൫. രുഹകവഗ്ഗോ

[൧൯൧] ൧. രുഹകജാതകവണ്ണനാ

അപി രുഹക ഛിന്നാപീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പുരാണദുതിയികാപലോഭനം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു അട്ഠകനിപാതേ ഇന്ദ്രിയജാതകേ (ജാ. ൧.൮.൬൦ ആദയോ) ആവിഭവിസ്സതി. സത്ഥാ പന തം ഭിക്ഖും ‘‘അയം തേ ഭിക്ഖു ഇത്ഥീ അനത്ഥകാരികാ, പുബ്ബേപി തേ ഏസാ സരാജികായ പരിസായ മജ്ഝേ ലജ്ജാപേത്വാ ഗേഹാ നിക്ഖമനാകാരം കാരേസീ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ പിതു അച്ചയേന രജ്ജേ പതിട്ഠായ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേസി. തസ്സ രുഹകോ നാമ പുരോഹിതോ അഹോസി, തസ്സ പുരാണീ നാമ ബ്രാഹ്മണീ ഭരിയാ. രാജാ ബ്രാഹ്മണസ്സ അസ്സഭണ്ഡകേന അലങ്കരിത്വാ അസ്സം അദാസി. സോ തം അസ്സം ആരുയ്ഹ രഞ്ഞോ ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛതി. അഥ നം അലങ്കതഅസ്സസ്സ പിട്ഠേ നിസീദിത്വാ ഗച്ഛന്തം ആഗച്ഛന്തഞ്ച ദിസ്വാ തഹിം തഹിം ഠിതാ മനുസ്സാ ‘‘അഹോ അസ്സസ്സ രൂപം, അഹോ അസ്സോ സോഭതീ’’തി അസ്സമേവ പസംസന്തി. സോ ഗേഹം ആഗന്ത്വാ പാസാദം അഭിരുയ്ഹ ഭരിയം ആമന്തേസി – ‘‘ഭദ്ദേ, അമ്ഹാകം അസ്സോ അതിവിയ സോഭതി, ഉഭോസു പസ്സേസു ഠിതാ മനുസ്സാ അമ്ഹാകം അസ്സമേവ വണ്ണേന്തീ’’തി. സാ പന ബ്രാഹ്മണീ ഥോകം ഛിന്നികാ ധുത്തികധാതുകാ, തേന നം ഏവമാഹ – ‘‘അയ്യ, ത്വം അസ്സസ്സ സോഭനകാരണം ന ജാനാസി, അയം അസ്സോ അത്തനോ അലങ്കതം അസ്സഭണ്ഡകം നിസ്സായ സോഭതി, സചേ ത്വമ്പി അസ്സോ വിയ സോഭിതുകാമോ അസ്സഭണ്ഡകം പിളന്ധിത്വാ അന്തരവീഥിം ഓരുയ്ഹ അസ്സോ വിയ പാദേ കോട്ടയമാനോ ഗന്ത്വാ രാജാനം പസ്സ, രാജാപി തം വണ്ണയിസ്സതി, മനുസ്സാപി തഞ്ഞേവ വണ്ണയിസ്സന്തീ’’തി.

സോ ഉമ്മത്തകജാതികോ ബ്രാഹ്മണോ തസ്സാ വചനം സുത്വാ ‘‘ഇമിനാ നാമ കാരണേന സാ മം വദതീ’’തി അജാനിത്വാ തഥാസഞ്ഞീ ഹുത്വാ തഥാ അകാസി. യേ യേ പസ്സന്തി, തേ തേ പരിഹാസം കരോന്താ ‘‘സോഭതി ആചരിയോ’’തി വദിംസു. രാജാ പന നം ‘‘കിം, ആചരിയ, പിത്തം തേ കുപിതം, ഉമ്മത്തകോസി ജാതോ’’തിആദീനി വത്വാ ലജ്ജാപേസി. തസ്മിം കാലേ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘അയുത്തം മയാ കത’’ന്തി ലജ്ജിതോ ബ്രാഹ്മണിയാ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘തായമ്ഹി സരാജികായ പരിസായ അന്തരേ ലജ്ജാപിതോ, പോഥേത്വാ തം നിക്കഡ്ഢിസ്സാമീ’’തി ഗേഹം അഗമാസി. ധുത്തികബ്രാഹ്മണീ തസ്സ കുജ്ഝിത്വാ ആഗമനഭാവം ഞത്വാ പുരേതരഞ്ഞേവ ചൂളദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ രാജനിവേസനം ഗന്ത്വാ ചതൂഹപഞ്ചാഹം തത്ഥേവ അഹോസി. രാജാ തം കാരണം ഞത്വാ പുരോഹിതം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ആചരിയ, മാതുഗാമസ്സ നാമ ദോസോ ഹോതിയേവ, ബ്രാഹ്മണിയാ ഖമിതും വട്ടതീ’’തി ഖമാപനത്ഥായ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൮൧. ‘‘അപി രുഹക ഛിന്നാപി, ജിയാ സന്ധീയതേ പുന;

സന്ധീയസ്സു പുരാണിയാ, മാ കോധസ്സ വസം ഗമീ’’തി.

തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – ഭോ രുഹക, നനു ഛിന്നാപി ധനുജിയാ പുന സന്ധീയതി ഘടീയതി, ഏവമേവ ത്വമ്പി പുരാണിയാ സദ്ധിം സന്ധീയസ്സു, കോധസ്സ വസം മാ ഗമീതി.

തം സുത്വാ രുഹകോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൮൨. ‘‘വിജ്ജമാനേസു വാകേസു, വിജ്ജമാനേസു കാരിസു;

അഞ്ഞം ജിയം കരിസ്സാമി, അലഞ്ഞേവ പുരാണിയാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – മഹാരാജ, ധനുകാരമുദുവാകേസു ച ജിയകാരകേസു ച മനുസ്സേസു വിജ്ജമാനേസു അഞ്ഞം ജിയം കരിസ്സാമി, ഇമായ ഛിന്നായ പുരാണിയാ ജിയായ അലം, നത്ഥി മേ കോചി അത്ഥോതി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ തം നീഹരിത്വാ അഞ്ഞം ബ്രാഹ്മണിം ആനേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ, ബ്രാഹ്മണീ, പുരാണദുതിയികാ അഹോസി, രുഹകോ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു, ബാരാണസിരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

രുഹകജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൧൯൨] ൨. സിരികാളകണ്ണിജാതകവണ്ണനാ

ഇത്ഥീ സിയാ രൂപവതീതി ഇദം സിരികാളകണ്ണിജാതകം മഹാഉമങ്ഗജാതകേ ആവിഭവിസ്സതി.

സിരികാളകണ്ണിജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൧൯൩] ൩. ചൂളപദുമജാതകവണ്ണനാ

അയമേവ സാ അഹമപി സോ അനഞ്ഞോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഉമ്മാദന്തീജാതകേ (ജാ. ൨.൨൦.൫൭ ആദയോ) ആവിഭവിസ്സതി. സോ പന ഭിക്ഖു സത്ഥാരാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, ഉക്കണ്ഠിതോ’’തി വുത്തേ ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി വത്വാ ‘‘കേന പന ത്വം ഉക്കണ്ഠാപിതോ’’തി വുത്തേ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഏകം അലങ്കതപടിയത്തം മാതുഗാമം ദിസ്വാ കിലേസാനുവത്തകോ ഹുത്വാ ഉക്കണ്ഠിതോമ്ഹീ’’തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ഭിക്ഖു, മാതുഗാമോ നാമ അകതഞ്ഞൂ മിത്തദുബ്ഭീ ബഹുമായാ, പോരാണകപണ്ഡിതാപി അത്തനോ ദക്ഖിണജാണുലോഹിതം പായേത്വാ യാവജീവിതദാനമ്പി ദത്വാ മാതുഗാമസ്സ ചിത്തം ന ലഭിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തി, നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ചസ്സ ‘‘പദുമകുമാരോ’’തി നാമം അകംസു. തസ്സ അപരേന ഛ കനിട്ഠഭാതികാ അഹേസും. തേ സത്തപി ജനാ അനുപുബ്ബേന വുഡ്ഢിപ്പത്താ ഘരാവാസം ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ സഹായാ വിയ വിചരന്തി. അഥേകദിവസം രാജാ രാജങ്ഗണം ഓലോകേന്തോ ഠിതോ തേ മഹാപരിവാരേന രാജുപട്ഠാനം ആഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ മം വധിത്വാ രജ്ജമ്പി ഗണ്ഹേയ്യു’’ന്തി ആസങ്കം ഉപ്പാദേത്വാ തേ പക്കോസാപേത്വാ – ‘‘താതാ, തുമ്ഹേ ഇമസ്മിം നഗരേ വസിതും ന ലഭഥ, അഞ്ഞത്ഥ ഗന്ത്വാ മമ അച്ചയേന ആഗന്ത്വാ കുലസന്തകം രജ്ജം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. തേ പിതു വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ രോദിത്വാ കന്ദിത്വാ അത്തനോ അത്തനോ ഘരാനി ഗന്ത്വാ പജാപതിയോ ആദായ ‘‘യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ ഗന്ത്വാ ജീവിസ്സാമാ’’തി നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്താ ഏകം കന്താരം പത്വാ അന്നപാനം അലഭമാനാ ഖുദം അധിവാസേതും അസക്കോന്താ ‘‘മയം ജീവമാനാ ഇത്ഥിയോ ലഭിസ്സാമാ’’തി കനിട്ഠസ്സ ഭരിയം മാരേത്വാ തേരസ കോട്ഠാസേ കത്വാ മംസം ഖാദിംസു. ബോധിസത്തോ അത്തനോ ച ഭരിയായ ച ലദ്ധകോട്ഠാസേസു ഏകം ഠപേത്വാ ഏകം ദ്വേപി ഖാദിംസു. ഏവം ഛ ദിവസേ ഛ ഇത്ഥിയോ മാരേത്വാ മംസം ഖാദിംസു.

