൩. കല്യാണവഗ്ഗോ

[൧൭൧] ൧. കല്യാണധമ്മജാതകവണ്ണനാ

കല്യാണധമ്മോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ബധിരസസ്സും ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയഞ്ഹി ഏകോ കുടുമ്ബികോ സദ്ധോ പസന്നോ തിസരണഗതോ പഞ്ചസീലേന സമന്നാഗതോ. സോ ഏകദിവസം ബഹൂനി സപ്പിആദീനി ഭേസജ്ജാനി ചേവ പുപ്ഫഗന്ധവത്ഥാദീനി ച ഗഹേത്വാ ‘‘ജേതവനേ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സോസ്സാമീ’’തി അഗമാസി. തസ്സ തത്ഥ ഗതകാലേ സസ്സു ഖാദനീയഭോജനീയം ഗഹേത്വാ ധീതരം ദട്ഠുകാമാ തം ഗേഹം അഗമാസി, സാ ച ഥോകം ബധിരധാതുകാ ഹോതി. സാ ധീതരാ സദ്ധിം ഭുത്തഭോജനാ ഭത്തസമ്മദം വിനോദയമാനാ ധീതരം പുച്ഛി – ‘‘കിം, അമ്മ, ഭത്താ തേ സമ്മോദമാനോ അവിവദമാനോ പിയസംവാസം വസതീ’’തി. ‘‘കിം, അമ്മ, കഥേഥ യാദിസോ തുമ്ഹാകം ജാമാതാ സീലേന ചേവ ആചാരസമ്പദായ ച, താദിസോ പബ്ബജിതോപി ദുല്ലഭോ’’തി. ഉപാസികാ ധീതു വചനം സാധുകം അസല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘പബ്ബജിതോ’’തി പദമേവ ഗഹേത്വാ ‘‘അമ്മ, കസ്മാ തേ ഭത്താ പബ്ബജിതോ’’തി മഹാസദ്ദം അകാസി. തം സുത്വാ സകലഗേഹവാസിനോ ‘‘അമ്ഹാകം കിര കുടുമ്ബികോ പബ്ബജിതോ’’തി വിരവിംസു. തേസം സദ്ദം സുത്വാ ദ്വാരേന സഞ്ചരന്താ ‘‘കിം നാമ കിരേത’’ന്തി പുച്ഛിംസു. ‘‘ഇമസ്മിം കിര ഗേഹേ കുടുമ്ബികോ പബ്ബജിതോ’’തി. സോപി ഖോ കുടുമ്ബികോ ദസബലസ്സ ധമ്മം സുത്വാ വിഹാരാ നിക്ഖമ്മ നഗരം പാവിസി.

അഥ നം അന്തരാമഗ്ഗേയേവ ഏകോ പുരിസോ ദിസ്വാ ‘‘സമ്മ, ത്വം കിര പബ്ബജിതോതി തവ ഗേഹേ പുത്തദാരപരിജനോ പരിദേവതീ’’തി ആഹ. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം അപബ്ബജിതമേവ കിര മം ‘പബ്ബജിതോ’തി വദതി, ഉപ്പന്നോ ഖോ പന മേ കല്യാണസദ്ദോ ന അന്തരധാപേതബ്ബോ, അജ്ജേവ മയാ പബ്ബജിതും വട്ടതീ’’തി തതോവ നിവത്തിത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ, ഉപാസക, ഇദാനേവ ബുദ്ധുപട്ഠാനം കത്വാ ഗന്ത്വാ ഇദാനേവ പച്ചാഗതോസീ’’തി വുത്തേ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ ‘‘ഭന്തേ, കല്യാണസദ്ദോ നാമ ഉപ്പന്നോ ന അന്തരധാപേതും വട്ടതി, തസ്മാ പബ്ബജിതുകാമോ ഹുത്വാ ആഗതോമ്ഹീ’’തി ആഹ. സോ പബ്ബജ്ജഞ്ച ഉപസമ്പദഞ്ച ലഭിത്വാ സമ്മാ പടിപന്നോ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. ഇദം കിര കാരണം ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പാകടം ജാതം. അഥേകദിവസം ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, അസുകോ നാമ കുടുമ്ബികോ ‘ഉപ്പന്നോ കല്യാണസദ്ദോ ന അന്തരധാപേതബ്ബോ’തി പബ്ബജിത്വാ ഇദാനി അരഹത്തം പത്തോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖവേ, പോരാണകപണ്ഡിതാപി ‘ഉപ്പന്നോ കല്യാണസദ്ദോ വിരാധേതും ന വട്ടതീ’തി പബ്ബജിംസുയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ പിതു അച്ചയേന സേട്ഠിട്ഠാനം പാപുണി. സോ ഏകദിവസം നിവേസനാ നിക്ഖമിത്വാ രാജുപട്ഠാനം അഗമാസി. അഥസ്സ സസ്സു ‘‘ധീതരം പസ്സിസ്സാമീ’’തി തം ഗേഹം അഗമാസി, സാ ഥോകം ബധിരധാതുകാതി സബ്ബം പച്ചുപ്പന്നവത്ഥുസദിസമേവ. തം പന രാജുപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ അത്തനോ ഘരം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ഏകോ പുരിസോ ‘‘തുമ്ഹേ കിര പബ്ബജിതാതി തുമ്ഹാകം ഗേഹേ മഹാപരിദേവോ പവത്തതീ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ ‘‘ഉപ്പന്നോ കല്യാണസദ്ദോ നാമ ന അന്തരധാപേതും വട്ടതീ’’തി തതോവ നിവത്തിത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം, മഹാസേട്ഠി, ഇദാനേവ ഗന്ത്വാ പുന ആഗതോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘ദേവ, ഗേഹജനോ കിര മം അപബ്ബജിതമേവ ‘പബ്ബജിതോ’തി വത്വാ പരിദേവതി, ഉപ്പന്നോ ഖോ പന കല്യാണസദ്ദോ ന അന്തരധാപേതബ്ബോ, പബ്ബജിസ്സാമഹം, പബ്ബജ്ജം മേ അനുജാനാഹീ’’തി ഏതമത്ഥം പകാസേതും ഇമാ ഗാഥാ ആഹ –

൪൧. ‘‘കല്യാണധമ്മോതി യദാ ജനിന്ദ, ലോകേ സമഞ്ഞം അനുപാപുണാതി;

തസ്മാ ന ഹിയ്യേഥ നരോ സപഞ്ഞോ, ഹിരിയാപി സന്തോ ഘുരമാദിയന്തി.

൪൨. ‘‘സായം സമഞ്ഞാ ഇധ മജ്ജ പത്താ, കല്യാണധമ്മോതി ജനിന്ദ ലോകേ;

താഹം സമേക്ഖം ഇധ പബ്ബജിസ്സം, ന ഹി മത്ഥി ഛന്ദോ ഇധ കാമഭോഗേ’’തി.

തത്ഥ കല്യാണധമ്മോതി സുന്ദരധമ്മോ. സമഞ്ഞം അനുപാപുണാതീതി യദാ സീലവാ കല്യാണധമ്മോ പബ്ബജിതോതി ഇദം പഞ്ഞത്തിവോഹാരം പാപുണാതി. തസ്മാ ന ഹിയ്യേഥാതി തതോ സാമഞ്ഞതോ ന പരിഹായേഥ. ഹിരിയാപി സന്തോ ധുരമാദിയന്തീതി, മഹാരാജ, സപ്പുരിസാ നാമ അജ്ഝത്തസമുട്ഠിതായ ഹിരിയാ ബഹിദ്ധസമുട്ഠിതേന ഓത്തപ്പേനപി ഏതം പബ്ബജിതധുരം ഗണ്ഹന്തി. ഇധ മജ്ജ പത്താതി ഇധ മയാ അജ്ജ പത്താ. താഹം സമേക്ഖന്തി തം അഹം ഗുണവസേന ലദ്ധസമഞ്ഞം സമേക്ഖന്തോ പസ്സന്തോ. ന ഹി മത്ഥി ഛന്ദോതി ന ഹി മേ അത്ഥി ഛന്ദോ. ഇധ കാമഭോഗേതി ഇമസ്മിം ലോകേ കിലേസകാമവത്ഥുകാമപരിഭോഗേഹി.

ബോധിസത്തോ ഏവം വത്വാ രാജാനം പബ്ബജ്ജം അനുജാനാപേത്വാ ഹിമവന്തപദേസം ഗന്ത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, ബാരാണസിസേട്ഠി പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കല്യാണധമ്മജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൧൭൨] ൨. ദദ്ദരജാതകവണ്ണനാ

കോ നു സദ്ദേന മഹതാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോകാലികം ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്മിഞ്ഹി കാലേ ബഹൂ ബഹുസ്സുതാ ഭിക്ഖൂ മനോസിലാതലേ നദമാനാ തരുണസീഹാ വിയ ആകാസഗങ്ഗം ഓതാരേന്താ വിയ സങ്ഘമജ്ഝേ സരഭാണം ഭണന്തി. കോകാലികോ തേസു സരഭാണം ഭണന്തേസു അത്തനോ തുച്ഛഭാവം അജാനിത്വാവ ‘‘അഹമ്പി സരഭാണം ഭണിസ്സാമീ’’തി ഭിക്ഖൂനം അന്തരം പവിസിത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം സരഭാണം ന പാപേന്തി. സചേ അമ്ഹാകമ്പി പാപേയ്യും, മയമ്പി ഭണേയ്യാമാ’’തി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നാമം അഗ്ഗഹേത്വാവ തത്ഥ തത്ഥ കഥേന്തോ ആഹിണ്ഡതി. തസ്സ സാ കഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പാകടാ ജാതാ. ഭിക്ഖൂ ‘‘വീമംസിസ്സാമ താവ ന’’ന്തി സഞ്ഞായ ഏവമാഹംസു – ‘‘ആവുസോ കോകാലിക, അജ്ജ സങ്ഘസ്സ സരഭാണം ഭണാഹീ’’തി. സോ അത്തനോ ബലം അജാനിത്വാവ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ‘‘അജ്ജ സരഭാണം ഭണിസ്സാമീ’’തി അത്തനോ സപ്പായം യാഗും പിവി, ഖജ്ജകം ഖാദി, സപ്പായേനേവ സൂപേന ഭുഞ്ജി.

