്ഞം പവിസിംസു. തത്ഥേകോ ബാരാണസിവാസീ സവിട്ഠകോ നാമ കാകോ കാകിം ആദായ വീരകസ്സ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ തം സരം നിസ്സായ ഏകമന്തേ വാസം കപ്പേസി. സോ ഏകദിവസം തസ്മിം സരേ ഗോചരം ഗണ്ഹന്തോ വീരകം സരം ഓതരിത്വാ മച്ഛേ ഖാദിത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ സരീരം സുക്ഖാപേന്തം ദിസ്വാ ‘‘ഇമം ഉദകകാകം നിസ്സായ സക്കാ ബഹൂ മച്ഛേ ലദ്ധും, ഇമം ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കിം, സമ്മാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഇച്ഛാമി തം സാമി ഉപട്ഠഹിതു’’ന്തി വത്വാ ‘‘സാധൂ’’തി തേന സമ്പടിച്ഛിതോ തതോ പട്ഠായ ഉപട്ഠാസി. വീരകോപി തതോ പട്ഠായ അത്തനോ യാപനമത്തം ഖാദിത്വാ മച്ഛേ ഉദ്ധരിത്വാ സവിട്ഠകസ്സ ദേതി. സോപി അത്തനോ യാപനമത്തം ഖാദിത്വാ സേസം കാകിയാ ദേതി.

തസ്സ അപരഭാഗേ മാനോ ഉപ്പജ്ജി – ‘‘അയമ്പി ഉദകകാകോ കാളകോ, അഹമ്പി കാളകോ, അക്ഖിതുണ്ഡപാദേഹിപി ഏതസ്സ ച മയ്ഹഞ്ച നാനാകരണം നത്ഥി, ഇതോ പട്ഠായ ഇമിനാ ഗഹിതമച്ഛേഹി മയ്ഹം കമ്മം നത്ഥി, അഹമേവ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. സോ വീരകം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘സമ്മ, ഇതോ പട്ഠായ അഹമേവ സരം ഓതരിത്വാ മച്ഛേ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ‘‘ന ത്വം, സമ്മ, ഉദകം ഓതരിത്വാ മച്ഛേ ഗണ്ഹനകകുലേ നിബ്ബത്തോ, മാ നസ്സീ’’തി തേന വാരിയമാനോപി വചനം അനാദിയിത്വാ സരം ഓരുയ്ഹ ഉദകം പവിസിത്വാ ഉമ്മുജ്ജമാനോ സേവാലം ഛിന്ദിത്വാ നിക്ഖമിതും നാസക്ഖി, സേവാലന്തരേ ലഗ്ഗി, അഗ്ഗതുണ്ഡമേവ പഞ്ഞായി. സോ നിരസ്സാസോ അന്തോഉദകേയേവ ജീവിതക്ഖയം പാപുണി. അഥസ്സ ഭരിയാ ആഗമനം അപസ്സമാനാ തം പവത്തിം ജാനനത്ഥം വീരകസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘സാമി, സവിട്ഠകോ ന പഞ്ഞായതി, കഹം നു ഖോ സോ’’തി പുച്ഛമാനാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൦൭. ‘‘അപി വീരക പസ്സേസി, സകുണം മഞ്ജുഭാണകം;

മയൂരഗീവസങ്കാസം, പതിം മയ്ഹം സവിട്ഠക’’ന്തി.

തത്ഥ അപി, വീരക, പസ്സേസീതി, സാമി വീരക, അപി പസ്സസി. മഞ്ജുഭാണകന്തി മഞ്ജുഭാണിനം. സാ ഹി രാഗവസേന ‘‘മധുരസ്സരോ മേ പതീ’’തി മഞ്ഞതി, തസ്മാ ഏവമാഹ. മയൂരഗീവസങ്കാസന്തി മോരഗീവസമാനവണ്ണം.

തം സുത്വാ വീരകോ ‘‘ആമ, ജാനാമി തേ സാമികസ്സ ഗതട്ഠാന’’ന്തി വത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൦൮. ‘‘ഉദകഥലചരസ്സ പക്ഖിനോ, നിച്ചം ആമകമച്ഛഭോജിനോ;

തസ്സാനുകരം സവിട്ഠകോ, സേവാലേ പലിഗുണ്ഠിതോ മതോ’’തി.

തത്ഥ ഉദകഥലചരസ്സാതി ഉദകേ ച ഥലേ ച ചരിതും സമത്ഥസ്സ. പക്ഖിനോതി അത്താനം സന്ധായ വദതി. തസ്സാനുകരന്തി തസ്സ അനുകരോന്തോ. സേവാലേ പലിഗുണ്ഠിതോ മതോതി ഉദകം പവിസിത്വാ സേവാലം ഛിന്ദിത്വാ നിക്ഖമിതും അസക്കോന്തോ സേവാലപരിയോനദ്ധോ അന്തോഉദകേയേവ മതോ, പസ്സ, ഏതസ്സ തുണ്ഡം ദിസ്സതീതി. തം സുത്വാ കാകീ പരിദേവിത്വാ ബാരാണസിമേവ അഗമാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സവിട്ഠകോ ദേവദത്തോ അഹോസി, വീരകോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വീരകജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൨൦൫] ൫. ഗങ്ഗേയ്യജാതകവണ്ണനാ

