൨. സന്ഥവവഗ്ഗോ

[൧൬൧] ൧. ഇന്ദസമാനഗോത്തജാതകവണ്ണനാ

ന സന്ഥവം കാപുരിസേന കയിരാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ദുബ്ബചജാതികം ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്സ വത്ഥു നവകനിപാതേ ഗിജ്ഝജാതകേ (ജാ. ൧.൯.൧ ആദയോ) ആവിഭവിസ്സതി. സത്ഥാ പന തം ഭിക്ഖും ‘‘പുബ്ബേപി ത്വം, ഭിക്ഖു, ദുബ്ബചതായ പണ്ഡിതാനം വചനം അകത്വാ മത്തഹത്ഥിപാദേഹി സഞ്ചുണ്ണിതോ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വുഡ്ഢിപ്പത്തോ ഘരാവാസം പഹായ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ പഞ്ചന്നം ഇസിസതാനം ഗണസത്ഥാ ഹുത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ വാസം കപ്പേസി. തദാ തേസു താപസേസു ഇന്ദസമാനഗോത്തോ നാമേകോ താപസോ അഹോസി ദുബ്ബചോ അനോവാദകോ. സോ ഏകം ഹത്ഥിപോതകം പോസേസി. ബോധിസത്തോ സുത്വാ തം പക്കോസിത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഹത്ഥിപോതകം പോസേസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സച്ചം, ആചരിയ, മതമാതികം ഏകം ഹത്ഥിപോതകം പോസേമീ’’തി. ‘‘ഹത്ഥിനോ നാമ വുഡ്ഢിപ്പത്താ പോസകേയേവ മാരേന്തി, മാ തം പോസേഹീ’’തി. ‘‘തേന വിനാ വത്തിതും ന സക്കോമി ആചരിയാ’’തി. ‘‘തേന ഹി പഞ്ഞായിസ്സസീ’’തി. സോ തേന പോസിയമാനോ അപരഭാഗേ മഹാസരീരോ അഹോസി.

അഥേകസ്മിം കാലേ തേ ഇസയോ വനമൂലഫലാഫലത്ഥായ ദൂരം ഗന്ത്വാ തത്ഥേവ കതിപാഹം വസിംസു. ഹത്ഥീപി അഗ്ഗദക്ഖിണവാതേ പഭിന്നമദോ ഹുത്വാ തസ്സ പണ്ണസാലം വിദ്ധംസേത്വാ പാനീയഘടം ഭിന്ദിത്വാ പാസാണഫലകം ഖിപിത്വാ ആലമ്ബനഫലകം ലുഞ്ചിത്വാ ‘‘തം താപസം മാരേത്വാവ ഗമിസ്സാമീ’’തി ഏകം ഗഹനട്ഠാനം പവിസിത്വാ തസ്സ ആഗമനമഗ്ഗം ഓലോകേന്തോ അട്ഠാസി. ഇന്ദസമാനഗോത്തോ തസ്സ ഗോചരം ഗഹേത്വാ സബ്ബേസം പുരതോവ ആഗച്ഛന്തോ തം ദിസ്വാ പകതിസഞ്ഞായേവസ്സ സന്തികം അഗമാസി. അഥ നം സോ ഹത്ഥീ ഗഹനട്ഠാനാ നിക്ഖമിത്വാ സോണ്ഡായ പരാമസിത്വാ ഭൂമിയം പാതേത്വാ സീസം പാദേന അക്കമിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ മദ്ദിത്വാ കോഞ്ചനാദം കത്വാ അരഞ്ഞം പാവിസി. സേസതാപസാ തം പവത്തിം ബോധിസത്തസ്സ ആരോചേസും. ബോധിസത്തോ ‘‘കാപുരിസേഹി നാമ സദ്ധിം സംസഗ്ഗോ ന കാതബ്ബോ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ ആഹ –

൨൧. ‘‘ന സന്ഥവം കാപുരിസേന കയിരാ, അരിയോ അനരിയേന പജാനമത്ഥം;

ചിരാനുവുത്ഥോപി കരോതി പാപം, ഗജോ യഥാ ഇന്ദസമാനഗോത്തം.

൨൨. ‘‘യം ത്വേവ ജഞ്ഞാ സദിസോ മമന്തി, സീലേന പഞ്ഞായ സുതേന ചാപി;

തേനേവ മേത്തിം കയിരാഥ സദ്ധിം, സുഖോ ഹവേ സപ്പുരിസേന സങ്ഗമോ’’തി.

തത്ഥ ന സന്ഥവം കാപുരിസേന കയിരാതി കുച്ഛിതേന കോധപുരിസേന സദ്ധിം തണ്ഹാസന്ഥവം വാ മിത്തസന്ഥവം വാ ന കയിരാഥ. അരിയോ അനരിയേന പജാനമത്ഥന്തി അരിയോതി ചത്താരോ അരിയാ ആചാരഅരിയോ ലിങ്ഗഅരിയോ ദസ്സനഅരിയോ പടിവേധഅരിയോതി. തേസു ആചാരഅരിയോ ഇധ അധിപ്പേതോ. സോ പജാനമത്ഥം അത്ഥം പജാനന്തോ അത്ഥാനത്ഥകുസലോ ആചാരേ ഠിതോ അരിയപുഗ്ഗലോ അനരിയേന നില്ലജ്ജേന ദുസ്സീലേന സദ്ധിം സന്ഥവം ന കരേയ്യാതി അത്ഥോ. കിം കാരണാ? ചിരാനുവുത്ഥോപി കരോതി പാപന്തി, യസ്മാ അനരിയോ ചിരം ഏകതോ അനുവുത്ഥോപി തം ഏകതോ നിവാസം അഗണേത്വാ കരോതി പാപം ലാമകകമ്മം കരോതിയേവ. യഥാ കിം? ഗജോ യഥാ ഇന്ദസമാനഗോത്തന്തി, യഥാ സോ ഗജോ ഇന്ദസമാനഗോത്തം മാരേന്തോ പാപം അകാസീതി അത്ഥോ. യം ത്വേവ ജഞ്ഞാ സദിസോ മമന്തിആദീസു യം ത്വേവ പുഗ്ഗലം ‘‘അയം മമ സീലാദീഹി സദിസോ’’തി ജാനേയ്യ, തേനേവ സദ്ധിം മേത്തിം കയിരാഥ, സപ്പുരിസേന സദ്ധിം സമാഗമോ സുഖാവഹോതി.

ഏവം ബോധിസത്തോ ‘‘അനോവാദകേന നാമ ന ഭവിതബ്ബം, സുസിക്ഖിതേന ഭവിതും വട്ടതീ’’തി ഇസിഗണം ഓവദിത്വാ ഇന്ദസമാനഗോത്തസ്സ സരീരകിച്ചം കാരേത്വാ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ഇന്ദസമാനഗോത്തോ അയം ദുബ്ബചോ അഹോസി, ഗണസത്ഥാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഇന്ദസമാനഗോത്തജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൧൬൨] ൨. സന്ഥവജാതകവണ്ണനാ

ന സന്ഥവസ്മാ പരമത്ഥി പാപിയോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഗ്ഗിജുഹനം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഹേട്ഠാ നങ്ഗുട്ഠജാതകേ (ജാ. ൧.൧.൧൪൪ ആദയോ) കഥിതസദിസമേവ. ഭിക്ഖൂ തേ അഗ്ഗിം ജുഹന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഭന്തേ, ജടിലാ നാനപ്പകാരം മിച്ഛാതപം കരോന്തി, അത്ഥി നു ഖോ ഏത്ഥ വുഡ്ഢീ’’തി ഭഗവന്തം പുച്ഛിംസു. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഏത്ഥകാചി വുഡ്ഢി നാമ അത്ഥി, പോരാണകപണ്ഡിതാപി അഗ്ഗിജുഹനേ വുഡ്ഢി അത്ഥീതി സഞ്ഞായ ചിരം അഗ്ഗിം ജുഹിത്വാ തസ്മിം കമ്മേ അവുഡ്ഢിമേവ ദിസ്വാ അഗ്ഗിം ഉദകേന നിബ്ബാപേത്വാ സാഖാദീഹി പോഥേത്വാ പുന നിവത്തിത്വാപി ന ഓലോകേസു’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി. മാതാപിതരോ തസ്സ ജാതഗ്ഗിം ഗഹേത്വാ തം സോളസവസ്സുദ്ദേസേ ഠിതം ആഹംസു – ‘‘കിം, താത, ജാതഗ്ഗിം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ അഗ്ഗിം പരിചരിസ്സസി, ഉദാഹു തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ കുടുമ്ബം സണ്ഠപേത്വാ ഘരാവാസം വസിസ്സസീ’’തി. സോ ‘‘ന മേ ഘരാവാസേന അത്ഥോ, അരഞ്ഞേ അഗ്ഗിം പരിചരിത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ജാതഗ്ഗിം ഗഹേത്വാ മാതാപിതരോ വന്ദിത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ പണ്ണസാലായ വാസം കപ്പേത്വാ അഗ്ഗിം പരിചരി. സോ ഏകദിവസം നിമന്തിതട്ഠാനം ഗന്ത്വാ സപ്പിനാ പായാസം ലഭിത്വാ ‘‘ഇമം പായാസം മഹാബ്രഹ്മുനോ യജിസ്സാമീ’’തി തം പായാസം ആഹരിത്വാ അഗ്ഗിം ജാലേത്വാ ‘‘അഗ്ഗിം താവ ഭവന്തം സപ്പിയുത്തം പായാസം പായേമീ’’തി പായാസം അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിപി. ബഹുസിനേഹേ പായാസേ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്തമത്തേയേവ അഗ്ഗി ജലിത്വാ പച്ചുഗ്ഗതാഹി അച്ചീഹി പണ്ണസാലം ഝാപേസി. ബ്രാഹ്മണോ ഭീതതസിതോ പലായിത്വാ ബഹി ഠത്വാ ‘‘കാപുരിസേഹി നാമ സന്ഥവോ ന കാതബ്ബോ, ഇദാനി മേ ഇമിനാ അഗ്ഗിനാ കിച്ഛേന കതാ പണ്ണസാലാ ഝാപിതാ’’തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൨൩. ‘‘ന സന്ഥവസ്മാ പരമത്ഥി പാപിയോ, യോ സന്ഥവോ കാപുരിസേന ഹോതി;