സൂരിയേ അത്ഥങ്ഗതേ ധമ്മസ്സവനകാലേ ഘോസിതേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ സന്നിപതി. സോ കണ്ടകുരണ്ഡകവണ്ണം കാസാവം നിവാസേത്വാ കണികാരപുപ്ഫവണ്ണം ചീവരം പാരുപിത്വാ സങ്ഘമജ്ഝം പവിസിത്വാ ഥേരേ വന്ദിത്വാ അലങ്കതരതനമണ്ഡപേ പഞ്ഞത്തവരധമ്മാസനം അഭിരുഹിത്വാ ചിത്രബീജനിം ഗഹേത്വാ ‘‘സരഭാണം ഭണിസ്സാമീ’’തി നിസീദി, താവദേവസ്സ സരീരാ സേദാ മുച്ചിംസു, സാരജ്ജം ഓക്കമി, പുബ്ബഗാഥായ പഠമം പദം ഉദാഹരിത്വാ അനന്തരം ന പസ്സി. സോ കമ്പമാനോ ആസനാ ഓരുയ്ഹ ലജ്ജിതോ സങ്ഘമജ്ഝതോ അപക്കമ്മ അത്തനോ പരിവേണം അഗമാസി. അഞ്ഞോ ബഹുസ്സുതോ ഭിക്ഖു സരഭാണം ഭണി. തതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖൂ തസ്സ തുച്ഛഭാവം ജാനിംസു. അഥേകദിവസം ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, പഠമം കോകാലികസ്സ തുച്ഛഭാവോ ദുജ്ജാനോ, ഇദാനി പനേസ സയം നദിത്വാ പാകടോ ജാതോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, കോകാലികോ ഇദാനേവ നദിത്വാ പാകടോ ജാതോ, പുബ്ബേപി നദിത്വാ പാകടോ അഹോസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഹിമവന്തപദേസേ സീഹയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ ബഹൂനം സീഹാനം രാജാ അഹോസി. സോ അനേകസീഹപരിവാരോ രജതഗുഹായം വാസം കപ്പേസി. തസ്സ അവിദൂരേ ഏകിസ്സായ ഗുഹായ ഏകോ സിങ്ഗാലോപി വസതി. അഥേകദിവസം ദേവേ വസ്സിത്വാ വിഗതേ സബ്ബേ സീഹാ സീഹരാജസ്സേവ ഗുഹദ്വാരേ സന്നിപതിത്വാ സീഹനാദം നദന്താ സീഹകീളം കീളിംസു. തേസം ഏവം നദിത്വാ കീളനകാലേ സോപി സിങ്ഗാലോ നദതി. സീഹാ തസ്സ സദ്ദം സുത്വാ ‘‘അയം സിങ്ഗാലോ അമ്ഹേഹി സദ്ധിം നദതീ’’തി ലജ്ജിതാ തുണ്ഹീ അഹേസും. തേസം തുണ്ഹീഭൂതകാലേ ബോധിസത്തസ്സ പുത്തോ സീഹപോതകോ ‘‘താത, ഇമേ സീഹാ നദിത്വാ സീഹകീളം കീളന്താ ഏതസ്സ സദ്ദം സുത്വാ ലജ്ജായ തുണ്ഹീ ജാതാ, കോ നാമേസ അത്തനോ സദ്ദേന അത്താനം ജാനാപേതീ’’തി പിതരം പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൪൩. ‘‘കോ നു സദ്ദേന മഹതാ, അഭിനാദേതി ദദ്ദരം;

തം സീഹാ നപ്പടിനദന്തി, കോ നാമേസോ മിഗാധിഭൂ’’തി.

തത്ഥ അഭിനാദേതി ദദ്ദരന്തി ദദ്ദരം രജതപബ്ബതം ഏകനാദം കരോതി. മിഗാധിഭൂതി പിതരം ആലപതി. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – മിഗാധിഭൂ മിഗജേട്ഠക സീഹരാജ പുച്ഛാമി തം ‘‘കോ നാമേസോ’’തി.

അഥസ്സ വചനം സുത്വാ പിതാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൪൪. ‘‘അധമോ മിഗജാതാനം, സിങ്ഗാലോ താത വസ്സതി;

ജാതിമസ്സ ജിഗുച്ഛന്താ, തുണ്ഹീ സീഹാ സമച്ചരേ’’തി.

തത്ഥ സമച്ചരേതി സന്തി ഉപസഗ്ഗമത്തം, അച്ചന്തീതി അത്ഥോ, തുണ്ഹീ ഹുത്വാ നിസീദന്തീതി വുത്തം ഹോതി. പോത്ഥകേസു പന ‘‘സമച്ഛരേ’’തി ലിഖന്തി.

സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, കോകാലികോ ഇദാനേവ അത്തനോ നാദേന അത്താനം പാകടം കരോതി, പുബ്ബേപി അകാസിയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സിങ്ഗാലോ കോകാലികോ അഹോസി, സീഹപോതകോ രാഹുലോ, സീഹരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ദദ്ദരജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൧൭൩] ൩. മക്കടജാതകവണ്ണനാ

താതമാണവകോ ഏസോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം കുഹകഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു പകിണ്ണകനിപാതേ ഉദ്ദാലകജാതകേ (ജാ. ൧.൧൪.൬൨ ആദയോ) ആവിഭവിസ്സതി. തദാ പന സത്ഥാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, നായം ഭിക്ഖു ഇദാനേവ കുഹകോ, പുബ്ബേപി മക്കടോ ഹുത്വാ അഗ്ഗിസ്സ കാരണാ കോഹഞ്ഞം അകാസിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഏകസ്മിം കാസിഗാമകേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഘരാവാസം സണ്ഠപേസി. അഥസ്സ ബ്രാഹ്മണീ ഏകം പുത്തം വിജായിത്വാ പുത്തസ്സ ആധാവിത്വാ പരിധാവിത്വാ വിചരണകാലേ കാലമകാസി. ബോധിസത്തോ തസ്സാ പേതകിച്ചം കത്വാ ‘‘കിം മേ ദാനി ഘരാവാസേന, പുത്തം ഗഹേത്വാ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി അസ്സുമുഖം ഞാതിമിത്തവഗ്ഗം പഹായ പുത്തം ആദായ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ തത്ഥ വനമൂലഫലാഹാരോ വാസം കപ്പേസി. സോ ഏകദിവസം വസ്സാനകാലേ ദേവേ വസ്സന്തേ സാരദാരൂനി അഗ്ഗിം ജാലേത്വാ വിസിബ്ബന്തോ ഫലകത്ഥരേ നിപജ്ജി, പുത്തോപിസ്സ താപസകുമാരകോ പിതു പാദേ സമ്ബാഹന്തോവ നിസീദി.

അഥേകോ വനമക്കടോ സീതേന പീളിയമാനോ തസ്സ പണ്ണസാലായ തം അഗ്ഗിം ദിസ്വാ ‘‘സചാഹം ഏത്ഥ പവിസിസ്സാമി, ‘മക്കടോ മക്കടോ’തി മം പോഥേത്വാ നീഹരിസ്സന്തി, അഗ്ഗിം വിസിബ്ബേതും ന ലഭിസ്സാമി, അത്ഥി ദാനി മേ ഉപായോ, താപസവേസം ഗഹേത്വാ കോഹഞ്ഞം കത്വാ പവിസിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏകസ്സ മതതാപസസ്സ വക്കലാനി നിവാസേത്വാ പച്ഛിഞ്ച അങ്കുസയട്ഠിഞ്ച ഗഹേത്വാ പണ്ണസാലദ്വാരേ ഏകം താലരുക്ഖം നിസ്സായ സംകുടിതോ അട്ഠാസി. താപസകുമാരകോ തം ദിസ്വാ മക്കടഭാവം അജാനന്തോ ‘‘ഏകോ മഹല്ലകതാപസോ സീതേന പീളിതോ അഗ്ഗിം വിസിബ്ബേതും ആഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി പിതു താപസസ്സ കഥേത്വാ ‘‘ഏതം പണ്ണസാലം പവേസേത്വാ വിസിബ്ബാപേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ പിതരം ആലപന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൪൫. ‘‘താത മാണവകോ ഏസോ, താലമൂലം അപസ്സിതോ;

അഗാരകഞ്ചിദം അത്ഥി, ഹന്ദ ദേമസ്സഗാരക’’ന്തി.