സോഭതി മച്ഛോ ഗങ്ഗേയ്യോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ദ്വേ ദഹരഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി. തേ കിര സാവത്ഥിവാസിനോ കുലപുത്താ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ അസുഭഭാവനം അനുനുയുഞ്ജിത്വാ രൂപപസംസകാ ഹുത്വാ രൂപം ഉപലാളേന്താ വിചരിംസു. തേ ഏകദിവസം ‘‘ത്വം ന സോഭസി, അഹം സോഭാമീ’’തി രൂപം നിസ്സായ ഉപ്പന്നവിവാദാ അവിദൂരേ നിസിന്നം ഏകം മഹല്ലകത്ഥേരം ദിസ്വാ ‘‘ഏസോ അമ്ഹാകം സോഭനഭാവം വാ അസോഭനഭാവം വാ ജാനിസ്സതീ’’തി തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, കോ അമ്ഹേസു സോഭനോ’’തി പുച്ഛിംസു. സോ ‘‘ആവുസോ, തുമ്ഹേഹി അഹമേവ സോഭനതരോ’’തി ആഹ. ദഹരാ ‘‘അയം മഹല്ലകോ അമ്ഹേഹി പുച്ഛിതം അകഥേത്വാ അപുച്ഛിതം കഥേതീ’’തി തം പരിഭാസിത്വാ പക്കമിംസു. സാ തേസം കിരിയാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പാകടാ ജാതാ. അഥേകദിവസം ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, അസുകോ മഹല്ലകോ ഥേരോ കിര തേ രൂപനിസ്സിതകേ ദഹരേ ലജ്ജാപേസീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇമേ ദ്വേ ദഹരാ ഇദാനേവ രൂപപസംസകാ, പുബ്ബേപേതേ രൂപമേവ ഉപലാളേന്താ വിചരിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഗങ്ഗാതീരേ രുക്ഖദേവതാ അഹോസി. തദാ ഗങ്ഗായമുനാനം സമാഗമട്ഠാനേ ഗങ്ഗേയ്യോ ച യാമുനേയ്യോ ച ദ്വേ മച്ഛാ ‘‘അഹം സോഭാമി, ത്വം ന സോഭസീ’’തി രൂപം നിസ്സായ വിവദമാനാ അവിദൂരേ ഗങ്ഗാതീരേ കച്ഛപം നിപന്നം ദിസ്വാ ‘‘ഏസോ അമ്ഹാകം സോഭനഭാവം വാ അസോഭനഭാവം വാ ജാനിസ്സതീ’’തി തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ, സമ്മ കച്ഛപ, ഗങ്ഗേയ്യോ സോഭതി, ഉദാഹു യാമുനേയ്യോ’’തി പുച്ഛിംസു. കച്ഛപോ ‘‘ഗങ്ഗേയ്യോപി സോഭതി, യാമുനേയ്യോപി സോഭതി, തുമ്ഹേഹി പന ദ്വീഹി അഹമേവ അതിരേകതരം സോഭാമീ’’തി ഇമമത്ഥം പകാസേന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൦൯. ‘‘സോഭതി മച്ഛോ ഗങ്ഗേയ്യോ, അഥോ സോഭതി യാമുനോ;

ചതുപ്പദോയം പുരിസോ, നിഗ്രോധപരിമണ്ഡലോ;

ഈസകായതഗീവോ ച, സബ്ബേവ അതിരോചതീ’’തി.

തത്ഥ ചതുപ്പദോയന്തി ചതുപ്പദോ അയം. പുരിസോതി അത്താനം സന്ധായ വദതി. നിഗ്രോധപരിമണ്ഡലോതി സുജാതോ നിഗ്രോധോ വിയ പരിമണ്ഡലോ. ഈസകായതഗീവോതി രഥീസാ വിയ ആയതഗീവോ. സബ്ബേവ അതിരോചതീതി ഏവം സണ്ഠാനസമ്പന്നോ കച്ഛപോ സബ്ബേവ അതിരോചതി, അഹമേവ സബ്ബേ തുമ്ഹേ അതിക്കമിത്വാ സോഭാമീതി വദതി.

മച്ഛാ തസ്സ കഥം ഹുത്വാ ‘‘അമ്ഭോ! പാപകച്ഛപ അമ്ഹേഹി പുച്ഛിതം അകഥേത്വാ അഞ്ഞമേവ കഥേസീ’’തി വത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൧൦. ‘‘യം പുച്ഛിതോ ന തം അക്ഖാസി, അഞ്ഞം അക്ഖാസി പുച്ഛിതോ;

അത്ഥപ്പസംസകോ പോസോ, നായം അസ്മാക രുച്ചതീ’’തി.

തത്ഥ അത്തപ്പസംസകോതി അത്താനം പസംസനസീലോ അത്തുക്കംസകോ പോസോ. നായം അസ്മാക രുച്ചതീതി അയം പാപകച്ഛപോ അമ്ഹാകം ന രുച്ചതി ന ഖമതീതി കച്ഛപസ്സ ഉപരി ഉദകം ഖിപിത്വാ സകട്ഠാനമേവ ഗമിംസു.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ദ്വേ മച്ഛാ ദ്വേ ദഹരഭിക്ഖൂ അഹേസും, കച്ഛപോ മഹല്ലകോ, ഇമസ്സ കാരണസ്സ പച്ചക്ഖകാരികാ ഗങ്ഗാതീരേ നിബ്ബത്തരുക്ഖദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഗങ്ഗേയ്യജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൨൦൬] ൬. കുരുങ്ഗമിഗജാതകവണ്ണനാ