സന്തപ്പിതോ സപ്പിനാ പായസേന, കിച്ഛാകതം പണ്ണകുടിം അദയ്ഹീ’’തി.

തത്ഥ ന സന്ഥവസ്മാതി തണ്ഹാസന്ഥവാപി ച മിത്തസന്ഥവാപി ചാതി ദുവിധാപി ഏതസ്മാ സന്ഥവാ പരം ഉത്തരി അഞ്ഞം പാപതരം നത്ഥി, ലാമകതരം നാമ നത്ഥീതി അത്ഥോ. യോ സന്ഥവോ കാപുരിസേനാതി യോ പാപകേന കാപുരിസേന സദ്ധിം ദുവിധോപി സന്ഥവോ, തതോ പാപതരം അഞ്ഞം നത്ഥി. കസ്മാ? സന്തപ്പിതോ …പേ…അദയ്ഹീതി, യസ്മാ സപ്പിനാ ച പായാസേന ച സന്തപ്പിതോപി അയം അഗ്ഗി മയാ കിച്ഛേന കതം പണ്ണസാലം ഝാപേസീതി അത്ഥോ.

സോ ഏവം വത്വാ ‘‘ന മേ തയാ മിത്തദുബ്ഭിനാ അത്ഥോ’’തി തം അഗ്ഗിം ഉദകേന നിബ്ബാപേത്വാ സാഖാഹി പോഥേത്വാ അന്തോഹിമവന്തം പവിസിത്വാ ഏകം സാമമിഗിം സീഹസ്സ ച ബ്യഗ്ഘസ്സ ച ദീപിനോ ച മുഖം ലേഹന്തിം ദിസ്വാ ‘‘സപ്പുരിസേഹി സദ്ധിം സന്ഥവാ പരം സേയ്യോ നാമ നത്ഥീ’’തി ചിന്തേത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൨൪. ‘‘ന സന്ഥവസ്മാ പരമത്ഥി സേയ്യോ, യോ സന്ഥവോ സപ്പുരിസേന ഹോതി;

സീഹസ്സ ബ്യഗ്ഘസ്സ ച ദീപിനോ ച, സാമാ മുഖം ലേഹതി സന്ഥവേനാ’’തി.

തത്ഥ സാമാ മുഖം ലേഹതി സന്ഥവേനാതി സാമാ നാമ മിഗീ ഇമേസം തിണ്ണം ജനാനം സന്ഥവേന സിനേഹേന മുഖം ലേഹതീതി.

ഏവം വത്വാ ബോധിസത്തോ അന്തോഹിമവന്തം പവിസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തേന സമയേന താപസോ അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സന്ഥവജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൧൬൩] ൩. സുസീമജാതകവണ്ണനാ

കാളാ മിഗാ സേതദന്താ തവീമേതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഛന്ദകദാനം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയഞ്ഹി കദാചി ഏകമേവ കുലം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം ദേതി, കദാചി അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം ദേതി, കദാചി ഗണബന്ധനേന ബഹൂ ഏകതോ ഹുത്വാ ദേന്തി, കദാചി വീഥിസഭാഗേന, കദാചി സകലനഗരവാസിനോ ഛന്ദകം സംഹരിത്വാ ദാനം ദേന്തി. ഇമസ്മിം പന കാലേ സകലനഗരവാസിനോ ഛന്ദകം സംഹരിത്വാ സബ്ബപരിക്ഖാരദാനം സജ്ജേത്വാ ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഹുത്വാ ഏകച്ചേ ‘‘ഇമം സബ്ബപരിക്ഖാരദാനം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം ദസ്സാമാ’’തി ആഹംസു, ഏകച്ചേ ‘‘ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സാ’’തി. ഏവം പുനപ്പുനം കഥായ വത്തമാനായ അഞ്ഞതിത്ഥിയസാവകേഹി അഞ്ഞതിത്ഥിയാനഞ്ഞേവ, ബുദ്ധസാവകേഹി ‘‘‘ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സേവാ’തി വുത്തേ സമ്ബഹുലം കരിസാമാ’’തി സമ്ബഹുലായ കഥായ ‘‘ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദസ്സാമാ’’തി വദന്തായേവ ബഹുകാ ജാതാ, തേസഞ്ഞേവ കഥാ പതിട്ഠാസി. അഞ്ഞതിത്ഥിയസാവകാ ബുദ്ധാനം ദാതബ്ബദാനസ്സ അന്തരായം കാതും നാസക്ഖിംസു. നാഗരാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ സത്താഹം മഹാദാനം പവത്തേത്വാ സത്തമേ ദിവസേ സബ്ബപരിക്ഖാരേ അദംസു. സത്ഥാ അനുമോദനം കത്വാ മഹാജനം മഗ്ഗഫലേഹി പബോധേത്വാ ജേതവനവിഹാരമേവ ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന വത്തേ ദസ്സിതേ ഗന്ധകുടിപ്പമുഖേ ഠത്വാ സുഗതോവാദം ദത്വാ ഗന്ധകുടിം പാവിസി.

സായന്ഹസമയേ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം സന്നിപതിത്വാ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, അഞ്ഞതിത്ഥിയസാവകാ ബുദ്ധാനം ദാതബ്ബദാനസ്സ അന്തരായകരണത്ഥായ വായമന്താപി അന്തരായം കാതും നാസക്ഖിംസു, തം സബ്ബപരിക്ഖാരദാനം ബുദ്ധാനംയേവ പാദമൂലം ആഗതം, അഹോ ബുദ്ധബലം നാമ മഹന്ത’’ന്തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഏതേ അഞ്ഞതിത്ഥിയസാവകാ ഇദാനേവ മയ്ഹം ദാതബ്ബദാനസ്സ അന്തരായകരണത്ഥായ വായമന്തി, പുബ്ബേപി വായമിംസു, സോ പന പരിക്ഖാരോ സബ്ബകാലേപി മമേവ പാദമൂലം ആഗച്ഛതീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം സുസീമോ നാമ രാജാ അഹോസി. തദാ ബോധിസത്തോ തസ്സ പുരോഹിതസ്സ ബ്രാഹ്മണിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, തസ്സ സോളസവസ്സികകാലേ പിതാ കാലമകാസി. സോ പന ധരമാനകാലേ രഞ്ഞോ ഹത്ഥിമങ്ഗലകാരകോ അഹോസി. ഹത്ഥീനം മങ്ഗലകരണട്ഠാനേ ആഭതഉപകരണഭണ്ഡഞ്ച ഹത്ഥാലങ്കാരഞ്ച സബ്ബം സോയേവ അലത്ഥ. ഏവമസ്സ ഏകേകസ്മിം മങ്ഗലേ കോടിമത്തം ധനം ഉപ്പജ്ജതി. അഥ തസ്മിം കാലേ ഹത്ഥിമങ്ഗലഛണോ സമ്പാപുണി. സേസാ ബ്രാഹ്മണാ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘മഹാരാജ, ഹത്ഥിമങ്ഗലഛണോ സമ്പത്തോ, മങ്ഗലം കാതും വട്ടതി. പുരോഹിതബ്രാഹ്മണസ്സ പന പുത്തോ അതിദഹരോ, നേവ തയോ വേദേ ജാനാതി, ന ഹത്ഥിസുത്തം, മയം ഹത്ഥിമങ്ഗലം കരിസ്സാമാ’’തി ആഹംസു. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി. ബ്രാഹ്മണാ പുരോഹിതപുത്തസ്സ ഹത്ഥിമങ്ഗലം കാതും അദത്വാ ‘‘ഹത്ഥിമങ്ഗലം കത്വാ മയം ധനം ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി ഹട്ഠതുട്ഠാ വിചരന്തി. അഥ ‘‘ചതുത്ഥേ ദിവസേ ഹത്ഥിമങ്ഗലം ഭവിസ്സതീ’’തി ബോധിസത്തസ്സ മാതാ തം പവത്തിം സുത്വാ ‘‘ഹത്ഥിമങ്ഗലകരണം നാമ യാവ സത്തമാ കുലപരിവട്ടാ അമ്ഹാകം വംസോ, വംസോ ച നോ ഓസക്കിസ്സതി, ധനാ ച പരിഹായിസ്സാമാ’’തി അനുസോചമാനാ പരോദി.

