൪. അസദിസവഗ്ഗോ

[൧൮൧] ൧. അസദിസജാതകവണ്ണനാ

ധനുഗ്ഗഹോ അസദിസോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ മഹാഭിനിക്ഖമനം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകദിവസഞ്ഹി ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം സന്നിസിന്നാ ഭഗവതോ മഹാനിക്ഖമപാരമിം വണ്ണേന്താ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ഇദാനേവ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖന്തോ, പുബ്ബേപി സേതച്ഛത്തം പഹായ നിക്ഖന്തോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, തസ്സ സോത്ഥിനാ ജാതസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ‘‘അസദിസകുമാരോ’’തി നാമം അകംസു. അഥസ്സ ആധാവിത്വാ പരിധാവിത്വാ വിചരണകാലേ അഞ്ഞോ പുഞ്ഞവാ സത്തോ ദേവിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, തസ്സ സോത്ഥിനാ ജാതസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ‘‘ബ്രഹ്മദത്തകുമാരോ’’തി നാമം അകംസു. തേസു ബോധിസത്തോ സോളസവസ്സകാലേ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ ദിസാപാമോക്ഖസ്സ ആചരിയസ്സ സന്തികേ തയോ വേദേ അട്ഠാരസ ച സിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തേസു ഇസ്സാസസിപ്പേ അസദിസോ ഹുത്വാ ബാരാണസിം പച്ചാഗമി. രാജാ കാലം കരോന്തോ ‘‘അസദിസകുമാരസ്സ രജ്ജം ദത്വാ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ ഓപരജ്ജം ദേഥാ’’തി വത്വാ കാലമകാസി. തസ്മിം കാലകതേ ബോധിസത്തോ അത്തനോ രജ്ജേ ദീയമാനേ ‘‘ന മയ്ഹം രജ്ജേനത്ഥോ’’തി പടിക്ഖിപി, ബ്രഹ്മദത്തം രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചിംസു. ബോധിസത്തോ ‘‘മയ്ഹം രജ്ജേന അത്ഥോ നത്ഥീ’’തി കിഞ്ചിപി ന ഇച്ഛി, കനിട്ഠേ രജ്ജം കാരേന്തേ പകതിയാ വസനാകാരേനേവ വസി. രാജപാദമൂലികാ ‘‘അസദിസകുമാരോ രജ്ജം പത്ഥേതീ’’തി വത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികേ ബോധിസത്തം പരിഭിന്ദിംസു. സോപി തേസം വചനം ഗഹേത്വാ പരിഭിന്നചിത്തോ ‘‘ഭാതരം മേ ഗണ്ഹഥാ’’തി മനുസ്സേ പയോജേസി.

അഥേകോ ബോധിസത്തസ്സ അത്ഥചരകോ തം കാരണം ബോധിസത്തസ്സ ആരോചേസി. ബോധിസത്തോ കനിട്ഠഭാതികസ്സ കുജ്ഝിത്വാ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ അഞ്ഞം രട്ഠം ഗന്ത്വാ ‘‘ഏകോ ധനുഗ്ഗഹോ ആഗന്ത്വാ രാജദ്വാരേ ഠിതോ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചാപേസി. രാജാ ‘‘കിത്തകം ഭോഗം ഇച്ഛസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഏകസംവച്ഛരേന സതസഹസ്സ’’ന്തി. ‘‘സാധു ആഗച്ഛതൂ’’തി. അഥ നം ആഗന്ത്വാ സമീപേ ഠിതം പുച്ഛി – ‘‘ത്വം ധനഗ്ഗഹോസീ’’തി? ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘സാധു മം ഉപട്ഠഹസ്സൂ’’തി. സോ തതോ പട്ഠായ രാജാനം ഉപട്ഠഹി. തസ്സ പരിബ്ബയം ദീയമാനം ദിസ്വാ ‘‘അതിബഹും ലഭതീ’’തി പോരാണകധനുഗ്ഗഹാ ഉജ്ഝായിംസു. അഥേകദിവസം രാജാ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ മങ്ഗലസിലാപട്ടസമീപേ സാണിപാകാരം പരിക്ഖിപാപേത്വാ അമ്ബരുക്ഖമൂലേ മഹാസയനേ നിപന്നോ ഉദ്ധം ഓലോകേന്തോ രുക്ഖഗ്ഗേ ഏകം അമ്ബപിണ്ഡിം ദിസ്വാ ‘‘ഇമം ന സക്കാ അഭിരുഹിത്വാ ഗണ്ഹിതു’’ന്തി ധനുഗ്ഗഹേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഇമം അമ്ബപിണ്ഡിം സരേന ഛിന്ദിത്വാ പാതേതും സക്ഖിസ്സഥാ’’തി ആഹ. ന തം, ദേവ, അമ്ഹാകം ഗരു, ദേവേന പന നോ ബഹുവാരേ കമ്മം ദിട്ഠപുബ്ബം, അധുനാഗതോ ധനുഗ്ഗഹോ അമ്ഹേഹി ബഹുതരം ലഭതി, തം പാതാപേഥാതി.

രാജാ ബോധിസത്തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സക്ഖിസ്സസി, താത, ഏതം പാതേതു’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, മഹാരാജ, ഏകം ഓകാസം ലഭമാനോ സക്ഖിസ്സാമീ’’തി. ‘‘കതരോകാസ’’ന്തി? ‘‘തുമ്ഹാകം സയനസ്സ അന്തോകാസ’’ന്തി. രാജാ സയനം ഹരാപേത്വാ ഓകാസം കാരേസി. ബോധിസത്തസ്സ ഹത്ഥേ ധനു നത്ഥി, നിവാസനന്തരേ ധനും സന്നയ്ഹിത്വാ വിചരതി, തസ്മാ ‘‘സാണിം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി സാണിം ആഹരാപേത്വാ പരിക്ഖിപാപേസി. ബോധിസത്തോ അന്തോസാണിം പവിസിത്വാ ഉപരിനിവത്ഥം സേതവത്ഥം ഹരിത്വാ ഏകം രത്തപടം നിവാസേത്വാ കച്ഛം ബന്ധിത്വാ ഏകം രത്തപടം ഉദരേ ബന്ധിത്വാ പസിബ്ബകതോ സന്ധിയുത്തം ഖഗ്ഗം നീഹരിത്വാ വാമപസ്സേ സന്നയ്ഹിത്വാ സുവണ്ണകഞ്ചുകം പടിമുഞ്ചിത്വാ ചാപനാളിം പിട്ഠിയം സന്നയ്ഹിത്വാ സന്ധിയുത്തമേണ്ഡകമഹാധനും ആദായ പവാളവണ്ണം ജിയം ആരോപേത്വാ ഉണ്ഹീസം സീസേ പടിമുഞ്ചിത്വാ തിഖിണഖുരപ്പം നഖേഹി പരിവത്തയമാനോ സാണിം ദ്വിധാ കത്വാ പഥവിം ഫാലേത്വാ അലങ്കതനാഗകുമാരോ വിയ നിക്ഖമിത്വാ സരഖിപനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഖുരപ്പം സന്നയ്ഹിത്വാ രാജാനം ആഹ – ‘‘കിം, മഹാരാജ, ഏതം അമ്ബപിണ്ഡിം ഉദ്ധം ആരോഹനകണ്ഡേന പാതേമി, ഉദാഹു അധോ ഓരോഹനകണ്ഡേനാ’’തി. ‘‘താത, ബഹൂ മയാ ആരോഹനകണ്ഡേന പാതേന്താ ദിട്ഠപുബ്ബാ, ഓരോഹനകണ്ഡേന പന പാതേന്താ മയാ ന ദിട്ഠപുബ്ബാ, ഓരോഹനകണ്ഡേന പാതേഹീ’’തി. ‘‘മഹാരാജ, ഇദം കണ്ഡം ദൂരം ആരോഹിസ്സതി, യാവ ചാതുമഹാരാജികഭവനം, താവ ഗന്ത്വാ സയം ഓരോഹിസ്സതി, യാവസ്സ ഓരോഹനം, താവ തുമ്ഹേഹി അധിവാസേതും വട്ടതീ’’തി. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി.

അഥ നം പുന ആഹ – ‘‘മഹാരാജ, ഇദം കണ്ഡം പന ആരോഹമാനം അമ്ബപിണ്ഡിവണ്ടം യാവമജ്ഝം കന്തമാനം ആരോഹിസ്സതി, ഓരോഹമാനം കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ഇതോ വാ ഏത്തോ വാ അഗന്ത്വാ ഉജുഞ്ഞേവ പതിത്വാ അമ്ബപിണ്ഡിം ഗഹേത്വാ ഓതരിസ്സതി, പസ്സ, മഹാരാജാ’’തി വേഗം ജനേത്വാ കണ്ഡം ഖിപി. തം കണ്ഡം അമ്ബപിണ്ഡിവണ്ടം യാവമജ്ഝം കന്തമാനം അഭിരുഹി. ബോധിസത്തോ ‘‘ഇദാനി തം കണ്ഡം യാവ ചാതുമഹാരാജികഭവനം ഗതം ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ പഠമം ഖിത്തകണ്ഡതോ അധികതരം വേഗം ജനേത്വാ അഞ്ഞം കണ്ഡം ഖിപി, തം ഗന്ത്വാ പുരിമകണ്ഡപുങ്ഖേ പഹരിത്വാ നിവത്തിത്വാ സയം താവതിംസഭവനം അഭിരുഹി. തത്ഥ നം ദേവതാ അഗ്ഗഹേസും, നിവത്തനകണ്ഡസ്സ വാതഛിന്നസദ്ദോ അസനിസദ്ദോ വിയ അഹോസി. മഹാജനേന ‘‘കിം ഏസോ സദ്ദോ’’തി വുത്തേ ബോധിസത്തോ ‘‘നിവത്തനകണ്ഡസ്സ സദ്ദോ’’തി വത്വാ അത്തനോ അത്തനോ സരീരേ കണ്ഡസ്സ പതനഭാവം ഞത്വാ ഭീതതസിതം മഹാജനം ‘‘മാ ഭായിത്ഥാ’’തി സമസ്സാസേത്വാ ‘‘കണ്ഡസ്സ ഭൂമിയം പതിതും ന ദസ്സാമീ’’തി ആഹ. കണ്ഡം ഓതരമാനം കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ഇതോ വാ ഏത്തോ വാ അഗന്ത്വാ ഉജുഞ്ഞേവ പതിത്വാ അമ്ബപിണ്ഡിം ഛിന്ദി. ബോധിസത്തോ അമ്ബപിണ്ഡിയാ ച കണ്ഡസ്സ ച ഭൂമിയം പതിതും അദത്വാ ആകാസേയേവ സമ്പടിച്ഛന്തോ ഏകേന ഹത്ഥേന അമ്ബപിണ്ഡിം, ഏകേന ഹത്ഥേന കണ്ഡം അഗ്ഗഹേസി. മഹാജനോ തം അച്ഛരിയം ദിസ്വാ ‘‘ന നോ ഏവരൂപം ദിട്ഠപുബ്ബ’’ന്തി മഹാപുരിസം പസംസതി ഉന്നദതി അപ്ഫോടേതി അങ്ഗുലിയോ വിധൂനതി, ചേലുക്ഖേപസഹസ്സാനി പവത്തേതി. രാജപരിസായ തുട്ഠപഹട്ഠായ ബോധിസത്തസ്സ ദിന്നധനം കോടിമത്തം അഹോസി. രാജാപിസ്സ ധനവസ്സം വസ്സേന്തോ വിയ ബഹും ധനം മഹന്തഞ്ച യസം അദാസി.