ബോധിസത്തോ പന ദിവസേ ദിവസേ ഏകേകം ഠപേത്വാ ഛ കോട്ഠാസേ ഠപേസി. സത്തമേ ദിവസേ ‘‘ബോധിസത്തസ്സ ഭരിയം മാരേസ്സാമാ’’തി വുത്തേ ബോധിസത്തോ തേ ഛ കോട്ഠാസേ തേസം ദത്വാ ‘‘അജ്ജ താവ ഇമേ ഛ കോട്ഠാസേ ഖാദഥ, സ്വേ ജാനിസ്സാമാ’’തി വത്വാ തേസം മംസം ഖാദിത്വാ നിദ്ദായനകാലേ ഭരിയം ഗഹേത്വാ പലായി. സാ ഥോകം ഗന്ത്വാ ‘‘ഗന്തും ന സക്കോമി, സാമീ’’തി ആഹ. അഥ നം ബോധിസത്തോ ഖന്ധേനാദായ അരുണുഗ്ഗമനവേലായ കന്താരാ നിക്ഖമി. സാ സൂരിയേ ഉഗ്ഗതേ ‘‘പിപാസിതാമ്ഹി, സാമീ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ ‘‘ഉദകം നത്ഥി, ഭദ്ദേ’’തി വത്വാ പുനപ്പുനം കഥിതേ ഖഗ്ഗേന ദക്ഖിണജാണുകം പഹരിത്വാ – ‘‘ഭദ്ദേ, പാനീയം നത്ഥി, ഇദം പന മേ ദക്ഖിണജാണുലോഹിതം പിവമാനാ നിസീദാഹീ’’തി ആഹ. സാ തഥാ അകാസി. തേ അനുപുബ്ബേന മഹാഗങ്ഗം പത്വാ പിവിത്വാ ച ന്ഹത്വാ ച ഫലാഫലം ഖാദിത്വാ ഫാസുകട്ഠാനേ വിസ്സമിത്വാ ഏകസ്മിം ഗങ്ഗാനിവത്തനേ അസ്സമപദം മാപേത്വാ വാസം കപ്പേസും.

അഥേകദിവസം ഉപരിഗങ്ഗായ രാജാപരാധികം ചോരം ഹത്ഥപാദേ ച കണ്ണനാസഞ്ച ഛിന്ദിത്വാ ഏകസ്മിം അമ്ബണകേ നിപജ്ജാപേത്വാ മഹാഗങ്ഗായ പവാഹേസും. സോ മഹന്തം അട്ടസ്സരം കരോന്തോ തം ഠാനം പാപുണി. ബോധിസത്തോ തസ്സ കരുണം പരിദേവിതസദ്ദം സുത്വാ ‘‘ദുക്ഖപ്പത്തോ സത്തോ മയി ഠിതേ മാ നസ്സീ’’തി ഗങ്ഗാതീരം ഗന്ത്വാ തം ഉത്താരേത്വാ അസ്സമപദം ആനേത്വാ കാസാവധോവനലേപനാദീഹി വണപടികമ്മം അകാസി. ഭരിയാ പനസ്സ ‘‘ഏവരൂപം നാമ ദുസ്സീലം കുണ്ഠം ഗങ്ഗായ ആവാഹേത്വാ പടിജഗ്ഗന്തോ വിചരതീ’’തി വത്വാ തം കുണ്ഠം ജിഗുച്ഛമാനാ നിട്ഠുഭന്തീ വിചരതി. ബോധിസത്തോ തസ്സ വണേസു സംവിരുള്ഹേസു ഭരിയായ സദ്ധിം തം അസ്സമപദേയേവ ഠപേത്വാ അടവിതോ ഫലാഫലാനി ആഹരിത്വാ തഞ്ച ഭരിയഞ്ച പോസേസി. തേസു ഏവം വസന്തേസു സാ ഇത്ഥീ ഏതസ്മിം കുണ്ഠേ പടിബദ്ധചിത്താ ഹുത്വാ തേന സദ്ധിം അനാചാരം ചരിത്വാ ഏകേനുപായേന ബോധിസത്തം മാരേതുകാമാ ഹുത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘സാമി, അഹം തുമ്ഹാകം അംസേ നിസീദിത്വാ കന്താരാ നിക്ഖമമാനാ ഏകം പബ്ബതം ഓലോകേത്വാ അയ്യേ പബ്ബതമ്ഹി നിബ്ബത്തദേവതേ ‘സചേ അഹം സാമികേന സദ്ധിം അരോഗാ ജീവിതം ലഭിസ്സാമി, ബലികമ്മം തേ കരിസ്സാമീ’തി ആയാചിം, സാ മം ഇദാനി ഉത്താസേതി, കരോമസ്സാ ബലികമ്മ’’ന്തി. ബോധിസത്തോ തം മായം അജാനന്തോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ബലികമ്മം സജ്ജേത്വാ തായ ബലിഭാജനം ഗാഹാപേത്വാ പബ്ബതമത്ഥകം അഭിരുഹി. അഥ നം സാ ഏവമാഹ – ‘‘സാമി, ദേവതായപി ത്വഞ്ഞേവ ഉത്തമദേവതാ, പഠമം താവ തം വനപുപ്ഫേഹി പൂജേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ വന്ദിത്വാ പച്ഛാ ദേവതായ ബലികമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി. സാ ബോധിസത്തം പപാതാഭിമുഖം ഠപേത്വാ വനപുപ്ഫേഹി പൂജേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ വന്ദിതുകാമാ വിയ ഹുത്വാ പിട്ഠിപസ്സേ ഠത്വാ പിട്ഠിയം പഹരിത്വാ പപാതേ പാതേത്വാ ‘‘ദിട്ഠാ മേ പച്ചാമിത്തസ്സ പിട്ഠീ’’തി തുട്ഠമാനസാ പബ്ബതാ ഓരോഹിത്വാ കുണ്ഠസ്സ സന്തികം അഗമാസി.

ബോധിസത്തോപി പപാതാനുസാരേന പബ്ബതാ പതന്തോ ഉദുമ്ബരരുക്ഖമത്ഥകേ ഏകസ്മിം അകണ്ടകേ പത്തസഞ്ഛന്നേ ഗുമ്ബേ ലഗ്ഗി, ഹേട്ഠാപബ്ബതം പന ഓരോഹിതും ന സക്കാ. സോ ഉദുമ്ബരഫലാനി ഖാദിത്വാ സാഖന്തരേ നിസീദി. അഥേകോ മഹാസരീരോ ഗോധരാജാ ഹേട്ഠാപബ്ബതപാദതോ അഭിരുഹിത്വാ തസ്മിം ഉദുമ്ബരഫലാനി ഖാദതി. സോ തം ദിവസം ബോധിസത്തം ദിസ്വാ പലായി, പുനദിവസേ ആഗന്ത്വാ ഏകസ്മിം പസ്സേ ഫലാനി ഖാദിത്വാ പക്കാമി. സോ ഏവം പുനപ്പുനം ആഗച്ഛന്തോ ബോധിസത്തേന സദ്ധിം വിസ്സാസം ആപജ്ജിത്വാ ‘‘ത്വം ഇമം ഠാനം കേന കാരണേന ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമിനാ നാമ കാരണേനാ’’തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി മാ ഭായീ’’തി വത്വാ ബോധിസത്തം അത്തനോ പിട്ഠിയം നിപജ്ജാപേത്വാ ഓതാരേത്വാ അരഞ്ഞതോ നിക്ഖമിത്വാ മഹാമഗ്ഗേ ഠപേത്വാ ‘‘ത്വം ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛാഹീ’’തി ഉയ്യോജേത്വാ അരഞ്ഞമേവ പാവിസി. ബോധിസത്തോ ഏകം ഗാമകം ഗന്ത്വാ തത്ഥേവ വസന്തോ പിതു കാലകതഭാവം സുത്വാ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ കുലസന്തകേ രജ്ജേ പതിട്ഠായ പദുമരാജാ നാമ ഹുത്വാ ദസ രാജധമ്മേ അകോപേത്വാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേന്തോ ചതൂസു നഗരദ്വാരേസു നഗരമജ്ഝേ നിവേസനദ്വാരേതി ഛ ദാനസാലായോ കാരേത്വാ ദേവസികം ഛ സതസഹസ്സാനി വിസ്സജ്ജേത്വാ ദാനം അദാസി.

സാപി ഖോ ഇത്ഥീ തം കുണ്ഠം ഖന്ധേ നിസീദാപേത്വാ അരഞ്ഞാ നിക്ഖമിത്വാ മനുസ്സപഥേ ഭിക്ഖം ചരമാനാ യാഗുഭത്തം സംഹരിത്വാ തം കുണ്ഠം പോസേസി. മനുസ്സാ ‘‘അയം തേ കിം ഹോതീ’’തി പുച്ഛിയമാനാ ‘‘അഹം ഏതസ്സ മാതുലധീതാ, പിതുച്ഛാപുത്തോ മേ ഏസോ, ഏതസ്സേവ മം അദംസു, സാഹം വജ്ഝപ്പത്തമ്പി അത്തനോ സാമികം ഉക്ഖിപിത്വാ പരിഹരന്തീ ഭിക്ഖം ചരിത്വാ പോസേമീ’’തി. മനുസ്സാ ‘‘അയം പതിബ്ബതാ’’തി തതോ പട്ഠായ ബഹുതരം യാഗുഭത്തം അദംസു. അപരേ പന ജനാ ഏവമാഹംസു – ‘‘ത്വം മാ ഏവം വിചരി, പദുമരാജാ ബാരാണസിയം രജ്ജം കാരേതി, സകലജമ്ബുദീപം സങ്ഖോഭേത്വാ ദാനം ദേതി, സോ തം ദിസ്വാ തുസ്സിസ്സതി, തുട്ഠോ തേ ബഹും ധനം ദസ്സതി, തവ സാമികം ഇധേവ നിസീദാപേത്വാ ഗച്ഛാ’’തി ഥിരം കത്വാ വേത്തപച്ഛിം അദംസു. സാ അനാചാരാ തം കുണ്ഠം വേത്തപച്ഛിയം നിസീദാപേത്വാ പച്ഛിം ഉക്ഖിപിത്വാ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ ദാനസാലാസു ഭുഞ്ജമാനാ വിചരതി. ബോധിസത്തോ അലങ്കതഹത്ഥിക്ഖന്ധവരഗതോ ദാനഗ്ഗം ഗന്ത്വാ അട്ഠന്നം വാ ദസന്നം വാ സഹത്ഥാ ദാനം ദത്വാ പുന ഗേഹം ഗച്ഛതി. സാ അനാചാരാ തം കുണ്ഠം പച്ഛിയം നിസീദാപേത്വാ പച്ഛിം ഉക്ഖിപിത്വാ തസ്സ ഗമനമഗ്ഗേ അട്ഠാസി.