ബോധിസത്തോ ‘‘കസ്മാ, അമ്മ, രോദസീ’’തി വത്വാ തം കാരണം സുത്വാ ‘‘നനു, അമ്മ, അഹം മങ്ഗലം കരിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘താത, ത്വം നേവ തയോ വേദേ ജാനാസി, ന ഹത്ഥിസുത്തം, കഥം മങ്ഗലം കരിസ്സസീ’’തി. ‘‘അമ്മ, കദാ പന ഹത്ഥിമങ്ഗലം കരിസ്സതീ’’തി? ‘‘ഇതോ ചതുത്ഥേ ദിവസേ, താതാ’’തി. ‘‘അമ്മ, തയോ പന വേദേ പഗുണേ കത്വാ ഹത്ഥിസുത്തം ജാനനകആചരിയോ കഹം വസതീ’’തി? ‘‘താത, ഏവരൂപോ ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ ഇതോ വീസയോജനസതമത്ഥകേ ഗന്ധാരരട്ഠേ തക്കസിലായം വസതീ’’തി. ‘‘അമ്മ, അമ്ഹാകം വംസം ന നാസേസ്സാമി, അഹം സ്വേ ഏകദിവസേനേവ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ ഏകരത്തേനേവ തയോ വേദേ ച ഹത്ഥിസുത്തഞ്ച ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പുനദിവസേ ആഗന്ത്വാ ചതുത്ഥേ ദിവസേ ഹത്ഥിമങ്ഗലം കരിസ്സാമി, മാ രോദീ’’തി മാതരം സമസ്സാസേത്വാ പുനദിവസേ ബോധിസത്തോ പാതോവ ഭുഞ്ജിത്വാ ഏകകോവ നിക്ഖമിത്വാ ഏകദിവസേനേവ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ ആചരിയം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

അഥ നം ആചരിയോ ‘‘കുതോ ആഗതോസി, താതാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ബാരാണസിതോ, ആചരിയാ’’തി. ‘‘കേനത്ഥേനാ’’തി? ‘‘തുമ്ഹാകം സന്തികേ തയോ വേദേ ച ഹത്ഥിസുത്തഞ്ച ഉഗ്ഗണ്ഹനത്ഥായാ’’തി. ‘‘സാധു, താത, ഉഗ്ഗണ്ഹാ’’തി. ബോധിസത്തോ ‘‘ആചരിയ, മയ്ഹം കമ്മം അച്ചായിക’’ന്തി സബ്ബം പവത്തിം ആരോചേത്വാ ‘‘അഹം ഏകദിവസേനേവ വീസയോജനസതം ആഗതോ, അജ്ജേവേകരത്തിം മയ്ഹമേവ ഓകാസം കരോഥ, ഇതോ തതിയദിവസേ ഹത്ഥിമങ്ഗലം ഭവിസ്സതി, അഹം ഏകേനേവ ഉദ്ദേസമഗ്ഗേന സബ്ബം ഉഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ആചരിയം ഓകാസം കാരേത്വാ ആചരിയസ്സ ഭുത്തകാലേ സയം ഭുഞ്ജിത്വാ ആചരിയസ്സ പാദേ ധോവിത്വാ സഹസ്സത്ഥവികം പുരതോ ഠപേത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ പരിയത്തിം പട്ഠപേത്വാ അരുണേ ഉഗ്ഗച്ഛന്തേ തയോ വേദേ ച ഹത്ഥിസുത്തഞ്ച നിട്ഠപേത്വാ ‘‘അഞ്ഞോപി അത്ഥി, ആചരിയാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘നത്ഥി താത, സബ്ബം നിട്ഠിത’’ന്തി വുത്തേ ‘‘ആചരിയ, ഇമസ്മിം ഗന്ഥേ ഏത്തകം പദപച്ചാഭട്ഠം, ഏത്തകം സജ്ഝായസമ്മോഹട്ഠാനം, ഇതോ പട്ഠായ തുമ്ഹേ അന്തേവാസികേ ഏവം വാചേയ്യാഥാ’’തി ആചരിയസ്സ സിപ്പം സോധേത്വാ പാതോവ ഭുഞ്ജിത്വാ ആചരിയം വന്ദിത്വാ ഏകദിവസേനേവ ബാരാണസിം പച്ചാഗന്ത്വാ മാതരം വന്ദിത്വാ ‘‘ഉഗ്ഗഹിതം തേ, താത, സിപ്പ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘ആമ, അമ്മാ’’തി വത്വാ മാതരം പരിതോസേസി.

പുനദിവസേ ഹത്ഥിമങ്ഗലഛണോ പടിയാദിയിത്ഥ. സതമത്തേ ഹത്ഥിസോണ്ഡാലങ്കാരേ ച സുവണ്ണദ്ധജേ ഹേമജാലസഞ്ഛന്നേ കത്വാ ഠപേസും, രാജങ്ഗണം അലങ്കരിംസു. ബ്രാഹ്മണാ ‘‘മയം ഹത്ഥിമങ്ഗലം കരിസ്സാമ, മയം കരിസ്സാമാ’’തി മണ്ഡിതപസാധിതാ അട്ഠംസു. സുസീമോപി രാജാ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതോ ഉപകരണഭണ്ഡം ഗാഹാപേത്വാ മങ്ഗലട്ഠാനം അഗമാസി. ബോധിസത്തോപി കുമാരപരിഹാരേന അലങ്കതോ അത്തനോ പരിസായ പുരക്ഖതപരിവാരിതോ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘സച്ചം കിര, മഹാരാജ, തുമ്ഹേ അമ്ഹാകം വംസഞ്ച അത്തനോ വംസഞ്ച നാസേത്വാ ‘അഞ്ഞേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി ഹത്ഥിമങ്ഗലം കാരേത്വാ ഹത്ഥാലങ്കാരഞ്ച ഉപകരണാനി ച തേസം ദസ്സാമാ’തി അവചുത്ഥാ’’തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൨൫. ‘‘കാളാ മിഗാ സേതദന്താ തവീമേ, പരോസതം ഹേമജാലാഭിഛന്നാ;

തേ തേ ദദാമീതി സുസീമ ബ്രൂസി, അനുസ്സരം പേത്തിപിതാമഹാന’’ന്തി.

തത്ഥ തേ തേ ദദാമീതി സുസീമ ബ്രൂസീതി തേ ഏതേ തവ സന്തകേ ‘‘കാളാ മിഗാ സേതദന്താ’’തി ഏവം ഗതേ പരോസതം സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതേ ഹത്ഥീ അഞ്ഞേസം ബ്രാഹ്മണാനം ദദാമീതി സച്ചം കിര, ഭോ സുസീമ, ഏവം ബ്രൂസീതി അത്ഥോ. അനുസ്സരം പേത്തിപിതാമഹാനന്തി അമ്ഹാകഞ്ച അത്തനോ ച വംസേ പിതുപിതാമഹാനം ആചിണ്ണം സരന്തോയേവ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – മഹാരാജ, യാവ സത്തമകുലപരിവട്ടാ തുമ്ഹാകം പേത്തിപിതാമഹാനം അമ്ഹാകം പേത്തിപിതാമഹാ ച ഹത്ഥിമങ്ഗലം കരോന്തി, സോ ത്വം ഏവം അനുസ്സരന്തോപി അമ്ഹാകഞ്ച അത്തനോ ച വംസം നാസേത്വാ സച്ചം കിര ഏവം ബ്രൂസീതി.

സുസീമോ രാജാ ബോധിസത്തസ്സ വചനം സുത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൨൬. ‘‘കാളാ മിഗാ സേതദന്താ മമീമേ, പരോസതം ഹേമജാലാഭിഛന്നാ;

തേ തേ ദദാമീതി വദാമി മാണവ, അനുസ്സരം പേത്തിപിതാമഹാന’’ന്തി.