ഇങ്ഘ വട്ടമയം പാസന്തി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. തദാ ഹി സത്ഥാ ‘‘ദേവദത്തോ വധായ പരിസക്കതീ’’തി സുത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തോ ഇദാനേവ മയ്ഹം വധായ പരിസക്കതി, പുബ്ബേപി പരിസക്കിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കുരുങ്ഗമിഗോ ഹുത്വാ അരഞ്ഞേ ഏകസ്സ സരസ്സ അവിദൂരേ ഏകസ്മിം ഗുമ്ബേ വാസം കപ്പേസി. തസ്സേവ സരസ്സ അവിദൂരേ ഏകസ്മിം രുക്ഖഗ്ഗേ സതപത്തോ, സരസ്മിം പന കച്ഛപോ വാസം കപ്പേസി. ഏവം തേ തയോപി സഹായകാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയസംവാസം വസിംസു. അഥേകോ മിഗലുദ്ദകോ അരഞ്ഞേ ചരന്തോ പാനീയതിത്ഥേ ബോധിസത്തസ്സ പദവലഞ്ജം ദിസ്വാ ലോഹനിഗളസദിസം വട്ടമയം പാസം ഓഡ്ഡേത്വാ അഗമാസി. ബോധിസത്തോ പാനീയം പാതും ആഗതോ പഠമയാമേയേവ പാസേ ബജ്ഝിത്വാ ബദ്ധരവം രവി. തസ്സ തേന സദ്ദേന രുക്ഖഗ്ഗതോ സതപത്തോ ഉദകതോ ച കച്ഛപോ ആഗന്ത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ കാതബ്ബ’’ന്തി മന്തയിംസു. അഥ സതപത്തോ കച്ഛപം ആമന്തേത്വാ ‘‘സമ്മ, തവ ദന്താ അത്ഥി, ത്വം ഇമം പാസം ഛിന്ദ, അഹം ഗന്ത്വാ യഥാ സോ നാഗച്ഛതി, തഥാ കരിസ്സാമി, ഏവം അമ്ഹേഹി ദ്വീഹിപി കതപരക്കമേന സഹായോ നോ ജീവിതം ലഭിസ്സതീ’’തി ഇമമത്ഥം പകാസേന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൧൧. ‘‘ഇങ്ഘ വട്ടമയം പാസം, ഛിന്ദ ദന്തേഹി കച്ഛപ;

അഹം തഥാ കരിസ്സാമി, യഥാ നേഹിതി ലുദ്ദകോ’’തി.

അഥ കച്ഛപോ ചമ്മവരത്തം ഖാദിതും ആരഭി, സതപത്തോ ലുദ്ദകസ്സ വസനഗാമം ഗതോ അവിദൂരേ രുക്ഖേ നിസീദി. ലുദ്ദകോ പച്ചൂസകാലേയേവ സത്തിം ഗഹേത്വാ നിക്ഖമി. സകുണോ തസ്സ നിക്ഖമനഭാവം ഞത്വാ വസ്സിത്വാ പക്ഖേ പപ്ഫോടേത്വാ തം പുരിമദ്വാരേന നിക്ഖമന്തം മുഖേ പഹരി. ലുദ്ദോ ‘‘കാളകണ്ണിനാ സകുണേനമ്ഹി പഹടോ’’തി നിവത്തിത്വാ ഥോകം സയിത്വാ പുന സത്തിം ഗഹേത്വാ ഉട്ഠാസി. സകുണോ ‘‘അയം പഠമം പുരിമദ്വാരേന നിക്ഖന്തോ ഇദാനി പച്ഛിമദ്വാരേന നിക്ഖമിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ഗന്ത്വാ പച്ഛിമഗേഹേ നിസീദി. ലുദ്ദോപി ‘‘പുരിമദ്വാരേന മേ നിക്ഖന്തേന കാളകണ്ണീ സകുണോ ദിട്ഠോ, ഇദാനി പച്ഛിമദ്വാരേന നിക്ഖമിസ്സാമീ’’തി പച്ഛിമദ്വാരേന നിക്ഖമി, സകുണോ പുന വസ്സിത്വാ ഗന്ത്വാ മുഖേ പഹരി. ലുദ്ദോ ‘‘പുനപി കാളകണ്ണീസകുണേന പഹടോ, ന ദാനി മേ ഏസ നിക്ഖമിതും ദേതീ’’തി നിവത്തിത്വാ യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ സയിത്വാ അരുണുഗ്ഗമനവേലായ സത്തിം ഗഹേത്വാ നിക്ഖമി. സകുണോ വേഗേന ഗന്ത്വാ ‘‘ലുദ്ദോ ആഗച്ഛതീ’’തി ബോധിസത്തസ്സ കഥേസി.

തസ്മിം ഖണേ കച്ഛപേന ഏകമേവ ചമ്മവദ്ധം ഠപേത്വാ സേസവരത്താ ഖാദിതാ ഹോന്തി. ദന്താ പനസ്സ പതനാകാരപ്പത്താ ജാതാ, മുഖതോ ലോഹിതം പഗ്ഘരതി. ബോധിസത്തോ ലുദ്ദപുത്തം സത്തിം ഗഹേത്വാ അസനിവേഗേന ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ തം വദ്ധം ഛിന്ദിത്വാ വനം പാവിസി, സകുണോ രുക്ഖഗ്ഗേ നിസീദി, കച്ഛപോ പന ദുബ്ബലത്താ തത്ഥേവ നിപജ്ജി. ലുദ്ദോ കച്ഛപം ഗഹേത്വാ പസിബ്ബകേ പക്ഖിപിത്വാ ഏകസ്മിം ഖാണുകേ ലഗ്ഗേസി. ബോധിസത്തോ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തോ കച്ഛപസ്സ ഗഹിതഭാവം ഞത്വാ ‘‘സഹായസ്സ ജീവിതദാനം ദസ്സാമീ’’തി ദുബ്ബലോ വിയ ഹുത്വാ ലുദ്ദസ്സ അത്താനം ദസ്സേസി. സോ ‘‘ദുബ്ബലോ ഏസ ഭവിസ്സതി, മാരേസ്സാമി ന’’ന്തി സത്തിം ആദായ അനുബന്ധി. ബോധിസത്തോ നാതിദൂരേ നാച്ചാസന്നേ ഗച്ഛന്തോ തം ആദായ അരഞ്ഞം പാവിസി, ദൂരം ഗതഭാവം ഞത്വാ പദം വഞ്ചേത്വാ അഞ്ഞേന മഗ്ഗേന വാതവേഗേന ഗന്ത്വാ സിങ്ഗേന പസിബ്ബകം ഉക്ഖിപിത്വാ ഭൂമിയം പാതേത്വാ ഫാലേത്വാ കച്ഛപം നീഹരി. സതപത്തോപി രുക്ഖാ ഓതരി. ബോധിസത്തോ ദ്വിന്നമ്പി ഓവാദം ദദമാനോ ‘‘അഹം തുമ്ഹേ നിസ്സായ ജീവിതം ലഭിം, തുമ്ഹേഹി സഹായകസ്സ കത്തബ്ബം മയ്ഹം കതം, ഇദാനി ലുദ്ദോ ആഗന്ത്വാ തുമ്ഹേ ഗണ്ഹേയ്യ, തസ്മാ, സമ്മ സതപത്ത, ത്വം അത്തനോ പുത്തകേ ഗഹേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ യാഹി, ത്വമ്പി, സമ്മ കച്ഛപ, ഉദകം പവിസാഹീ’’തി ആഹ. തേ തഥാ അകംസു.