ഏവം ബോധിസത്തേ തേന രഞ്ഞാ സക്കതേ ഗരുകതേ തത്ഥ വസന്തേ ‘‘അസദിസകുമാരോ കിര ബാരാണസിയം നത്ഥീ’’തി സത്ത രാജാനോ ആഗന്ത്വാ ബാരാണസിനഗരം പരിവാരേത്വാ ‘‘രജ്ജം വാ ദേതു യുദ്ധം വാ’’തി രഞ്ഞോ പണ്ണം പേസേസും. രാജാ മരണഭയഭീതോ ‘‘കുഹിം മേ ഭാതാ വസതീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഏകം സാമന്തരാജാനം ഉപട്ഠഹതീ’’തി സുത്വാ ‘‘മമ ഭാതികേ അനാഗച്ഛന്തേ മയ്ഹം ജീവിതം നത്ഥി, ഗച്ഛഥ തസ്സ മമ വചനേന പാദേ വന്ദിത്വാ ഖമാപേത്വാ ഗണ്ഹിത്വാ ആഗച്ഛഥാ’’തി ദൂതേ പാഹേസി. തേ ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തസ്സ തം പവത്തിം ആരോചേസും. ബോധിസത്തോ തം രാജാനം ആപുച്ഛിത്വാ ബാരാണസിം പച്ചാഗന്ത്വാ രാജാനം ‘‘മാ ഭായീ’’തി സമസ്സാസേത്വാ കണ്ഡേ അക്ഖരാനി ഛിന്ദിത്വാ ‘‘അഹം അസദിസകുമാരോ ആഗതോ, അഞ്ഞം ഏകകണ്ഡം ഖിപന്തോ സബ്ബേസം വോ ജീവിതം ഹരിസ്സാമി, ജീവിതേന അത്ഥികാ പലായന്തൂ’’തി അട്ടാലകേ ഠത്വാ സത്തന്നം രാജൂനം ഭുഞ്ജന്താനം കഞ്ചനപാതിമകുലേയേവ കണ്ഡം പാതേസി. തേ അക്ഖരാനി ദിസ്വാ മരണഭയഭീതാ സബ്ബേവ പലായിംസു. ഏവം മഹാസത്തോ ഖുദ്ദകമക്ഖികായ പിവനമത്തമ്പി ലോഹിതം അനുപ്പാദേത്വാ സത്ത രാജാനോ പലാപേത്വാ കനിട്ഠഭാതരം അപലോകേത്വാ കാമേ പഹായ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ അഹോസി.

സത്ഥാ ‘‘ഏവം, ഭിക്ഖവേ, അസദിസകുമാരോ സത്ത രാജാനോ പലാപേത്വാ വിജിതസങ്ഗാമോ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിതോ’’തി അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൬൧. ‘‘ധനുഗ്ഗഹോ അസദിസോ, രാജപുത്തോ മഹബ്ബലോ;

ദൂരേപാതീ അക്ഖണവേധീ, മഹാകായപ്പദാലനോ.

൬൨. ‘‘സബ്ബാമിത്തേ രണം കത്വാ, ന ച കഞ്ചി വിഹേഠയി;

ഭാതരം സോത്ഥിം കത്വാന, സംയമം അജ്ഝുപാഗമീ’’തി.

തത്ഥ അസദിസോതി ന കേവലം നാമേനേവ, ബലവീരിയപഞ്ഞാഹിപി അസദിസോവ. മഹബ്ബലോതി കായബലേനപി പഞ്ഞാബലേനപി മഹബ്ബലോ. ദൂരേപാതീതി യാവ ചാതുമഹാരാജികഭവനാ താവതിംസഭവനാ ച കണ്ഡം പേസേതും സമത്ഥതായ ദൂരേപാതീ. അക്ഖണവേധീതി അവിരാധിതവേധീ. അഥ വാ അക്ഖണാ വുച്ചതി വിജ്ജു, യാവ ഏകാ വിജ്ജു നിച്ഛരതി, താവ തേനോഭാസേന സത്തട്ഠ വാരേ കണ്ഡാനി ഗഹേത്വാ വിജ്ഝതീതി അക്ഖണവേധീ. മഹാകായപ്പദാലനോതി മഹന്തേ കായേ പദാലേതി. ചമ്മകായോ, ദാരുകായോ, ലോഹകായോ, അയോകായോ, വാലികകായോ, ഉദകകായോ, ഫലകകായോതി ഇമേ സത്ത മഹാകായാ നാമ. തത്ഥ അഞ്ഞോ ചമ്മകായപദാലനോ മഹിംസചമ്മം വിനിവിജ്ഝതി, സോ പന സതമ്പി മഹിംസചമ്മാനം വിനിവിജ്ഝതിയേവ. അഞ്ഞോ അട്ഠങ്ഗുലബഹലം ഉദുമ്ബരപദരം, ചതുരങ്ഗുലബഹലം അസനപദരം വിനിവിജ്ഝതി, സോ പന ഫലകസതമ്പി ഏകതോ ബദ്ധം വിനിവിജ്ഝതി, തഥാ ദ്വങ്ഗുലബഹലം തമ്ബലോഹപട്ടം, അങ്ഗുലബഹലം അയപട്ടം. വാലികസകടസ്സ ബദരസകടസ്സ പലാലസകടസ്സ വാ പച്ഛാഭാഗേന കണ്ഡം പവേസേത്വാ പുരേഭാഗേന അതിപാതേതി, പകതിയാ ഉദകേ ചതുഉസഭട്ഠാനം കണ്ഡം പേസേതി, ഥലേ അട്ഠഉസഭന്തി ഏവം ഇമേസം സത്തന്നം മഹാകായാനം പദാലനതോ മഹാകായപ്പദാലനോ. സബ്ബാമിത്തേതി സബ്ബേ അമിത്തേ. രണം കത്വാതി യുദ്ധം കത്വാ പലാപേസീതി അത്ഥോ. ന ച കഞ്ചി വിഹേഠയീതി ഏകമ്പി ന വിഹേഠേസി. അവിഹേഠയന്തോയേവ പന തേഹി സദ്ധിം കണ്ഡപേസനേനേവ രണം കത്വാ. സംയമം അജ്ഝുപാഗമീതി സീലസംയമം പബ്ബജ്ജം ഉപഗതോ.

ഏവം സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കനിട്ഠഭാതാ ആനന്ദോ അഹോസി, അസദിസകുമാരോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അസദിസജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൧൮൨] ൨. സങ്ഗാമാവചരജാതകവണ്ണനാ

സങ്ഗാമാവചരോ സൂരോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ നന്ദത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി. സത്ഥരി ഹി പഠമഗമനേന കപിലപുരം ഗന്ത്വാ കനിട്ഠഭാതികം നന്ദരാജകുമാരം പബ്ബാജേത്വാ കപിലപുരാ നിക്ഖമ്മ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ വിഹരന്തേ ആയസ്മാ നന്ദോ ഭഗവതോ പത്തം ആദായ തഥാഗതേന സദ്ധിം ഗേഹാ നിക്ഖമനകാലേ ‘‘നന്ദകുമാരോ കിര സത്ഥാരാ സദ്ധിം ഗച്ഛതീ’’തി സുത്വാ അഡ്ഢുല്ലിഖിതേഹി കേസേഹി വാതപാനന്തരേന ഓലോകേത്വാ ‘‘തുവടം ഖോ, അയ്യപുത്ത, ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി ഇദം ജനപദകല്യാണിയാ വുത്തവചനം അനുസ്സരന്തോ ഉക്കണ്ഠിതോ അനഭിരതോ ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതോ ധമനിസന്ഥതഗത്തോ അഹോസി. സത്ഥാ തസ്സ തം പവത്തിം ഞത്വാ ‘‘യംനൂനാഹം നന്ദം അരഹത്തേ പതിട്ഠാപേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ തസ്സ വസനപരിവേണം ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസിന്നോ ‘‘കച്ചി, നന്ദ, ഇമസ്മിം സാസനേ അഭിരമസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഭന്തേ, ജനപദകല്യാണിയാ പടിബദ്ധചിത്തോ ഹുത്വാ നാഭിരമാമീ’’തി. ‘‘ഹിമവന്തചാരികം ഗതപുബ്ബോസി നന്ദാ’’തി? ‘‘ന ഗതപുബ്ബോ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛാമാ’’തി. ‘‘നത്ഥി മേ, ഭന്തേ, ഇദ്ധി, കതാഹം ഗമിസ്സാമീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘അഹം തം, നന്ദ, മമ ഇദ്ധിബലേന നേസ്സാമീ’’തി ഥേരം ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ ആകാസം പക്ഖന്ദന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകസ്മിം ഝാമഖേത്തേ ഝാമഖാണുകേ നിസിന്നം ഛിന്നകണ്ണനാസനങ്ഗുട്ഠം ഝാമലോമം ഛിന്നഛവിം ചമ്മമത്തം ലോഹിതപലിഗുണ്ഠിതം ഏകം പലുട്ഠമക്കടിം ദസ്സേസി – ‘‘പസ്സസി, നന്ദ, ഏതം മക്കടി’’ന്തി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘സുട്ഠു പച്ചക്ഖം കരോഹീ’’തി.