തത്ഥ തേ തേ ദദാമീതി തേ ഏതേ ഹത്ഥീ അഞ്ഞേസം ബ്രാഹ്മണാനം ദദാമീതി സച്ചമേവ മാണവ വദാമി, നേവ ഹത്ഥീ ബ്രാഹ്മണാനം ദദാമീതി അത്ഥോ. അനുസ്സരന്തി പേത്തിപിതാമഹാനം കിരിയം അനുസ്സരാമിയേവ, നോ നാനുസ്സരാമി, അമ്ഹാകം പേത്തിപിതാമഹാനം ഹത്ഥിമങ്ഗലം തുമ്ഹാകം പേത്തിപിതാമഹാ കരോന്തീതി പന അനുസ്സരന്തോപി ഏവം വദാമിയേവാതി അധിപ്പായേനേവമാഹ.

അഥ നം ബോധിസത്തോ ഏതദവോച – ‘‘മഹാരാജ, അമ്ഹാകഞ്ച അത്തനോ ച വംസം അനുസ്സരന്തോയേവ കസ്മാ മം ഠപേത്വാ അഞ്ഞേഹി ഹത്ഥിമങ്ഗലം കാരാപേഥാ’’തി. ‘‘ത്വം കിര, താത, തയോ വേദേ ഹത്ഥിസുത്തഞ്ച ന ജാനാസീ’’തി മയ്ഹം ആരോചേസും, തേനാഹം അഞ്ഞേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി കാരാപേമീതി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, ഏത്തകേസു ബ്രാഹ്മണേസു ഏകബ്രാഹ്മണോപി തീസു വേദേസു വാ ഹത്ഥിസുത്തേസു വാ ഏകദേസമ്പി യദി മയാ സദ്ധിം കഥേതും സമത്തോ അത്ഥി, ഉട്ഠഹതു, തയോപി വേദേ ഹത്ഥിസുത്തഞ്ച സദ്ധിം ഹത്ഥിമങ്ഗലകരണേന മം ഠപേത്വാ അഞ്ഞോ സകലജമ്ബുദീപേപി ജാനന്തോ നാമ നത്ഥീ’’തി സീഹനാദം നദി. ഏകബ്രാഹ്മണോപി തസ്സ പടിസത്തു ഹുത്വാ ഉട്ഠാതും നാസക്ഖി. ബോധിസത്തോ അത്തനോ കുലവംസം പതിട്ഠാപേത്വാ മങ്ഗലം കത്വാ ബഹും ധനം ആദായ അത്തനോ നിവേസനം അഗമാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ കേചി സോതാപന്നാ അഹേസും, കേചി സകദാഗാമിനോ, കേചി അനാഗാമിനോ, കേചി അരഹത്തം പാപുണിംസു. ‘‘തദാ മാതാ മഹാമായാ അഹോസി, പിതാ സുദ്ധോദനമഹാരാജാ, സുസീമോ രാജാ ആനന്ദോ, ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ സാരിപുത്തോ, മാണവോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സുസീമജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൧൬൪] ൪. ഗിജ്ഝജാതകവണ്ണനാ

യം നു ഗിജ്ഝോ യോജനസതന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം മാതുപോസകഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു സാമജാതകേ (ജാ. ൨.൨൨.൨൯൬ ആദയോ) ആവിഭവിസ്സതി. സത്ഥാ പന തം ഭിക്ഖും ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, ഗിഹീ പോസേസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ച’’ന്തി വുത്തേ ‘‘കിം പന തേ ഹോന്തീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘മാതാപിതരോ മേ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘സാധു സാധൂ’’തി തസ്സ സാധുകാരം ദത്വാ ‘‘മാ, ഭിക്ഖവേ, ഇമം ഭിക്ഖും ഉജ്ഝായിത്ഥ, പോരാണകപണ്ഡിതാപി ഗുണവസേന അഞ്ഞാതകാനമ്പി ഉപകാരം അകംസു, ഇമസ്സ പന മാതാപിതൂനം ഉപകാരകരണം ഭാരോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഗിജ്ഝകൂടപബ്ബതേ ഗിജ്ഝയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ മാതാപിതരോ പോസേതി. അഥേകസ്മിം കാലേ മഹതീ വാതവുട്ഠി അഹോസി. ഗിജ്ഝാ വാതവുട്ഠിം സഹിതും അസക്കോന്താ സീതഭയേന ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ പാകാരസമീപേ ച പരിഖാസമീപേ ച സീതേന കമ്പമാനാ നിസീദിംസു. തദാ ബാരാണസിസേട്ഠി നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ ന്ഹായിതും ഗച്ഛന്തോ തേ ഗിജ്ഝേ കിലമന്തേ ദിസ്വാ ഏകസ്മിം അനോവസ്സകട്ഠാനേ സന്നിപാതേത്വാ അഗ്ഗിം കാരാപേത്വാ ഗോസുസാനം പേസേത്വാ ഗോമംസം ആഹരാപേത്വാ തേസം ദാപേത്വാ ആരക്ഖം ഠപേസി. ഗിജ്ഝാ വൂപസന്തായ വാതവുട്ഠിയാ കല്ലസരീരാ ഹുത്വാ പബ്ബതമേവ അഗമംസു. തേ തത്ഥേവ സന്നിപതിത്വാ ഏവം മന്തയിംസു – ‘‘ബാരാണസിസേട്ഠിനാ അമ്ഹാകം ഉപകാരോ കതോ, കതൂപകാരസ്സ ച നാമ പച്ചുപകാരം കാതും വട്ടതി, തസ്മാ ഇതോ പട്ഠായ തുമ്ഹേസു യോ യം വത്ഥം വാ ആഭരണം വാ ലഭതി, തേന തം ബാരാണസിസേട്ഠിസ്സ ഗേഹേ ആകാസങ്ഗണേ പാതേതബ്ബ’’ന്തി.

തതോ പട്ഠായ ഗിജ്ഝാ മനുസ്സാനം വത്ഥാഭരണാനി ആതപേ സുക്ഖാപേന്താനം പമാദം ഓലോകേത്വാ സേനാ വിയ മംസപേസിം സഹസാ ഗഹേത്വാ ബാരാണസിസേട്ഠിസ്സ ഗേഹേ ആകാസങ്ഗണേ പാതേന്തി. സോ ഗിജ്ഝാനം ആഹരണഭാവം ഞത്വാ സബ്ബാനി താനി വിസുംയേവ ഠപേസി. ‘‘ഗിജ്ഝാ നഗരം വിലുമ്പന്തീ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ ‘‘ഏകം ഗിജ്ഝമ്പി താവ ഗണ്ഹഥ, സബ്ബം ആഹരാപേസ്സാമീ’’തി തത്ഥ തത്ഥ പാസേ ചേവ ജാലാനി ച ഓഡ്ഡാപേസി. മാതുപോസകഗിജ്ഝോ പാസേ ബജ്ഝി, തം ഗഹേത്വാ ‘‘രഞ്ഞോ ദസ്സേസ്സാമാ’’തി നേന്തി. ബാരാണസിസേട്ഠി രാജുപട്ഠാനം ഗച്ഛന്തോ തേ മനുസ്സേ ഗിജ്ഝം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ ‘‘മാ ഇമം ഗിജ്ഝം ബാധയിംസൂ’’തി സദ്ധിഞ്ഞേവ അഗമാസി. ഗിജ്ഝം രഞ്ഞോ ദസ്സേസും. അഥ നം രാജാ പുച്ഛി – ‘‘തുമ്ഹേ നഗരം വിലുമ്പിത്വാ വത്ഥാദീനി ഗണ്ഹഥാ’’തി. ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കസ്സ താനി ദിന്നാനീ’’തി? ‘‘ബാരാണസിസേട്ഠിസ്സാ’’തി. ‘‘കിംകാരണാ’’തി? ‘‘അമ്ഹാകം തേന ജീവിതം ദ്വിന്നം, ഉപകാരസ്സ നാമ പച്ചുപകാരം കാതും വട്ടതി, തസ്മാ അദമ്ഹാ’’തി. അഥ നം രാജാ ‘‘ഗിജ്ഝാ കിര യോജനസതമത്ഥകേ ഠത്വാ കുണപം പസ്സന്തി, കസ്മാ ത്വം അത്തനോ ഓഡ്ഡിതം പാസം ന പസ്സസീ’’തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൨൭. ‘‘യം നു ഗിജ്ഝോ യോജനസതം, കുണപാനി അവേക്ഖതി;

കസ്മാ ജാലഞ്ച പാസഞ്ച, ആസജ്ജാപി ന ബുജ്ഝസീ’’തി.

തത്ഥ യന്തി നിപാതമത്തം, നൂതി നാമത്ഥേ നിപാതോ. ഗിജ്ഝോ നാമ യോജനസതം അതിക്കമിത്വാ ഠിതാനി കുണപാനി അവേക്ഖതി, പസ്സതീതി അത്ഥോ. ആസജ്ജാപീതി ആസാദേത്വാപി, സമ്പാപുണിത്വാപീതി അത്ഥോ. ‘‘ത്വം അത്തനോ അത്ഥായ ഓഡ്ഡിതം ജാലഞ്ച പാസഞ്ച പത്വാപി കസ്മാ ന ബുജ്ഝസീ’’തി പുച്ഛി.