സത്ഥാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൧൨. ‘‘കച്ഛപോ പാവിസീ വാരിം, കുരുങ്ഗോ പാവിസീ വനം;

സതപത്തോ ദുമഗ്ഗമ്ഹാ, ദൂരേ പുത്തേ അപാനയീ’’തി.

തത്ഥ അപാനയീതി ആനയി, ഗഹേത്വാ അഗമാസീതി അത്ഥോ;

ലുദ്ദോപി തം ഠാനം ആഗന്ത്വാ കഞ്ചി അപസ്സിത്വാ ഛിന്നപസിബ്ബകം ഗഹേത്വാ ദോമനസ്സപ്പത്തോ അത്തനോ ഗേഹം അഗമാസി. തേ തയോപി സഹായാ യാവജീവം വിസ്സാസം അച്ഛിന്ദിത്വാ യഥാകമ്മം ഗതാ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ലുദ്ദകോ ദേവദത്തോ അഹോസി, സതപത്തോ സാരിപുത്തോ, കച്ഛപോ മോഗ്ഗല്ലാനോ, കുരുങ്ഗമിഗോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കുരുങ്ഗമിഗജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൨൦൭] ൭. അസ്സകജാതകവണ്ണനാ

അയമസ്സകരാജേനാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പുരാണദുതിയികാപലോഭനം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ ഹി ഭിക്ഖു സത്ഥാരാ ‘‘സച്ചം കിര, ത്വം ഭിക്ഖു, ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘സച്ച’’ന്തി വത്വാ ‘‘കേന ഉക്കണ്ഠാപിതോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘പുരാണദുതിയികായാ’’തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ന ഇദാനേവ തസ്സാ ഭിക്ഖു ഇത്ഥിയാ തയി സിനേഹോ അത്ഥി, പുബ്ബേപി ത്വം തം നിസ്സായ മഹാദുക്ഖം പത്തോ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ കാസിരട്ഠേ പാടലിനഗരേ അസ്സകോ നാമ രാജാ രജ്ജം കാരേസി. തസ്സ ഉപരീ നാമ അഗ്ഗമഹേസീ പിയാ അഹോസി മനാപാ അഭിരൂപാ ദസ്സനീയാ പാസാദികാ അതിക്കന്താ മാനുസവണ്ണം, അപത്താ ദിബ്ബവണ്ണം. സാ കാലമകാസി, തസ്സാ കാലകിരിയായ രാജാ സോകാഭിഭൂതോ അഹോസി ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ. സോ തസ്സാ സരീരം ദോണിയം നിപജ്ജാപേത്വാ തേലകലലം പക്ഖിപാപേത്വാ ഹേട്ഠാമഞ്ചേ ഠപാപേത്വാ നിരാഹാരോ രോദമാനോ പരിദേവമാനോ നിപജ്ജി. മാതാപിതരോ അവസേസഞാതകാ മിത്താമച്ചബ്രാഹ്മണഗഹപതികാദയോപി ‘‘മാ സോചി, മഹാരാജ, അനിച്ചാ സങ്ഖാരാ’’തിആദീനി വദന്താ സഞ്ഞാപേതും നാസക്ഖിംസു. തസ്സ വിലപന്തസ്സേവ സത്ത ദിവസാ അതിക്കന്താ. തദാ ബോധിസത്തോ പഞ്ചാഭിഞ്ഞഅട്ഠസമാപത്തിലാഭീ താപസോ ഹുത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ വിഹരന്തോ ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ ജമ്ബുദീപം ഓലോകേന്തോ തം രാജാനം തഥാ പരിദേവമാനം ദിസ്വാ ‘‘ഏതസ്സ മയാ അവസ്സയേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ഇദ്ധാനുഭാവേന ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ രഞ്ഞോ ഉയ്യാനേ ഓതരിത്വാ മങ്ഗലസിലാപട്ടേ കഞ്ചനപടിമാ വിയ നിസീദി.

അഥേകോ പാടലിനഗരവാസീ ബ്രാഹ്മണമാണവോ ഉയ്യാനം ഗതോ ബോധിസത്തം ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ നിസീദി. ബോധിസത്തോ തേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘കിം, മാണവ, രാജാ ധമ്മികോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ധമ്മികോ രാജാ, ഭരിയാ പനസ്സ കാലകതാ, സോ തസ്സാ സരീരം ദോണിയം പക്ഖിപാപേത്വാ വിലപമാനോ നിപന്നോ, അജ്ജ സത്തമോ ദിവസോ, കിസ്സ തുമ്ഹേ രാജാനം ഏവരൂപാ ദുക്ഖാ ന മോചേഥ, യുത്തം നു ഖോ തുമ്ഹാദിസേസു സീലവന്തേസു സംവിജ്ജമാനേസു രഞ്ഞോ ഏവരൂപം ദുക്ഖം അനുഭവിതു’’ന്തി. ‘‘ന ഖോ അഹം, മാണവ, രാജാനം ജാനാമി, സചേ പന സോ ആഗന്ത്വാ മം പുച്ഛേയ്യ, അഹമേവസ്സ തസ്സാ നിബ്ബത്തട്ഠാനം ആചിക്ഖിത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികേയേവ തം കഥാപേയ്യ’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, യാവ രാജാനം ആനേമി, താവ ഇമേവ നിസീദഥാ’’തി മാണവോ ബോധിസത്തസ്സ പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ ‘‘തസ്സ ദിബ്ബചക്ഖുകസ്സ സന്തികം ഗന്തും വട്ടതീ’’തി ആഹ.