അഥ നം ഗഹേത്വാ സട്ഠിയോജനികം മനോസിലാതലം, അനോതത്തദഹാദയോ സത്ത മഹാസരേ, പഞ്ച മഹാനദിയോ, സുവണ്ണപബ്ബതരജതപബ്ബതമണിപബ്ബതപടിമണ്ഡിതം അനേകസതരാമണേയ്യകം ഹിമവന്തപബ്ബതഞ്ച ദസ്സേത്വാ ‘‘താവതിംസഭവനം തേ, നന്ദ, ദിട്ഠപുബ്ബ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ന, ദിട്ഠപുബ്ബം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഏഹി, നന്ദ, താവതിംസഭവനം തേ ദസ്സയിസ്സാമീ’’തി തത്ഥ നേത്വാ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാസനേ നിസീദി. സക്കോ ദേവരാജാ ദ്വീസു ദേവലോകേസു ദേവസങ്ഘേന സദ്ധിം ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. അഡ്ഢതിയകോടിസങ്ഖാ തസ്സ പരിചാരികാ പഞ്ചസതാ കകുടപാദാ ദേവച്ഛരായോപി ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. സത്ഥാ ആയസ്മന്തം നന്ദം താ പഞ്ചസതാ അച്ഛരാ കിലേസവസേന പുനപ്പുനം ഓലോകാപേസി. ‘‘പസ്സസി, നന്ദ, ഇമാ കകുടപാദിനിയോ അച്ഛരായോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ ഏതാ സോഭന്തി, ഉദാഹു ജനപദകല്യാണീ’’തി. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ജനപദകല്യാണിം ഉപനിധായ സാ പലുട്ഠമക്കടീ, ഏവമേവ ഇമാ ഉപനിധായ ജനപദകല്യാണീ’’തി. ‘‘ഇദാനി കിം കരിസ്സസി നന്ദാ’’തി? ‘‘കിം കമ്മം കത്വാ, ഭന്തേ, ഇമാ അച്ഛരാ ലഭന്തീ’’തി? ‘‘സമണധമ്മം കത്വാ’’തി. ‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, ഇമാസം പടിലാഭത്ഥായ ഭഗവാ പാടിഭോഗോ ഹോതി, അഹം സമണധമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘കരോഹി, നന്ദ, അഹം തേ പാടിഭോഗോ’’തി. ഏവം ഥേരോ ദേവസങ്ഘസ്സ മജ്ഝേ തഥാഗതം പാടിഭോഗം ഗഹേത്വാ ‘‘മാ, ഭന്തേ, അതിപപഞ്ചം കരോഥ, ഏഥ ഗച്ഛാമ, അഹം സമണധമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി ആഹ. സത്ഥാ തം ആദായ ജേതവനമേവ പച്ചാഗമി. ഥേരോ സമണധമ്മം കാതും ആരഭി.

സത്ഥാ ധമ്മസേനാപതിം ആമന്തേത്വാ ‘‘സാരിപുത്ത, മയ്ഹം കനിട്ഠഭാതാ നന്ദോ താവതിംസദേവലോകേ ദേവസങ്ഘസ്സ മജ്ഝേ ദേവച്ഛരാനം കാരണാ മം പാടിഭോഗം അഗ്ഗഹേസീ’’തി തസ്സ ആചിക്ഖി. ഏതേനുപായേന മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ അനുരുദ്ധത്ഥേരസ്സ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികആനന്ദത്ഥേരസ്സാതി അസീതിയാ മഹാസാവകാനം യേഭുയ്യേന ച സേസഭിക്ഖൂനം ആചിക്ഖി. ധമ്മസേനാപതി സാരിപുത്തത്ഥേരോ നന്ദത്ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ആവുസോ നന്ദ, താവതിംസദേവലോകേ ദേവസങ്ഘസ്സ മജ്ഝേ ‘ദേവച്ഛരാ ലഭന്തോ സമണധമ്മം കരിസ്സാമീ’തി ദസബലം പാടിഭോഗം ഗണ്ഹീ’’തി വത്വാ ‘‘നനു ഏവം സന്തേ തവ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ മാതുഗാമസന്നിസ്സിതോ കിലേസസന്നിസ്സിതോ, തസ്സ തേ ഇത്ഥീനം അത്ഥായ സമണധമ്മം കരോന്തസ്സ ഭതിയാ കമ്മം കരോന്തേന കമ്മകാരകേന സദ്ധിം കിം നാനാകരണ’’ന്തി ഥേരം ലജ്ജാപേസി നിത്തേജം അകാസി. ഏതേനുപായേന സബ്ബേപി അസീതിമഹാസാവകാ അവസേസഭിക്ഖൂ ച തം ആയസ്മന്തം നന്ദം ലജ്ജാപയിംസു.

സോ ‘‘അയുത്തം വത മേ കത’’ന്തി ഹിരിയാ ച ഓത്തപ്പേന ച വീരിയം ദള്ഹം പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ പടിസ്സവം മുഞ്ചാമീ’’തി ആഹ. സത്ഥാപി ‘‘യദാ ത്വം, നന്ദ, അരഹത്തം പത്തോ, തദായേവാഹം പടിസ്സവാ മുത്തോ’’തി ആഹ. ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘യാവ ഓവാദക്ഖമോ ചായം, ആവുസോ, നന്ദത്ഥേരോ ഏകോവാദേനേവ ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ സമണധമ്മം കത്വാ അരഹത്തം പത്തോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി നന്ദോ ഓവാദക്ഖമോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഹത്ഥാചരിയകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ഹത്ഥാചരിയസിപ്പേ നിപ്ഫത്തിം പത്തോ ഏകം ബാരാണസിരഞ്ഞോ സപത്തരാജാനം ഉപട്ഠാസി. സോ തസ്സ മങ്ഗലഹത്ഥിം സുസിക്ഖിതം കത്വാ സിക്ഖാപേസി. സോ രാജാ ‘‘ബാരാണസിരജ്ജം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ബോധിസത്തം ഗഹേത്വാ മങ്ഗലഹത്ഥിം ആരുയ്ഹ മഹതിയാ സേനായ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ പരിവാരേത്വാ ‘‘രജ്ജം വാ ദേതു യുദ്ധം വാ’’തി രഞ്ഞോ പണ്ണം പേസേസി. ബ്രഹ്മദത്തോ ‘‘യുദ്ധം ദസ്സാമീ’’തി പാകാരദ്വാരട്ടാലകഗോപുരേസു ബലകായം ആരോപേത്വാ യുദ്ധം അദാസി. സപത്തരാജാ മങ്ഗലഹത്ഥിം വമ്മേന ഛാദേത്വാ സയമ്പി വമ്മം പടിമുഞ്ചിത്വാ ഹത്തിക്ഖന്ധവരഗതോ തിഖിണം അങ്കുസം ആദായ ‘‘നഗരം ഭിന്ദിത്വാ പച്ചാമിത്തം ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ രജ്ജം ഹത്ഥഗതം കരിസ്സാമീ’’തി ഹത്ഥിം നഗരാഭിമുഖം പേസേസി. സോ ഉണ്ഹകലലാനി ചേവ യന്തപാസാണേ ച നാനപ്പകാരാനി ച പഹരണാനി വിസ്സജ്ജേന്തേ ദിസ്വാ മരണഭയഭീതോ ഉപസങ്കമിതും അസക്കോന്തോ പടിക്കമി. അഥ നം ഹത്ഥാചരിയോ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘താത, ത്വം സൂരോ സങ്ഗാമാവചരോ, ഏവരൂപേ ഠാനേ പടിക്കമനം നാമ തുയ്ഹം നാനുച്ഛവിക’’ന്തി വത്വാ ഹത്ഥിം ഓവദന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൬൩. ‘‘സങ്ഗാമാവചരോ സൂരോ, ബലവാ ഇതി വിസ്സുതോ;

കിം നു തോരണമാസജ്ജ, പടിക്കമസി കുഞ്ജര.

൬൪. ‘‘ഓമദ്ദ ഖിപ്പം പലിഘം, ഏസികാനി ച അബ്ബഹ;

തോരണാനി ച മദ്ദിത്വാ, ഖിപ്പം പവിസ കുഞ്ജരാ’’തി.

തത്ഥ ഇതി വിസ്സുതോതി, താത, ത്വം പവത്തസമ്പഹാരം സങ്ഗാമം മദ്ദിത്വാ അവചരണതോ സങ്ഗാമാവചരോ, ഥിരഹദയതായ സൂരോ, ഥാമസമ്പത്തിയാ ബലവാതി ഏവം വിസ്സുതോ പഞ്ഞാതോ പാകടോ. തോരണമാസജ്ജാതി നഗരദ്വാരസങ്ഖാതം തോരണം പത്വാ. പടിക്കമസീതി കിം നു ഖോ ഓസക്കസി, കേന കാരണേന നിവത്തസീതി വദതി. ഓമദ്ദാതി അവമദ്ദ അധോ പാതയ. ഏസികാനി ച അബ്ബഹാതി നഗരദ്വാരേ സോളസരതനം അട്ഠരതനം ഭൂമിയം പവേസേത്വാ നിച്ചലം കത്വാ നിഖാതാ ഏസികത്ഥമ്ഭാ ഹോന്തി, തേ ഖിപ്പം ഉദ്ധര ലുഞ്ചാഹീതി ആണാപേതി. തോരണാനി ച മദ്ദിത്വാതി നഗരദ്വാരസ്സ പിട്ഠസങ്ഘാടേ മദ്ദിത്വാ. ഖിപ്പം പവിസാതി സീഘം നഗരം പവിസ. കുഞ്ജരാതി നാഗം ആലപതി.

തം സുത്വാ നാഗോ ബോധിസത്തസ്സ ഏകോവാദേനേവ നിവത്തിത്വാ ഏസികത്ഥമ്ഭേ സോണ്ഡായ പലിവേഠേത്വാ അഹിച്ഛത്തകാനി വിയ ലുഞ്ചിത്വാ തോരണം മദ്ദിത്വാ പലിഘം ഓതാരേത്വാ നഗരദ്വാരം ഭിന്ദിത്വാ നഗരം പവിസിത്വാ രജ്ജം ഗഹേത്വാ അദാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ഹത്ഥീ നന്ദോ അഹോസി, രാജാ ആനന്ദോ, ഹത്ഥാചരിയോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സങ്ഗാമാവചരജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൧൮൩] ൩. വാലോദകജാതകവണ്ണനാ