രാജാ ദിസ്വാ ‘‘കിം ഏത’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ഏകാ, ദേവ, പതിബ്ബതാ’’തി. അഥ നം പക്കോസാപേത്വാ സഞ്ജാനിത്വാ കുണ്ഠം പച്ഛിയാ നീഹരാപേത്വാ ‘‘അയം തേ കിം ഹോതീ’’തി പുച്ഛി. സാ ‘‘പിതുച്ഛാപുത്തോ മേ, ദേവ, കുലദത്തികോ സാമികോ’’തി ആഹ. മനുസ്സാ തം അന്തരം അജാനന്താ ‘‘അഹോ പതിബ്ബതാ’’തിആദീനി വത്വാ തം അനാചാരിത്ഥിം വണ്ണയിംസു. പുന രാജാ ‘‘അയം തേ കുണ്ഠോ കുലദത്തികോ സാമികോ’’തി പുച്ഛി. സാ രാജാനം അസഞ്ജാനന്തീ ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി സൂരാ ഹുത്വാ കഥേസി. അഥ നം രാജാ ‘‘കിം ഏസ ബാരാണസിരഞ്ഞോ പുത്തോ, നനു ത്വം പദുമകുമാരസ്സ ഭരിയാ അസുകരഞ്ഞോ ധീതാ, അസുകാ നാമ മമ ജാണുലോഹിതം പിവിത്വാ ഇമസ്മിം കുണ്ഠേ പടിബദ്ധചിത്താ മം പപാതേ പാതേസി. സാ ഇദാനി ത്വം നലാടേന മച്ചും ഗഹേത്വാ മം ‘മതോ’തി മഞ്ഞമാനാ ഇമം ഠാനം ആഗതാ, നനു അഹം ജീവാമീ’’തി വത്വാ അമച്ചേ ആമന്തേത്വാ ‘‘ഭോ, അമച്ചാ നനു ചാഹം തുമ്ഹേഹി പുട്ഠോ ഏവം കഥേസിം ‘മമ കനിട്ഠഭാതികാ ഛ ഇത്ഥിയോ മാരേത്വാ മംസം ഖാദിംസു, അഹം പന മയ്ഹം ഭരിയം അരോഗം കത്വാ ഗങ്ഗാതീരം നേത്വാ അസ്സമപദേ വസന്തോ ഏകം വജ്ഝപ്പത്തം കുണ്ഠം ഉത്താരേത്വാ പടിജഗ്ഗിം. സാ ഇത്ഥീ ഏതസ്മിം പടിബദ്ധചിത്താ മം പബ്ബതപാദേ പാതേസി. അഹം അത്തനോ മേത്തചിത്തതായ ജീവിതം ലഭി’ന്തി. യായ അഹം പബ്ബതാ പാതിതോ, ന സാ അഞ്ഞാ, ഏസാ ദുസ്സീലാ, സോപി വജ്ഝപ്പത്തോ കുണ്ഠോ ന അഞ്ഞോ, അയമേവാ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൮൫. ‘‘അയമേവ സാ അഹമപി സോ അനഞ്ഞോ, അയമേവ സോ ഹത്ഥച്ഛിന്നോ അനഞ്ഞോ;

യമാഹ ‘കോമാരപതീ മമ’ന്തി, വജ്ഝിത്ഥിയോ നത്ഥി ഇത്ഥീസു സച്ചം.

൮൬. ‘‘ഇമഞ്ച ജമ്മം മുസലേന ഹന്ത്വാ, ലുദ്ദം ഛവം പരദാരൂപസേവിം;

ഇമിസ്സാ ച നം പാപപതിബ്ബതായ, ജീവന്തിയാ ഛിന്ദഥ കണ്ണനാസ’’ന്തി.

തത്ഥ യമാഹ കോമാരപതീ മമന്തി യം ഏസാ ‘‘അയം മേ, കോമാരപതി, കുലദത്തികോ സാമികോ’’തി ആഹ, അയമേവ സോ, ന അഞ്ഞോ. ‘‘യമാഹു, കോമാരപതീ’’തിപി പാഠോ. അയമേവ ഹി പോത്ഥകേസു ലിഖിതോ, തസ്സാപി അയമേവത്ഥോ, വചനവിപല്ലാസോ പനേത്ഥ വേദിതബ്ബോ. യഞ്ഹി രഞ്ഞാ വുത്തം, തദേവ ഇധ ആഗതം. വജ്ഝിത്ഥിയോതി ഇത്ഥിയോ നാമ വജ്ഝാ വധിതബ്ബാ ഏവ. നത്ഥി ഇത്ഥീസു സച്ചന്തി ഏതാസു സഭാവോ നാമേകോ നത്ഥി. ‘‘ഇമഞ്ച ജമ്മ’’ന്തിആദി ദ്വിന്നമ്പി തേസം ദണ്ഡാണാപനവസേന വുത്തം. തത്ഥ ജമ്മന്തി ലാമകം. മുസലേന ഹന്ത്വാതി മുസലേന ഹനിത്വാ പോഥേത്വാ അട്ഠീനി ഭഞ്ജിത്വാ ചുണ്ണവിചുണ്ണം കത്വാ. ലുദ്ദന്തി ദാരുണം. ഛവന്തി ഗുണാഭാവേന നിജ്ജീവം മതസദിസം. ഇമിസ്സാ ച നന്തി ഏത്ഥ നന്തി നിപാതമത്തം, ഇമിസ്സാ ച പാപപതിബ്ബതായ അനാചാരായ ദുസ്സീലായ ജീവന്തിയാവ കണ്ണനാസം ഛിന്ദഥാതി അത്ഥോ.

ബോധിസത്തോ കോധം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ ഏവം തേസം ദണ്ഡം ആണാപേത്വാപി ന തഥാ കാരേസി. കോപം പന മന്ദം കത്വാ യഥാ സാ പച്ഛിം സീസതോ ഓരോപേതും ന സക്കോതി, ഏവം ഗാള്ഹതരം ബന്ധാപേത്വാ കുണ്ഠം തത്ഥ പക്ഖിപാപേത്വാ അത്തനോ വിജിതാ നീഹരാപേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ ഛ ഭാതരോ അഞ്ഞതരാ ഥേരാ അഹേസും, ഭരിയാ ചിഞ്ചമാണവികാ, കുണ്ഠോ ദേവദത്തോ, ഗോധരാജാ ആനന്ദോ, പദുമരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ചൂളപദുമജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൧൯൪] ൪. മണിചോരജാതകവണ്ണനാ

ന സന്തി ദേവാ പവസന്തി നൂനാതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ വധായ പരിസക്കന്തം ദേവദത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. തദാ പന സത്ഥാ ‘‘ദേവദത്തോ വധായ പരിസക്കതീ’’തി സുത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി ദേവദത്തോ മയ്ഹം വധായ പരിസക്കതിയേവ, പരിസക്കന്തോപി പന മം വധിതും നാസക്ഖീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബാരാണസിതോ അവിദൂരേ ഗാമകേ ഗഹപതികുലേ നിബ്ബത്തി. അഥസ്സ വയപ്പത്തസ്സ ബാരാണസിതോ കുലധീതരം ആനേസും, സാ സുവണ്ണവണ്ണാ അഹോസി അഭിരൂപാ ദസ്സനീയാ ദേവച്ഛരാ വിയ പുപ്ഫലതാ വിയ ലളമാനാ മത്തകിന്നരീ വിയ ച സുജാതാതി നാമേന പതിബ്ബതാ സീലാചാരസമ്പന്നാ വത്തസമ്പന്നാ. നിച്ചകാലമ്പിസ്സാ പതിവത്തം സസ്സുവത്തം സസുരവത്തഞ്ച കതമേവ ഹോതി, സാ ബോധിസത്തസ്സ പിയാ അഹോസി മനാപാ. ഇതി ഉഭോപി തേ സമ്മോദമാനാ ഏകചിത്താ സമഗ്ഗവാസം വസിംസു.

അഥേകദിവസം സുജാതാ ‘‘മാതാപിതരോ ദട്ഠുകാമാമ്ഹീ’’തി ബോധിസത്തസ്സ ആരോചേസി. ‘‘സാധു, ഭദ്ദേ, മഗ്ഗപാഥേയ്യം പഹോനകം പടിയാദേഹീ’’തി ഖജ്ജവികതിം പചാപേത്വാ ഖജ്ജകാദീനി യാനകേ ഠപേത്വാ യാനകം പാജേന്തോ യാനകസ്സ പുരതോ അഹോസി, ഇതരാ പച്ഛതോ. തേ നഗരസമീപം ഗന്ത്വാ യാനകം മോചേത്വാ ന്ഹത്വാ ഭുഞ്ജിംസു. പുന ബോധിസത്തോ യാനകം യോജേത്വാ പുരതോ നിസീദി, സുജാതാ വത്ഥാനി പരിവത്തേത്വാ അലങ്കരിത്വാ പച്ഛതോ നിസീദി. യാനകസ്സ അന്തോനഗരം പവിട്ഠകാലേ ബാരാണസിരാജാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധവരഗതോ നഗരം പദക്ഖിണം കരോന്തോ തം പദേസം അഗമാസി. സുജാതാ ഓതരിത്വാ യാനകസ്സ പച്ഛതോ പദസാ പായാസി. രാജാ തം ദിസ്വാ തസ്സാ രൂപസമ്പത്തിയാ ആകഡ്ഢിയമാനലോചനോ പടിബദ്ധചിത്തോ ഹുത്വാ ഏകം അമച്ചം ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛ ത്വം ഏതിസ്സാ സസ്സാമികഭാവം വാ അസ്സാമികഭാവം വാ ജാനാഹീ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ തസ്സാ സസ്സാമികഭാവം ഞത്വാ ‘‘സസ്സാമികാ കിര, ദേവ, യാനകേ നിസിന്നോ പുരിസോ ഏതിസ്സാ സാമികോ’’തി ആഹ.

രാജാ പടിബദ്ധചിത്തം വിനോദേതും അസക്കോന്തോ കിലേസാതുരോ ഹുത്വാ ‘‘ഏകേന നം ഉപായേന മാരാപേത്വാ ഇത്ഥിം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏകം പുരിസം ആമന്തേത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, ഭോ, ഇമം ചൂളാമണിം വീഥിം ഗച്ഛന്തോ വിയ ഹുത്വാ ഏതസ്സ പുരിസസ്സ യാനകേ പക്ഖിപിത്വാ ഏഹീ’’തി ചൂളാമണിം ദത്വാ ഉയ്യോജേസി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി തം ഗഹേത്വാ ഗന്ത്വാ യാനകേ ഠപേത്വാ ‘‘ഠപിതോ മേ, ദേവാ’’തി ആഗന്ത്വാ ആരോചേസി. രാജാ ‘‘ചൂളാമണി മേ നട്ഠോ’’തി ആഹ, മനുസ്സാ ഏകകോലാഹലം അകംസു. രാജാ ‘‘സബ്ബദ്വാരാനി പിദഹിത്വാ സഞ്ചാരം ഛിന്ദിത്വാ ചോരം പരിയേസഥാ’’തി ആഹ, രാജപുരിസാ തഥാ അകംസു, നഗരം ഏകസങ്ഖോഭം അഹോസി. ഇതരോ പുരിസോ മനുസ്സേ ഗഹേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഭോ, യാനകം ഠപേഹി, രഞ്ഞോ ചൂളാമണി നട്ഠോ, യാനകം സോധേസ്സാമീ’’തി യാനകം സോധേന്തോ അത്തനാ ഠപിതമണിം ഗഹേത്വാ ബോധിസത്തം ഗഹേത്വാ ‘‘മണിചോരോ’’തി ഹത്ഥേഹി ച പാദേഹി ച പോഥേത്വാ പച്ഛാബാഹം ബന്ധിത്വാ നേത്വാ ‘‘അയം മണിചോരോ’’തി രഞ്ഞോ ദസ്സേസി. രാജാപി ‘‘സീസമസ്സ ഛിന്ദഥാ’’തി ആണാപേസി.