തത്ഥ മാണവകോതി സത്താധിവചനം. തേന ‘‘താത, ഏസോ ഏകോ മാണവകോ സത്തോ ഏകോ താപസോ’’തി ദീപേതി. താലമൂലം അപസ്സിതോതി താലക്ഖന്ധം നിസ്സായ ഠിതോ. അഗാരകഞ്ചിദം അത്ഥീതി ഇദഞ്ച അമ്ഹാകം പബ്ബജിതാഗാരം അത്ഥി, പണ്ണസാലം സന്ധായ വദതി. ഹന്ദാതി വവസ്സഗ്ഗത്ഥേ നിപാതോ. ദേമസ്സഗാരകന്തി ഏതസ്സ ഏകമന്തേ വസനത്ഥായ അഗാരകം ദേമ.

ബോധിസത്തോ പുത്തസ്സ വചനം സുത്വാ ഉട്ഠായ പണ്ണസാലദ്വാരേ ഠത്വാ ഓലോകേന്തോ തസ്സ മക്കടഭാവം ഞത്വാ ‘‘താത, മനുസ്സാനം നാമ ന ഏവരൂപം മുഖം ഹോതി, മക്കടോ ഏസ, നയിധ പക്കോസിതബ്ബോ’’തി വത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൪൬. ‘‘മാ ഖോ ത്വം താത പക്കോസി, ദൂസേയ്യ നോ അഗാരകം;

നേതാദിസം മുഖം ഹോതി, ബ്രാഹ്മണസ്സ സുസീലിനോ’’തി.

തത്ഥ ദൂസേയ്യ നോ അഗാരകന്തി അയഞ്ഹി ഇധ പവിട്ഠോ സമാനോ ഇമം കിച്ഛേന കതം പണ്ണസാലം അഗ്ഗിനാ വാ ഝാപേന്തോ ഉച്ചാരാദീനി വാ കരോന്തോ ദൂസേയ്യ. നേതാദിസന്തി ‘‘ഏതാദിസം ബ്രാഹ്മണസ്സ സുസീലിനോ മുഖം ന ഹോതി, മക്കടോ ഏസോ’’തി വത്വാ ബോധിസത്തോ ഏകം ഉമ്മുകം ഗഹേത്വാ ‘‘കിം ഏത്ഥ തിട്ഠസീ’’തി ഖിപിത്വാ തം പലാപേസി. മക്കടോ വക്കലാനി ഛഡ്ഡേത്വാ രുക്ഖം അഭിരുഹിത്വാ വനസണ്ഡം പാവിസി. ബോധിസത്തോ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മക്കടോ അയം കുഹകഭിക്ഖു അഹോസി, താപസകുമാരോ രാഹുലോ, താപസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മക്കടജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൧൭൪] ൪. ദുബ്ഭിയമക്കടജാതകണ്ണനാ

അദമ്ഹ തേ വാരി പഹൂതരൂപന്തി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകദിവസഞ്ഹി ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ ദേവദത്തസ്സ അകതഞ്ഞുമിത്തദുബ്ഭിഭാവം കഥേന്താ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തോ ഇദാനേവ അകതഞ്ഞൂ മിത്തദുബ്ഭീ, പുബ്ബേപി ഏവരൂപോ അഹോസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഏകസ്മിം കാസിഗാമകേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ഘരാവാസം സണ്ഠപേസി. തസ്മിം പന സമയേ കാസിരട്ഠേ വത്തനിമഹാമഗ്ഗേ ഏകോ ഗമ്ഭീരോ ഉദപാനോ ഹോതി അനോതരണീയോ തിരച്ഛാനാനം, മഗ്ഗപ്പടിപന്നാ പുഞ്ഞത്ഥികാ മനുസ്സാ ദീഘരജ്ജുകേന വാരകേന ഉദകം ഉസ്സിഞ്ചിത്വാ ഏകിസ്സാ ദോണിയാ പൂരേത്വാ തിരച്ഛാനാനം പാനീയം ദേന്തി. തസ്സ സാമന്തതോ മഹന്തം അരഞ്ഞം, തത്ഥ ബഹൂ മക്കടാ വസന്തി. അഥ തസ്മിം മഗ്ഗേ ദ്വേ തീണി ദിവസാനി മനുസ്സസഞ്ചാരോ പച്ഛിജ്ജി, തിരച്ഛാനാ പാനീയം ന ലഭിംസു. ഏകോ മക്കടോ പിപാസാതുരോ ഹുത്വാ പാനീയം പരിയേസന്തോ ഉദപാനസ്സ സന്തികേ വിചരതി. ബോധിസത്തോ കേനചിദേവ കരണീയേന തം മഗ്ഗം പടിപജ്ജിത്വാ തത്ഥ ഗച്ഛന്തോ പാനീയം ഉത്താരേത്വാ പിവിത്വാ ഹത്ഥപാദേ ധോവിത്വാ ഠിതോ തം മക്കടം അദ്ദസ. അഥസ്സ പിപാസിതഭാവം ഞത്വാ പാനീയം ഉസ്സിഞ്ചിത്വാ ദോണിയം ആകിരിത്വാ അദാസി, ദത്വാ ച പന ‘‘വിസ്സമിസ്സാമീ’’തി ഏകസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിപജ്ജി. മക്കടോ പാനീയം പിവിത്വാ അവിദൂരേ നിസീദിത്വാ മുഖമക്കടികം കരോന്തോ ബോധിസത്തം ഭിംസാപേസി. ബോധിസത്തോ തസ്സ തം കിരിയം ദിസ്വാ ‘‘അരേ ദുട്ഠമക്കട, അഹം തവ പിപാസിതസ്സ കിലന്തസ്സ ബഹും പാനീയം അദാസിം, ഇദാനി ത്വം മയ്ഹം മുഖമക്കടികം കരോസി, അഹോ പാപജനസ്സ നാമ കതോ ഉപകാരോ നിരത്ഥകോ’’തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൪൭. ‘‘അദമ്ഹ തേ വാരി പഹൂതരൂപം, ഘമ്മാഭിതത്തസ്സ പിപാസിതസ്സ;

സോ ദാനി പിത്വാന കിരിങ്കരോസി, അസങ്ഗമോ പാപജനേന സേയ്യോ’’തി.

തത്ഥ സോ ദാനി പിത്വാന കിരിങ്കരോസീതി സോ ഇദാനി ത്വം മയാ ദിന്നപാനീയം പിവിത്വാ മുഖമക്കടികം കരോന്തോ ‘‘കിരി കിരീ’’തി സദ്ദം കരോസി. അസങ്ഗമോ പാപജനേന സേയ്യോതി പാപജനേന സദ്ധിം സങ്ഗമോ ന സേയ്യോ, അസങ്ഗമോവ സേയ്യോതി.

തം സുത്വാ സോ മിത്തദുബ്ഭീ മക്കടോ ‘‘ത്വം ‘ഏത്തകേനവേതം നിട്ഠിത’ന്തി സഞ്ഞം കരോസി, ഇദാനി തേ സീസേ വച്ചം പാതേത്വാ ഗമിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൪൮. ‘‘കോ തേ സുതോ വാ ദിട്ഠോ വാ, സീലവാ നാമ മക്കടോ;

ഇദാനി ഖോ തം ഓഹച്ഛം, ഏസാ അസ്മാക ധമ്മതാ’’തി.

തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – ഭോ ബ്രാഹ്മണ, ‘‘മക്കടോ കതഗുണജാനനകോ ആചാരസമ്പന്നോ സീലവാ നാമ അത്ഥീ’’തി കഹം തയാ സുതോ വാ ദിട്ഠോ വാ, ഇദാനി ഖോ അഹം തം ഓഹച്ഛം വച്ചം തേ സീസേ കത്വാ പക്കമിസ്സാമി, അസ്മാകഞ്ഹി മക്കടാനം നാമ ഏസാ ധമ്മതാ അയം ജാതിസഭാവോ, യദിദം ഉപകാരകസ്സ സീസേ വച്ചം കാതബ്ബന്തി.

തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ ഉട്ഠായ ഗന്തും ആരഭി. മക്കടോ തങ്ഖണഞ്ഞേവ ഉപ്പതിത്വാ സാഖായം നിസീദിത്വാ ഓലമ്ബകം ഓതരന്തോ വിയ തസ്സ സീസേ വച്ചം പാതേത്വാ വിരവന്തോ വനസണ്ഡം പാവിസി. ബോധിസത്തോ ന്ഹത്വാ അഗമാസി.

സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ ദേവദത്തോ, പുബ്ബേപി മയാ കതഗുണം ന ജാനാസിയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മക്കടോ ദേവദത്തോ അഹോസി, ബ്രാഹ്മണോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ദുബ്ഭിയമക്കടജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൧൭൫] ൫. ആദിച്ചുപട്ഠാനജാതകവണ്ണനാ