ഗിജ്ഝോ തസ്സ വചനം സുത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൨൮. ‘‘യദാ പരാഭവോ ഹോതി, പോസോ ജീവിതസങ്ഖയേ;

അഥ ജാലഞ്ച പാസഞ്ച, ആസജ്ജാപി ന ബുജ്ഝതീ’’തി.

തത്ഥ പരാഭവോതി വിനാസോ. പോസോതി സത്തോ.

ഗിജ്ഝസ്സ വചനം സുത്വാ രാജാ സേട്ഠിം പുച്ഛി – ‘‘സച്ചം കിര, മഹാസേട്ഠി, ഗിജ്ഝേഹി തുമ്ഹാകം ഗേഹേ വത്ഥാദീനി ആഭതാനീ’’തി. ‘‘സച്ചം, ദേവാ’’തി. ‘‘കഹം താനീ’’തി? ‘‘ദേവ, മയാ താനി സബ്ബാനി വിസും ഠപിതാനി, യം യേസം സന്തകം, തം തേസം ദസ്സാമി, ഇമം ഗിജ്ഝം വിസ്സജ്ജേഥാ’’തി ഗിജ്ഝം വിസ്സജ്ജാപേത്വാ മഹാസേട്ഠിം സബ്ബേസം സന്തകാനി ദാപേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ മാതുപോസകഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, ബാരാണസിസേട്ഠി സാരിപുത്തോ, മാതുപോസകഗിജ്ഝോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഗിജ്ഝജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൧൬൫] ൫. നകുലജാതകവണ്ണനാ

സദ്ധിം കത്വാ അമിത്തേനാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സേണിഭണ്ഡനം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഹേട്ഠാ ഉരഗജാതകേ (ജാ. ൧.൨.൭-൮) കഥിതസദിസമേവ. ഇധാപി സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇമേ ദ്വേ മഹാമത്താ ഇദാനേവ മയാ സമഗ്ഗാ കതാ, പുബ്ബേപാഹം ഇമേ സമഗ്ഗേ അകാസിംയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഏകസ്മിം ഗാമകേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തക്കസിലായം സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഘരാവാസം പഹായ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ഉഞ്ഛാചരിയായ വനമൂലഫലാഹാരോ ഹിമവന്തപദേസേ വാസം കപ്പേസി. തസ്സ ചങ്കമനകോടിയം ഏകസ്മിം വമ്മികേ നകുലോ, തസ്സേവ സന്തികേ ഏകസ്മിം രുക്ഖബിലേ സപ്പോ ച വാസം കപ്പേസി. തേ ഉഭോപി അഹിനകുലാ നിച്ചകാലം കലഹം കരോന്തി. ബോധിസത്തോ തേസം കലഹേ ആദീനവഞ്ച മേത്താഭാവനായ ച ആനിസംസം കഥേത്വാ ‘‘കലഹം നാമ അകത്വാ സമഗ്ഗവാസം വസിതും വട്ടതീ’’തി ഓവദിത്വാ ഉഭോപി തേ സമഗ്ഗേ അകാസി. അഥ സപ്പസ്സ ബഹിനിക്ഖന്തകാലേ നകുലോ ചങ്കമനകോടിയം വമ്മികസ്സ ബിലദ്വാരേ സീസം നീഹരിത്വാ മുഖം വിവരിത്വാ നിപന്നോ അസ്സസന്തോ പസ്സസന്തോ നിദ്ദം ഉപഗഞ്ഛി. ബോധിസത്തോ തം തഥാ നിദ്ദായമാനം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ തേ നിസ്സായ ഭയം ഉപ്പന്ന’’ന്തി പുച്ഛന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൨൯. ‘‘സന്ധിം കത്വാ അമിത്തേന, അണ്ഡജേന ജലാബുജ;

വിവരിയ ദാഠം സേസി, കുതോ തേ ഭയമാഗത’’ന്തി.

തത്ഥ സന്ധിം കത്വാതി മിത്തഭാവം കരിത്വാ. അണ്ഡജേനാതി അണ്ഡകോസേ നിബ്ബത്തേന നാഗേന. ജലാബുജാതി നകുലം ആലപതി. സോ ഹി ജലാബുമ്ഹി ജാതത്താ ‘‘ജലാബുജോ’’തി വുച്ചതി. വിവരിയാതി വിവരിത്വാ.

ഏവം ബോധിസത്തേന വുത്തോ നകുലോ ‘‘അയ്യ, പച്ചാമിത്തോ നാമ ന അവജാനിതബ്ബോ ആസങ്കിതബ്ബോയേവാ’’തി വത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൩൦. ‘‘സങ്കേഥേവ അമിത്തസ്മിം, മിത്തസ്മിമ്പി ന വിസ്സസേ;

അഭയാ ഭയമുപ്പന്നം, അപി മൂലാനി കന്തതീ’’തി.

തത്ഥ അഭയാ ഭയമുപ്പന്നന്തി ന ഇതോ തേ ഭയമുപ്പന്നന്തി അഭയോ, കോ സോ? മിത്തോ. യഞ്ഹി മിത്തസ്മിമ്പി വിസ്സാസേ സതി തതോ ഭയം ഉപ്പജ്ജതി, തം മൂലാനിപി കന്തതി, മിത്തസ്സ സബ്ബരന്ധാനം വിദിതത്താ മൂലഘച്ചായ സംവത്തതീതി അത്ഥോ.

അഥ നം ബോധിസത്തോ ‘‘മാ ഭായി, യഥാ സപ്പോ തയി ന ദുബ്ഭതി, ഏവമഹം കരിസ്സാമി, ത്വം ഇതോ പട്ഠായ തസ്മിം ആസങ്കം മാ കരീ’’തി ഓവദിത്വാ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി. തേപി യഥാകമ്മം ഗതാ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സപ്പോ ച നകുലോ ച ഇമേ ദ്വേ മഹാമത്താ അഹേസും, താപസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

നകുലജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൧൬൬] ൬. ഉപസാളകജാതകവണ്ണനാ

ഉപസാളകനാമാനീതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഉപസാളകം നാമ സുസാനസുദ്ധികം ബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര അഡ്ഢോ അഹോസി മഹദ്ധനോ, ദിട്ഠിഗതികത്താ പന ധുരവിഹാരേ വസന്താനമ്പി ബുദ്ധാനം സങ്ഗഹം നാമ ന അകാസി. പുത്തോ പനസ്സ പണ്ഡിതോ അഹോസി ഞാണസമ്പന്നോ. സോ മഹല്ലകകാലേ പുത്തം ആഹ – ‘‘മാ ഖോ മം, താത, അഞ്ഞസ്സ വസലസ്സ ഝാപിതസുസാനേ ഝാപേഹി, ഏകസ്മിം പന അനുച്ഛിട്ഠസുസാനേയേവ മം ഝാപേയ്യാസീ’’തി. ‘‘താത, അഹം തുമ്ഹാകം ഝാപേതബ്ബയുത്തകം ഠാനം ന ജാനാമി, സാധു വത മം ആദായ ഗന്ത്വാ ‘ഇമസ്മിം ഠാനേ മം ഝാപേയ്യാസീ’തി തുമ്ഹേവ ആചിക്ഖഥാ’’തി. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘സാധു, താതാ’’തി തം ആദായ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ ഗിജ്ഝകൂടമത്ഥകം അഭിരുഹിത്വാ ‘‘താത, ഇദം അഞ്ഞസ്സ വസലസ്സ അഝാപിതട്ഠാനം, ഏത്ഥ മം ഝാപേയ്യാസീ’’തി വത്വാ പുത്തേന സദ്ധിം പബ്ബതാ ഓതരിതും ആരഭി.