രാജാ ‘‘ഉപരിം കിര ദട്ഠും ലഭിസ്സാമീ’’തി തുട്ഠമാനസോ രഥം അഭിരുഹിത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ – ‘‘സച്ചം കിര തുമ്ഹേ ദേവിയാ നിബ്ബത്തട്ഠാനം ജാനാഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കത്ഥ നിബ്ബത്താ’’തി? ‘‘സാ ഖോ, മഹാരാജ, രൂപസ്മിംയേവ മത്താ പമാദമാഗമ്മ കല്യാണകമ്മം അകത്വാ ഇമസ്മിംയേവ ഉയ്യാനേ ഗോമയപാണകയോനിയം നിബ്ബത്താ’’തി. ‘‘നാഹം സദ്ദഹാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി തേ ദസ്സേത്വാ കഥാപേമീ’’തി. ‘‘സാധു കഥാപേഥാ’’തി. ബോധിസത്തോ അത്തനോ ആനുഭാവേന ‘‘ഉഭോപി ഗോമയപിണ്ഡം വട്ടയമാനാ രഞ്ഞോ പുരതോ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി തേസം ആഗമനം അകാസി. തേ തഥേവ ആഗമിംസു. ബോധിസത്തോ തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അയം തേ, മഹാരാജ, ഉപരിദേവീ, തം ജഹിത്വാ ഗോമയപാണകസ്സ പച്ഛതോ പച്ഛതോ ഗച്ഛതി, പസ്സഥ ന’’ന്തി ആഹ. ഭന്തേ ‘‘‘ഉപരീ നാമ ഗോമയപാണകയോനിയം നിബ്ബത്തിസ്സതീ’തി ന സദ്ദഹാമഹ’’ന്തി. ‘‘കഥാപേമി നം, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കഥാപേഥ, ഭന്തേ’’തി.

ബോധിസത്തോ അത്തനോ ആനുഭാവേന തം കഥാപേന്തോ ‘‘ഉപരീ’’തി ആഹ. സാ മനുസ്സഭാസായ ‘‘കിം, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ‘‘ത്വം അതീതഭവേ കാ നാമ അഹോസീ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, അസ്സകരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസീ ഉപരീ നാമ അഹോസി’’ന്തി. ‘‘കിം പന തേ ഇദാനി അസ്സകരാജാ പിയോ, ഉദാഹു ഗോമയപാണകോ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, സോ മയ്ഹം പുരിമജാതിയാ സാമികോ, തദാ അഹം ഇമസ്മിം ഉയ്യാനേ തേന സദ്ധിം രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബേ അനുഭവമാനാ വിചരിം. ഇദാനി പന മേ ഭവസങ്ഖേപഗതകാലതോ പട്ഠായ സോ കിം ഹോതി, അഹഞ്ഹി ഇദാനി അസ്സകരാജാനം മാരേത്വാ തസ്സ ഗലലോഹിതേന മയ്ഹം സാമികസ്സ ഗോമയപാണകസ്സ പാദേ മക്ഖേയ്യ’’ന്തി വത്വാ പരിസമജ്ഝേ മനുസ്സഭാസായ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൧൧൩. ‘‘അയമസ്സകരാജേന, ദേസോ വിചരിതോ മയാ;

അനുകാമയ കാമേന, പിയേന പതിനാ സഹ.

൧൧൪. ‘‘നവേന സുഖദുക്ഖേന, പോരാണം അപിധീയതി;

തസ്മാ അസ്സകരഞ്ഞാവ, കീടോ പിയതരോ മമാ’’തി.

തത്ഥ അയമസ്സകരാജേന, ദേസോ വിചരിതോ മയാതി അയം രമണീയോ ഉയ്യാനപദേസോ പുബ്ബേ മയാ അസ്സകരാജേന സദ്ധിം വിചരിതോ. അനുകാമയ കാമേനാതി അനൂതി നിപാതമത്തം, മയാ തം കാമയമാനായ തേന മം കാമയമാനേന സഹാതി അത്ഥോ. പിയേനാതി തസ്മിം അത്തഭാവേ പിയേന. നവേന സുഖദുക്ഖേന, പോരാണം അപിധീയതീതി, ഭന്തേ, നവേന ഹി സുഖേന പോരാണം സുഖം, നവേന ച ദുക്ഖേന പോരാണം ദുക്ഖം പിധീയതി പടിച്ഛാദീയതി, ഏസാ ലോകസ്സ ധമ്മതാതി ദീപേതി. തസ്മാ അസ്സകരഞ്ഞാവ, കീടോ പിയതരോ മമാതി യസ്മാ നവേന പോരാണം പിധീയതി, തസ്മാ മമ അസ്സകരാജതോ സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന കീടോവ പിയതരോതി.