വാലോദകം അപ്പരസം നിഹീനന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പഞ്ചസതേ വിഘാസാദേ ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയം കിര പഞ്ചസതാ ഉപാസകാ ഘരാവാസപലിബോധം പുത്തദാരസ്സ നിയ്യാദേത്വാ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണന്താ ഏകതോവ വിചരന്തി. തേസു കേചി സോതാപന്നാ, കേചി സകദാഗാമിനോ, കേചി അനാഗാമിനോ, ഏകോപി പുഥുജ്ജനോ നാമ നത്ഥി, സത്ഥാരം നിമന്തേന്താപി തേ ഉപാസകേ അന്തോകരിത്വാവ നിമന്തേന്തി. തേസം പന ദന്തകട്ഠമുഖോദകവത്ഥഗന്ധമാലദായകാ പഞ്ചസതാ ചൂളുപട്ഠാകാ വിഘാസാദാ ഹുത്വാ വസന്തി. തേ ഭുത്തപാതരാസാ നിദ്ദായിത്വാ ഉട്ഠായ അചിരവതിം ഗന്ത്വാ നദീതീരേ ഉന്നദന്താ മല്ലയുദ്ധം യുജ്ഝന്തി. തേ പന പഞ്ചസതാ ഉപാസകാ അപ്പസദ്ദാ അപ്പനിഗ്ഘോസാ പടിസല്ലാനമനുയുഞ്ജന്തി. സത്ഥാ തേസം വിഘാസാദാനം ഉച്ചാസദ്ദം സുത്വാ ‘‘കിം ഏസോ, ആനന്ദ, സദ്ദോ’’തി ഥേരം പുച്ഛിത്വാ ‘‘വിഘാസാദസദ്ദോ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ന ഖോ, ആനന്ദ, ഇമേ വിഘാസാദാ ഇദാനേവ വിഘാസം ഖാദിത്വാ ഉന്നദന്തി, പുബ്ബേപി ഉന്നദന്തിയേവ, ഇമേപി ഉപാസകാ ന ഇദാനേവ സന്നിസിന്നാ, പുബ്ബേപി സന്നിസിന്നായേവാ’’തി വത്വാ ഥേരേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അമച്ചകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ രഞ്ഞോ അത്ഥധമ്മാനുസാസകോ അഹോസി. അഥേകസ്മിം കാലേ സോ രാജാ ‘‘പച്ചന്തോ കുപിതോ’’തി സുത്വാ പഞ്ചസതേ സിന്ധവേ കപ്പാപേത്വാ ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ ഗന്ത്വാ പച്ചന്തം വൂപസമേത്വാ ബാരാണസിമേവ പച്ചാഗന്ത്വാ ‘‘സിന്ധവാ കിലന്താ അല്ലരസമേവ നേസം മുദ്ദികപാനം ദേഥാ’’തി ആണാപേസി. സിന്ധവാ ഗന്ധപാനം പിവിത്വാ അസ്സസാലം ഗന്ത്വാ അത്തനോ അത്തനോ ഠാനേസു അട്ഠംസു. തേസം പന ദിന്നാവസിട്ഠകം അപ്പരസം ബഹുകസടം അഹോസി. മനുസ്സാ ‘‘ഇദം കിം കരോമാ’’തി രാജാനം പുച്ഛിംസു. രാജാ ഉദകേന മദ്ദിത്വാ മകചിപിലോതികാഹി പരിസ്സാവേത്വാ ‘‘യേ ഗദ്രഭാ സിന്ധവാനം നിവാപം പഹിംസു, തേസം ദാപേഥാ’’തി ദാപേസി. ഗദ്രഭാ കസടഉദകം പിവിത്വാ മത്താ ഹുത്വാ വിരവന്താ രാജങ്ഗണേ വിചരിംസു. രാജാ മഹാവാതപാനം വിവരിത്വാ രാജങ്ഗണം ഓലോകയമാനോ സമീപേ ഠിതം ബോധിസത്തം ആമന്തേത്വാ ‘‘പസ്സ, ഇമേ ഗദ്രഭാ കസടോദകം പിവിത്വാ മത്താ ഹുത്വാ വിരവന്താ ഉപ്പതന്താ വിചരന്തി, സിന്ധവകുലേ ജാതസിന്ധവാ പന ഗന്ധപാനം പിവിത്വാ നിസ്സദ്ദാ സന്നിസിന്നാ ന ഉപ്പിലവന്തി, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൬൫. ‘‘വാലോദകം അപ്പരസം നിഹീനം, പിത്വാ മദോ ജായതി ഗദ്രഭാനം;

ഇമഞ്ച പിത്വാന രസം പണീതം, മദോ ന സഞ്ജായതി സിന്ധവാന’’ന്തി.

തത്ഥ വാലോദകന്തി മകചിവാലേഹി പരിസ്സാവിതഉദകം. ‘‘വാലുദക’’ന്തിപി പാഠോ. നിഹീനന്തി നിഹീനരസഭാവേന നിഹീനം. ന സഞ്ജായതീതി സിന്ധവാനം മദോ ന ജായതി, കിം നു ഖോ കാരണന്തി പുച്ഛി.

അഥസ്സ കാരണം ആചിക്ഖന്തോ ബോധിസത്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൬൬. ‘‘അപ്പം പിവിത്വാന നിഹീനജച്ചോ, സോ മജ്ജതീ തേന ജനിന്ദ പുട്ഠോ;

ധോരയ്ഹസീലീ ച കുലമ്ഹി ജാതോ, ന മജ്ജതീ അഗ്ഗരസം പിവിത്വാ’’തി.

തത്ഥ തേന ജനിന്ദ പുട്ഠോതി ജനിന്ദ ഉത്തമരാജ യോ നിഹീനജച്ചോ, തേന നിഹീനജച്ചഭാവേന പുട്ഠോ മജ്ജതി പമജ്ജതി. ധോരയ്ഹസീലീതി ധോരയ്ഹസീലോ ധുരവഹനകആചാരേന സമ്പന്നോ ജാതിസിന്ധവോ. അഗ്ഗരസന്തി സബ്ബപഠമം ഗഹിതം മുദ്ദികരസം പിവിത്വാപി ന മജ്ജതി.

രാജാ ബോധിസത്തസ്സ വചനം സുത്വാ ഗദ്രഭേ രാജങ്ഗണാ നീഹരാപേത്വാ തസ്സേവ ഓവാദേ ഠിതോ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ പഞ്ചസതാ ഗദ്രഭാ ഇമേ വിഘാസാദാ അഹേസും, പഞ്ചസതാ സിന്ധവാ ഇമേ ഉപാസകാ, രാജാ ആനന്ദോ, പണ്ഡിതാമച്ചോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

വാലോദകജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൧൮൪] ൪. ഗിരിദത്തജാതകവണ്ണനാ

ദൂസിതോ ഗിരിദത്തേനാതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ഏകം വിപക്ഖസേവിം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഹേട്ഠാ മഹിളാമുഖജാതകേ (ജാ. ൧.൧.൨൬) കഥിതമേവ. സത്ഥാ പന ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അയം ഭിക്ഖു ഇദാനേവ വിപക്ഖം സേവതി, പുബ്ബേപേസ വിപക്ഖസേവകോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം സാമരാജാ രജ്ജം കാരേസി. തദാ ബോധിസത്തോ അമച്ചകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തസ്സ അത്ഥധമ്മാനുസാസകോ അഹോസി. രഞ്ഞോ പന പണ്ഡവോ നാമ മങ്ഗലസ്സോ, തസ്സ ഗിരിദത്തോ നാമ അസ്സബന്ധോ, സോ ഖഞ്ജോ അഹോസി. അസ്സോ മുഖരജ്ജുകേ ഗഹേത്വാ തം പുരതോ പുരതോ ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘മം ഏസ സിക്ഖാപേതീ’’തി സഞ്ഞായ തസ്സ അനുസിക്ഖന്തോ ഖഞ്ജോ അഹോസി. തസ്സ അസ്സസ്സ ഖഞ്ജഭാവം രഞ്ഞോ ആരോചേസും, രാജാ വേജ്ജേ പേസേസി. തേ ഗന്ത്വാ അസ്സസ്സ സരീരേ രോഗം അപസ്സന്താ ‘‘രോഗമസ്സ ന പസ്സാമാ’’തി രഞ്ഞോ കഥയിംസു. രാജാ ബോധിസത്തം പേസേസി – ‘‘ഗച്ഛ വയസ്സ, ഏത്ഥ കാരണം ജാനാഹീ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ ഖഞ്ജഅസ്സബന്ധസംസഗ്ഗേന തസ്സ ഖഞ്ജഭൂതഭാവം ഞത്വാ രഞ്ഞോ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ ‘‘സംസഗ്ഗദോസേന നാമ ഏവം ഹോതീ’’തി ദസ്സേന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –-

൬൭. ‘‘ദൂസിതോ ഗിരിദത്തേന, ഹയോ സാമസ്സ പണ്ഡവോ;

പോരാണം പകതിം ഹിത്വാ, തസ്സേവാനുവിധിയ്യതീ’’തി.

തത്ഥ ഹയോ സാമസ്സാതി സാമസ്സ രഞ്ഞോ മങ്ഗലസ്സോ. പോരാണം പകതിം ഹിത്വാതി അത്തനോ പോരാണപകതിം സിങ്ഗാരഭാവം പഹായ. അനുവിധിയ്യതീതി അനുസിക്ഖതി.

അഥ നം രാജാ ‘‘ഇദാനി വയസ്സ കിം കത്തബ്ബ’’ന്തി പുച്ഛി. ബോധിസത്തോ ‘‘സുന്ദരം അസ്സബന്ധം ലഭിത്വാ യഥാ പോരാണോ ഭവിസ്സതീ’’തി വത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൬൮. ‘‘സചേ ച തനുജോ പോസോ, സിഖരാകാരകപ്പിതോ;

ആനനേ നം ഗഹേത്വാന, മണ്ഡലേ പരിവത്തയേ;

ഖിപ്പമേവ പഹന്ത്വാന, തസ്സേവാനുവിധിയ്യതീ’’തി.

തത്ഥ തനുജോതി തസ്സ അനുജോ. അനുരൂപം ജാതോ ഹി അനുജോ, തസ്സ അനുജോ തനുജോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സചേ ഹി, മഹാരാജ, തസ്സ സിങ്ഗാരസ്സ ആചാരസമ്പന്നസ്സ അസ്സസ്സ അനുരൂപം ജാതോ സിങ്ഗാരോ ആചാരസമ്പന്നോ പോസോ. സിഖരാകാരകപ്പിതോതി സിഖരേന സുന്ദരേന ആകാരേന കപ്പിതകേസമസ്സു തം അസ്സം ആനനേ ഗഹേത്വാ അസ്സമണ്ഡലേ പരിവത്തേയ്യ, ഖിപ്പമേവേസ തം ഖഞ്ജഭാവം പഹായ ‘‘അയം സിങ്ഗാരോ ആചാരസമ്പന്നോ അസ്സഗോപകോ മം സിക്ഖാപേതീ’’തി സഞ്ഞായ ഖിപ്പമേവ തസ്സ അനുവിധിയ്യതി അനുസിക്ഖിസ്സതി, പകതിഭാവേയേവ ഠസ്സതീതി അത്ഥോ. രാജാ തഥാ കാരേസി, അസ്സോ പകതിഭാവേ പതിട്ഠാസി. രാജാ ‘‘തിരച്ഛാനാനമ്പി നാമ ആസയം ജാനിസ്സതീ’’തി തുട്ഠചിത്തോ ബോധിസത്തസ്സ മഹന്തം യസം അദാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ഗിരിദത്തോ ദേവദത്തോ അഹോസി, അസ്സോ വിപക്ഖസേവകോ ഭിക്ഖു, രാജാ ആനന്ദോ, അമച്ചപണ്ഡിതോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഗിരിദത്തജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൧൮൫] ൫. അനഭിരതിജാതകവണ്ണനാ