സത്ഥാ പന തം ദിവസം പച്ചൂസകാലേ ബോധനേയ്യബന്ധവേ ഓലോകേന്തോ തേസം പിതാപുത്താനം സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയം അദ്ദസ. തസ്മാ മഗ്ഗം ഗഹേത്വാ ഠിതലുദ്ദകോ വിയ പബ്ബതപാദം ഗന്ത്വാ തേസം പബ്ബതമത്ഥകാ ഓതരന്താനം ആഗമയമാനോ നിസീദി, തേ ഓതരന്താ സത്ഥാരം അദ്ദസംസു. സത്ഥാ പടിസന്ഥാരം കരോന്തോ ‘‘കഹം ഗമിസ്സഥ ബ്രാഹ്മണാ’’തി പുച്ഛി. മാണവോ തമത്ഥം ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘തേന ഹി ഏഹി, തവ പിതരാ ആചിക്ഖിതട്ഠാനം ഗച്ഛാമാ’’തി ഉഭോ പിതാപുത്തേ ഗഹേത്വാ പബ്ബതമത്ഥകം ആരുയ്ഹ ‘‘കതരം ഠാന’’ന്തി പുച്ഛി. മാണവോ ‘‘ഇമേസം തിണ്ണം പബ്ബതാനം അന്തരം ആചിക്ഖി, ഭന്തേ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘ന ഖോ, മാണവ, തവ പിതാ ഇദാനേവ സുസാനസുദ്ധികോ, പുബ്ബേപി സുസാനസുദ്ധികോവ, ന ചേസ ഇദാനേവ ‘ഇമസ്മിം ഠാനേ മം ഝാപേയ്യാസീ’തി തവ ആചിക്ഖതി, പുബ്ബേപി ഇമസ്മിംയേവ ഠാനേ അത്തനോ ഝാപിതഭാവം ആചിക്ഖീ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ഇമസ്മിഞ്ഞേവ രാജഗഹേ അയമേവ ഉപസാളകോ ബ്രാഹ്മണോ അയമേവസ്സ പുത്തോ അഹോസി. തദാ ബോധിസത്തോ മഗധരട്ഠേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ പരിപുണ്ണസിപ്പോ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനകീളം കീളന്തോ ഹിമവന്തപദേസേ ചിരം വസിത്വാ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ ഗിജ്ഝകൂടേ പണ്ണസാലായം വിഹാസി. തദാ സോ ബ്രാഹ്മണോ ഇമിനാവ നിയാമേന പുത്തം വത്വാ പുത്തേന ‘‘തുമ്ഹേയേവ മേ തഥാരൂപം ഠാനം ആചിക്ഖഥാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഇദമേവ ഠാന’’ന്തി ആചിക്ഖിത്വാ പുത്തേന സദ്ധിം ഓതരന്തോ ബോധിസത്തം ദിസ്വാ തസ്സ സന്തികം ഉപസങ്കമി. ബോധിസത്തോ ഇമിനാവ നിയാമേന പുച്ഛിത്വാ മാണവസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘ഏഹി, തവ പിതരാ ആചിക്ഖിതട്ഠാനസ്സ ഉച്ഛിട്ഠഭാവം വാ അനുച്ഛിട്ഠഭാവം വാ ജാനിസ്സാമാ’’തി തേഹി സദ്ധിം പബ്ബതമത്ഥകം ആരുയ്ഹ ‘‘ഇദം തിണ്ണം പബ്ബതാനം അന്തരം അനുച്ഛിട്ഠട്ഠാന’’ന്തി മാണവേന വുത്തേ ‘‘മാണവ, ഇമസ്മിംയേവ ഠാനേ ഝാപിതകാനം പമാണം നത്ഥി, തവേവ പിതാ ഇമസ്മിംയേവ രാജഗഹേ ബ്രാഹ്മണകുലേയേവ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപസാളകോയേവ നാമ ഹുത്വാ ഇമസ്മിംയേവ പബ്ബതന്തരേ ചുദ്ദസ ജാതിസഹസ്സാനി ഝാപിതോ. പഥവിയഞ്ഹി അഝാപിതട്ഠാനം വാ അസുസാനട്ഠാനം വാ സീസാനം അനിവേസിതട്ഠാനം വാ ലദ്ധും ന സക്കാ’’തി പുബ്ബേനിവാസഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഇമം ഗാഥാദ്വയമാഹ –

൩൧. ‘‘ഉപസാളകനാമാനി, സഹസ്സാനി ചതുദ്ദസ;

അസ്മിം പദേസേ ദഡ്ഢാനി, നത്ഥി ലോകേ അനാമതം.

൩൨. ‘‘യമ്ഹി സച്ചഞ്ച ധമ്മോ ച, അഹിംസാ സംയമോ ദമോ;

ഏതം അരിയാ സേവന്തി, ഏതം ലോകേ അനാമത’’ന്തി.

തത്ഥ അനാമതന്തി മതട്ഠാനം. തഞ്ഹി ഉപചാരവസേന ‘‘അമത’’ന്തി വുച്ചതി, തം പടിസേധേന്തോ ‘‘അനാമത’’ന്തി ആഹ. ‘‘അനമത’’ന്തിപി പാഠോ, ലോകസ്മിഞ്ഹി അനമതട്ഠാനം അസുസാനം നാമ നത്ഥീതി അത്ഥോ. യമ്ഹി സച്ചഞ്ച ധമ്മോ ചാതി യസ്മിം പുഗ്ഗലേ ചതുസച്ചവത്ഥുകം പുബ്ബഭാഗസച്ചഞാണഞ്ച ലോകുത്തരധമ്മോ ച അത്ഥി. അഹിംസാതി പരേസം അവിഹേസാ അവിഹേഠനാ. സംയമോതി സീലസംയമോ. ദമോതി ഇന്ദ്രിയദമനം. ഇദഞ്ച ഗുണജാതം യമ്ഹി പുഗ്ഗലേ അത്ഥി, ഏതം അരിയാ സേവന്തീതി, അരിയാ ബുദ്ധാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ച ബുദ്ധസാവകാ ച ഏതം ഠാനം സേവന്തി, ഏവരൂപം പുഗ്ഗലം ഉപസങ്കമന്തി ഭജന്തീതി അത്ഥോ. ഏതം ലോകേ അനാമതന്തി ഏതം ഗുണജാതം ലോകേ അമതഭാവസാധനതോ അനാമതം നാമ.

ഏവം ബോധിസത്തോ പിതാപുത്താനം ധമ്മം ദേസേത്വാ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉഭോ പിതാപുത്താ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു. ‘‘തദാ പിതാപുത്താവ ഏതരഹി പിതാപുത്താ അഹേസും, താപസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഉപസാളകജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൧൬൭] ൭. സമിദ്ധിജാതകവണ്ണനാ

അഭുത്വാ ഭിക്ഖസി ഭിക്ഖൂതി ഇദം സത്ഥാ രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ തപോദാരാമേ വിഹരന്തോ സമിദ്ധിഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകദിവസഞ്ഹി ആയസ്മാ സമിദ്ധി സബ്ബരത്തിം പധാനം പദഹിത്വാ അരുണുഗ്ഗമനവേലായ ന്ഹത്വാ സുവണ്ണവണ്ണം അത്തഭാവം സുക്ഖാപയമാനോ അന്തരവാസകം നിവാസേത്വാ ഉത്തരാസങ്ഗം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി സുപരികമ്മകതാ വിയ സുവണ്ണപടിമാ. അത്തഭാവസമിദ്ധിയായേവ ഹിസ്സ ‘‘സമിദ്ധീ’’തി നാമം അഹോസി. അഥസ്സ സരീരസോഭഗ്ഗം ദിസ്വാ ഏകാ ദേവധീതാ പടിബദ്ധചിത്താ ഥേരം ഏവമാഹ – ‘‘ത്വം ഖോസി, ഭിക്ഖു, ദഹരോ യുവാ സുസു കാളകേസോ ഭദ്രേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതോ അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ പാസാദികോ, ഏവരൂപസ്സ തവ കാമേ അപരിഭുഞ്ജിത്വാ കോ അത്ഥോ പബ്ബജ്ജായ, കാമേ താവ പരിഭുഞ്ജസ്സു, പച്ഛാ പബ്ബജിത്വാ സമണധമ്മം കരിസ്സസീ’’തി. അഥ നം ഥേരോ ആഹ – ‘‘ദേവധീതേ, ‘അസുകസ്മിം നാമ വയേ ഠിതോ മരിസ്സാമീ’തി മമ മരണകാലം ന ജാനാമി, ഏസ മേ കാലോ പടിച്ഛന്നോ, തസ്മാ തരുണകാലേയേവ സമണധമ്മം കത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സാമീ’’തി. സാ ഥേരസ്സ സന്തികാ പടിസന്ഥാരം അലഭിത്വാ തത്ഥേവ അന്തരധായി. ഥേരോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘ന ഖോ, സമിദ്ധി, ത്വഞ്ഞേവ ഏതരഹി ദേവധീതായ പലോഭിതോ, പുബ്ബേപി ദേവധീതരോ പബ്ബജിതേ പലോഭിംസുയേവാ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഏകസ്മിം കാസിഗാമകേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ സബ്ബസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം പത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ ഏകം ജാതസ്സരം നിസ്സായ വാസം കപ്പേസി. സോ സബ്ബരത്തിം പധാനം പദഹിത്വാ അരുണുഗ്ഗമനവേലായ ന്ഹത്വാ ഏകം വക്കലം നിവാസേത്വാ ഏകം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ സരീരം വോദകം കരോന്തോ അട്ഠാസി. അഥസ്സ രൂപസോഭഗ്ഗപ്പത്തം അത്തഭാവം ഓലോകേത്വാ പടിബദ്ധചിത്താ ഏകാ ദേവധീതാ ബോധിസത്തം പലോഭയമാനാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൩൩. ‘‘അഭുത്വാ ഭിക്ഖസി ഭിക്ഖു, ന ഹി ഭുത്വാന ഭിക്ഖസി;

ഭുത്വാന ഭിക്ഖു ഭിക്ഖസ്സു, മാ തം കാലോ ഉപച്ചഗാ’’തി.