തം സുത്വാ അസ്സകരാജാ വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ തത്ഥ ഠിതോവ കുണപം നീഹരാപേത്വാ സീസം ന്ഹത്വാ ബോധിസത്തം വന്ദിത്വാ നഗരം പവിസിത്വാ അഞ്ഞം അഗ്ഗമഹേസിം കത്വാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേസി. ബോധിസത്തോപി രാജാനം ഓവദിത്വാ നിസ്സോകം കത്വാ ഹിമവന്തമേവ അഗമാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ ഉപരീ പുരാണദുതിയികാ അഹോസി, അസ്സകരാജാ ഉക്കണ്ഠിതോ ഭിക്ഖു, മാണവോ സാരിപുത്തോ, താപസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അസ്സകജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൨൦൮] ൮. സുസുമാരജാതകവണ്ണനാ

അലം മേതേഹി അമ്ബേഹീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തസ്സ വധായ പരിസക്കനം ആരബ്ഭ കഥേസി. തദാ ഹി സത്ഥാ ‘‘ദേവദത്തോ വധായ പരിസക്കതീ’’തി സുത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ ദേവദത്തോ മയ്ഹം വധായ പരിസക്കതി, പുബ്ബേപി പരിസക്കിയേവ, സന്താസമത്തമ്പി പന കാതും ന സക്ഖീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ഹിമവന്തപദേസേ ബോധിസത്തോ കപിയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ നാഗബലോ ഥാമസമ്പന്നോ മഹാസരീരോ സോഭഗ്ഗപ്പത്തോ ഹുത്വാ ഗങ്ഗാനിവത്തനേ അരഞ്ഞായതനേ വാസം കപ്പേസി. തദാ ഗങ്ഗായ ഏകോ സുസുമാരോ വസി. അഥസ്സ ഭരിയാ ബോധിസത്തസ്സ സരീരം ദിസ്വാ തസ്സ ഹദയമംസേ ദോഹളം ഉപ്പാദേത്വാ സുസുമാരം ആഹ – ‘‘അഹം സാമി, ഏതസ്സ കപിരാജസ്സ ഹദയമംസം ഖാദിതുകാമാ’’തി. ‘‘ഭദ്ദേ, മയം ജലഗോചരാ, ഏസോ ഥലഗോചരോ, കിന്തി നം ഗണ്ഹിതും സക്ഖിസ്സാമാ’’തി. ‘‘യേന കേനചി ഉപായേന ഗണ്ഹ, സചേ ന ലഭിസ്സാമി, മരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി മാ സോചി, അത്ഥേകോ ഉപായോ, ഖാദാപേസ്സാമി തം തസ്സ ഹദയമംസ’’ന്തി സുസുമാരിം സമസ്സാസേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ഗങ്ഗായ പാനീയം പിവിത്വാ ഗങ്ഗാതീരേ നിസിന്നകാലേ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘വാനരിന്ദ, ഇമസ്മിം പദേസേ കസായഫലാനി ഖാദന്തോ കിം ത്വം നിവിട്ഠട്ഠാനേയേവ ചരസി, പാരഗങ്ഗായ അമ്ബലബുജാദീനം മധുരഫലാനം അന്തോ നത്ഥി, കിം തേ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഫലാഫലം ഖാദിതും ന വട്ടതീ’’തി? ‘‘കുമ്ഭീലരാജ, ഗങ്ഗാ മഹോദകാ വിത്ഥിണ്ണാ, കഥം തത്ഥ ഗമിസ്സാമീ’’തി? ‘‘സചേ ഇച്ഛസി, അഹം തം മമ പിട്ഠിം ആരോപേത്വാ നേസ്സാമീ’’തി. സോ സദ്ദഹിത്വാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി. ‘‘തേന ഹി ഏഹി പിട്ഠിം മേ അഭിരൂഹാ’’തി ച വുത്തേ തം അഭിരുഹി. സുസുമാരോ ഥോകം നേത്വാ ഉദകേ ഓസീദാപേസി.

ബോധിസത്തോ ‘‘സമ്മ, ഉദകേ മം ഓസീദാപേസി, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ആഹ. ‘‘നാഹം തം ധമ്മസുധമ്മതായ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛാമി, ഭരിയായ പന മേ തവ ഹദയമംസേ ദോഹളോ ഉപ്പന്നോ, തമഹം തവ ഹദയം ഖാദാപേതുകാമോ’’തി. ‘‘സമ്മ, കഥേന്തേന തേ സുന്ദരം കതം. സചേ ഹി അമ്ഹാകം ഉദരേ ഹദയം ഭവേയ്യ, സാഖഗ്ഗേസു ചരന്താനം ചുണ്ണവിചുണ്ണം ഭവേയ്യാ’’തി. ‘‘കഹം പന തുമ്ഹേ ഠപേഥാ’’തി? ബോധിസത്തോ അവിദൂരേ ഏകം ഉദുമ്ബരം പക്കഫലപിണ്ഡിസഞ്ഛന്നം ദസ്സേന്തോ ‘‘പസ്സേതാനി അമ്ഹാകം ഹദയാനി ഏതസ്മിം ഉദുമ്ബരേ ഓലമ്ബന്തീ’’തി ആഹ. ‘‘സചേ മേ ഹദയം ദസ്സസി, അഹം തം ന മാരേസ്സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി മം ഏത്ഥ നേഹി, അഹം തേ രുക്ഖേ ഓലമ്ബന്തം ദസ്സാമീ’’തി. സോ തം ആദായ തത്ഥ അഗമാസി. ബോധിസത്തോ തസ്സ പിട്ഠിതോ ഉപ്പതിത്വാ ഉദുമ്ബരരുക്ഖേ നിസീദിത്വാ ‘‘സമ്മ, ബാല സുസുമാര, ‘ഇമേസം സത്താനം ഹദയം നാമ രുക്ഖഗ്ഗേ ഹോതീ’തി സഞ്ഞീ അഹോസി, ബാലോസി, അഹം തം വഞ്ചേസിം, തവ ഫലാഫലം തവേവ ഹോതു, സരീരമേവ പന തേ മഹന്തം പഞ്ഞാ പന നത്ഥീ’’തി വത്വാ ഇമമത്ഥം പകാസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൧൧൫. ‘‘അലം മേതേഹി അമ്ബേഹി, ജമ്ബൂഹി പനസേഹി ച;

യാനി പാരം സമുദ്ദസ്സ, വരം മയ്ഹം ഉദുമ്ബരോ.

൧൧൬. ‘‘മഹതീ വത തേ ബോന്ദി, ന ച പഞ്ഞാ തദൂപികാ;

സുസുമാര വഞ്ചിതോ മേസി, ഗച്ഛ ദാനി യഥാസുഖ’’ന്തി.