യഥോദകേ ആവിലേ അപ്പസന്നേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ബ്രാഹ്മണകുമാരം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയം കിര ഏകോ ബ്രാഹ്മണകുമാരോ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ ബഹൂ ഖത്തിയകുമാരേ ച ബ്രാഹ്മണകുമാരേ ച മന്തേ വാചേസി. സോ അപരഭാഗേ ഘരാവാസം സണ്ഠപേത്വാ വത്ഥാലങ്കാരദാസദാസിഖേത്തവത്ഥുഗോമഹിംസപുത്തദാരാദീനം അത്ഥായ ചിന്തയമാനോ രാഗദോസമോഹവസികോ ഹുത്വാ ആവിലചിത്തോ അഹോസി, മന്തേ പടിപാടിയാ പരിവത്തേതും നാസക്ഖി, ഇതോ ചിതോ ച മന്താ ന പടിഭംസു. സോ ഏകദിവസം ബഹും ഗന്ധമാലാദിം ഗഹേത്വാ ജേതവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം പൂജേത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ തേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘കിം, മാണവ, മന്തേ വാചേസി, പഗുണാ തേ മന്താ’’തി പുച്ഛി. ‘‘പുബ്ബേ മേ, ഭന്തേ, മന്താ പഗുണാ അഹേസും, ഘരാവാസസ്സ പന ഗഹിതകാലതോ പട്ഠായ ചിത്തം മേ ആവിലം ജാതം, തേന മേ മന്താ ന പഗുണാ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ന ഖോ, മാണവ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി തേ ചിത്തസ്സ അനാവിലകാലേ തവ മന്താ പഗുണാ അഹേസും, രാഗാദീഹി പന ആവിലകാലേ തവ മന്താ ന പടിഭംസൂ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം മന്തേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ ഹുത്വാ ബാരാണസിയം ബഹൂ ഖത്തിയകുമാരേ ച ബ്രാഹ്മണകുമാരേ ച മന്തേ വാചേസി. തസ്സ സന്തികേ ഏകോ ബ്രാഹ്മണമാണവോ തയോ വേദേ പഗുണേ അകാസി, ഏകപദേപി നിക്കങ്ഖോ പിട്ഠിആചരിയോ ഹുത്വാ മന്തേ വാചേസി. സോ അപരേന സമയേന ഘരാവാസം ഗഹേത്വാ ഘരാവാസചിന്തായ ആവിലചിത്തോ മന്തേ പരിവത്തേതും നാസക്ഖി. അഥ നം ആചരിയോ അത്തനോ സന്തികം ആഗതം ‘‘കിം, മാണവ, പഗുണാ തേ മന്താ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഘരാവാസഗഹിതകാലതോ പട്ഠായ മേ ചിത്തം ആവിലം ജാതം, മന്തേ പരിവത്തേതും ന സക്കോമീ’’തി വുത്തേ ‘‘താത, ആവിലേ ചിത്തമ്ഹി പഗുണാപി മന്താ ന പടിഭന്തി, അനാവിലേ പന ചിത്തേ അപ്പടിഭാണം നാമ നത്ഥീ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ ആഹ –

൬൯. ‘‘യഥോദകേ ആവിലേ അപ്പസന്നേ, ന പസ്സതി സിപ്പികസമ്ബുകഞ്ച;

സക്ഖരം വാലുകം മച്ഛഗുമ്ബം, ഏവം ആവിലമ്ഹി ചിത്തേ;

ന സോ പസ്സതി അത്തദത്ഥം പരത്ഥം.

൭൦. ‘‘യഥോദകേ അച്ഛേ വിപ്പസന്നേ, സോ പസ്സതി സിപ്പികസമ്ബുകഞ്ച;

സക്ഖരം വാലുകം മച്ഛഗുമ്ബം, ഏവം അനാവിലമ്ഹി ചിത്തേ;

സോ പസ്സതി അത്ഥദത്ഥം പരത്ഥ’’ന്തി.

തത്ഥ ആവിലേതി കദ്ദമാലുളിതേ. അപ്പസന്നേതി തായേവ ആവിലതായ അവിപ്പസന്നേ. സിപ്പികസമ്ബുകഞ്ചാതി സിപ്പികഞ്ച സമ്ബുകഞ്ച. മച്ഛഗുമ്ബന്തി മച്ഛഘടം. ഏവം ആവിലമ്ഹീതി ഏവമേവ രാഗാദീഹി ആവിലേ ചിത്തേ. അത്തദത്ഥം പരത്ഥന്തി നേവ അത്തദത്ഥം ന പരത്ഥം പസ്സതീതി അത്ഥോ. സോ പസ്സതീതി ഏവമേവ അനാവിലേ ചിത്തേ സോ പുരിസോ അത്തദത്ഥം പരത്ഥഞ്ച പസ്സതീതി.

സത്ഥാ ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ബ്രാഹ്മണകുമാരോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ മാണവോ അയമേവ മാണവോ അഹോസി, ആചരിയോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അനഭിരതിജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൧൮൬] ൬. ദധിവാഹനജാതകവണ്ണനാ

വണ്ണഗന്ധരസൂപേതോതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ വിപക്ഖസേവിം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഹേട്ഠാ കഥിതമേവ. സത്ഥാ പന ‘‘ഭിക്ഖവേ, അസാധുസന്നിവാസോ നാമ പാപോ അനത്ഥകരോ, തത്ഥ മനുസ്സഭൂതാനം താവ പാപസന്നിവാസസ്സ അനത്ഥകരതായ കിം വത്തബ്ബം, പുബ്ബേ പന അസാതേന അമധുരേന നിമ്ബരുക്ഖേന സദ്ധിം സന്നിവാസമാഗമ്മ മധുരരസോ ദിബ്ബരസപടിഭാഗോ അചേതനോ അമ്ബരുക്ഖോപി അമധുരോ തിത്തകോ ജാതോ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ കാസിരട്ഠേ ചത്താരോ ഭാതരോ ബ്രാഹ്മണാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ പടിപാടിയാ പണ്ണസാലാ കത്വാ വാസം കപ്പേസും. തേസം ജേട്ഠകഭാതാ കാലം കത്വാ സക്കത്തം പാപുണി. സോ തം കാരണം ഞത്വാ അന്തരന്തരാ സത്തട്ഠദിവസച്ചയേന തേസം ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛന്തോ ഏകദിവസം ജേട്ഠകതാപസം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ – ‘‘ഭന്തേ, കേന തേ അത്ഥോ’’തി പുച്ഛി. പണ്ഡുരോഗോ താപസോ ‘‘അഗ്ഗിനാ മേ അത്ഥോ’’തി ആഹ. സോ തം സുത്വാ തസ്സ വാസിഫരസുകം അദാസി. വാസിഫരസുകോ നാമ ദണ്ഡേ പവേസനവസേന വാസിപി ഹോതി ഫരസുപി. താപസോ ‘‘കോ മേ ഇമം ആദായ ദാരൂനി ആഹരിസ്സതീ’’തി ആഹ. അഥ നം സക്കോ ഏവമാഹ – ‘‘യദാ തേ, ഭന്തേ, ദാരൂഹി അത്ഥോ, ഇമം ഫരസും ഹത്ഥേന പഹരിത്വാ ‘ദാരൂനി മേ ആഹരിത്വാ അഗ്ഗിം കരോഹീ’തി വദേയ്യാസി, ദാരൂനി ആഹരിത്വാ അഗ്ഗിം കത്വാ ദസ്സതീ’’തി. തസ്സ വാസിഫരസുകം ദത്വാ ദുതിയമ്പി ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, കേന തേ അത്ഥോ’’തി പുച്ഛി. തസ്സ പണ്ണസാലായ ഹത്ഥിമഗ്ഗോ ഹോതി, സോ ഹത്ഥീഹി ഉപദ്ദുതോ ‘‘ഹത്ഥീനം മേ വസേന ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, തേ പലാപേഹീ’’തി ആഹ. സക്കോ തസ്സ ഏകം ഭേരിം ഉപനാമേത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിം തലേ പഹടേ തുമ്ഹാകം പച്ചാമിത്താ പലായിസ്സന്തി, ഇമസ്മിം തലേ പഹടേ മേത്തചിത്താ ഹുത്വാ ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ പരിവാരേസ്സന്തീ’’തി വത്വാ തം ഭേരിം ദത്വാ കനിട്ഠസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഭന്തേ, കേന തേ അത്ഥോ’’തി പുച്ഛി. സോപി പണ്ഡുരോഗധാതുകോവ, തസ്മാ ‘‘ദധിനാ മേ അത്ഥോ’’തി ആഹ. സക്കോ തസ്സ ഏകം ദധിഘടം ദത്വാ ‘‘സചേ തുമ്ഹേ ഇച്ഛമാനാ ഇമം ആസിഞ്ചേയ്യാഥ, മഹാനദീ ഹുത്വാ മഹോഘം പവത്തേത്വാ തുമ്ഹാകം രജ്ജം ഗഹേത്വാ ദാതും സമത്ഥോപി ഭവിസ്സതീ’’തി വത്വാ പക്കാമി. തതോ പട്ഠായ വാസിഫരസുകോ ജേട്ഠഭാതികസ്സ അഗ്ഗിം കരോതി, ഇതരേന ഭേരിതലേ പഹടേ ഹത്ഥീ പലായന്തി, കനിട്ഠോ ദധിം പരിഭുഞ്ജതി.

തസ്മിം കാലേ ഏകോ സൂകരോ ഏകസ്മിം പുരാണഗാമട്ഠാനേ ചരന്തോ ആനുഭാവസമ്പന്നം ഏകം മണിക്ഖന്ധം അദ്ദസ. സോ തം മണിക്ഖന്ധം മുഖേന ഡംസിത്വാ തസ്സാനുഭാവേന ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ സമുദ്ദസ്സ മജ്ഝേ ഏകം ദീപകം ഗന്ത്വാ ‘‘ഏത്ഥ ദാനി മയാ വസിതും വട്ടതീ’’തി ഓതരിത്വാ ഫാസുകട്ഠാനേ ഏകസ്സ ഉദുമ്ബരരുക്ഖസ്സ ഹേട്ഠാ വാസം കപ്പേസി. സോ ഏകദിവസം തസ്മിം രുക്ഖമൂലേ മണിക്ഖന്ധം പുരതോ ഠപേത്വാ നിദ്ദം ഓക്കമി. അഥേകോ കാസിരട്ഠവാസീ മനുസ്സോ ‘‘നിരുപകാരോ ഏസ അമ്ഹാക’’ന്തി മാതാപിതൂഹി ഗേഹാ നിക്കഡ്ഢിതോ ഏകം പട്ടനഗാമം ഗന്ത്വാ നാവികാനം കമ്മകാരോ ഹുത്വാ നാവം ആരുയ്ഹ സമുദ്ദമജ്ഝേ ഭിന്നായ നാവായ ഫലകേ നിപന്നോ തം ദീപകം പത്വാ ഫലാഫലാനി പരിയേസന്തോ തം സൂകരം നിദ്ദായന്തം ദിസ്വാ സണികം ഗന്ത്വാ മണിക്ഖന്ധം ഗണ്ഹിത്വാ തസ്സ ആനുഭാവേന ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ ഉദുമ്ബരരുക്ഖേ നിസീദിത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം സൂകരോ ഇമസ്സ മണിക്ഖന്ധസ്സ ആനുഭാവേന ആകാസചാരികോ ഹുത്വാ ഇധ വസതി മഞ്ഞേ, മയാ പഠമമേവ ഇമം സൂകരം മാരേത്വാ മംസം ഖാദിത്വാ പച്ഛാ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി. സോ ഏകം ദണ്ഡകം ഭഞ്ജിത്വാ തസ്സ സീസേ പാതേതി. സൂകരോ പബുജ്ഝിത്വാ മണിം അപസ്സന്തോ ഇതോ ചിതോ ച കമ്പമാനോ വിധാവതി, രുക്ഖേ നിസിന്നപുരിസോ ഹസി. സൂകരോ ഓലോകേന്തോ തം ദിസ്വാ തം രുക്ഖം സീസേന പഹരിത്വാ തത്ഥേവ മതോ.