സബ്ബേസു കിര ഭൂതേസൂതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം കുഹകഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഹേട്ഠാ കഥിതസദിസമേവ.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാസിരട്ഠേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ മഹാപരിവാരോ ഗണസത്ഥാ ഹുത്വാ ഹിമവന്തേ വാസം കപ്പേസി. സോ തത്ഥ ചിരം വസിത്വാ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ പബ്ബതാ ഓരുയ്ഹ പച്ചന്തേ ഏകം ഗാമം നിസ്സായ പണ്ണസാലായം വാസം ഉപഗഞ്ഛി. അഥേകോ ലോലമക്കടോ ഇസിഗണേ ഭിക്ഖാചാരം ഗതേ അസ്സമപദം ആഗന്ത്വാ പണ്ണസാലാ ഉത്തിണ്ണാ കരോതി, പാനീയഘടേസു ഉദകം ഛഡ്ഡേതി, കുണ്ഡികം ഭിന്ദതി, അഗ്ഗിസാലായം വച്ചം കരോതി. താപസാ വസ്സം വസിത്വാ ‘‘ഇദാനി ഹിമവന്തോ പുപ്ഫഫലസമിദ്ധോ രമണീയോ, തത്ഥേവ ഗമിസ്സാമാ’’തി പച്ചന്തഗാമവാസികേ ആപുച്ഛിംസു. മനുസ്സാ ‘‘സ്വേ, ഭന്തേ, മയം ഭിക്ഖം ഗഹേത്വാ അസ്സമപദം ആഗമിസ്സാമ, തം പരിഭുഞ്ജിത്വാവ ഗമിസ്സഥാ’’തി വത്വാ ദുതിയദിവസേ പഹൂതം ഖാദനീയഭോജനീയം ഗഹേത്വാ തത്ഥ അഗമംസു. തം ദിസ്വാ സോ മക്കടോ ചിന്തേസി – ‘‘കോഹഞ്ഞം കത്വാ മനുസ്സേ ആരാധേത്വാ മയ്ഹമ്പി ഖാദനീയഭോജനീയം ആഹരാപേസ്സാമീ’’തി. സോ താപസചരണം ചരന്തോ വിയ സീലവാ വിയ ച ഹുത്വാ താപസാനം അവിദൂരേ സൂരിയം നമസ്സമാനോ അട്ഠാസി. മനുസ്സാ തം ദിസ്വാ ‘‘സീലവന്താനം സന്തികേ വസന്താ സീലവന്താ ഹോന്തീ’’തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൪൯. ‘‘സബ്ബേസു കിര ഭൂതേസു, സന്തി സീലസമാഹിതാ;

പസ്സ സാഖമിഗം ജമ്മം, ആദിച്ചമുപതിട്ഠതീ’’തി.

തത്ഥ സന്തി സീലസമാഹിതാതി സീലേന സമന്നാഗതാ സംവിജ്ജന്തി, സീലവന്താ ച സമാഹിതാ ച ഏകഗ്ഗചിത്താ സംവിജ്ജന്തീതിപി അത്ഥോ. ജമ്മന്തി ലാമകം. ആദിച്ചമുപതിട്ഠതീതി സൂരിയം നമസ്സമാനോ തിട്ഠതി.

ഏവം തേ മനുസ്സേ തസ്സ ഗുണം കഥേന്തേ ദിസ്വാ ബോധിസത്തോ ‘‘തുമ്ഹേ ഇമസ്സ ലോലമക്കടസ്സ സീലാചാരം അജാനിത്വാ അവത്ഥുസ്മിംയേവ പസന്നാ’’തി വത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൫൦. ‘‘നാസ്സ സീലം വിജാനാഥ, അനഞ്ഞായ പസംസഥ;

അഗ്ഗിഹുത്തഞ്ച ഉഹന്നം, ദ്വേ ച ഭിന്നാ കമണ്ഡലൂ’’തി.

തത്ഥ അനഞ്ഞായാതി അജാനിത്വാ. ഉഹന്നന്തി ഇമിനാ പാപമക്കടേന ഊഹദം. കമണ്ഡലൂതി കുണ്ഡികാ. ‘‘ദ്വേ ച കുണ്ഡികാ തേന ഭിന്നാ’’തി ഏവമസ്സ അഗുണം കഥേസി.

മനുസ്സാ മക്കടസ്സ കുഹകഭാവം ഞത്വാ ലേഡ്ഡുഞ്ച യട്ഠിഞ്ച ഗഹേത്വാ പോഥേത്വാ പലാപേത്വാ ഇസിഗണസ്സ ഭിക്ഖം അദംസു. ഇസയോപി ഹിമവന്തമേവ ഗന്ത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനാ ബ്രഹ്മലോകപരായണാ അഹേസും.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മക്കടോ അയം കുഹകോ ഭിക്ഖു അഹോസി, ഇസിഗണോ ബുദ്ധപരിസാ, ഗണസത്ഥാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ആദിച്ചുപട്ഠാനജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൧൭൬] ൬. കളായമുട്ഠിജാതകവണ്ണനാ

ബാലോ വതായം ദുമസാഖഗോചരോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോസലരാജാനം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ വസ്സകാലേ കോസലരഞ്ഞോ പച്ചന്തോ കുപി. തത്ഥ ഠിതാ യോധാ ദ്വേ തീണി യുദ്ധാനി കത്വാ പച്ചത്ഥികേ അഭിഭവിതും അസക്കോന്താ രഞ്ഞോ സാസനം പേസേസും. രാജാ അകാലേ വസ്സാനേയേവ നിക്ഖമിത്വാ ജേതവനസമീപേ ഖന്ധാവാരം ബന്ധിത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം അകാലേ നിക്ഖന്തോ, കന്ദരപദരാദയോ ഉദകപൂരാ, ദുഗ്ഗമോ മഗ്ഗോ, സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിസ്സാമി, സോ മം ‘കഹം ഗച്ഛസി, മഹാരാജാ’തി പുച്ഛിസ്സതി, അഥാഹം ഏതമത്ഥം ആരോചേസ്സാമി, ന ഖോ പന മം സത്ഥാ സമ്പരായികേനേവത്ഥേന അനുഗ്ഗണ്ഹാതി, ദിട്ഠധമ്മികേനാപി അനുഗ്ഗണ്ഹാതിയേവ, തസ്മിം സചേ മേ ഗമനേന അവുഡ്ഢി ഭവിസ്സതി, ‘അകാലോ, മഹാരാജാ’തി വക്ഖതി. സചേ പന വുഡ്ഡി ഭവിസ്സതി, തുണ്ഹീ ഭവിസ്സതീ’’തി. സോ ജേതവനം പവിസിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ ‘‘ഹന്ദ കുതോ നു ത്വം, മഹാരാജ, ആഗച്ഛസി ദിവാ ദിവസ്സാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഭന്തേ, അഹം പച്ചന്തം വൂപസമേതും നിക്ഖന്തോ ‘തുമ്ഹേ വന്ദിത്വാ ഗമിസ്സാമീ’തി ആഗതോമ്ഹീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘പുബ്ബേപി, മഹാരാജ, രാജാനോ സേനായ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛമാനായ പണ്ഡിതാനം കഥം സുത്വാ അകാലേ അബ്ഭുഗ്ഗമനം നാമ ന ഗമിംസൂ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അത്ഥധമ്മാനുസാസകോ സബ്ബത്ഥകഅമച്ചോ അഹോസി. അഥ രഞ്ഞോ പച്ചന്തേ കുപിതേ പച്ചന്തയോധാ പണ്ണം പേസേസും. രാജാ വസ്സകാലേ നിക്ഖമിത്വാ ഉയ്യാനേ ഖന്ധാവാരം ബന്ധി, ബോധിസത്തോ രഞ്ഞോ സന്തികേ അട്ഠാസി. തസ്മിം ഖണേ അസ്സാനം കളായേ സേദേത്വാ ആഹരിത്വാ ദോണിയം പക്ഖിപിംസു. ഉയ്യാനേ മക്കടേസു ഏകോ മക്കടോ രുക്ഖാ ഓതരിത്വാ തതോ കളായേ ഗഹേത്വാ മുഖം പൂരേത്വാ ഹത്ഥേഹിപി ഗഹേത്വാ ഉപ്പതിത്വാ രുക്ഖേ നിസീദിത്വാ ഖാദിതും ആരഭി, അഥസ്സ ഖാദമാനസ്സ ഹത്ഥകോ ഏകോ കളായോ ഭൂമിയം പതി. സോ മുഖേന ച ഹത്ഥേഹി ച ഗഹിതേ സബ്ബേ കളായേ ഛഡ്ഡേത്വാ രുക്ഖാ ഓരുയ്ഹ തമേവ കളായം ഓലോകേന്തോ തം കളായം അദിസ്വാവ പുന രുക്ഖം അഭിരുഹിത്വാ അഡ്ഡേ സഹസ്സപരാജിതോ വിയ സോചമാനോ ദുമ്മുഖോ രുക്ഖസാഖായം നിസീദി. രാജാ മക്കടസ്സ കിരിയം ദിസ്വാ ബോധിസത്തം ആമന്തേത്വാ ‘‘പസ്സഥ, കിം നാമേതം മക്കടേന കത’’ന്തി പുച്ഛി. ബോധിസത്തോ ‘‘മഹാരാജ, ബഹും അനവലോകേത്വാ അപ്പം ഓലോകേത്വാ ദുബ്ബുദ്ധിനോ ബാലാ ഏവരൂപം കരോന്തിയേവാ’’തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൫൧. ‘‘ബാലോ വതായം ദുമസാഖഗോചരോ, പഞ്ഞാ ജനിന്ദ നയിമസ്സ വിജ്ജതി;

കളായമുട്ഠിം അവകിരിയ കേവലം, ഏകം കളായം പതിതം ഗവേസതീ’’തി.

തത്ഥ ദുമസാഖഗോചരോതി മക്കടോ. സോ ഹി ദുമസാഖാസു ഗോചരം ഗണ്ഹാതി, സാവ അസ്സ ഗോചരോ സഞ്ചരണഭൂമിഭൂതാ, തസ്മാ ‘‘ദുമസാഖഗോചരോ’’തി വുച്ചതി. ജനിന്ദാതി രാജാനം ആലപതി. രാജാ ഹി പരമിസ്സരഭാവേന ജനസ്സ ഇന്ദോതി ജനിന്ദോ. കളായമുട്ഠിന്തി ചണകമുട്ഠിം. ‘‘കാളരാജമാസമുട്ഠി’’ന്തിപി വദന്തിയേവ. അവകിരിയാതി അവകിരിത്വാ. കേവലന്തി സബ്ബം. ഗവേസതീതി ഭൂമിയം പതിതം ഏകമേവ പരിയേസതി.