അഥ നം രാജപുരിസാ ചതുക്കേ ചതുക്കേ കസാഹി താളേന്താ ദക്ഖിണദ്വാരേന നഗരാ നിക്ഖമാപേസും. സുജാതാപി യാനകം പഹായ ബാഹാ പഗ്ഗയ്ഹ പരിദേവമാനാ ‘‘സാമി, മം നിസ്സായ ഇമം ദുക്ഖം പത്തോസീ’’തി പരിദേവമാനാ പച്ഛതോ പച്ഛതോ അഗമാസി. രാജപുരിസാ ‘‘സീസമസ്സ ഛിന്ദിസ്സാമാ’’തി ബോധിസത്തം ഉത്താനം നിപജ്ജാപേസും. തം ദിസ്വാ സുജാതാ അത്തനോ സീലഗുണം ആവജ്ജേത്വാ ‘‘നത്ഥി വത മഞ്ഞേ ഇമസ്മിം ലോകേ സീലവന്താനം വിഹേഠകേ പാപസാഹസികമനുസ്സേ നിസേധേതും സമത്ഥാ ദേവതാ നാമാ’’തിആദീനി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൮൭. ‘‘ന സന്തി ദേവാ പവസന്തി നൂന, ന ഹി നൂന സന്തി ഇധ ലോകപാലാ;

സഹസാ കരോന്താനമസഞ്ഞതാനം, ന ഹി നൂന സന്തി പടിസേധിതാരോ’’തി.

തത്ഥ ന സന്തി, ദേവാതി ഇമസ്മിം ലോകേ സീലവന്താനം ഓലോകനകാ പാപാനഞ്ച നിസേധകാ ന സന്തി നൂന ദേവാ. പവസന്തി നൂനാതി ഏവരൂപേസു വാ കിച്ചേസു ഉപ്പന്നേസു നൂന പവസന്തി പവാസം ഗച്ഛന്തി. ഇധ, ലോകപാലാതി ഇമസ്മിം ലോകേ ലോകപാലസമ്മതാ സമണബ്രാഹ്മണാപി സീലവന്താനം അനുഗ്ഗാഹകാ ന ഹി നൂന സന്തി. സഹസാ കരോന്താനമസഞ്ഞതാനന്തി സഹസാ അവീമംസിത്വാ സാഹസികം ദാരുണം കമ്മം കരോന്താനം ദുസ്സീലാനം. പടിസേധിതാരോതി ഏവരൂപം കമ്മം മാ കരിത്ഥ, ന ലബ്ഭാ ഏതം കാതുന്തി പടിസേധേന്താ നത്ഥീതി അത്ഥോ.

ഏവം തായ സീലസമ്പന്നായ പരിദേവമാനായ സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ നിസിന്നാസനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി, സക്കോ ‘‘കോ നു ഖോ മം സക്കത്തതോ ചാവേതുകാമോ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ഇമം കാരണം ഞത്വാ ‘‘ബാരാണസിരാജാ അതിഫരുസകമ്മം കരോതി, സീലസമ്പന്നം സുജാതം കിലമേതി, ഗന്തും ദാനി മേ വട്ടതീ’’തി ദേവലോകാ ഓരുയ്ഹ അത്തനോ ആനുഭാവേന ഹത്ഥിപിട്ഠേ നിസിന്നം തം പാപരാജാനം ഹത്ഥിക്ഖന്ധതോ ഓതാരേത്വാ ധമ്മഗണ്ഡികായ ഉത്താനം നിപജ്ജാപേത്വാ ബോധിസത്തം ഉക്ഖിപിത്വാ സബ്ബാലങ്കാരേഹി അലങ്കരിത്വാ രാജവേസം ഗാഹാപേത്വാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധേ നിസീദാപേസി. രാജപുരിസാ ഫരസും ഉക്ഖിപിത്വാ സീസം ഛിന്ദന്താ രഞ്ഞോ സീസം ഛിന്ദിംസു, ഛിന്നകാലേയേവ ചസ്സ രഞ്ഞോ സീസഭാവം ജാനിംസു. സക്കോ ദേവരാജാ ദിസ്സമാനകസരീരേനേവ ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തസ്സ രാജാഭിസേകം കത്വാ സുജാതായ ച അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനം ദാപേസി. അമച്ചാ ചേവ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാദയോ ച സക്കം ദേവരാജാനം ദിസ്വാ ‘‘അധമ്മികരാജാ മാരിതോ, ഇദാനി അമ്ഹേഹി സക്കദത്തികോ ധമ്മികരാജാ ലദ്ധോ’’തി സോമനസ്സപ്പത്താ അഹേസും.

സക്കോപി ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘അയം വോ സക്കദത്തികോ രാജാ, ഇതോ പട്ഠായ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേസ്സതി. സചേ ഹി രാജാ അധമ്മികോ ഹോതി, ദേവോ അകാലേ വസ്സതി, കാലേ ന വസ്സതി, ഛാതഭയം രോഗഭയം സത്ഥഭയന്തി ഇമാനി തീണി ഭയാനി ഉപഗതാനേവ ഹോന്തീ’’തി ഓവദന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൮൮. ‘‘അകാലേ വസ്സതീ തസ്സ, കാലേ തസ്സ ന വസ്സതി;

സഗ്ഗാ ച ചവതി ഠാനാ, നനു സോ താവതാ ഹതോ’’തി.

തത്ഥ അകാലേതി അധമ്മികരഞ്ഞോ രജ്ജേ അയുത്തകാലേ സസ്സാനം പക്കകാലേ വാ ലായനമദ്ദനാദികാലേ വാ ദേവോ വസ്സതി. കാലേതി യുത്തപയുത്തകാലേ വപനകാലേ തരുണസസ്സകാലേ ഗബ്ഭഗ്ഗഹണകാലേ ച ന വസ്സതി. സഗ്ഗാ ച ചവതി ഠാനാതി സഗ്ഗസങ്ഖാതാ ഠാനാ ദേവലോകാ ചവതീതി അത്ഥോ. അധമ്മികരാജാ ഹി അപ്പടിലാഭവസേന ദേവലോകാ ചവതി നാമ, സഗ്ഗേപി വാ രജ്ജം കാരേന്തോ അധമ്മികരാജാ തതോ ചവതീതിപി അത്ഥോ. നനു സോ താവതാ ഹതോതി നനു സോ അധമ്മികോ രാജാ ഏത്തകേന ഹതോ ഹോതി. അഥ വാ ഏകംസവാചീ ഏത്ഥ നു-കാരോ, നേസോ ഏകംസേന ഏത്താവതാ ഹതോ, അട്ഠസു പന മഹാനിരയേസു സോളസസു ച ഉസ്സദനിരയേസു ദീഘരത്തം സോ ഹഞ്ഞിസ്സതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ.

ഏവം സക്കോ മഹാജനസ്സ ഓവാദം ദത്വാ അത്തനോ ദേവട്ഠാനമേവ അഗമാസി. ബോധിസത്തോപി ധമ്മേന രജ്ജം കാരേത്വാ സഗ്ഗപുരം പൂരേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ അധമ്മികരാജാ ദേവദത്തോ അഹോസി, സക്കോ അനുരുദ്ധോ, സുജാതാ രാഹുലമാതാ, സക്കദത്തിയരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മണിചോരജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൧൯൫] ൫. പബ്ബതൂപത്ഥരജാതകവണ്ണനാ

പബ്ബതൂപത്ഥരേ രമ്മേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോസലരാജാനം ആരബ്ഭ കഥേസി. കോസലരഞ്ഞോ കിര ഏകോ അമച്ചോ അന്തേപുരേ പദുസ്സി. രാജാപി പരിവീമംസമാനോ തം തഥതോ ഞത്വാ ‘‘സത്ഥു ആരോചേസ്സാമീ’’തി ജേതവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹാകം അന്തേപുരേ ഏകോ അമച്ചോ പദുസ്സി, തസ്സ കിം കാതും വട്ടതീ’’തി പുച്ഛി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ഉപകാരകോ തേ, മഹാരാജ, സോ ച അമച്ചോ സാ ച ഇത്ഥീ പിയാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അതിവിയ ഉപകാരകോ സകലം രാജകുലം സന്ധാരേതി, സാപി മേ ഇത്ഥീ പിയാ’’തി വുത്തേ ‘‘മഹാരാജ, ‘അത്തനോ ഉപകാരകേസു സേവകേസു പിയാസു ച ഇത്ഥീസു ദുബ്ഭിതും ന സക്കാ’തി പുബ്ബേപി രാജാനോ പണ്ഡിതാനം കഥം സുത്വാ മജ്ഝത്താവ അഹേസു’’ന്തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അമച്ചകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തസ്സ അത്ഥധമ്മാനുസാസകോ അഹോസി. അഥസ്സ രഞ്ഞോ ഏകോ അമച്ചോ അന്തേപുരേ പദുസ്സി. രാജാ നം തഥതോ ഞത്വാ ‘‘അമച്ചോപി മേ ബഹൂപകാരോ, അയം ഇത്ഥീപി മേ പിയാ, ദ്വേപി ഇമേ നാസേതും ന സക്കാ, പണ്ഡിതാമച്ചം പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ സചേ സഹിതബ്ബം ഭവിസ്സതി, സഹിസ്സാമി, നോ ചേ, ന സഹിസ്സാമീ’’തി ബോധിസത്തം പക്കോസാപേത്വാ ആസനം ദത്വാ ‘‘പണ്ഡിത, പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ‘‘പുച്ഛഥ, മഹാരാജ, വിസ്സജ്ജേസ്സാമീ’’തി വുത്തേ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൮൯. ‘‘പബ്ബതൂപത്ഥരേ രമ്മേ, ജാതാ പോക്ഖരണീ സിവാ;

തം സിങ്ഗാലോ അപാപായി, ജാനം സീഹേന രക്ഖിത’’ന്തി.