തത്ഥ അഭുത്വാ ഭിക്ഖസി ഭിക്ഖൂതി ഭിക്ഖു ത്വം ദഹരകാലേ കിലേസകാമവസേന വത്ഥുകാമേ അഭുത്വാവ ഭിക്ഖായ ചരസി. ന ഹി ഭുത്വാന ഭിക്ഖസീതി നനു നാമ പഞ്ച കാമഗുണേ ഭുത്വാ ഭിക്ഖായ ചരിതബ്ബം, കാമേ അഭുത്വാവ ഭിക്ഖാചരിയം ഉപഗതോസി. ഭുത്വാന ഭിക്ഖു ഭിക്ഖസ്സൂതി ഭിക്ഖു ദഹരകാലേ താവ കാമേ ഭുഞ്ജിത്വാ പച്ഛാ മഹല്ലകകാലേ ഭിക്ഖസ്സു. മാ തം കാലോ ഉപച്ചഗാതി അയം കാമേ ഭുഞ്ജനകാലോ ദഹരകാലോ, തം മാ അതിക്കമതൂതി.

ബോധിസത്തോ ദേവതായ വചനം സുത്വാ അത്തനോ അജ്ഝാസയം പകാസേന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൩൪. ‘‘കാലം വോഹം ന ജാനാമി, ഛന്നോ കാലോ ന ദിസ്സതി;

തസ്മാ അഭുത്വാ ഭിക്ഖാമി, മാ മം കാലോ ഉപച്ചഗാ’’തി.

തത്ഥ കാലം വോഹം ന ജാനാമീതി വോതി നിപാതമത്തം. അഹം പന ‘‘പഠമവയേ വാ മയാ മരിതബ്ബം മജ്ഝിമവയേ വാ പച്ഛിമവയേ വാ’’തി ഏവം അത്തനോ മരണകാലം ന ജാനാമി. പണ്ഡിതേന ഹി പുഗ്ഗലേന –

‘‘ജീവിതം ബ്യാധി കാലോ ച, ദേഹനിക്ഖേപനം ഗതി;

പഞ്ചേതേ ജീവലോകസ്മിം, അനിമിത്താ ന നായരേ’’തി.

ഛന്നോ കാലോ ന ദിസ്സതീതി യസ്മാ ‘‘അസുകസ്മിം നാമ വയകാലേ ഹേമന്താദിഉതുകാലേ വാ മയാ മരിതബ്ബ’’ന്തി മയ്ഹമ്പേസ ഛന്നോ ഹുത്വാ കാലോ ന ദിസ്സതി, സുപ്പടിച്ഛന്നോ ഹുത്വാ ഠിതോ ന പഞ്ഞായതി. തസ്മാ അഭുത്വാ ഭിക്ഖാമീതി തേന കാരണേന പഞ്ച കാമഗുണേ അഭുത്വാ ഭിക്ഖാമി. മാ മം കാലോ ഉപച്ചഗാതി മം സമണധമ്മകരണകാലോ മാ അതിക്കമതൂതി അത്ഥോ. ഇമിനാ കാരണേന ദഹരോവ സമാനോ പബ്ബജിത്വാ സമണധമ്മം കരോമീതി. ദേവധീതാ ബോധിസത്തസ്സ വചനം സുത്വാ തത്ഥേവ അന്തരധായി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ദേവധീതാ അയം ദേവധീതാ അഹോസി, അഹമേവ തേന സമയേന താപസോ അഹോസി’’ന്തി.

സമിദ്ധിജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൧൬൮] ൮. സകുണഗ്ഘിജാതകവണ്ണനാ

സേനോ ബലസാ പതമാനോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അത്തജ്ഝാസയം സകുണോവാദസുത്തം (സം. നി. ൫.൩൭൨) ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകദിവസഞ്ഹി സത്ഥാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ‘‘ഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരഥ സകേ പേത്തികേ വിസയേ’’തി (സം. നി. ൫.൩൭൨) ഇമം സംയുത്തമഹാവഗ്ഗേ സുത്തന്തം കഥേന്തോ ‘‘തുമ്ഹേ താവ തിട്ഠഥ, പുബ്ബേ തിരച്ഛാനഗതാപി സകം പേത്തികവിസയം പഹായ അഗോചരേ ചരന്താ പച്ചാമിത്താനം ഹത്ഥപഥം ഗന്ത്വാപി അത്തനോ പഞ്ഞാസമ്പത്തിയാ ഉപായകോസല്ലേന പച്ചാമിത്താനം ഹത്ഥാ മുച്ചിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ലാപസകുണയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ നങ്ഗലകട്ഠകരണേ ലേഡ്ഡുട്ഠാനേ വാസം കപ്പേസി. സോ ഏകദിവസം ‘‘സകവിസയേ ഗോചരഗഹണം പഹായ പരവിസയേ ഗോചരം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി അടവിപരിയന്തം അഗമാസി. അഥ നം തത്ഥ ഗോചരം ഗണ്ഹന്തം ദിസ്വാ സകുണഗ്ഘി സഹസാ അജ്ഝപ്പത്താ അഗ്ഗഹേസി. സോ സകുണഗ്ഘിയാ ഹരിയമാനോ ഏവം പരിദേവസി – ‘‘മയമേവമ്ഹ അലക്ഖികാ, മയം അപ്പപുഞ്ഞാ, യേ മയം അഗോചരേ ചരിമ്ഹ പരവിസയേ, സചേജ്ജ മയം ഗോചരേ ചരേയ്യാമ സകേ പേത്തികേ വിസയേ, ന മ്യായം സകുണഗ്ഘി അലം അഭവിസ്സ യദിദം യുദ്ധായാ’’തി. ‘‘കോ പന, തേ ലാപ, ഗോചരോ സകോ പേത്തികോ വിസയോ’’തി? ‘‘യദിദം നങ്ഗലകട്ഠകരണം ലേഡ്ഡുട്ഠാന’’ന്തി. അഥ നം സകുണഗ്ഘി സകേ ബലേ അപത്ഥദ്ധാ അമുഞ്ചി – ‘‘ഗച്ഛ ഖോ, ത്വം ലാപ, തത്രപി മേ ഗന്ത്വാ ന മോക്ഖസീ’’തി. സോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ മഹന്തം ലേഡ്ഡും അഭിരുഹിത്വാ ‘‘ഏഹി ഖോ ദാനി സകുണഗ്ഘീ’’തി സേനം അവ്ഹയന്തോ അട്ഠാസി. സകുണഗ്ഘി സകേ ബലേ അപത്ഥദ്ധാ ഉഭോ പക്ഖേ സന്നയ്ഹ ലാപസകുണം സഹസാ അജ്ഝപ്പത്താ. യദാ പന തം ലാപോ ‘‘ബഹുആഗതാ ഖോ മ്യായം സകുണഗ്ഘീ’’തി അഞ്ഞാസി, അഥ പരിവത്തിത്വാ തസ്സേവ ലേഡ്ഡുസ്സ അന്തരം പച്ചാപാദി. സകുണഗ്ഘി വേഗം സന്ധാരേതും അസക്കോന്തീ തത്ഥേവ ഉരം പച്ചതാളേസി. ഏവം സാ ഭിന്നേന ഹദയേന നിക്ഖന്തേഹി അക്ഖീഹി ജീവിതക്ഖയം പാപുണി.

സത്ഥാ ഇമം അതീതം ദസ്സേത്വാ ‘‘ഏവം, ഭിക്ഖവേ, തിരച്ഛാനഗതാപി അഗോചരേ ചരന്താ സപത്തഹത്ഥം ഗച്ഛന്തി, ഗോചരേ പന സകേ പേത്തികേ വിസയേ ചരന്താ സപത്തേ നിഗ്ഗണ്ഹന്തി, തസ്മാ തുമ്ഹേപി മാ അഗോചരേ ചരഥ പരവിസയേ. അഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരതം പരവിസയേ ലച്ഛതി മാരോ ഓതാരം, ലച്ഛതി മാരോ ആരമ്മണം. കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അഗോചരോ പരവിസയോ? യദിദം പഞ്ച കാമഗുണാ. കതമേ പഞ്ച? ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ…പേ… അയം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അഗോചരോ പരവിസയോ’’തി വത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൩൫. ‘‘സേനോ ബലസാ പതമാനോ, ലാപം ഗോചരഠായിനം;

സഹസാ അജ്ഝപ്പത്തോവ, മരണം തേനുപാഗമീ’’തി.

തത്ഥ ബലസാ പതമാനോതി ‘‘ലാപം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ബലേന ഥാമേന പതമാനോ. ഗോചരഠായിനന്തി സകവിസയാ നിക്ഖമിത്വാ ഗോചരത്ഥായ അടവിപരിയന്തേ ഠിതം. അജ്ഝപ്പത്തോതി സമ്പത്തോ. മരണം തേനുപാഗമീതി തേന കാരണേന മരണം പത്തോ.