ഏവം വത്വാ പുന ബോധിസത്തോ തം ഉപസങ്കമിത്വാ രാജാനം ആമന്തേത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൫൨. ‘‘ഏവമേവ മയം രാജ, യേ ചഞ്ഞേ അതിലോഭിനോ;

അപ്പേന ബഹും ജിയ്യാമ, കളായേനേവ വാനരോ’’തി.

തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – മഹാരാജ, ഏവമേവ മയഞ്ച യേ ചഞ്ഞേ ലോഭാഭിഭൂതാ ജനാ സബ്ബേപി അപ്പേന ബഹും ജിയ്യാമ. മയഞ്ഹി ഏതരഹി അകാലേ വസ്സാനസമയേ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്താ അപ്പകസ്സ അത്ഥസ്സ കാരണാ ബഹുകാ അത്ഥാ പരിഹായാമ. കളായേനേവ വാനരോതി യഥാ അയം വാനരോ ഏകം കളായം പരിയേസമാനോ തേനേകേന കളായേന സബ്ബകളായേഹി പരിഹീനോ, ഏവം മയമ്പി അകാലേന കന്ദരപദരാദീസു പൂരേസു ഗച്ഛമാനാ അപ്പമത്തകം അത്ഥം പരിയേസമാനാ ബഹൂഹി ഹത്ഥിവാഹനഅസ്സവാഹനാദീഹി ചേവ ബലകായേന ച പരിഹായിസ്സാമ. തസ്മാ അകാലേ ഗന്തും ന വട്ടതീതി രഞ്ഞോ ഓവാദം അദാസി.

രാജാ തസ്സ കഥം സുത്വാ തതോ നിവത്തിത്വാ ബാരാണസിമേവ പാവിസി. ചോരാപി ‘‘രാജാ കിര ചോരമദ്ദനം കരിസ്സാമീതി നഗരാ നിക്ഖന്തോ’’തി സുത്വാ പച്ചന്തതോ പലായിംസു. പച്ചുപ്പന്നേപി ചോരാ ‘‘കോസലരാജാ കിര നിക്ഖന്തോ’’തി സുത്വാ പലായിംസു. രാജാ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ സാവത്ഥിമേവ പാവിസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, പണ്ഡിതാമച്ചോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കളായമുട്ഠിജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൧൭൭] ൭. തിന്ദുകജാതകവണ്ണനാ

ധനുഹത്ഥകലാപേഹീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പഞ്ഞാപാരമിം ആരബ്ഭ കഥേസി. സത്ഥാ ഹി മഹാബോധിജാതകേ (ജാ. ൨.൧൮.൧൨൪ ആദയോ) വിയ ഉമങ്ഗജാതകേ (ജാ. ൨.൨൨.൫൯൦ ആദയോ) വിയ ച അത്തനോ പഞ്ഞായ വണ്ണം വണ്ണിതം സുത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ തഥാഗതോ പഞ്ഞവാ, പുബ്ബേപി പഞ്ഞവാ ഉപായകുസലോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ വാനരയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ അസീതിസഹസ്സവാനരഗണപരിവാരോ ഹിമവന്തപദേസേ വാസം കപ്പേസി. തസ്സാസന്നേ ഏകോ പച്ചന്തഗാമകോ കദാചി വസതി, കദാചി ഉബ്ബസതി. തസ്സ പന ഗാമസ്സ മജ്ഝേ സാഖാവിടപസമ്പന്നോ മധുരഫലോ ഏകോ തിന്ദുകരുക്ഖോ അത്ഥി, വാനരഗണോ ഉബ്ബസിതകാലേ ആഗന്ത്വാ തസ്സ ഫലാനി ഖാദതി. അഥാപരസ്മിം ഫലവാരേ സോ ഗാമോ പുന ആവാസോ അഹോസി ദള്ഹപരിക്ഖിത്തോ ദ്വാരയുത്തോ, സോപി രുക്ഖോ ഫലഭാരനമിതസാഖോ അട്ഠാസി. വാനരഗണോ ചിന്തേസി – ‘‘മയം പുബ്ബേ അസുകഗാമേ തിന്ദുകഫലാനി ഖാദാമ, ഫലിതോ നു ഖോ സോ ഏതരഹി രുക്ഖോ, ഉദാഹു നോ, ആവസിതോ സോ ഗാമോ, ഉദാഹു നോ’’തി. ഏവഞ്ച പന ചിന്തേത്വാ ‘‘ഗച്ഛ ഇമം പവത്തിം ജാനാഹീ’’തി ഏകം വാനരം പേസേസി. സോ ഗന്ത്വാ രുക്ഖസ്സ ച ഫലിതഭാവം ഗാമസ്സ ച ഗാള്ഹവാസഭാവം ഞത്വാ ആഗന്ത്വാ വാനരാനം ആരോചേസി.

വാനരാ തസ്സ ഫലിതഭാവം സുത്വാ ‘‘മധുരാനി തിന്ദുകഫലാനി ഖാദിസ്സാമാ’’തി ഉസ്സാഹജാതാ വാനരിന്ദസ്സ തമത്ഥം ആരോചേസും. വാനരിന്ദോ ‘‘ഗാമോ ആവാസോ അനാവാസോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആവാസോ, ദേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ന ഗന്തബ്ബം. മനുസ്സാ ഹി ബഹുമായാ ഹോന്തീ’’തി. ‘‘ദേവ, മനുസ്സാനം പടിസല്ലാനവേലായ അഡ്ഢരത്തസമയേ ഖാദിസ്സാമാ’’തി ബഹൂ ഗന്ത്വാ വാനരിന്ദം സമ്പടിച്ഛാപേത്വാ ഹിമവന്താ ഓതരിത്വാ തസ്സ ഗാമസ്സ അവിദൂരേ മനുസ്സാനം പടിസല്ലാനകാലം ആഗമയമാനാ മഹാപാസാണപിട്ഠേ സയിത്വാ മജ്ഝിമയാമേ മനുസ്സേസു നിദ്ദം ഓക്കമന്തേസു രുക്ഖം ആരുയ്ഹ ഫലാനി ഖാദിംസു. അഥേകോ പുരിസോ സരീരകിച്ചേന ഗേഹാ നിക്ഖമിത്വാ ഗാമമജ്ഝഗതോ വാനരേ ദിസ്വാ മനുസ്സാനം ആചിക്ഖി. ബഹൂ മനുസ്സാ ധനുകലാപം സന്നയ്ഹിത്വാ നാനാവുധഹത്ഥാ ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീനി ആദായ ‘‘പഭാതായ രത്തിയാ വാനരേ ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി രുക്ഖം പരിവാരേത്വാ അട്ഠംസു. അസീതിസഹസ്സവാനരാ മനുസ്സേ ദിസ്വാ മരണഭയതജ്ജിതാ ‘‘നത്ഥി നോ അഞ്ഞം പടിസ്സരണം അഞ്ഞത്ര വാനരിന്ദേനാ’’തി തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹംസു –

൫൩. ‘‘ധനുഹത്ഥകലാപേഹി, നേത്തിംസവരധാരിഭി;

സമന്താ പരികിണ്ണമ്ഹ, കഥം മോക്ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി.

തത്ഥ ധനുഹത്ഥകലാപേഹീതി ധനുകലാപഹത്ഥേഹി, ധനൂനി ചേവ സരകലാപേ ച ഗഹേത്വാ ഠിതേഹീതി അത്ഥോ. നേത്തിംസവരധാരിഭീതി നേത്തിംസാ വുച്ചന്തി ഖഗ്ഗാ, ഉത്തമഖഗ്ഗധാരീഹീതി അത്ഥോ. പരികിണ്ണമ്ഹാതി പരിവാരിതമ്ഹ. കഥന്തി കേന നു ഖോ ഉപായേന അമ്ഹാകം മോക്ഖോ ഭവിസ്സതീതി.

തേസം കഥം സുത്വാ വാനരിന്ദോ ‘‘മാ ഭായിത്ഥ, മനുസ്സാ നാമ ബഹുകിച്ചാ, അജ്ജപി മജ്ഝിമയാമോ വത്തതി, അപി നാമ തേസം ‘അമ്ഹേ മാരേസ്സാമാ’തി പരിവാരിതാനം ഇമസ്സ കിച്ചസ്സ അന്തരായകരം അഞ്ഞം കിച്ചം ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി വാനരേ സമസ്സാസേത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൫൪. ‘‘അപ്പേവ ബഹുകിച്ചാനം, അത്ഥോ ജായേഥ കോചി നം;

അത്ഥി രുക്ഖസ്സ അച്ഛിന്നം, ഖജ്ജഥഞ്ഞേവ തിന്ദുക’’ന്തി.

തത്ഥ നന്തി നിപാതമത്തം, അപ്പേവ ബഹുകിച്ചാനം മനുസ്സാനം അഞ്ഞോ കോചി അത്ഥോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി അയമേവേത്ഥ അത്ഥോ. അത്ഥി രുക്ഖസ്സ അച്ഛിന്നന്തി ഇമസ്സ രുക്ഖസ്സ ഫലാനം ആകഡ്ഢനപരികഡ്ഢനവസേന അച്ഛിന്നം ബഹു ഠാനം അത്ഥി. ഖജ്ജഥഞ്ഞേവ തിന്ദുകന്തി തിന്ദുകഫലം ഖജ്ജഥഞ്ഞേവ. തുമ്ഹേ ഹി യാവതകേന വോ അത്ഥോ അത്ഥി, തത്തകം ഖാദഥ, അമ്ഹാകം പഹരണകാലം ജാനിസ്സാമാതി.