തത്ഥ പബ്ബതൂപത്ഥരേ രമ്മേതി ഹിമവന്തപബ്ബതപാദേ പത്ഥരിത്വാ ഠിതേ അങ്ഗണട്ഠാനേതി അത്ഥോ. ജാതാ പോക്ഖരണീ സിവാതി സിവാ സീതലാ മധുരോദകാ പോക്ഖരണീ നിബ്ബത്താ, അപിച ഖോ പോക്ഖരസഞ്ഛന്നാ നദീപി പോക്ഖരണീയേവ. അപാപായീതി അപ-ഇതി ഉപസഗ്ഗോ, അപായീതി അത്ഥോ. ജാനം സീഹേന രക്ഖിതന്തി സാ പോക്ഖരണീ സീഹപരിഭോഗാ സീഹേന രക്ഖിതാ, സോപി നം സിങ്ഗാലോ ‘‘സീഹേന രക്ഖിതാ അയ’’ന്തി ജാനന്തോവ അപായി. തം കിം മഞ്ഞതി, ബാലോ സിങ്ഗാലോ സീഹസ്സ അഭായിത്വാ പിവേയ്യ ഏവരൂപം പോക്ഖരണിന്തി അയമേത്ഥാധിപ്പായോ.

ബോധിസത്തോ ‘‘അദ്ധാ ഏതസ്സ അന്തേപുരേ ഏകോ അമച്ചോ പദുട്ഠോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൯൦. ‘‘പിവന്തി ചേ മഹാരാജ, സാപദാനി മഹാനദിം;

ന തേന അനദീ ഹോതി, ഖമസ്സു യദി തേ പിയാ’’തി.

തത്ഥ സാപദാനീതി ന കേവലം സിങ്ഗാലോവ, അവസേസാനി സുനഖപസദബിളാരമിഗാദീനി സബ്ബസാപദാനി തം പോക്ഖരസഞ്ഛന്നത്താ ‘‘പോക്ഖരണീ’’തി ലദ്ധനാമം നദിം പിവന്തി ചേ. ന തേന അനദീ ഹോതീതി നദിയഞ്ഹി ദ്വിപദചതുപ്പദാപി അഹിമച്ഛാപി സബ്ബേ പിപാസിതാ പാനീയം പിവന്തി, ന സാ തേന കാരണേന അനദീ നാമ ഹോതി, നാപി ഉച്ഛിട്ഠനദീ. കസ്മാ? സബ്ബേസം സാധാരണത്താ. യഥാ നദീ യേന കേനചി പീതാ ന ദുസ്സതി, ഏവം ഇത്ഥീപി കിലേസവസേന സാമികം അതിക്കമിത്വാ അഞ്ഞേന സദ്ധിം സംവാസം ഗതാ നേവ അനിത്ഥീ ഹോതി. കസ്മാ? സബ്ബേസം സാധാരണഭാവേന. നാപി ഉച്ഛിട്ഠിത്ഥീ. കസ്മാ? ഓദകന്തികതായ സുദ്ധഭാവേന. ഖമസ്സു യദി തേ പിയാതി യദി പന തേ സാ ഇത്ഥീ പിയാ, സോ ച അമച്ചോ ബഹൂപകാരോ, തേസം ഉഭിന്നമ്പി ഖമസ്സു മജ്ഝത്തഭാവേന തിട്ഠാഹീതി.

ഏവം മഹാസത്തോ രഞ്ഞോ ഓവാദം അദാസി. രാജാ തസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ ‘‘പുന ഏവരൂപം പാപകമ്മം മാ കരിത്ഥാ’’തി വത്വാ ഉഭിന്നമ്പി ഖമി. തതോ പട്ഠായ തേ ഓരമിംസു. രാജാപി ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ സഗ്ഗപുരം പൂരേസി. കോസലരാജാപി ഇമം ധമ്മദേസനം സുത്വാ തേസം ഉഭിന്നമ്പി ഖമിത്വാ മജ്ഝത്തോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, പണ്ഡിതാമച്ചോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

പബ്ബതൂപത്ഥരജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൧൯൬] ൬. വലാഹകസ്സജാതകവണ്ണനാ

യേ ന കാഹന്തി ഓവാദന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ ഹി ഭിക്ഖു സത്ഥാരാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘സച്ച’’ന്തി വത്വാ ‘‘കിം കാരണാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഏകം അലങ്കതം മാതുഗാമം ദിസ്വാ കിലേസവസേനാ’’തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ഇത്ഥിയോ നാമേതാ ഭിക്ഖു അത്തനോ രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബേഹി ചേവ ഇത്ഥികുത്തവിലാസേഹി ച പുരിസേ പലോഭേത്വാ അത്തനോ വസേ കത്വാ വസം ഉപഗതഭാവം ഞത്വാ സീലവിനാസഞ്ചേവ ധനവിനാസഞ്ച പാപനട്ഠേന ‘യക്ഖിനിയോ’തി വുച്ചന്തി. പുബ്ബേപി ഹി യക്ഖിനിയോ ഇത്ഥികുത്തേന ഏകം പുരിസസത്ഥം ഉപസങ്കമിത്വാ വാണിജേ പലോഭേത്വാ അത്തനോ വസേ കത്വാ പുന അഞ്ഞേ പുരിസേ ദിസ്വാ തേ സബ്ബേപി ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ ഉഭോഹി ഹനുകപസ്സേഹി ലോഹിതേന പഗ്ഘരന്തേന മുഖം പൂരാപേത്വാ ഖാദിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ തമ്ബപണ്ണിദീപേ സിരീസവത്ഥു നാമ യക്ഖനഗരം അഹോസി, തത്ഥ യക്ഖിനിയോ വസിംസു. താ ഭിന്നനാവാനം വാണിജാനം ആഗതകാലേ അലങ്കതപടിയത്താ ഖാദനീയഭോജനീയം ഗാഹാപേത്വാ ദാസിഗണപരിവുതാ ദാരകേ അങ്കേനാദായ വാണിജേ ഉപസങ്കമന്തി. തേസം ‘‘മനുസ്സാവാസം ആഗതമ്ഹാ’’തി സഞ്ജാനനത്ഥം തത്ഥ തത്ഥ കസിഗോരക്ഖാദീനി കരോന്തേ മനുസ്സേ ഗോഗണേ സുനഖേതി ഏവമാദീനി ദസ്സേന്തി, വാണിജാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇമം യാഗും പിവഥ, ഭത്തം ഭുഞ്ജഥ, ഖാദനീയം ഖാദഥാ’’തി വദന്തി. വാണിജാ അജാനന്താ താഹി ദിന്നം പരിഭുഞ്ജന്തി. അഥ തേസം ഖാദിത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ പിവിത്വാ വിസ്സമിതകാലേ പടിസന്ഥാരം കരോന്തി, ‘‘തുമ്ഹേ കത്ഥ വാസികാ, കുതോ ആഗതാ, കഹം ഗച്ഛിസ്സഥ, കേന കമ്മേന ഇധാഗതത്ഥാ’’തി പുച്ഛന്തി. ‘‘ഭിന്നനാവാ ഹുത്വാ ഇധാഗതമ്ഹാ’’തി വുത്തേ ‘‘സാധു, അയ്യാ, അമ്ഹാകമ്പി സാമികാനം നാവം അഭിരുഹിത്വാ ഗതാനം തീണി സംവച്ഛരാനി അതിക്കന്താനി, തേ മതാ ഭവിസ്സന്തി; തുമ്ഹേപി വാണിജായേവ, മയം തുമ്ഹാകം പാദപരിചാരികാ ഭവിസ്സാമാ’’തി വത്വാ തേ വാണിജേ ഇത്ഥികുത്തഹാവഭാവവിലാസേഹി പലോഭേത്വാ യക്ഖനഗരം നേത്വാ സചേ പഠമഗഹിതാ മനുസ്സാ അത്ഥി, തേ ദേവസങ്ഖലികായ ബന്ധിത്വാ കാരണഘരേ പക്ഖിപന്തി, അത്തനോ വസനട്ഠാനേ ഭിന്നനാവേ മനുസ്സേ അലഭന്തിയോ പന പരതോ കല്യാണിം ഓരതോ നാഗദീപന്തി ഏവം സമുദ്ദതീരം അനുസഞ്ചരന്തി. അയം താസം ധമ്മതാ.

അഥേകദിവസം പഞ്ചസതാ ഭിന്നനാവാ വാണിജാ താസം നഗരസമീപേ ഉത്തരിംസു. താ തേസം സന്തികം ഗന്ത്വാ പലോഭേത്വാ യക്ഖനഗരം നേത്വാ പഠമം ഗഹിതേ മനുസ്സേ ദേവസങ്ഖലികായ ബന്ധിത്വാ കാരണഘരേ പക്ഖിപിത്വാ ജേട്ഠയക്ഖിനീ ജേട്ഠകവാണിജം, സേസാ സേസേതി താ പഞ്ചസതാ യക്ഖിനിയോ തേ പഞ്ചസതേ വാണിജേ അത്തനോ സാമികേ അകംസു. അഥ സാ ജേട്ഠയക്ഖിനീ രത്തിഭാഗേ വാണിജേ നിദ്ദം ഉപഗതേ ഉട്ഠായ ഗന്ത്വാ കാരണഘരേ മനുസ്സേ മാരേത്വാ മംസം ഖാദിത്വാ ആഗച്ഛതി, സേസാപി തഥേവ കരോന്തി. ജേട്ഠയക്ഖിനിയാ മനുസ്സമംസം ഖാദിത്വാ ആഗതകാലേ സരീരം സീതലം ഹോതി. ജേട്ഠവാണിജോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ തസ്സാ യക്ഖിനിഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഇമാ പഞ്ചസതാ യക്ഖിനിയോ ഭവിസ്സന്തി, അമ്ഹേഹി പലായിതും വട്ടതീ’’തി പുനദിവസേ പാതോവ മുഖധോവനത്ഥായ ഗന്ത്വാ സേസവാണിജാനം ആരോചേസി – ‘‘ഇമാ യക്ഖിനിയോ, ന മനുസ്സിത്ഥിയോ, അഞ്ഞേസം ഭിന്നനാവാനം ആഗതകാലേ തേ സാമികേ കത്വാ അമ്ഹേപി ഖാദിസ്സന്തി, ഏഥ ഇതോ പലായിസ്സാമാ’’തി തേസു പഞ്ചസതേസു അഡ്ഢതേയ്യസതാ ‘‘ന മയം ഏതാ വിജഹിതും സക്ഖിസ്സാമ, തുമ്ഹേ ഗച്ഛഥ, മയം ന പലായിസ്സാമാ’’തി ആഹംസു. ജേട്ഠവാണിജോ അത്തനോ വചനകാരേ അഡ്ഢതേയ്യസതേ ഗഹേത്വാ താസം ഭീതോ പലായി.