തത്ഥ അലം മേതേഹീതി യാനി തയാ ദീപകേ നിദ്ദിട്ഠാനി, ഏതേഹി മയ്ഹം അലം. വരം മയ്ഹം ഉദുമ്ബരോതി മയ്ഹം അയമേവ ഉദുമ്ബരരുക്ഖോ വരം. ബോന്ദീതി സരീരം. തദൂപികാതി പഞ്ഞാ പന തേ തദൂപികാ തസ്സ സരീരസ്സ അനുച്ഛവികാ നത്ഥി. ഗച്ഛ ദാനി യഥാസുഖന്തി ഇദാനി യഥാസുഖം ഗച്ഛ, നത്ഥി തേ ഹദയമംസഗഹണൂപായോതി അത്ഥോ. സുസുമാരോ സഹസ്സം പരാജിതോ വിയ ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ പജ്ഝായന്തോവ അത്തനോ നിവാസട്ഠാനമേവ ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സുസുമാരോ ദേവദത്തോ അഹോസി, സുസുമാരീ ചിഞ്ചമാണവികാ, കപിരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സുസുമാരജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൨൦൯] ൯. കുക്കുടജാതകവണ്ണനാ

ദിട്ഠാ മയാ വനേ രുക്ഖാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സദ്ധിവിഹാരികം ദഹരഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര അത്തനോ സരീരസ്സ ഗുത്തികമ്മേ ഛേകോ അഹോസി. ‘‘സരീരസ്സ മേ ന സുഖം ഭവേയ്യാ’’തി ഭയേന അതിസീതം അച്ചുണ്ഹം പരിഭോഗം ന കരോതി, ‘‘സീതുണ്ഹേഹി സരീരം കിലമേയ്യാ’’തി ഭയേന ബഹി ന നിക്ഖമതി, അതികിലിന്നഉത്തണ്ഡുലാദീനി ന ഭുഞ്ജതി. തസ്സ സാ സരീരഗുത്തികുസലതാ സങ്ഘമജ്ഝേ പാകടാ ജാതാ. ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, അസുകോ ദഹരോ കിര ഭിക്ഖു സരീരഗുത്തികമ്മേ ഛേകോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അയം ദഹരോ ഇദാനേവ സരീരഗുത്തികമ്മേ ഛേകോ, പുബ്ബേപി ഛേകോവ അഹോസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അരഞ്ഞായതനേ രുക്ഖദേവതാ അഹോസി. അഥേകോ സകുണലുദ്ദകോ ഏകം ദീപകകുക്കുടമാദായ വാലരജ്ജുഞ്ച യട്ഠിഞ്ച ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ കുക്കുടേ ബന്ധന്തോ ഏകം പലായിത്വാ അരഞ്ഞം പവിട്ഠം പോരാണകുക്കുടം ബന്ധിതും ആരഭി. സോ വാലപാസേ കുസലതായ അത്താനം ബന്ധിതും ന ദേതി, ഉട്ഠായുട്ഠായ നിലീയതി. ലുദ്ദകോ അത്താനം സാഖാപല്ലവേഹി പടിച്ഛാദേത്വാ പുനപ്പുനം യട്ഠിഞ്ച പാസഞ്ച ഓഡ്ഡേതി. കുക്കുടോ തം ലജ്ജാപേതുകാമോ മാനുസിം വാചം നിച്ഛാരേത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൧൭. ‘‘ദിട്ഠാ മയാ വനേ രുക്ഖാ, അസ്സകണ്ണാ വിഭീടകാ;

ന താനി ഏവം സക്കന്തി, യഥാ ത്വം രുക്ഖ സക്കസീ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – സമ്മ ലുദ്ദക, മയാ ഇമസ്മിം വനേ ജാതാ ബഹൂ അസ്സകണ്ണാ ച വിഭീടകാ ച രുക്ഖാ ദിട്ഠപുബ്ബാ, താനി പന രുക്ഖാനി യഥാ ത്വം സക്കസി സങ്കമസി ഇതോ ചിതോ ച വിചരസി, ഏവം ന സക്കന്തി ന സങ്കമന്തി ന വിചരന്തീതി.

ഏവം വത്വാ ച പന സോ കുക്കുടോ പലായിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ അഗമാസി. തസ്സ പലായിത്വാ ഗതകാലേ ലുദ്ദകോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൧൮. ‘‘പോരാണകുക്കുടോ അയം, ഭേത്വാ പഞ്ജരമാഗതോ;

കുസലോ വാലപാസാനം, അപക്കമതി ഭാസതീ’’തി.

തത്ഥ കുസലോ വാലപാസാനന്തി വാലമയേസു പാസേസു കുസലോ അത്താനം ബന്ധിതും അദത്വാ അപക്കമതി ചേവ ഭാസതി ച, ഭാസിത്വാ ച പന പലാതോതി ഏവം വത്വാ ലുദ്ദകോ അരഞ്ഞേ ചരിത്വാ യഥാലദ്ധമാദായ ഗേഹമേവ ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ലുദ്ദകോ ദേവദത്തോ അഹോസി, കുക്കുടോ കായഗുത്തികുസലോ ദഹരഭിക്ഖു, തസ്സ പന കാരണസ്സ പച്ചക്ഖകാരികാ രുക്ഖദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കുക്കുടജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൨൧൦] ൧൦. കന്ദഗലകജാതകവണ്ണനാ