തസ്മിം പന മരണം പത്തേ ലാപോ നിക്ഖമിത്വാ ‘‘ദിട്ഠാ വത മേ പച്ചാമിത്തസ്സ പിട്ഠീ’’തി തസ്സ ഹദയേ ഠത്വാ ഉദാനം ഉദാനേന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൩൬. ‘‘സോഹം നയേന സമ്പന്നോ, പേത്തികേ ഗോചരേ രതോ;

അപേതസത്തു മോദാമി, സമ്പസ്സം അത്ഥമത്തനോ’’തി.

തത്ഥ നയേനാതി ഉപായേന. അത്ഥമത്തനോതി അത്തനോ അരോഗഭാവസങ്ഖാതം വുഡ്ഢിം.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ബഹൂ ഭിക്ഖൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസു. ‘‘തദാ സേനോ ദേവദത്തോ അഹോസി, ലാപോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സകുണഗ്ഘിജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൧൬൯] ൯. അരകജാതകവണ്ണനാ

യോ വേ മേത്തേന ചിത്തേനാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ മേത്തസുത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ സത്ഥാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘മേത്തായ, ഭിക്ഖവേ, ചേതോവിമുത്തിയാ ആസേവിതായ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ യാനീകതായ വത്ഥുകതായ അനുട്ഠിതായ പരിചിതായ സുസമാരദ്ധായ ഏകാദസാനിസംസാ പാടികങ്ഖാ. കതമേ ഏകാദസ? സുഖം സുപതി, സുഖം പടിബുജ്ഝതി, ന പാപകം സുപിനം പസ്സതി, മനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി, അമനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി, ദേവതാ രക്ഖന്തി, നാസ്സ അഗ്ഗി വാ വിസം വാ സത്ഥം വാ കമതി, തുവടം ചിത്തം സമാധിയതി, മുഖവണ്ണോ വിപ്പസീദതി, അസമ്മൂള്ഹോ കാലം കരോതി, ഉത്തരി അപ്പടിവിജ്ഝന്തോ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ ഹോതി. മേത്തായ, ഭിക്ഖവേ, ചേതോവിമുത്തിയാ ആസേവിതായ…പേ… സുസമാരദ്ധായ ഇമേ ഏകാദസാനിസംസാ പാടികങ്ഖാ’’തി (അ. നി. ൧൧.൧൫). ഇമേ ഏകാദസാനിസംസേ ഗഹേത്വാ ഠിതം മേത്താഭാവനം വണ്ണേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ നാമ സബ്ബസത്തേസു ഓദിസ്സകാനോദിസ്സകവസേന മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ, ഹിതോപി ഹിതേന ഫരിതബ്ബോ, അഹിതോപി ഹിതേന ഫരിതബ്ബോ, മജ്ഝത്തോപി ഹിതേന ഫരിതബ്ബോ. ഏവം സബ്ബസത്തേസു ഓദിസ്സകാനോദിസ്സകവസേന മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ, കരുണാ മുദിതാ ഉപേക്ഖാ ഭാവേതബ്ബാ, ചതൂസു ബ്രഹ്മവിഹാരേസു കമ്മം കാതബ്ബമേവ. ഏവം കരോന്തോ ഹി മഗ്ഗം വാ ഫലം വാ അലഭന്തോപി ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി, പോരാണകപണ്ഡിതാപി സത്ത വസ്സാനി മേത്തം ഭാവേത്വാ സത്ത സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ ബ്രഹ്മലോകസ്മിംയേവ വസിംസൂ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ഏകസ്മിം കപ്പേ ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ കാമേ പഹായ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ചതുന്നം ബ്രഹ്മവിഹാരാനം ലാഭീ അരകോ നാമ സത്ഥാ ഹുത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ വാസം കപ്പേസി, തസ്സ മഹാ പരിവാരോ അഹോസി. സോ ഇസിഗണം ഓവദന്തോ ‘‘പബ്ബജിതേന നാമ മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ, കരുണാ മുദിതാ ഉപേക്ഖാ ഭാവേതബ്ബാ. മേത്തചിത്തഞ്ഹി നാമേതം അപ്പനാപ്പത്തം ബ്രഹ്മലോകപരായണതം സാധേതീ’’തി മേത്തായ ആനിസംസം പകാസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ ആഹ –

൩൭. ‘‘യോ വേ മേത്തേന ചിത്തേന, സബ്ബലോകാനുകമ്പതി;

ഉദ്ധം അധോ ച തിരിയം, അപ്പമാണേന സബ്ബസോ.

൩൮. ‘‘അപ്പമാണം ഹിതം ചിത്തം, പരിപുണ്ണം സുഭാവിതം;

യം പമാണകതം കമ്മം, ന തം തത്രാവസിസ്സതീ’’തി.

തത്ഥ യോ വേ മേത്തേന ചിത്തേന, സബ്ബലോകാനുകമ്പതീതി ഖത്തിയാദീസു വാ സമണബ്രാഹ്മണേസു വാ യോ കോചി അപ്പമാണേന മേത്തേന ചിത്തേന സകലം സത്തലോകം അനുകമ്പതി. ഉദ്ധന്തി പഥവിതോ യാവ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനബ്രഹ്മലോകാ. അധോതി പഥവിയാ ഹേട്ഠാ ഉസ്സദേ മഹാനിരയേ. തിരിയന്തി മനുസ്സലോകേ, യത്തകാനി ചക്കവാളാനി ച തേസു സബ്ബേസു ഏത്തകേ ഠാനേ നിബ്ബത്താ സബ്ബേ സത്താ അവേരാ ഹോന്തു, അബ്യാപജ്ഝാ അനീഘാ, സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തൂതി ഏവം ഭാവിതേന മേത്തേന ചിത്തേനാതി അത്ഥോ. അപ്പമാണേനാതി അപ്പമാണസത്താനം അപ്പമാണാരമ്മണത്താ അപ്പമാണേന. സബ്ബസോതി സബ്ബാകാരേന, ഉദ്ധം അധോ തിരിയന്തി ഏവം സബ്ബസുഗതിദുഗ്ഗതിവസേനാതി അത്ഥോ.

അപ്പമാണം ഹിതം ചിത്തന്തി അപ്പമാണം കത്വാ ഭാവിതം സബ്ബസത്തേസു ഹിതചിത്തം. പരിപുണ്ണന്തി അവികലം. സുഭാവിതന്തി സുവഡ്ഢിതം, അപ്പനാചിത്തസ്സേതം നാമം. യം പമാണകതം കമ്മന്തി യം ‘‘അപ്പമാണം അപ്പമാണാരമ്മണ’’ന്തി ഏവം ആരമ്മണത്തികവസേന ച വസീഭാവപ്പത്തിവസേന ച അവഡ്ഢിത്വാ കതം പരിത്തം കാമാവചരകമ്മം. ന തം തത്രാവസിസ്സതീതി തം പരിത്തം കമ്മം യം തം ‘‘അപ്പമാണം ഹിതം ചിത്ത’’ന്തി സങ്ഖഗതം രൂപാവചരകമ്മം, തത്ര ന അവസിസ്സതി. യഥാ നാമ മഹോഘേന അജ്ഝോത്ഥടം പരിത്തോദകം ഓഘസ്സ അബ്ഭന്തരേ തേന അസംഹീരമാനം നാവസിസ്സതി ന തിട്ഠതി, അഥ ഖോ മഹോഘോവ തം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ തിട്ഠതി, ഏവമേവ തം പരിത്തകമ്മം തസ്സ മഹഗ്ഗതകമ്മസ്സ അബ്ഭന്തരേ തേന മഹഗ്ഗതകമ്മേന അച്ഛിന്ദിത്വാ അഗ്ഗഹിതവിപാകോകാസം ഹുത്വാ ന അവസിസ്സതി ന തിട്ഠതി, ന സക്കോതി അത്തനോ വിപാകം ദാതും, അഥ ഖോ മഹഗ്ഗതകമ്മമേവ തം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ തിട്ഠതി വിപാകം ദേതീതി.

ഏവം ബോധിസത്തോ അന്തേവാസികാനം മേത്താഭാവനായ ആനിസംസം കഥേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനോ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ സത്ത സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ ന ഇമം ലോകം പുന അഗമാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ഇസിഗണോ ബുദ്ധപരിസാ അഹോസി, അരകോ പന സത്ഥാ അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അരകജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൧൭൦] ൧൦. കകണ്ടകജാതകവണ്ണനാ

നായം പുരേ ഉണ്ണമതീതി ഇദം കകണ്ടകജാതകം മഹാഉമങ്ഗജാതകേ (ജാ. ൨.൨൨.൫൯൦ ആദയോ) ആവിഭവിസ്സതി.

കകണ്ടകജാതകവണ്ണനാ ദസമാ.

സന്ഥവവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ഇന്ദസമാനഗോത്തഞ്ച, സന്ഥവം സുസീമം ഗിജ്ഝം;

നകുലം ഉപസാളകം, സമിദ്ധി ച സകുണഗ്ഘി;

അരകഞ്ച കകണ്ടകം.