തസ്മിം പന കാലേ ബോധിസത്തോ വലാഹകസ്സയോനിയം നിബ്ബത്തി, സബ്ബസേതോ കാളസീസോ മുഞ്ജകേസോ ഇദ്ധിമാ വേഹാസങ്ഗമോ അഹോസി. സോ ഹിമവന്തതോ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ തമ്ബപണ്ണിദീപം ഗന്ത്വാ തത്ഥ തമ്ബപണ്ണിസരേ പല്ലലേ സയംജാതസാലിം ഖാദിത്വാ ഗച്ഛതി. ഏവം ഗച്ഛന്തോ ച ‘‘ജനപദം ഗന്തുകാമാ അത്ഥീ’’തി തിക്ഖത്തും കരുണാപരിഭാവിതം മാനുസിം വാചം ഭാസതി. തേ ബോധിസത്തസ്സ വചനം സുത്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ‘‘സാമി, മയം ജനപദം ഗമിസ്സാമാ’’തി ആഹംസു. തേന ഹി മയ്ഹം പിട്ഠിം അഭിരുഹഥാതി. അപ്പേകച്ചേ അഭിരുഹിംസു, തേസു ഏകച്ചേ വാലധിം ഗണ്ഹിംസു, ഏകച്ചേ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ അട്ഠംസുയേവ. ബോധിസത്തോ അന്തമസോ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ഠിതേ സബ്ബേപി തേ അഡ്ഢതേയ്യസതേ വാണിജേ അത്തനോ ആനുഭാവേന ജനപദം നേത്വാ സകസകട്ഠാനേസു പതിട്ഠപേത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ആഗമാസി. താപി ഖോ യക്ഖിനിയോ അഞ്ഞേസം ആഗതകാലേ തത്ഥ ഓഹീനകേ അഡ്ഢതേയ്യസതേ മനുസ്സേ വധിത്വാ ഖാദിംസു.

സത്ഥാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, യഥാ തേ യക്ഖിനീനം വസം ഗതാ വാണിജാ ജീവിതക്ഖയം പത്താ, വലാഹകസ്സരാജസ്സ വചനകരാ വാണിജാ സകസകട്ഠാനേസു പതിട്ഠിതാ, ഏവമേവ ബുദ്ധാനം ഓവാദം അകരോന്താ ഭിക്ഖൂപി ഭിക്ഖുനിയോപി ഉപാസകാപി ഉപാസികായോപി ചതൂസു അപായേസു പഞ്ചവിധബന്ധനകമ്മകരണട്ഠാനാദീസു മഹാദുക്ഖം പാപുണന്തി. ഓവാദകരാ പന തിസ്സോ കുലസമ്പത്തിയോ ച ഛ കാമസഗ്ഗേ വീസതി ബ്രഹ്മലോകേതി ഇമാനി ച ഠാനാനി പത്വാ അമതമഹാനിബ്ബാനം സച്ഛികത്വാ മഹന്തം സുഖം അനുഭവന്തീ’’തി വത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൯൧. ‘‘യേ ന കാഹന്തി ഓവാദം, നരാ ബുദ്ധേന ദേസിതം;

ബ്യസനം തേ ഗമിസ്സന്തി, രക്ഖസീഹിവ വാണിജാ.

൯൨. ‘‘യേ ച കാഹന്തി ഓവാദം, നരാ ബുദ്ധേന ദേസിതം;

സോത്ഥിം പാരം ഗമിസ്സന്തി, വലാഹേനേവ വാണിജാ’’തി.

തത്ഥ യേ ന കാഹന്തീതി യേ ന കരിസ്സന്തി. ബ്യസനം തേ ഗമിസ്സന്തീതി തേ മഹാവിനാസം പാപുണിസ്സന്തി. രക്ഖസീഹിവ വാണിജാതി രക്ഖസീഹി പലോഭിതവാണിജാ വിയ. സോത്ഥിം പാരം ഗമിസ്സന്തീതി അനന്തരായേന നിബ്ബാനം പാപുണിസ്സന്തി. വലാഹേനേവ വാണിജാതി വലാഹേനേവ ‘‘ആഗച്ഛഥാ’’തി വുത്താ തസ്സ വചനകരാ വാണിജാ വിയ. യഥാ ഹി തേ സമുദ്ദപാരം ഗന്ത്വാ സകസകട്ഠാനം അഗമംസു, ഏവം ബുദ്ധാനം ഓവാദകരാ സംസാരപാരം നിബ്ബാനം ഗച്ഛന്തീതി അമതമഹാനിബ്ബാനേന ധമ്മദേസനായ കൂടം ഗണ്ഹി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, അഞ്ഞേപി ബഹൂ സോതാപത്തിഫലസകദാഗാമിഫലഅനാഗാമിഫലഅരഹത്തഫലാനി പാപുണിംസു. ‘‘തദാ വലാഹകസ്സരാജസ്സ വചനകരാ അഡ്ഢതേയ്യസതാ വാണിജാ ബുദ്ധപരിസാ അഹേസും, വലാഹകസ്സരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വലാഹകസ്സജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൧൯൭] ൭. മിത്താമിത്തജാതകവണ്ണനാ

ന നം ഉമ്ഹയതേ ദിസ്വാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ‘‘മയാ ഗഹിതേ മയ്ഹം ഉപജ്ഝായോ ന കുജ്ഝിസ്സതീ’’തി ഉപജ്ഝായേന ഠപിതം വിസ്സാസേന ഏകം വത്ഥഖണ്ഡം ഗഹേത്വാ ഉപാഹനത്ഥവികം കത്വാ പച്ഛാ ഉപജ്ഝായം ആപുച്ഛി. അഥ തം ഉപജ്ഝായോ ‘‘കിംകാരണാ ഗണ്ഹീ’’തി വത്വാ ‘‘മയാ ഗഹിതേ ന കുജ്ഝിസ്സതീതി തുമ്ഹാകം വിസ്സാസേനാ’’തി വുത്തേ ‘‘കോ മയാ സദ്ധിം തുയ്ഹം വിസ്സാസോ നാമാ’’തി വത്വാ കുദ്ധോ ഉട്ഠഹിത്വാ പഹരി. തസ്സ സാ കിരിയാ ഭിക്ഖൂസു പാകടാ ജാതാ. അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, അസുകോ കിര ദഹരോ ഉപജ്ഝായസ്സ വിസ്സാസേന വത്ഥഖണ്ഡം ഗഹേത്വാ ഉപാഹനത്ഥവികം അകാസി. അഥ നം ഉപജ്ഝായോ ‘കോ മയാ സദ്ധിം തുയ്ഹം വിസ്സാസോ നാമാ’തി വത്വാ കുദ്ധോ ഉട്ഠഹിത്വാ പഹരീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവേസ ഭിക്ഖു അത്തനോ സദ്ധിവിഹാരികേന സദ്ധിം അവിസ്സാസികോ, പുബ്ബേപി അവിസ്സാസികോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാസിരട്ഠേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ഗണസത്ഥാ ഹുത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ വാസം കപ്പേസി. തസ്മിം ഇസിഗണേ ഏകോ താപസോ ബോധിസത്തസ്സ വചനം അകത്വാ ഏകം മതമാതികം ഹത്ഥിപോതകം പടിജഗ്ഗി. അഥ നം സോ വുദ്ധിപ്പത്തോ മാരേത്വാ അരഞ്ഞം പാവിസി. തസ്സ സരീരകിച്ചം കത്വാ ഇസിഗണോ ബോധിസത്തം പരിവാരേത്വാ – ‘‘ഭന്തേ, കേന നു കോ കാരണേന മിത്തഭാവോ വാ അമിത്തഭാവോ വാ സക്കാ ജാനിതു’’ന്തി പുച്ഛി. ബോധിസത്തോ ‘‘ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച കാരണേനാ’’തി ആചിക്ഖന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൯൩. ‘‘ന നം ഉമ്ഹയതേ ദിസ്വാ, ന ച നം പടിനന്ദതി;

ചക്ഖൂനി ചസ്സ ന ദദാതി, പടിലോമഞ്ച വത്തതി.

൯൪. ‘‘ഏതേ ഭവന്തി ആകാരാ, അമിത്തസ്മിം പതിട്ഠിതാ;

യേഹി അമിത്തം ജാനേയ്യ, ദിസ്വാ സുത്വാ ച പണ്ഡിതോ’’തി.

തത്ഥ ന നം ഉമ്ഹയതേ ദിസ്വാതി യോ ഹി യസ്സ അമിത്തോ ഹോതി, സോ തം പുഗ്ഗലം ദിസ്വാ ന ഉമ്ഹയതേ, ഹസിതം ന കരോതി, പഹട്ഠാകാരം ന ദസ്സേതി. ന ച നം പടിനന്ദതീതി തസ്സ വചനം സുത്വാപി തം പുഗ്ഗലം ന പടിനന്ദതി, സാധു സുഭാസിതന്തി ന ചാനുമോദതി. ചക്ഖൂനി ചസ്സ ന ദദാതീതി ചക്ഖുനാ ചക്ഖും ആഹച്ച പടിമുഖോ ഹുത്വാ ന ഓലോകേതി, അഞ്ഞതോ ചക്ഖൂനി ഹരതി. പടിലോമഞ്ച വത്തതീതി തസ്സ കായകമ്മമ്പി വചീകമ്മമ്പി ന രോചേതി, പടിലോമഗാഹം ഗണ്ഹാതി പച്ചനീകഗാഹം. ആകാരാതി കാരണാനി. യേഹി അമിത്തന്തി യേഹി കാരണേഹി താനി കാരണാനി ദിസ്വാ സുത്വാ ച പണ്ഡിതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘അയം മേ അമിത്തോ’’തി ജാനേയ്യ, തതോ വിപരീതേഹി പന മിത്തഭാവോ ജാനിതബ്ബോതി.