സോ പുരിസോ ഓതരിത്വാ അഗ്ഗിം കത്വാ തസ്സ മംസം പചിത്വാ ഖാദിത്വാ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ ഹിമവന്തമത്ഥകേന ഗച്ഛന്തോ അസ്സമപദം ദിസ്വാ ജേട്ഠഭാതികസ്സ താപസസ്സ അസ്സമേ ഓതരിത്വാ ദ്വീഹതീഹം വസിത്വാ താപസസ്സ വത്തപടിവത്തം അകാസി, വാസിഫരസുകസ്സ ആനുഭാവഞ്ച പസ്സി. സോ ‘‘ഇമം മയാ ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി മണിക്ഖന്ധസ്സ ആനുഭാവം താപസസ്സ ദസ്സേത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇമം മണിം ഗഹേത്വാ വാസിഫരസുകം ദേഥാ’’തി ആഹ. താപസോ ആകാസേന ചരിതുകാമോ തം ഗഹേത്വാ വാസിഫരസുകം അദാസി. സോ തം ഗഹേത്വാ ഥോകം ഗന്ത്വാ വാസിഫരസുകം പഹരിത്വാ ‘‘വാസിഫരസുക താപസസ്സ സീസം ഛിന്ദിത്വാ മണിക്ഖന്ധം മേ ആഹരാ’’തി ആഹ. സോ ഗന്ത്വാ താപസസ്സ സീസം ഛിന്ദിത്വാ മണിക്ഖന്ധം ആഹരി. സോ വാസിഫരസുകം പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ ഠപേത്വാ മജ്ഝിമതാപസസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ കതിപാഹം വസിത്വാ ഭേരിയാ ആനുഭാവം ദിസ്വാ മണിക്ഖന്ധം ദത്വാ ഭേരിം ഗണ്ഹിത്വാ പുരിമനയേനേവ തസ്സപി സീസം ഛിന്ദാപേത്വാ കനിട്ഠം ഉപസങ്കമിത്വാ ദധിഘടസ്സ ആനുഭാവം ദിസ്വാ മണിക്ഖന്ധം ദത്വാ ദധിഘടം ഗഹേത്വാ പുരിമനയേനേവ തസ്സ സീസം ഛിന്ദാപേത്വാ മണിക്ഖന്ധഞ്ച വാസിഫരസുകഞ്ച ഭേരിഞ്ച ദധിഘടഞ്ച ഗഹേത്വാ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ ബാരാണസിയാ അവിദൂരേ ഠത്വാ ബാരാണസിരഞ്ഞോ ‘‘യുദ്ധം വാ മേ ദേതു രജ്ജം വാ’’തി ഏകസ്സ പുരിസസ്സ ഹത്ഥേ പണ്ണം പാഹേസി.

രാജാ സാസനം സുത്വാവ ‘‘ചോരം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖമി. സോ ഏകം ഭേരിതലം പഹരി, ചതുരങ്ഗിനീ സേനാ പരിവാരേസി. രഞ്ഞോ അവത്ഥരണഭാവം ഞത്വാ ദധിഘടം വിസ്സജ്ജേസി, മഹാനദീ പവത്തി. മഹാജനോ ദധിമ്ഹി ഓസീദിത്വാ നിക്ഖമിതും നാസക്ഖി. വാസിഫരസുകം പഹരിത്വാ ‘‘രഞ്ഞോ സീസം ആഹരാ’’തി ആഹ, വാസിഫരസുകോ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ സീസം ആഹരിത്വാ പാദമൂലേ നിക്ഖിപി. ഏകോപി ആവുധം ഉക്ഖിപിതും നാസക്ഖി. സോ മഹന്തേന ബലേന പരിവുതോ നഗരം പവിസിത്വാ അഭിസേകം കാരേത്വാ ദധിവാഹനോ നാമ രാജാ ഹുത്വാ ധമ്മേന സമേന രജ്ജം കാരേസി.

തസ്സേകദിവസം മഹാനദിയം ജാലകരണ്ഡകേ കീളന്തസ്സ കണ്ണമുണ്ഡദഹതോ ദേവപരിഭോഗം ഏകം അമ്ബപക്കം ആഗന്ത്വാ ജാലേ ലഗ്ഗി, ജാലം ഉക്ഖിപന്താ തം ദിസ്വാ രഞ്ഞോ അദംസു. തം മഹന്തം ഘടപ്പമാണം പരിമണ്ഡലം സുവണ്ണവണ്ണം അഹോസി. രാജാ ‘‘കിസ്സ ഫലം നാമേത’’ന്തി വനചരകേ പുച്ഛിത്വാ ‘‘അമ്ബഫല’’ന്തി സുത്വാ പരിഭുഞ്ജിത്വാ തസ്സ അട്ഠിം അത്തനോ ഉയ്യാനേ രോപാപേത്വാ ഖീരോദകേന സിഞ്ചാപേസി. രുക്ഖോ നിബ്ബത്തിത്വാ തതിയേ സംവച്ഛരേ ഫലം അദാസി. അമ്ബസ്സ സക്കാരോ മഹാ അഹോസി, ഖീരോദകേന സിഞ്ചന്തി, ഗന്ധപഞ്ചങ്ഗുലികം ദേന്തി, മാലാദാമാനി പരിക്ഖിപന്തി, ഗന്ധതേലേന ദീപം ജാലേന്തി, പരിക്ഖേപോ പനസ്സ പടസാണിയാ അഹോസി. ഫലാനി മധുരാനി സുവണ്ണവണ്ണാനി അഹേസും. ദധിവാഹനരാജാ അഞ്ഞേസം രാജൂനം അമ്ബഫലം പേസേന്തോ അട്ഠിതോ രുക്ഖനിബ്ബത്തനഭയേന അങ്കുരനിബ്ബത്തനട്ഠാനം മണ്ഡൂകകണ്ടകേന വിജ്ഝിത്വാ പേസേസി. തേസം അമ്ബം ഖാദിത്വാ അട്ഠി രോപിതം ന സമ്പജ്ജതി. തേ ‘‘കിം നു ഖോ ഏത്ഥ കാരണ’’ന്തി പുച്ഛന്താ തം കാരണം ജാനിംസു.

അഥേകോ രാജാ ഉയ്യാനപാലം പക്കോസിത്വാ ‘‘ദധിവാഹനസ്സ അമ്ബഫലാനം രസം നാസേത്വാ തിത്തകഭാവം കാതും സക്ഖിസ്സസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛാഹീ’’തി സഹസ്സം ദത്വാ പേസേസി. സോ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ ‘‘ഏകോ ഉയ്യാനപാലോ ആഗതോ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചാപേത്വാ തേന പക്കോസാപിതോ പവിസിത്വാ രാജാനം വന്ദിത്വാ ‘‘ത്വം ഉയ്യാനപാലോ’’തി പുട്ഠോ ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി വത്വാ അത്തനോ ആനുഭാവം വണ്ണേസി. രാജാ ‘‘ഗച്ഛ അമ്ഹാകം ഉയ്യാനപാലസ്സ സന്തികേ ഹോഹീ’’തി ആഹ. തേ തതോ പട്ഠായ ദ്വേ ജനാ ഉയ്യാനം പടിജഗ്ഗന്തി. അധുനാഗതോ ഉയ്യാനപാലോ അകാലപുപ്ഫാനി സുട്ഠു പുപ്ഫാപേന്തോ അകാലഫലാനി ഗണ്ഹാപേന്തോ ഉയ്യാനം രമണീയം അകാസി. രാജാ തസ്സ പസീദിത്വാ പോരാണകഉയ്യാനപാലം നീഹരിത്വാ തസ്സേവ ഉയ്യാനം അദാസി. സോ ഉയ്യാനസ്സ അത്തനോ ഹത്ഥഗതഭാവം ഞത്വാ അമ്ബരുക്ഖം പരിവാരേത്വാ നിമ്ബേ ച ഫഗ്ഗവവല്ലിയോ ച രോപേസി, അനുപുബ്ബേന നിമ്ബാ വഡ്ഢിംസു, മൂലേഹി മൂലാനി, സാഖാഹി ച സാഖാ സംസട്ഠാ ഓനദ്ധവിനദ്ധാ അഹേസും. തേന അസാതഅമധുരസംസഗ്ഗേന താവമധുരഫലോ അമ്ബോ തിത്തകോ ജാതോ നിമ്ബപണ്ണസദിസരസോ, അമ്ബഫലാനം തിത്തകഭാവം ഞത്വാ ഉയ്യാനപാലോ പലായി.

ദധിവാഹനോ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ അമ്ബഫലം ഖാദന്തോ മുഖേ പവിട്ഠം അമ്ബരസം നിമ്ബകസടം വിയ അജ്ഝോഹരിതും അസക്കോന്തോ കക്കാരേത്വാ നിട്ഠുഭി. തദാ ബോധിസത്തോ തസ്സ അത്ഥധമ്മാനുസാസകോ അമച്ചോ അഹോസി. രാജാ ബോധിസത്തം ആമന്തേത്വാ ‘‘പണ്ഡിത, ഇമസ്സ രുക്ഖസ്സ പോരാണകപരിഹാരതോ പരിഹീനം നത്ഥി, ഏവം സന്തേപിസ്സ ഫലം തിത്തകം ജാതം, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൭൧. ‘‘വണ്ണഗന്ധരസൂപേതോ, അമ്ബോയം അഹുവാ പുരേ;

തമേവ പൂജം ലഭമാനോ, കേനമ്ബോ കടുകപ്ഫലോ’’തി.

അഥസ്സ കാരണം ആചിക്ഖന്തോ ബോധിസത്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൭൨. ‘‘പുചിമന്ദപരിവാരോ, അമ്ബോ തേ ദധിവാഹന;

മൂലം മൂലേന സംസട്ഠം, സാഖാ സാഖാ നിസേവരേ;

അസാതസന്നിവാസേന, തേനമ്ബോ കടുകപ്ഫലോ’’തി.

തത്ഥ പുചിമന്ദപരിവാരോതി നിമ്ബരുക്ഖപരിവാരോ. സാഖാ സാഖാ നിസേവരേതി പുചിമന്ദസ്സ സാഖായോ അമ്ബരുക്ഖസ്സ സാഖായോ നിസേവന്തി. അസാതസന്നിവാസേനാതി അമധുരേഹി പുചിമന്ദേഹി സദ്ധിം സന്നിവാസേന. തേനാതി തേന കാരണേന അയം അമ്ബോ കടുകപ്ഫലോ അസാതഫലോ തിത്തകഫലോ ജാതോതി.