അമ്ഭോ കോ നാമയം രുക്ഖോതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ സുഗതാലയം ആരബ്ഭ കഥേസി. തദാ ഹി സത്ഥാ ‘‘ദേവദത്തോ സുഗതാലയം അകാസീ’’തി സുത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ ദേവദത്തോ മയ്ഹം അനുകിരിയം കരോന്തോ വിനാസം പത്തോ, പുബ്ബേപി പാപുണിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഹിമവന്തപദേസേ രുക്ഖകോട്ടകസകുണയോനിയം നിബ്ബത്തി, ‘‘ഖദിരവനിയോ’’തിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ ഖദിരവനേയേവ ഗോചരം ഗണ്ഹി, തസ്സേകോ കന്ദഗലകോ നാമ സഹായോ അഹോസി, സോ സിമ്ബലിപാലിഭദ്ദകവനേ ഗോചരം ഗണ്ഹാതി. സോ ഏകദിവസം ഖദിരവനിയസ്സ സന്തികം അഗമാസി. ഖദിരവനിയോ ‘‘സഹായോ മേ ആഗതോ’’തി കന്ദഗലകം ഗഹേത്വാ ഖദിരവനം പവിസിത്വാ ഖദിരഖന്ധം തുണ്ഡേന പഹരിത്വാ രുക്ഖതോ പാണകേ നീഹരിത്വാ അദാസി. കന്ദഗലകോ ദിന്നേ ദിന്നേ മധുരപൂവേ വിയ ഛിന്ദിത്വാ ഛിന്ദിത്വാ ഖാദി. തസ്സ ഖാദന്തസ്സേവ മാനോ ഉപ്പജ്ജി – ‘‘അയമ്പി രുക്ഖകോട്ടകയോനിയം നിബ്ബത്തോ, അഹമ്പി, കിം മേ ഏതേന ദിന്നഗോചരേന, സയമേവ ഖദിരവനേ ഗോചരം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. സോ ഖദിരവനിയം ആഹ – ‘‘സമ്മ, മാ ത്വം ദുക്ഖം അനുഭവി, അഹമേവ ഖദിരവനേ ഗോചരം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി.

അഥ നം സോ ‘‘ഹന്ദ ത്വം സമ്മ, സിമ്ബലിപാലിഭദ്ദകാദിവനേ നിസ്സാരേ ഗോചരഗ്ഗഹണകുലേ ജാതോ, ഖദിരാ നാമ ജാതസാരാ ഥദ്ധാ, മാ തേ ഏതം രുച്ചീ’’തി ആഹ. കന്ദഗലകോ ‘‘കിം ദാനാഹം ന രുക്ഖകോട്ടകയോനിയം നിബ്ബത്തോ’’തി തസ്സ വചനം അനാദിയിത്വാ വേഗേന ഗന്ത്വാ ഖദിരരുക്ഖം തുണ്ഡേന പഹരി. താവദേവസ്സ തുണ്ഡം ഭിജ്ജി, അക്ഖീനി നിക്ഖമനാകാരപ്പത്താനി ജാതാനി, സീസം ഫലിതം. സോ ഖന്ധേ പതിട്ഠാതും അസക്കോന്തോ ഭൂമിയം പതിത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൧൯. ‘‘അമ്ഭോ കോ നാമയം രുക്ഖോ, സിന്നപത്തോ സകണ്ടകോ;

യത്ഥ ഏകപ്പഹാരേന, ഉത്തമങ്ഗം വിഭിജ്ജിത’’ന്തി.

തത്ഥ അമ്ഭോ കോ നാമയം രുക്ഖോതി, ഭോ ഖദിരവനിയ, കോ നാമ അയം രുക്ഖോ. ‘‘കോ നാമ സോ’’തിപി പാഠോ. സിന്നപത്തോതി സുഖുമപത്തോ. യത്ഥ ഏകപ്പഹാരേനാതി യസ്മിം രുക്ഖേ ഏകേനേവ പഹാരേന. ഉത്തമങ്ഗം വിഭിജ്ജിതന്തി സീസം ഭിന്നം, ന കേവലഞ്ച സീസം, തുണ്ഡമ്പി ഭിന്നം. സോ വേദനാപ്പത്തതായ ഖദിരരുക്ഖം ‘‘കിം രുക്ഖോ നാമേസോ’’തി ജാനിതും അസക്കോന്തോ വേദനാപ്പത്തോ ഹുത്വാ ഇമായ ഗാഥായ വിപ്പലപി.

തം വചനം സുത്വാ ഖദിരവനിയോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൨൦. ‘‘അചാരി വതായം വിതുദം വനാനി, കട്ഠങ്ഗരുക്ഖേസു അസാരകേസു;

അഥാസദാ ഖദിരം ജാതസാരം, യത്ഥബ്ഭിദാ ഗരുളോ ഉത്തമങ്ഗ’’ന്തി.

തത്ഥ അചാരി വതായന്തി അചരി വത അയം. വിതുദം വനാനീതി നിസ്സാരസിമ്ബലിപാലിഭദ്ദകവനാനി വിതുദന്തോ വിജ്ഝന്തോ. കട്ഠങ്ഗരുക്ഖേസൂതി വനകട്ഠകോട്ഠാസേസു രുക്ഖേസു. അസാരകേസൂതി നിസ്സാരേസു പാലിഭദ്ദകസിമ്ബലിആദീസു. അഥാസദാ ഖദിരം ജാതസാരന്തി അഥ പോതകകാലതോ പട്ഠായ ജാതസാരം ഖദിരം സമ്പാപുണി. യത്ഥബ്ഭിദാ ഗരുളോ ഉത്തമങ്ഗന്തി യത്ഥബ്ഭിദാതി യസ്മിം ഖദിരേ അഭിന്ദി പദാലയി. ഗരുളോതി സകുണോ. സബ്ബസകുണാനഞ്ഹേതം സഗാരവസപ്പതിസ്സ വചനം.

ഇതി നം ഖദിരവനിയോ വത്വാ ‘‘ഭോ കന്ദഗലക, യത്ഥ ത്വം ഉത്തമങ്ഗം അഭിന്ദി, ഖദിരോ നാമേസോ സാരരുക്ഖോ’’തി ആഹ. സോ തത്ഥേവ ജീവിതക്ഖയം പാപുണി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കന്ദഗലകോ ദേവദത്തോ അഹോസി, ഖദിരവനിയോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കന്ദഗലകജാതകവണ്ണനാ ദസമാ.