ഏവം ബോധിസത്തോ മിത്താമിത്തഭാവകാരണാനി ആചിക്ഖിത്വാ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ഹത്ഥിപോസകതാപസോ സദ്ധിവിഹാരികോ അഹോസി, ഹത്ഥീ ഉപജ്ഝായോ, ഇസിഗണോ ബുദ്ധപരിസാ, ഗണസത്ഥാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മിത്താമിത്തജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൧൯൮] ൮. രാധജാതകവണ്ണനാ

പവാസാ ആഗതോ താതാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര സത്ഥാരാ ‘‘സച്ചം കിര, ത്വം ഭിക്ഖു, ഉക്കണ്ഠിതോ’’തി പുട്ഠോ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ‘‘കിംകാരണാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഏകം അലങ്കതഇത്ഥിം ദിസ്വാ കിലേസവസേനാ’’തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘മാതുഗാമോ നാമ ഭിക്ഖു ന സക്കാ രക്ഖിതും, പുബ്ബേപി ദോവാരികേ ഠപേത്വാ രക്ഖന്താപി രക്ഖിതും ന സക്ഖിംസു, കിം തേ ഇത്ഥിയാ, ലദ്ധാപി സാ രക്ഖിതും ന സക്കാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സുവയോനിയം നിബ്ബത്തി, ‘‘രാധോ’’തിസ്സ നാമം, കനിട്ഠഭാതാ പനസ്സ പോട്ഠപാദോ നാമ. തേ ഉഭോപി തരുണകാലേയേവ ഏകോ ലുദ്ദകോ ഗഹേത്വാ ബാരാണസിയം അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അദാസി, ബ്രാഹ്മണോ തേ പുത്തട്ഠാനേ ഠപേത്വാ പടിജഗ്ഗി. ബ്രാഹ്മണസ്സ പന ബ്രാഹ്മണീ അരക്ഖിതാ ദുസ്സീലാ. സോ വോഹാരകരണത്ഥായ ഗച്ഛന്തോ തേ സുവപോതകേ ആമന്തേത്വാ ‘‘താതാ, അഹം വോഹാരകരണത്ഥായ ഗച്ഛാമി, കാലേ വാ വികാലേ വാ തുമ്ഹാകം മാതു കരണകമ്മം ഓലോകേയ്യാഥ, അഞ്ഞസ്സ പുരിസസ്സ ഗമനഭാവം വാ അഗമനഭാവം വാ ജാനേയ്യാഥാ’’തി ബ്രാഹ്മണിം സുവപോതകാനം പടിച്ഛാപേത്വാ അഗമാസി. സാ തസ്സ നിക്ഖന്തകാലതോ പട്ഠായ അനാചാരം ചരി, രത്തിമ്പി ദിവാപി ആഗച്ഛന്താനഞ്ച ഗച്ഛന്താനഞ്ച പമാണം നത്ഥി.

തം ദിസ്വാ പോട്ഠപാദോ രാധം പുച്ഛി – ‘‘ബ്രാഹ്മണോ ഇമം ബ്രാഹ്മണിം അമ്ഹാകം നിയ്യാദേത്വാ ഗതോ, അയഞ്ച പാപകമ്മം കരോതി, വദാമി ന’’ന്തി. രാധോ ‘‘മാ വദാഹീ’’തി ആഹ. സോ തസ്സ വചനം അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘അമ്മ, കിംകാരണാ പാപകമ്മം കരോസീ’’തി ആഹ. സാ തം മാരേതുകാമാ ഹുത്വാ ‘‘താത, ത്വം നാമ മയ്ഹം പുത്തോ, ഇതോ പട്ഠായ ന കരിസ്സാമി, ഏഹി, താത, താവാ’’തി പിയായമാനാ വിയ പക്കോസിത്വാ ആഗതം ഗഹേത്വാ ‘‘ത്വം മം ഓവദസി, അത്തനോ പമാണം ന ജാനാസീ’’തി ഗീവം പരിവത്തേത്വാ മാരേത്വാ ഉദ്ധനന്തരേസു പക്ഖിപി. ബ്രാഹ്മണോ ആഗന്ത്വാ വിസ്സമിത്വാ ബോധിസത്തം ‘‘കിം, താത രാധ, മാതാ തേ അനാചാരം കരോതി, ന കരോതീ’’തി പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൯൫. ‘‘പവാസാ ആഗതോ താത, ഇദാനി നചിരാഗതോ;

കച്ചിന്നു താത തേ മാതാ, ന അഞ്ഞമുപസേവതീ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – അഹം, താത രാധ, പവാസാ ആഗതോ, സോ ചമ്ഹി ഇദാനേവ ആഗതോ നചിരാഗതോ, തേന പവത്തിം അജാനന്തോ തം പുച്ഛാമി – ‘‘കച്ചി നു തേ, താത, മാതാ അഞ്ഞം പുരിസം ന ഉപസേവതീ’’തി.

രാധോ ‘‘താത, പണ്ഡിതാ നാമ ഭൂതം വാ അഭൂതം വാ അനിയ്യാനികം നാമ ന കഥേസു’’ന്തി ഞാപേന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൯൬. ‘‘ന ഖോ പനേതം സുഭണം, ഗിരം സച്ചുപസംഹിതം;

സയേഥ പോട്ഠപാദോവ, മുമ്മുരേ ഉപകൂഥിതോ’’തി.

തത്ഥ ഗിരന്തി വചനം. തഞ്ഹി യഥാ ഇദാനി ഗിരാ, ഏവം തദാ ‘‘ഗിര’’ന്തി വുച്ചതി, സോ സുവപോതകോ ലിങ്ഗം അനാദിയിത്വാ ഏവമാഹ. അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ – താത, പണ്ഡിതേന നാമ സച്ചുപസംഹിതം യഥാഭൂതം അത്ഥയുത്തം സഭാവവചനമ്പി അനിയ്യാനികം ന സുഭണം. അനിയ്യാനികഞ്ച സച്ചം ഭണന്തോ സയേഥ പോട്ഠപാദോവ, മുമ്മുരേ ഉപകൂഥിതോ, യഥാ പോട്ഠപാദോ കുക്കുളേ ഝാമോ സയതി, ഏവം സയേയ്യാതി. ‘‘ഉപകൂധിതോ’’തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ.

ഏവം ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണസ്സ ധമ്മം ദേസേത്വാ ‘‘മയാപി ഇമസ്മിം ഠാനേ വസിതും ന സക്കാ’’തി ബ്രാഹ്മണം ആപുച്ഛിത്വാ അരഞ്ഞമേവ പാവിസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ പോട്ഠപാദോ ആനന്ദോ അഹോസി, രാധോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

രാധജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൧൯൯] ൯. ഗഹപതിജാതകവണ്ണനാ

ഉഭയം മേ ന ഖമതീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഉക്കണ്ഠിതമേവ ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. കഥേന്തോ ച ‘‘മാതുഗാമോ നാമ അരക്ഖിതോ, പാപകമ്മം കത്വാ യേന കേനചി ഉപായേന സാമികം വഞ്ചേതിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാസിരട്ഠേ ഗഹപതികുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ഘരാവാസം ഗണ്ഹി. തസ്സ ഭരിയാ ദുസ്സീലാ ഗാമഭോജകേന സദ്ധിം അനാചാരം ചരതി. ബോധിസത്തോ തം ഞത്വാ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ചരതി. തദാ പന അന്തോവസ്സേ ബീജേസു നീഹടേസു ഛാതകം അഹോസി, സസ്സാനം ഗബ്ഭഗഹണകാലോ ജാതോ. സകലഗാമവാസിനോ ‘‘ഇതോ മാസദ്വയേന സസ്സാനി ഉദ്ധരിത്വാ വീഹിം ദസ്സാമാ’’തി ഏകതോ ഹുത്വാ ഗാമഭോജകസ്സ ഹത്ഥതോ ഏകം ജരഗോണം ഗഹേത്വാ മംസം ഖാദിംസു.

അഥേകദിവസം ഗാമഭാജകോ ഖണം ഓലോകേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ബഹിഗതവേലായം ഗേഹം പാവിസി. തേസം സുഖനിപന്നക്ഖണേയേവ ബോധിസത്തോ ഗാമദ്വാരേന പവിസിത്വാ ഗേഹാഭിമുഖോ പായാസി. സാ ഇത്ഥീ ഗാമദ്വാരാഭിമുഖീ തം ദിസ്വാ ‘‘കോ നു ഖോ ഏസോ’’തി ഉമ്മാരേ ഠത്വാ ഓലോകേന്തീ ‘‘സോയേവാ’’തി ഞത്വാ ഗാമഭോജകസ്സ ആചിക്ഖി, ഗാമഭോജകോ ഭീതോ പകമ്പി. അഥ നം സാ ‘‘മാ ഭായി, അത്ഥേകോ ഉപായോ, അമ്ഹേഹി തവ ഹത്ഥതോ ഗോണമംസം ഖാദിതം, ത്വം മംസമൂലം സോധേന്തോ വിയ ഹോഹി, അഹം കോട്ഠം ആരുയ്ഹ കോട്ഠദ്വാരേ ഠത്വാ ‘വീഹി നത്ഥീ’തി വക്ഖാമി. ത്വം ഗേഹമജ്ഝേ ഠത്വാ ‘അമ്ഹാകം ഘരേ ദാരകാ ഛാതാ, മംസമൂലം മേ ദേഹീ’തി പുനപ്പുനം ചോദേയ്യാസീ’’തി വത്വാ കോട്ഠം ആരുയ്ഹ കോട്ഠദ്വാരേ നിസീദി. ഇതരോ ഗേഹമജ്ഝേ ഠത്വാ ‘‘മംസമൂലം ദേഹീ’’തി വദതി. സാ കോട്ഠദ്വാരേ നിസിന്നാ ‘‘കോട്ഠേ വീഹി നത്ഥി, സസ്സേ ഉദ്ധരന്തേ ദസ്സാമി ഗച്ഛാഹീ’’തി ആഹ.

ബോധിസത്തോ ഗേഹം പവിസിത്വാ തേസം കിരിയം ദിസ്വാ ‘‘ഇമായ പാപായ കതഉപായോ ഏസ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ഗാമഭോജകം ആമന്തേത്വാ ‘‘സോ ഗാമഭോജക അമ്ഹേ തവ ജരഗോണസ്സ മംസം ഖാദന്താ ‘ഇതോ മാസദ്വയേന വീഹിം ദസ്സാമാ’തി ഖാദിമ്ഹ, ത്വം അഡ്ഢമാസമ്പി അനതിക്കമിത്വാ ഇദാനേവ കസ്മാ ആഹരാപേസി, ന ത്വം ഇമിനാ കാരണേന ആഗതോ, അഞ്ഞേന കാരണേന ആഗതോ ഭവിസ്സസി, മയ്ഹം തവ കിരിയാ ന രുച്ചതി, അയമ്പി അനാചാരാ പാപധമ്മാ കോട്ഠേ വീഹീനം അഭാവം ജാനാതി, സാ ദാനി കോട്ഠം ആരുയ്ഹ ‘വീഹി നത്ഥീ’തി വദതി, ത്വമ്പി ‘ദേഹീ’തി വദതി, ഉഭിന്നമ്പി വോ കരണം മയ്ഹം ന രുച്ചതീ’’തി ഏതമത്ഥം പകാസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൯൭. ‘‘ഉഭയം മേ ന ഖമതി, ഉഭയം മേ ന രുച്ചതി;

യാചായം കോട്ഠമോതിണ്ണാ, നദസ്സം ഇതി ഭാസതി.