രാജാ തസ്സ വചനം സുത്വാ സബ്ബേപി പുചിമന്ദേ ച ഫഗ്ഗവവല്ലിയോ ച ഛിന്ദാപേത്വാ മൂലാനി ഉദ്ധരാപേത്വാ സമന്താ അമധുരപംസും ഹരാപേത്വാ മധുരപംസും പക്ഖിപാപേത്വാ ഖീരോദകസക്ഖരോദകഗന്ധോദകേഹി അമ്ബം പടിജഗ്ഗാപേസി. സോ മധുരസംസഗ്ഗേന പുന മധുരോവ അഹോസി. രാജാ പകതിഉയ്യാനപാലസ്സേവ ഉയ്യാനം നിയ്യാദേത്വാ യാവതായുകം ഠത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ അഹമേവ പണ്ഡിതാമച്ചോ അഹോസി’’ന്തി.

ദധിവാഹനജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൧൮൭] ൭. ചതുമട്ഠജാതകവണ്ണനാ

ഉച്ചേ വിടഭിമാരുയ്ഹാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം മഹല്ലകഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകദിവസം കിര ദ്വീസു അഗ്ഗസാവകേസു അഞ്ഞമഞ്ഞം പഞ്ഹപുച്ഛനവിസ്സജ്ജനകഥായ നിസിന്നേസു ഏകോ മഹല്ലകോ ഭിക്ഖു തേസം സന്തികം ഗന്ത്വാ തതിയോ ഹുത്വാ നിസീദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, മയമ്പി തുമ്ഹേ പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമ, തുമ്ഹേപി അത്തനോ കങ്ഖം അമ്ഹേ പുച്ഛഥാ’’തി ആഹ. ഥേരാ തം ജിഗുച്ഛിത്വാ ഉട്ഠായ പക്കമിംസു. ഥേരാനം ധമ്മം സോതും നിസിന്നപരിസാ സമാഗമസ്സ ഭിന്നകാലേ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം അകാലേ ആഗതത്ഥാ’’തി വുത്തേ തം കാരണം ആരോചയിംസു. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ ഏതം ജിഗുച്ഛിത്വാ അകഥേത്വാ പക്കമന്തി, പുബ്ബേപി പക്കമിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അരഞ്ഞായതനേ രുക്ഖദേവതാ അഹോസി. അഥ ദ്വേ ഹംസപോതകാ ചിത്തകൂടപബ്ബതാ നിക്ഖമിത്വാ തസ്മിം രുക്ഖേ നിസീദിത്വാ ഗോചരായ ഗന്ത്വാ നിവത്തന്താപി തസ്മിംയേവ വിസ്സമിത്വാ ചിത്തകൂടം ഗച്ഛന്തി. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ തേസം ബോധിസത്തേന സദ്ധിം വിസ്സാസോ അഹോസി. ഗച്ഛന്താ ച ആഗച്ഛന്താ ച അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്മോദിത്വാ ധമ്മകഥം കഥേത്വാ പക്കമിംസു. അഥേകദിവസം തേസു രുക്ഖഗ്ഗേ നിസീദിത്വാ ബോധിസത്തേന സദ്ധിം കഥേന്തേസു ഏകോ സിങ്ഗാലോ തസ്സ രുക്ഖസ്സ ഹേട്ഠാ ഠത്വാ തേഹി ഹംസപോതകേഹി സദ്ധിം മന്തേന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൭൩. ‘‘ഉച്ചേ വിടഭിമാരുയ്ഹ, മന്തയവ്ഹോ രഹോഗതാ;

നീചേ ഓരുയ്ഹ മന്തവ്ഹോ, മിഗരാജാപി സോസ്സതീ’’തി.

തത്ഥ ഉച്ചേ വിടഭിമാരുയ്ഹാതി പകതിയാ ച ഉച്ചേ ഇമസ്മിം രുക്ഖേ ഉച്ചതരം ഏകം വിടപം അഭിരുഹിത്വാ. മന്തയവ്ഹോതി മന്തേഥ കഥേഥ. നീചേ ഓരുയ്ഹാതി ഓതരിത്വാ നീചേ ഠാനേ ഠത്വാ മന്തേഥ. മിഗരാജാപി സോസ്സതീതി അത്താനം മിഗരാജാനം കത്വാ ആഹ. ഹംസപോതകാ ജിഗുച്ഛിത്വാ ഉട്ഠായ ചിത്തകൂടമേവ ഗതാ.

തേസം ഗതകാലേ ബോധിസത്തോ സിങ്ഗാലസ്സ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൭൪. ‘‘യം സുവണ്ണോ സുവണ്ണേന, ദേവോ ദേവേന മന്തയേ;

കിം തേത്ഥ ചതുമട്ഠസ്സ, ബിലം പവിസ ജമ്ബുകാ’’തി.

തത്ഥ സുവണ്ണോതി സുന്ദരവണ്ണോ. സുവണ്ണേനാതി ദുതിയേന ഹംസപോതകേന. ദേവോ ദേവേനാതി തേയേവ ദ്വേ ദേവേ കത്വാ കഥേതി. ചതുമട്ഠസ്സാതി സരീരേന ജാതിയാ സരേന ഗുണേനാതി ഇമേഹി ചതൂഹി മട്ഠസ്സ സുദ്ധസ്സാതി അക്ഖരത്ഥോ. അസുദ്ധംയേവ പന തം പസംസാവചനേന നിന്ദന്തോ ഏവമാഹ, ചതൂഹി ലാമകസ്സ കിം തേ ഏത്ഥ സിങ്ഗാലസ്സാതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. ‘‘ബിലം പവിസാ’’തി ഇദം ബോധിസത്തോ ഭേരവാരമ്മണം ദസ്സേത്വാ തം പലാപേന്തോ ആഹ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സിങ്ഗാലോ മഹല്ലകോ അഹോസി, ദ്വേ ഹംസപോതകാ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ, രുക്ഖദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ചതുമട്ഠജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൧൮൮] ൮. സീഹകോത്ഥുജാതകവണ്ണനാ

സീഹങ്ഗുലീ സീഹനഖോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോകാലികം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകദിവസം കിര കോകാലികോ അഞ്ഞേസു ബഹുസ്സുതേസു ധമ്മം കഥേന്തേസു സയമ്പി കഥേതുകാമോ അഹോസീതി സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം. തം പന പവത്തിം സുത്വാ സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, കോകാലികോ ഇദാനേവ അത്തനോ സദ്ദേന പാകടോ ജാതോ, പുബ്ബേപി പാകടോ അഹോസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഹിമവന്തപദേസേ സീഹോ ഹുത്വാ ഏകായ സിങ്ഗാലിയാ സദ്ധിം സംവാസമന്വായ പുത്തം പടിലഭി. സോ അങ്ഗുലീഹി നഖേഹി കേസരേന വണ്ണേന സണ്ഠാനേനാതി ഇമേഹി ആകാരേഹി പിതുസദിസോ അഹോസി, സദ്ദേന മാതുസദിസോ. അഥേകദിവസം ദേവേ വസ്സിത്വാ വിഗതേ സീഹേസു നദിത്വാ സീഹകീളം കീളന്തേസു സോപി തേസം അന്തരേ നദിതുകാമോ ഹുത്വാ സിങ്ഗാലികം നാദം നദി. അഥസ്സ സദ്ദം സുത്വാ സീഹാ തുണ്ഹീ അഹേസും. തസ്സ സദ്ദം സുത്വാ അപരോ ബോധിസത്തസ്സ സജാതിപുത്തോ ‘‘താത, അയം സീഹോ വണ്ണാദീഹി അമ്ഹേഹി സമാനോ, സദ്ദോ പനസ്സ അഞ്ഞാദിസോ, കോ നാമേസോ’’തി പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൭൫. ‘‘സീഹങ്ഗുലീ സീഹനഖോ, സീഹപാദപതിട്ഠിതോ;

സോ സീഹോ സീഹസങ്ഘമ്ഹി, ഏകോ നദതി അഞ്ഞഥാ’’തി.

തത്ഥ സീഹപാദപതിട്ഠിതോതി സീഹപാദേഹേവ പതിട്ഠിതോ. ഏകോ നദതി അഞ്ഞഥാതി ഏകോവ അവസേസസീഹേഹി അസദിസേന സിങ്ഗാലസദ്ദേന നദന്തോ അഞ്ഞഥാ നദതി.

തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ ‘‘താത, ഏസ തവ ഭാതാ സിങ്ഗാലിയാ പുത്തോ, രൂപേന മയാ സദിസോ, സദ്ദേന മാതരാ സദിസോ’’തി വത്വാ സിങ്ഗാലിപുത്തം ആമന്തേത്വാ ‘‘താത, ത്വം ഇതോ പട്ഠായ ഇധ വസന്തോ അപ്പസദ്ദോ വസ, സചേ പുന നദിസ്സസി, സിങ്ഗാലഭാവം തേ ജാനിസ്സന്തീ’’തി ഓവദന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൭൬. ‘‘മാ ത്വം നദി രാജപുത്ത, അപ്പസദ്ദോ വനേ വസ;

സരേന ഖോ തം ജാനേയ്യും, ന ഹി തേ പേത്തികോ സരോ’’തി.

തത്ഥ രാജപുത്താതി സീഹസ്സ മിഗരഞ്ഞോ പുത്ത. ഇമഞ്ച പന ഓവാദം സുത്വാ പുന സോ നദിതും നാമ ന ഉസ്സഹി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സിങ്ഗാലോ കോകാലികോ അഹോസി, സജാതിപുത്തോ രാഹുലോ, മിഗരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സീഹകോത്ഥുജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൧൮൯] ൯. സീഹചമ്മജാതകവണ്ണനാ

നേതം സീഹസ്സ നദിതന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോകാലികഞ്ഞേവ ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ ഇമസ്മിം കാലേ സരഭഞ്ഞം ഭണിതുകാമോ അഹോസി. സത്ഥാ തം പവത്തിം സുത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കസ്സകകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ കസികമ്മേന ജീവികം കപ്പേസി. തസ്മിം കാലേ ഏകോ വാണിജോ ഗദ്രഭഭാരകേന വോഹാരം കരോന്തോ വിചരതി. സോ ഗതഗതട്ഠാനേ ഗദ്രഭസ്സ പിട്ഠിതോ ഭണ്ഡികം ഓതാരേത്വാ ഗദ്രഭം സീഹചമ്മേന പാരുപിത്വാ സാലിയവഖേത്തേസു വിസ്സജ്ജേതി. ഖേത്തരക്ഖകാ തം ദിസ്വാ ‘‘സീഹോ’’തി സഞ്ഞായ ഉപസങ്കമിതും ന സക്കോന്തി. അഥേകദിവസം സോ വാണിജോ ഏകസ്മിം ഗാമദ്വാരേ നിവാസം ഗഹേത്വാ പാതരാസം പചാപേന്തോ തതോ ഗദ്രഭം സീഹചമ്മം പാരുപിത്വാ യവഖേത്തേ വിസ്സജ്ജേസി. ഖേത്തരക്ഖകാ ‘‘സീഹോ’’തി സഞ്ഞായ തം ഉപസങ്കമിതും അസക്കോന്താ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ആരോചേസും. സകലഗാമവാസിനോ ആവുധാനി ഗഹേത്വാ സങ്ഖേ ധമേന്താ ഭേരിയോ വാദേന്താ ഖേത്തസമീപം ഗന്ത്വാ ഉന്നദിംസു, ഗദ്രഭോ മരണഭയഭീതോ ഗദ്രഭരവം രവി. അഥസ്സ ഗദ്രഭഭാവം ഞത്വാ ബോധിസത്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൭൭. ‘‘നേതം സീഹസ്സ നദിതം, ന ബ്യഗ്ഘസ്സ ന ദീപിനോ;

പാരുതോ സീഹചമ്മേന, ജമ്മോ നദതി ഗദ്രഭോ’’തി.