ഏവം മഹാസത്തോ കപിഗണം സമസ്സാസേസി. ഏത്തകഞ്ഹി അസ്സാസം അലഭമാനാ സബ്ബേപി തേ ഫലിതേന ഹദയേന ജീവിതക്ഖയം പാപുണേയ്യും. മഹാസത്തോ പന ഏവം വാനരഗണം അസ്സാസേത്വാ ‘‘സബ്ബേ വാനരേ സമാനേഥാ’’തി ആഹ. സമാനേന്താ തസ്സ ഭാഗിനേയ്യം സേനകം നാമ വാനരം അദിസ്വാ ‘‘സേനകോ നാഗതോ’’തി ആരോചേസും. ‘‘സചേ സേനകോ നാഗതോ, തുമ്ഹേ മാ ഭായിത്ഥ, ഇദാനി വോ സോ സോത്ഥിം കരിസ്സതീ’’തി. സേനകോപി ഖോ വാനരഗണസ്സ ഗമനകാലേ നിദ്ദായിത്വാ പച്ഛാ പബുദ്ധോ കഞ്ചി അദിസ്വാ പദാനുപദികോ ഹുത്വാ ആഗച്ഛന്തോ മനുസ്സേ ദിസ്വാ ‘‘വാനരഗണസ്സ ഭയം ഉപ്പന്ന’’ന്തി ഞത്വാ ഏകസ്മിം പരിയന്തേ ഗേഹേ അഗ്ഗിം ജാലേത്വാ സുത്തം കന്തന്തിയാ മഹല്ലകിത്ഥിയാ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഖേത്തം ഗച്ഛന്തോ ഗാമദാരകോ വിയ ഏകം ഉമ്മുകം ഗഹേത്വാ ഉപരിവാതേ ഠത്വാ ഗാമം പദീപേസി. മനുസ്സാ മക്കടേ ഛഡ്ഡേത്വാ അഗ്ഗിം നിബ്ബാപേതും അഗമംസു. വാനരാ പലായന്താ സേനകസ്സത്ഥായ ഏകേകം ഫലം ഗഹേത്വാ പലായിംസു.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ഭാഗിനേയ്യോ സേനകോ മഹാനാമോ സക്കോ അഹോസി, വാനരഗണോ ബുദ്ധപരിസാ, വാനരിന്ദോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

തിന്ദുകജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൧൭൮] ൮. കച്ഛപജാതകവണ്ണനാ

ജനിത്തം മേ ഭവിത്തം മേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം അഹിവാതകരോഗമുത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയം കിര ഏകസ്മിം കുലേ അഹിവാതകരോഗോ ഉപ്പജ്ജി. മാതാപിതരോ പുത്തം ആഹംസു – ‘‘താത, മാ ഇമസ്മിം ഗേഹേ വസ, ഭിത്തിം ഭിന്ദിത്വാ പലായിത്വാ യത്ഥ കത്ഥചി ഗന്ത്വാ ജീവിതം രക്ഖ, പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ ഇമസ്മിം നാമ ഠാനേ മഹാനിധാനം അത്ഥി, തം ഉദ്ധരിത്വാ കുടുമ്ബം സണ്ഠപേത്വാ സുഖേന ജീവേയ്യാസീ’’തി. പുത്തോ തേസം വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഭിത്തിം ഭിന്ദിത്വാ പലായിത്വാ അത്തനോ രോഗേ വൂപസന്തേ ആഗന്ത്വാ മഹാനിധാനം ഉദ്ധരിത്വാ കുടുമ്ബം സണ്ഠപേത്വാ ഘരാവാസം വസി. സോ ഏകദിവസം സപ്പിതേലാദീനി ചേവ വത്ഥച്ഛാദനാദീനി ച ഗാഹാപേത്വാ ജേതവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിസീദി. സത്ഥാ തേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം ഗേഹേ അഹിവാതകരോഗോ ഉപ്പന്നോതി അസ്സുമ്ഹ, കിന്തി കത്വാ മുത്തോസീ’’തി പുച്ഛി, സോ തം പവത്തിം ആചിക്ഖി. സത്ഥാ ‘‘പുബ്ബേപി ഖോ, ഉപാസക, ഭയേ ഉപ്പന്നേ അത്തനോ വസനട്ഠാനേ ആലയം കത്വാ അഞ്ഞത്ഥ അഗതാ ജീവിതക്ഖയം പാപുണിംസു, അനാലയം പന കത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗതാ ജീവിതം ലഭിംസൂ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാസിഗാമകേ കുമ്ഭകാരകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ കുമ്ഭകാരകമ്മം കത്വാ പുത്തദാരം പോസേസി. തദാ പന ബാരാണസിയം മഹാനദിയാ സദ്ധിം ഏകാബദ്ധോ മഹാജാതസ്സരോ അഹോസി. സോ ബഹുഉദകകാലേ നദിയാ സദ്ധിം ഏകോദകോ ഹോതി, ഉദകേ മന്ദീഭൂതേ വിസും ഹോതി. മച്ഛകച്ഛപാ പന ‘‘ഇമസ്മിം സംവച്ഛരേ സുവുട്ഠികാ ഭവിസ്സതി, ഇമസ്മിം സംവച്ഛരേ ദുബ്ബുട്ഠികാ’’തി ജാനന്തി. അഥ തസ്മിം സരേ നിബ്ബത്തമച്ഛകച്ഛപാ ‘‘ഇമസ്മിം സംവച്ഛരേ ദുബ്ബുട്ഠികാ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ഉദകസ്സ ഏകാബദ്ധകാലേയേവ തമ്ഹാ സരാ നിക്ഖമിത്വാ നദിം അഗമിംസു. ഏകോ പന കച്ഛപോ ‘‘ഇദം മേ ജാതട്ഠാനം വഡ്ഢിതട്ഠാനം, മാതാപിതൂഹി വസിതട്ഠാനം, ന സക്കോമി ഇമം ജഹിതു’’ന്തി നദിം ന അഗമാസി. അഥ നിദാഘസമയേ തത്ഥ ഉദകം ഛിജ്ജി, സോ കച്ഛപോ ബോധിസത്തസ്സ മത്തികഗഹണട്ഠാനേ ഭൂമിം ഖണിത്വാ പാവിസി. ബോധിസത്തോ ‘‘മത്തികം ഗഹേസ്സാമീ’’തി തത്ഥ ഗന്ത്വാ മഹാകുദ്ദാലേന ഭൂമിം ഖണന്തോ കച്ഛപസ്സ പിട്ഠിം ഭിന്ദിത്വാ മത്തികപിണ്ഡം വിയ കുദ്ദാലേനേവ നം ഉദ്ധരിത്വാ ഥലേ പാതേസി. സോ വേദനാപ്പത്തോ ഹുത്വാ ‘‘വസനട്ഠാനേ ആലയം ജഹിതും അസക്കോന്തോ ഏവം വിനാസം പാപുണി’’ന്തി വത്വാ പരിദേവമാനോ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൫൫. ‘‘ജനിത്തം മേ ഭവിത്തം മേ, ഇതി പങ്കേ അവസ്സയിം;

തം മം പങ്കോ അജ്ഝഭവി, യഥാ ദുബ്ബലകം തഥാ;

തം തം വദാമി ഭഗ്ഗവ, സുണോഹി വചനം മമ.

൫൬. ‘‘ഗാമേ വാ യദി വാരഞ്ഞേ, സുഖം യത്രാധിഗച്ഛതി;

തം ജനിത്തം ഭവിത്തഞ്ച, പുരിസസ്സ പജാനതോ;

യമ്ഹി ജീവേ തമ്ഹി ഗച്ഛേ, ന നികേതഹതോ സിയാ’’തി.

തത്ഥ ജനിത്തം മേ ഭവിത്തം മേതി ഇദം മമ ജാതട്ഠാനം, ഇദം മമ വഡ്ഢിതട്ഠാനം. ഇതി പങ്കേ അവസ്സയിന്തി ഇമിനാ കാരണേനാഹം ഇമസ്മിം കദ്ദമേ അവസ്സയിം നിപജ്ജിം, വാസം കപ്പേസിന്തി അത്ഥോ. അജ്ഝഭവീതി അധിഅഭവി വിനാസം പാപേസി. ഭഗ്ഗവാതി കുമ്ഭകാരം ആലപതി. കുമ്ഭകാരാനഞ്ഹി നാമഗോത്തപഞ്ഞത്തി ഏസാ, യദിദം ഭഗ്ഗവാതി. സുഖന്തി കായികചേതസികസ്സാദം. തം ജനിത്തം ഭവിത്തഞ്ചാതി തം ജാതട്ഠാനഞ്ച വഡ്ഢിതട്ഠാനഞ്ച. ‘‘ജാനിത്തം ഭാവിത്ത’’ന്തി ദീഘവസേനപി പാഠോ, സോയേവത്ഥോ. പജാനതോതി അത്ഥാനത്ഥം കാരണാകാരണം ജാനന്തസ്സ. ന നികേതഹതോ സിയാതി നികേതേ ആലയം കത്വാ അഞ്ഞത്ഥ അഗന്ത്വാ നികേതേന ഹതോ, ഏവരൂപം മരണദുക്ഖം പാപിതോ ന ഭവേയ്യാതി.