൯൮. ‘‘തം തം ഗാമപതി ബ്രൂമി, കദരേ അപ്പസ്മി ജീവിതേ;

ദ്വേ മാസേ സങ്ഗരം കത്വാ, മംസം ജരഗ്ഗവം കിസം;

അപ്പത്തകാലേ ചോദേസി, തമ്പി മയ്ഹം ന രുച്ചതീ’’തി.

തത്ഥ തം തം ഗാമപതി ബ്രൂമീതി, അമ്ഭോ ഗാമജേട്ഠക, തേന കാരണേന തം വദാമി. കദരേ അപ്പസ്മി ജീവിതേതി അമ്ഹാകം ജീവിതം നാമ കദരഞ്ചേവ ഥദ്ധം ലൂഖം കസിരം അപ്പഞ്ച മന്ദം പരിത്തം, തസ്മിം നോ ഏവരൂപേ ജീവിതേ വത്തമാനേ. ദ്വേ മാസേ സങ്ഗരം കത്വാ, മംസം ജരഗ്ഗവം കിസന്തി അമ്ഹാകം മംസം ഗണ്ഹന്താനം ജരഗ്ഗവം കിസം ദുബ്ബലം ജരഗോണം ദദമാനോ ത്വം ‘‘ദ്വീഹി മാസേഹി മൂലം ദാതബ്ബ’’ന്തി ഏവം ദ്വേ മാസേ സങ്ഗരം പരിച്ഛേദം കത്വാ. അപ്പത്തകാലേ ചോദേസീതി തസ്മിം കാലേ അസമ്പത്തേ അന്തരാവ ചോദേസി. തമ്പി മയ്ഹം ന രുച്ചതീതി യാ ചായം പാപധമ്മാ ദുസ്സീലാ അന്തോകോട്ഠേ വീഹീനം നത്ഥിഭാവം ജാനമാനാവ അജാനന്തീ വിയ ഹുത്വാ കോട്ഠമോതിണ്ണാ കോട്ഠദ്വാരേ ഠത്വാ ന ദസ്സം ഇതി ഭാസതി, യഞ്ച ത്വം അകാലേ ചോദേസി, തമ്പീതി ഇദം ഉഭയമ്പി മമ നേവ ഖമതി ന രുച്ചതീതി.

ഏവം സോ കഥേന്തോവ ഗാമഭോജകം ചൂളായ ഗഹേത്വാ കഡ്ഢിത്വാ ഗേഹമജ്ഝേ പാതേത്വാ ‘‘ഗാമഭോജകോമ്ഹീതി പരസ്സ രക്ഖിതഗോപിതഭണ്ഡേ അപരജ്ഝസീ’’തിആദീഹി പരിഭാസിത്വാ പോഥേത്വാ ദുബ്ബലം കത്വാ ഗീവായ ഗഹേത്വാ ഗേഹാ നിക്കഡ്ഢിത്വാ തമ്പി ദുട്ഠഇത്ഥിം കേസേസു ഗഹേത്വാ കോട്ഠാ ഓതാരേത്വാ നിപ്പോഥേത്വാ ‘‘സചേ പുന ഏവരൂപം കരോസി, ജാനിസ്സസീ’’തി സന്തജ്ജേസി. തതോ പട്ഠായ ഗാമഭോജകോ തം ഗേഹം ഓലോകേതുമ്പി ന വിസഹി, സാപി പാപാ പുന മനസാപി അതിചരിതും നാസക്ഖി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ ഗാമഭോജകോ ദേവദത്തോ, നിഗ്ഗഹകാരകോ ഗഹപതി പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഗഹപതിജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൨൦൦] ൧൦. സാധുസീലജാതകവണ്ണനാ

സരീരദബ്യന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്സ കിര ചതസ്സോ ധീതരോ അഹേസും. താ ചത്താരോ ജനാ പത്ഥേന്തി, തേസു ഏകോ അഭിരൂപോ സരീരസമ്പന്നോ, ഏകോ വയപ്പത്തോ മഹല്ലകോ, ഏകോ ജാതിസമ്പന്നോ, ഏകോ സീലവാ. ബ്രാഹ്മണോ ചിന്തേസി – ‘‘ധീതരോ നിവേസേന്തേന പതിട്ഠാപേന്തേന കസ്സ നു ഖോ ദാതബ്ബാ, കിം രൂപസമ്പന്നസ്സ, ഉദാഹു വയപ്പത്തസ്സ, ജാതിസമ്പന്നസീലവന്താനം അഞ്ഞതരസ്സാ’’തി. സോ ചിന്തേന്തോപി അജാനിത്വാ ‘‘ഇമം കാരണം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ജാനിസ്സതി, തം പുച്ഛിത്വാ ഏതേസം അന്തരേ അനുച്ഛവികസ്സ ദസ്സാമീ’’തി ഗന്ധമാലാദീനി ഗാഹാപേത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ആദിതോ പട്ഠായ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇമേസു ചതൂസു ജനേസു കസ്സ ദാതും വട്ടതീ’’തി പുച്ഛി. സത്ഥാ ‘‘പുബ്ബേപി പണ്ഡിതാ ഏതം പഞ്ഹം കഥയിംസു, ഭവസങ്ഖേപഗതത്താ പന സല്ലക്ഖേതും ന സക്കോസീ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ആഗന്ത്വാ ബാരാണസിയം ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ അഹോസി. അഥേകസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ചതസ്സോ ധീതരോ അഹേസും, താ ഏവമേവ ചത്താരോ ജനാ പത്ഥയിംസു. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘കസ്സ നു ഖോ ദാതബ്ബാ’’തി അജാനന്തോ ‘‘ആചരിയം പുച്ഛിത്വാ ദാതബ്ബയുത്തകസ്സ ദസ്സാമീ’’തി തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തമത്ഥം പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൯൯. ‘‘സരീരദബ്യം വുഡ്ഢബ്യം, സോജച്ചം സാധുസീലിയം;

ബ്രാഹ്മണം തേവ പുച്ഛാമ, കന്നു തേസം വനിമ്ഹസേ’’തി.

തത്ഥ ‘‘സരീരദബ്യ’’ന്തിആദീഹി തേസം ചതുന്നം വിജ്ജമാനേ ഗുണേ പകാസേതി. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – ധീതരോ മേ ചത്താരോ ജനാ പത്ഥേന്തി, തേസു ഏകസ്സ സരീരദബ്യമത്ഥി, സരീരസമ്പദാ അഭിരൂപഭാവോ സംവിജ്ജതി. ഏകസ്സ വുഡ്ഢബ്യം വുഡ്ഢിഭാവോ മഹല്ലകതാ അത്ഥി. ഏകസ്സ സോജച്ചം സുജാതിതാ ജാതിസമ്പദാ അത്ഥി. ‘‘സുജച്ച’’ന്തിപി പാഠോ. ഏകസ്സ സാധുസീലിയം സുന്ദരസീലഭാവോ സീലസമ്പദാ അത്ഥി. ബ്രാഹ്മണം തേവ പുച്ഛാമാതി തേസു അസുകസ്സ നാമേതാ ദാതബ്ബാതി അജാനന്താ മയം ഭവന്തം ബ്രാഹ്മണഞ്ഞേവ പുച്ഛാമ. കന്നു തേസം വനിമ്ഹസേതി തേസം ചതുന്നം ജനാനം കം വനിമ്ഹസേ, കം ഇച്ഛാമ, കസ്സ താ കുമാരികാ ദദാമാതി പുച്ഛതി.

തം സുത്വാ ആചരിയോ ‘‘രൂപസമ്പദാദീസു വിജ്ജമാനാസുപി വിപന്നസീലോ ഗാരയ്ഹോ, തസ്മാ തം നപ്പമാണം, അമ്ഹാകം സീലവന്തഭാവോ രുച്ചതീ’’തി ഇമമത്ഥം പകാസേന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൦൦. ‘‘അത്ഥോ അത്ഥി സരീരസ്മിം, വുഡ്ഢബ്യസ്സ നമോ കരേ;

അത്ഥോ അത്ഥി സുജാതസ്മിം, സീലം അസ്മാക രുച്ചതീ’’തി.

തത്ഥ അത്ഥോ അത്ഥി സരീരസ്മിന്തി രൂപസമ്പന്നേ സരീരേപി അത്ഥോ വിസേസോ വുദ്ധി അത്ഥിയേവ, ‘‘നത്ഥീ’’തി ന വദാമി. വുഡ്ഢബ്യസ്സ നമോ കരേതി വുഡ്ഢഭാവസ്സ പന നമക്കാരമേവ കരോമി. വുഡ്ഢഭാവോ ഹി വന്ദനമാനനം ലഭതി. അത്ഥോ അത്ഥി സുജാതസ്മിന്തി സുജാതേപി പുരിസേ വുഡ്ഢി അത്ഥി, ജാതിസമ്പത്തിപി ഇച്ഛിതബ്ബായേവ. സീലം അസ്മാക രുച്ചതീതി അമ്ഹാകം പന സീലമേവ രുച്ചതി. സീലവാ ഹി ആചാരസമ്പന്നോ സരീരദബ്യവിരഹിതോപി പുജ്ജോ പാസംസോതി. ബ്രാഹ്മണോ തസ്സ വചനം സുത്വാ സീലവന്തസ്സേവ ധീതരോ അദാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – സച്ചപരിയോസാനേ ബ്രാഹ്മണോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ ബ്രാഹ്മണോ അയമേവ ബ്രാഹ്മണോ അഹോസി, ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സാധുസീലജാതകവണ്ണനാ ദസമാ.

രുഹകവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

രുഹകം സിരികാളകം, പദുമം മണിചോരകം;

പബ്ബതൂപത്ഥരവലാഹം, മിത്താമിത്തഞ്ച രാധഞ്ച;

ഗഹപതി സാധുസീലം.