തത്ഥ ജമ്മോതി ലാമകോ. ഗാമവാസിനോപി തസ്സ ഗദ്രഭഭാവം ഞത്വാ തം അട്ഠീനി ഭഞ്ജന്താ പോഥേത്വാ സീഹചമ്മം ആദായ അഗമംസു.

അഥ സോ വാണിജോ ആഗന്ത്വാ തം ബ്യസനഭാവപ്പത്തം ഗദ്രഭം ദിസ്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൭൮. ‘‘ചിരമ്പി ഖോ തം ഖാദേയ്യ, ഗദ്രഭോ ഹരിതം യവം;

പാരുതോ സീഹചമ്മേന, രവമാനോവ ദൂസയീ’’തി.

തത്ഥ തന്തി നിപാതമത്തം, അയം ഗദ്രഭോ അത്തനോ ഗദ്രഭഭാവം അജാനാപേത്വാ സീഹചമ്മേന പാരുതോ ചിരമ്പി കാലം ഹരിതം യവം ഖാദേയ്യാതി അത്ഥോ. രവമാനോവ ദൂസയീതി അത്തനോ പന ഗദ്രഭരവം രവമാനോവേസ അത്താനം ദൂസയി, നത്ഥേത്ഥ സീഹചമ്മസ്സ ദോസോതി. തസ്മിം ഏവം കഥേന്തേയേവ ഗദ്രഭോ തത്ഥേവ നിപന്നോ മരി, വാണിജോപി തം പഹായ പക്കാമി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ വാണിജോ ദേവദത്തോ അഹോസി, ഗദ്രഭോ കോകാലികോ, പണ്ഡിതകസ്സകോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സീഹചമ്മജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൧൯൦] ൧൦. സീലാനിസംസജാതകവണ്ണനാ

പസ്സ സദ്ധായ സീലസ്സാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം സദ്ധം ഉപാസകം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര സദ്ധോ പസന്നോ അരിയസാവകോ ഏകദിവസം ജേതവനം ഗച്ഛന്തോ സായം അചിരവതിനദീതീരം ഗന്ത്വാ നാവികേ നാവം തീരേ ഠപേത്വാ ധമ്മസ്സവനത്ഥായ ഗതേ തിത്ഥേ നാവം അദിസ്വാ ബുദ്ധാരമ്മണം പീതിം ഗഹേത്വാ നദിം ഓതരി, പാദാ ഉദകമ്ഹി ന ഓസീദിംസു. സോ പഥവീതലേ ഗച്ഛന്തോ വിയ വേമജ്ഝം ഗതകാലേ വീചിം പസ്സി. അഥസ്സ ബുദ്ധാരമ്മണാ പീതി മന്ദാ ജാതാ, പാദാ ഓസീദിതും ആരഭിംസു, സോ പുന ബുദ്ധാരമ്മണം പീതിം ദള്ഹം കത്വാ ഉദകപിട്ഠേനേവ ഗന്ത്വാ ജേതവനം പവിസിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ തേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘ഉപാസക, കച്ചി മഗ്ഗം ആഗച്ഛന്തോ അപ്പകിലമഥേന ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ബുദ്ധാരമ്മണം പീതിം ഗഹേത്വാ ഉദകപിട്ഠേ പതിട്ഠം ലഭിത്വാ പഥവിം മദ്ദന്തോ വിയ ആഗതോമ്ഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘ന ഖോ പന, ഉപാസക, ത്വഞ്ഞേവ ബുദ്ധഗുണേ അനുസ്സരിത്വാ പതിട്ഠം ലദ്ധോ, പുബ്ബേപി ഉപാസകാ സമുദ്ദമജ്ഝേ നാവായ ഭിന്നായ ബുദ്ധഗുണേ അനുസ്സരന്താ പതിട്ഠം ലഭിംസൂ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ സോതാപന്നോ അരിയസാവകോ ഏകേന ന്ഹാപിതകുടുമ്ബികേന സദ്ധിം നാവം അഭിരുഹി, തസ്സ ന്ഹാപിതസ്സ ഭരിയാ ‘‘അയ്യ, ഇമസ്സ സുഖദുക്ഖം തവ ഭാരോ’’തി ന്ഹാപിതം തസ്സ ഉപാസകസ്സ ഹത്ഥേ നിക്ഖിപി. അഥ സാ നാവാ സത്തമേ ദിവസേ സമുദ്ദമജ്ഝേ ഭിന്നാ, തേപി ദ്വേ ജനാ ഏകസ്മിം ഫലകേ നിപന്നാ ഏകം ദീപകം പാപുണിംസു. തത്ഥ സോ ന്ഹാപിതോ സകുണേ മാരേത്വാ പചിത്വാ ഖാദന്തോ ഉപാസകസ്സപി ദേതി. ഉപാസകോ ‘‘അലം മയ്ഹ’’ന്തി ന ഖാദതി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ അമ്ഹാകം ഠപേത്വാ തീണി സരണാനി അഞ്ഞാ പതിട്ഠാ നത്ഥീ’’തി. സോ തിണ്ണം രതനാനം ഗുണേ അനുസ്സരി. അഥസ്സാനുസരന്തസ്സ തസ്മിം ദീപകേ നിബ്ബത്തോ നാഗരാജാ അത്തനോ സരീരം മഹാനാവം കത്വാ മാപേസി, സമുദ്ദദേവതാ നിയാമകോ അഹോസി, നാവാ സത്തഹി രതനേഹി പൂരയിത്ഥ, തയോ കൂപകാ ഇന്ദനീലമണിമയാ അഹേസും, സുവണ്ണമയോ ലങ്കാരോ, രജതമയാനി യോത്താനി, സുവണ്ണമയാനി യട്ഠിഫിയാനി.

സമുദ്ദദേവതാ നാവായ ഠത്വാ ‘‘അത്ഥി ജമ്ബുദീപഗമികാ’’തി ഘോസേസി. ഉപാസകോ ‘‘മയം ഗമിസ്സാമാ’’തി ആഹ. തേന ഹി ഏഹി, നാവം അഭിരുഹാതി. സോ നാവം അഭിരുഹിത്വാ ന്ഹാപിതം പക്കോസി, സമുദ്ദദേവതാ – ‘‘തുയ്ഹഞ്ഞേവ ലബ്ഭതി, ന ഏതസ്സാ’’തി ആഹ. ‘‘കിംകാരണാ’’തി? ‘‘ഏതസ്സ സീലഗുണാചാരോ നത്ഥി, തം കാരണം. അഹഞ്ഹി തുയ്ഹം നാവം ആഹരിം, ന ഏതസ്സാ’’തി. ‘‘ഹോതു, അഹം അത്തനാ ദിന്നദാനേന രക്ഖിതസീലേന ഭാവിതഭാവനായ ഏതസ്സ പത്തിം ദമ്മീ’’തി. ന്ഹാപിതോ ‘‘അനുമോദാമി, സാമീ’’തി ആഹ. ദേവതാ ‘‘ഇദാനി ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി തമ്പി ആരോപേത്വാ ഉഭോപി ജനേ സമുദ്ദാ നിക്ഖാമേത്വാ നദിയാ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ അത്തനോ ആനുഭാവേന ദ്വിന്നമ്പി തേസം ഗേഹേ ധനം പതിട്ഠപേത്വാ ‘‘പണ്ഡിതേഹേവ സദ്ധിം സംസഗ്ഗോ നാമ കാതബ്ബോ. സചേ ഹി ഇമസ്സ ന്ഹാപിതസ്സ ഇമിനാ ഉപാസകേന സദ്ധിം സംസഗ്ഗോ നാഭവിസ്സ, സമുദ്ദമജ്ഝേയേവ നസ്സിസ്സാ’’തി പണ്ഡിതസംസഗ്ഗഗുണം കഥയമാനാ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൭൯. ‘‘പസ്സ സദ്ധായ സീലസ്സ, ചാഗസ്സ ച അയം ഫലം;

നാഗോ നാവായ വണ്ണേന, സദ്ധം വഹതുപാസകം.

൮൦. ‘‘സബ്ഭിരേവ സമാസേഥ, സബ്ഭി കുബ്ബേഥ സന്ഥവം;

സതഞ്ഹി സന്നിവാസേന, സോത്ഥിം ഗച്ഛതി ന്ഹാപിതോ’’തി.

തത്ഥ പസ്സാതി കഞ്ചി അനിയമേത്വാ പസ്സഥാതി ആലപതി. സദ്ധായാതി ലോകിയലോകുത്തരായ സദ്ധായ. സീലേപി ഏസേവ നയോ. ചാഗസ്സാതി ദേയ്യധമ്മപരിച്ചാഗസ്സ ചേവ കിലേസപരിച്ചാഗസ്സ ച. അയം ഫലന്തി ഇദം ഫലം, ഗുണം ആനിസംസന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ ചാഗസ്സ ച ഫലം പസ്സ, അയം നാഗോ നാവായ വണ്ണേനാതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. നാവായ വണ്ണേനാതി നാവായ സണ്ഠാനേന. സദ്ധന്തി തീസു രതനേസു പതിട്ഠിതസദ്ധം. സബ്ഭിരേവാതി പണ്ഡിതേഹിയേവ. സമാസേഥാതി ഏകതോ ആവസേയ്യ, ഉപവസേയ്യാതി അത്ഥോ. കുബ്ബേഥാതി കരേയ്യ. സന്ഥവന്തി മിത്തസന്ഥവം. തണ്ഹാസന്ഥവോ പന കേനചിപി സദ്ധിം ന കാതബ്ബോ. ന്ഹാപിതോതി ന്ഹാപിതകുടുമ്ബികോ. ‘‘നഹാപിതോ’’തിപി പാഠോ.

ഏവം സമുദ്ദദേവതാ ആകാസേ ഠത്വാ ധമ്മം ദേസേത്വാ ഓവദിത്വാ നാഗരാജാനം ഗണ്ഹിത്വാ അത്തനോ വിമാനമേവ അഗമാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – സച്ചപരിയോസാനേ ഉപാസകോ സകദാഗാമിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ സോതാപന്നഉപാസകോ പരിനിബ്ബായി, നാഗരാജാ സാരിപുത്തോ അഹോസി, സമുദ്ദദേവതാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സീലാനിസംസജാതകവണ്ണനാ ദസമാ.

അസദിസവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

അസദിസഞ്ച സങ്ഗാമം, വാലോദകം ഗിരിദത്തം;

നഭിരതി ദധിവാഹം, ചതുമട്ഠം സീഹകോട്ഠം;

സീഹചമ്മം സീലാനിസംസം.