ഏവം സോ ബോധിസത്തേന സദ്ധിം കഥേന്തോ കാലമകാസി. ബോധിസത്തോ തം ഗഹേത്വാ സകലഗാമവാസിനോ സന്നിപാതാപേത്വാ തേ മനുസ്സേ ഓവദന്തോ ഏവമാഹ – ‘‘പസ്സഥ ഇമം കച്ഛപം, അയം അഞ്ഞേസം മച്ഛകച്ഛപാനം മഹാനദിം ഗമനകാലേ അത്തനോ വസനട്ഠാനേ ആലയം ഛിന്ദിതും അസക്കോന്തോ തേഹി സദ്ധിം അഗന്ത്വാ മമ മത്തികഗഹണട്ഠാനം പവിസിത്വാ നിപജ്ജി. അഥസ്സാഹം മത്തികം ഗണ്ഹന്തോ മഹാകുദ്ദാലേന പിട്ഠിം ഭിന്ദിത്വാ മത്തികപിണ്ഡം വിയ നം ഥലേ പാതേസിം, അയം അത്തനാ കതകമ്മം സരിത്വാ ദ്വീഹി ഗാഥാഹി പരിദേവിത്വാ കാലമകാസി. ഏവമേസ അത്തനോ വസനട്ഠാനേ ആലയം കത്വാ മരണം പത്തോ, തുമ്ഹേപി മാ ഇമിനാ കച്ഛപേന സദിസാ അഹുവത്ഥ, ഇതോ പട്ഠായ ‘മയ്ഹം രൂപം മയ്ഹം സദ്ദോ മയ്ഹം ഗന്ധോ മയ്ഹം രസോ മയ്ഹം ഫോട്ഠബ്ബോ മയ്ഹം പുത്തോ മയ്ഹം ധീതാ മയ്ഹം ദാസദാസിപരിച്ഛേദോ മയ്ഹം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണ’ന്തി തണ്ഹാവസേന ഉപഭോഗവസേന മാ ഗണ്ഹിത്ഥ, ഏകകോവേസ സത്തോ തീസു ഭവേസു പരിവത്തതീ’’തി. ഏവം ബുദ്ധലീലായ മഹാജനസ്സ ഓവാദമദാസി, സോ ഓവാദോ സകലജമ്ബുദീപം പത്ഥരിത്വാ സട്ഠിമത്താനി വസ്സസഹസ്സാനി അട്ഠാസി. മഹാജനോ ബോധിസത്തസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ ആയുപരിയോസാനേ സഗ്ഗപുരം പൂരേസി, ബോധിസത്തോപി തഥേവ പുഞ്ഞാനി കത്വാ സഗ്ഗപുരം പൂരേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ സോ കുലപുത്തോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി. ‘‘തദാ കച്ഛപോ ആനന്ദോ അഹോസി, കുമ്ഭകാരോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കച്ഛപജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൧൭൯] ൯. സതധമ്മജാതകവണ്ണനാ

തഞ്ച അപ്പന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകവീസതിവിധം അനേസനം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകസ്മിഞ്ഹി കാലേ ബഹൂ ഭിക്ഖൂ വേജ്ജകമ്മേന ദൂതകമ്മേന പഹിണകമ്മേന ജങ്ഘപേസനികേന പിണ്ഡപടിപിണ്ഡേനാതി ഏവരൂപായ ഏകവീസതിവിധായ അനേസനായ ജീവികം കപ്പേസും. സാ സാകേതജാതകേ (ജാ. ൧.൨.൧൭൩-൧൭൪) ആവിഭവിസ്സതി. സത്ഥാ തേസം തഥാ ജീവികകപ്പനഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഏതരഹി ഖോ ബഹൂ ഭിക്ഖൂ അനേസനായ ജീവികം കപ്പേന്തി, തേ പന ഏവം ജീവികം കപ്പേത്വാ യക്ഖത്തഭാവാ പേതത്തഭാവാ ന മുച്ചിസ്സന്തി, ധുരഗോണാ ഹുത്വാവ നിബ്ബത്തിസ്സന്തി, നിരയേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിസ്സന്തി, ഏതേസം ഹിതത്ഥായ സുഖത്ഥായ അത്തജ്ഝാസയം സകപടിഭാനം ഏകം ധമ്മദേസനം കഥേതും വട്ടതീ’’തി ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഏകവീസതിവിധായ അനേസനായ പച്ചയാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ. അനേസനായ ഹി ഉപ്പന്നോ പിണ്ഡപാതോ ആദിത്തലോഹഗുളസദിസോ ഹലാഹലവിസൂപമോ. അനേസനാ ഹി നാമേസാ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകേഹി ഗരഹിതബ്ബാ പടികുട്ഠാ. അനേസനായ ഉപ്പന്നം പിണ്ഡപാതം ഭുഞ്ജന്തസ്സ ഹി ഹാസോ വാ സോമനസ്സം വാ നത്ഥി. ഏവം ഉപ്പന്നോ ഹി പിണ്ഡപാതോ മമ സാസനേ ചണ്ഡാലസ്സ ഉച്ഛിട്ഠഭോജനസദിസോ, തസ്സ പരിഭോഗോ സതധമ്മമാണവസ്സ ചണ്ഡാലുച്ഛിട്ഠഭത്തപരിഭോഗോ വിയ ഹോതീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ചണ്ഡാലയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ കേനചിദേവ കരണീയേന പാഥേയ്യതണ്ഡുലേ ച ഭത്തപുടഞ്ച ഗഹേത്വാ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. തസ്മിഞ്ഹി കാലേ ബാരാണസിയം ഏകോ മാണവോ അത്ഥി സതധമ്മോ നാമ ഉദിച്ചബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തോ. സോപി കേനചിദേവ കരണീയേന തണ്ഡുലേ ച ഭത്തപുടഞ്ച അഗഹേത്വാവ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി, തേ ഉഭോപി മഹാമഗ്ഗേ സമാഗച്ഛിംസു. മാണവോ ബോധിസത്തം ‘‘കിംജാതികോസീ’’തി പുച്ഛി. സോ ‘‘അഹം ചണ്ഡാലോ’’തി വത്വാ ‘‘ത്വം കിംജാതികോസീ’’തി മാണവം പുച്ഛി. ‘‘ഉദിച്ചബ്രാഹ്മണോ അഹ’’ന്തി. ‘‘സാധു ഗച്ഛാമാ’’തി തേ ഉഭോപി മഗ്ഗം അഗമംസു. ബോധിസത്തോ പാതരാസവേലായ ഉദകഫാസുകട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ ഹത്ഥേ ധോവിത്വാ ഭത്തപുടം മോചേത്വാ ‘‘മാണവ, ഭത്തം ഭുഞ്ജാഹീ’’തി ആഹ. ‘‘നത്ഥി, അരേ ചണ്ഡാല, മമ ഭത്തേന അത്ഥോ’’തി. ബോധിസത്തോ ‘‘സാധൂ’’തി പുടകഭത്തം ഉച്ഛിട്ഠം അകത്വാവ അത്തനോ യാപനമത്തം അഞ്ഞസ്മിം പണ്ണേ പക്ഖിപിത്വാ പുടകഭത്തം ബന്ധിത്വാ ഏകമന്തേ ഠപേത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ പാനീയം പിവിത്വാ ധോതഹത്ഥപാദോ തണ്ഡുലേ ച സേസഭത്തഞ്ച ആദായ ‘‘ഗച്ഛാമ, മാണവാ’’തി മഗ്ഗം പടിപജ്ജി.

തേ സകലദിവസം ഗന്ത്വാ സായം ഉഭോപി ഏകസ്മിം ഉദകഫാസുകട്ഠാനേ ന്ഹത്വാ പച്ചുത്തരിംസു. ബോധിസത്തോ ഫാസുകട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ ഭത്തപുടം മോചേത്വാ മാണവം അനാപുച്ഛിത്വാ ഭുഞ്ജിതും ആരഭി. മാണവോ സകലദിവസം മഗ്ഗഗമനേന കിലന്തോ ഛാതജ്ഝത്തോ ‘‘സചേ മേ ഭത്തം ദസ്സതി, ഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി ഓലോകേന്തോ അട്ഠാസി. ഇതരോ കിഞ്ചി അവത്വാ ഭുഞ്ജതേവ. മാണവോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ചണ്ഡാലോ മയ്ഹം അവത്വാവ സബ്ബം ഭുഞ്ജതി നിപ്പീളേത്വാപി തം ഗഹേത്വാ ഉപരി ഉച്ഛിട്ഠഭത്തം ഛഡ്ഡേത്വാ സേസം ഭുഞ്ജിതും വട്ടതീ’’തി. സോ തഥാ കത്വാ ഉച്ഛിട്ഠഭത്തം ഭുഞ്ജി. അഥസ്സ ഭുത്തമത്തസ്സേവ ‘‘മയാ അത്തനോ ജാതിഗോത്തകുലപദേസാനം അനനുച്ഛവികം കതം, ചണ്ഡാലസ്സ നാമ മേ ഉച്ഛിട്ഠഭത്തം ഭുത്ത’’ന്തി ബലവവിപ്പടിസാരോ ഉപ്പജ്ജി, താവദേവസ്സ സലോഹിതം ഭത്തം മുഖതോ ഉഗ്ഗച്ഛി. സോ ‘‘അപ്പമത്തകസ്സ വത മേ കാരണാ അനനുച്ഛവികം കമ്മം കത’’ന്തി ഉപ്പന്നബലവസോകതായ പരിദേവമാനോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൫൭. ‘‘തഞ്ച അപ്പഞ്ച ഉച്ഛിട്ഠം, തഞ്ച കിച്ഛേന നോ അദാ;

സോഹം ബ്രാഹ്മണജാതികോ, യം ഭുത്തം തമ്പി ഉഗ്ഗത’’ന്തി.

തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – യം മയാ ഭുത്തം, തം അപ്പഞ്ച ഉച്ഛിട്ഠഞ്ച, തഞ്ച സോ ചണ്ഡാലോ ന അത്തനോ രുചിയാ മം അദാസി, അഥ ഖോ നിപ്പീളിയമാനോ കിച്ഛേന കസിരേന അദാസി, സോഹം പരിസുദ്ധബ്രാഹ്മണജാതികോ, തേനേവ മേ യം ഭുത്തം, തമ്പി സദ്ധിം ലോഹിതേന ഉഗ്ഗതന്തി.

ഏവം മാണവോ പരിദേവിത്വാ ‘‘കിം ദാനി മേ ഏവരൂപം അനനുച്ഛവികം കമ്മം കത്വാ ജീവിതേനാ’’തി അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ കസ്സചി അത്താനം അദസ്സേത്വാവ അനാഥമരണം പത്തോ.

സത്ഥാ ഇമം അതീതം ദസ്സേത്വാ ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സതധമ്മമാണവസ്സ തം ചണ്ഡാലുച്ഛിട്ഠകം ഭുഞ്ജിത്വാ അത്തനോ അയുത്തഭോജനസ്സ ഭുത്തത്താ നേവ ഹാസോ, ന സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജി, ഏവമേവ യോ ഇമസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിതോ അനേസനായ ജീവികം കപ്പേന്തോ തഥാലദ്ധപച്ചയം പരിഭുഞ്ജതി, തസ്സ ബുദ്ധപടികുട്ഠഗരഹിതജീവിതഭാവതോ നേവ ഹാസോ, ന സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൫൮. ‘‘ഏവം ധമ്മം നിരംകത്വാ, യോ അധമ്മേന ജീവതി;

സതധമ്മോവ ലാഭേന, ലദ്ധേനപി ന നന്ദതീ’’തി.

തത്ഥ ധമ്മന്തി ആജീവപാരിസുദ്ധിസീലധമ്മം. നിരംകത്വാതി നീഹരിത്വാ ഛഡ്ഡേത്വാ. അധമ്മേനാതി ഏകവീസതിയാ അനേസനസങ്ഖാതേന മിച്ഛാജീവേന. സതധമ്മോതി തസ്സ നാമം, ‘‘സന്തധമ്മോ’’തിപി പാഠോ. ന നന്ദതീതി യഥാ സതധമ്മോ മാണവോ ‘‘ചണ്ഡാലുച്ഛിട്ഠകം മേ ലദ്ധ’’ന്തി തേന ലാഭേന ന നന്ദതി, ഏവം ഇമസ്മിമ്പി സാസനേ പബ്ബജിതോ കുലപുത്തോ അനേസനായ ലദ്ധലാഭം പരിഭുഞ്ജന്തോ ന നന്ദതി ന തുസ്സതി, ‘‘ബുദ്ധഗരഹിതജീവികായ ജീവാമീ’’തി ദോമനസ്സപ്പത്തോ ഹോതി. തസ്മാ അനേസനായ ജീവികം കപ്പേന്തസ്സ സതധമ്മമാണവസ്സേവ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ അനാഥമരണം മരിതും വരന്തി.

ഏവം സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ദേസേത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ബഹൂ ഭിക്ഖൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസു. ‘‘തദാ മാണവോ ആനന്ദോ അഹോസി, അഹമേവ ചണ്ഡാലപുത്തോ അഹോസി’’ന്തി.

സതധമ്മജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൧൮൦] ൧൦. ദുദ്ദദജാതകവണ്ണനാ

ദുദ്ദദം ദദമാനാനന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഗണദാനം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയം കിര ദ്വേ സഹായകാ കുടുമ്ബിയപുത്താ ഛന്ദകം സംഹരിത്വാ സബ്ബപരിക്ഖാരദാനം സജ്ജേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ സത്താഹം മഹാദാനം പവത്തേത്വാ സത്തമേ ദിവസേ സബ്ബപരിക്ഖാരേ അദംസു. തേസു ഗണജേട്ഠകോ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിം ദാനേ ബഹുദായകാപി അത്ഥി അപ്പദായകാപി, തേസം സബ്ബേസമ്പി ‘ഇദം ദാനം മഹപ്ഫലം ഹോതൂ’’’തി ദാനം നിയ്യാദേസി. സത്ഥാ ‘‘തുമ്ഹേഹി ഖോ ഉപാസകാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം ദത്വാ ഏവം നിയ്യാദേന്തേഹി മഹാകമ്മം കതം, പോരാണകപണ്ഡിതാപി ദാനം ദത്വാ ഏവമേവ നിയ്യാദിംസൂ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാസിരട്ഠേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഘരാവാസം പഹായ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഗണസത്ഥാ ഹുത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ ചിരം വസിത്വാ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ ജനപദചാരികം ചരമാനോ ബാരാണസിം പത്വാ രാജുയ്യാനേ വസിത്വാ പുനദിവസേ ദ്വാരഗാമേ സപരിവാരോ ഭിക്ഖായ ചരി. മനുസ്സാ ഭിക്ഖം അദംസു. പുനദിവസേ ബാരാണസിയം ചരി, മനുസ്സാ സമ്പിയായമാനാ ഭിക്ഖം ദത്വാ ഗണബന്ധനേന ഛന്ദകം സംഹരിത്വാ ദാനം സജ്ജേത്വാ ഇസിഗണസ്സ മഹാദാനം പവത്തയിംസു. ദാനപരിയോസാനേ ഗണജേട്ഠകോ ഏവമേവ വത്വാ ഇമിനാവ നിയാമേന ദാനം നിയ്യാദേസി. ബോധിസത്തോ ‘‘ആവുസോ, ചിത്തപ്പസാദേ സതി അപ്പകം നാമ ദാനം നത്ഥീ’’തി വത്വാ അനുമോദനം കരോന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അവോച –

൫൯. ‘‘ദുദ്ദദം ദദമാനാനം, ദുക്കരം കമ്മ കുബ്ബതം;

അസന്തോ നാനുകുബ്ബന്തി, സതം ധമ്മോ ദുരന്നയോ.

൬൦. ‘‘തസ്മാ സതഞ്ച അസതം, നാനാ ഹോതി ഇതോ ഗതി;

അസന്തോ നിരയം യന്തി, സന്തോ സഗ്ഗപരായണാ’’തി.

തത്ഥ ദുദ്ദദന്തി ദാനം നാമ ലോഭദോസവസികേഹി അപണ്ഡിതേഹി ദാതും ന സക്കാ, തസ്മാ ‘‘ദുദ്ദദ’’ന്തി വുച്ചതി. തം ദദമാനാനം. ദുക്കരം കമ്മ കുബ്ബതന്തി തദേവ ദാനകമ്മം സബ്ബേഹി കാതും ന സക്കാതി ദുക്കരം. തം കുരുമാനാനം. അസന്തോതി അപണ്ഡിതാ ബാലാ. നാനുകുബ്ബന്തീതി തം കമ്മം നാനുകരോന്തി. സതം ധമ്മോതി പണ്ഡിതാനം സഭാവോ. ദാനം സന്ധായേതം വുത്തം. ദുരന്നയോതി ഫലസമ്ബന്ധവസേന ദുജ്ജാനോ, ഏവരൂപസ്സ ദാനസ്സ ഏവരൂപോ ഫലവിപാകോ ഹോതീതി ദുരനുബോധോ. അപിച ദുരന്നയോതി ദുരധിഗമോ, അപണ്ഡിതേഹി ദാനം ദത്വാ ദാനഫലം നാമ ലദ്ധും ന സക്കാതിപി അത്ഥോ. നാനാ ഹോതി ഇതോ ഗതീതി ഇതോ ചവിത്വാ പരലോകം ഗച്ഛന്താനം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണം നാനാ ഹോതി. അസന്തോ നിരയം യന്തീതി അപണ്ഡിതാ ദുസ്സീലാ ദാനം അദത്വാ സീലം അരക്ഖിത്വാ നിരയം ഗച്ഛന്തി. സന്തോ സഗ്ഗപരായണാതി പണ്ഡിതാ പന ദാനം ദത്വാ സീലം രക്ഖിത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കരിത്വാ തീണി സുചരിതാനി പൂരേത്വാ സഗ്ഗപരായണാ ഹോന്തി, മഹന്തം സഗ്ഗസുഖസമ്പത്തിം അനുഭവന്തീതി.

ഏവം ബോധിസത്തോ അനുമോദനം കത്വാ ചത്താരോ വസ്സികേ മാസേ തത്ഥേവ വസിത്വാ വസ്സാതിക്കമേ ഹിമവന്തം ഗന്ത്വാ ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനോ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ഇസിഗണോ ബുദ്ധപരിസാ അഹോസി, ഗണസത്ഥാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ദുദ്ദദജാതകവണ്ണനാ ദസമാ.

കല്യാണവഗ്ഗോ തതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

കല്യാണധമ്മം ദദ്ദരം, മക്കടി ദുബ്ഭിമക്കടം;

ആദിച്ചുപട്ഠാനഞ്ചേവ, കളായമുട്ഠി തിന്ദുകം;

കച്ഛപം സതധമ്മഞ്ച, ദുദ്ദദന്തി ച തേ ദസ.