൧. ദള്ഹവഗ്ഗോ

[൧൫൧] ൧. രാജോവാദജാതകവണ്ണനാ

ദള്ഹം ദള്ഹസ്സ ഖിപതീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ രാജോവാദം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ തേസകുണജാതകേ (ജാ. ൨.൧൭.൧ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി. ഏകസ്മിം പന ദിവസേ കോസലരാജാ ഏകം അഗതിഗതം ദുബ്ബിനിച്ഛയം അഡ്ഡം വിനിച്ഛിനിത്വാ ഭുത്തപാതരാസോ അല്ലഹത്ഥോവ അലങ്കതരഥം അഭിരുയ്ഹ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ഫുല്ലപദുമസസ്സിരികേസു പാദേസു നിപതിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. അഥ നം സത്ഥാ ഏതദവോച – ‘‘ഹന്ദ കുതോ നു ത്വം, മഹാരാജ, ആഗച്ഛസി ദിവാ ദിവസ്സാ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, അജ്ജ ഏകം അഗതിഗതം ദുബ്ബിനിച്ഛയം അഡ്ഡം വിനിച്ഛിനന്തോ ഓകാസം അലഭിത്വാ ഇദാനി തം തീരേത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ അല്ലഹത്ഥോവ തുമ്ഹാകം ഉപട്ഠാനം ആഗതോമ്ഹീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘മഹാരാജ, ധമ്മേന സമേന അഡ്ഡവിനിച്ഛയം നാമ കുസലം, സഗ്ഗമഗ്ഗോ ഏസ. അനച്ഛരിയം ഖോ പനേതം, യം തുമ്ഹേ മാദിസസ്സ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധസ്സ സന്തികാ ഓവാദം ലഭമാനാ ധമ്മേന സമേന അഡ്ഡം വിനിച്ഛിനേയ്യാഥ. ഏതദേവ അച്ഛരിയം, യം പുബ്ബേ രാജാനോ അസബ്ബഞ്ഞൂനമ്പി പണ്ഡിതാനം വചനം സുത്വാ ധമ്മേന സമേന അഡ്ഡം വിനിച്ഛിനന്താ ചത്താരി അഗതിഗമനാനി വജ്ജേത്വാ ദസ രാജധമ്മേ അകോപേത്വാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേത്വാ സഗ്ഗപുരം പൂരയമാനാ അഗമിംസൂ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ ലദ്ധഗബ്ഭപരിഹാരോ സോത്ഥിനാ മാതുകുച്ഛിമ്ഹാ നിക്ഖമി. നാമഗ്ഗഹണദിവസേ പനസ്സ ‘‘ബ്രഹ്മദത്തകുമാരോ’’ത്വേവ നാമം അകംസു. സോ അനുപുബ്ബേന വയപ്പത്തോ സോളസവസ്സകാലേ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ സബ്ബസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം പത്വാ പിതു അച്ചയേന രജ്ജേ പതിട്ഠായ ധമ്മേന സമേന രജ്ജം കാരേസി, ഛന്ദാദിവസേന അഗന്ത്വാ വിനിച്ഛയം അനുസാസി. തസ്മിം ഏവം ധമ്മേന രജ്ജം കാരേന്തേ അമച്ചാപി ധമ്മേനേവ വോഹാരം വിനിച്ഛിനിംസു. വോഹാരേസു ധമ്മേന വിനിച്ഛയമാനേസു കൂടഡ്ഡകാരകാ നാമ നാഹേസും, തേസം അഭാവാ അഡ്ഡത്ഥായ രാജങ്ഗണേ ഉപരവോ പച്ഛിജ്ജി. അമച്ചാ ദിവസമ്പി വിനിച്ഛയട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ കഞ്ചി വിനിച്ഛയത്ഥായ ആഗച്ഛന്തം അദിസ്വാ ഉട്ഠായ പക്കമന്തി, വിനിച്ഛയട്ഠാനം ഛഡ്ഡേതബ്ബഭാവം പാപുണി.

ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘മയി ധമ്മേന രജ്ജം കാരേന്തേ വിനിച്ഛയട്ഠാനം ആഗച്ഛന്താ നാമ നത്ഥി, ഉപരവോ പച്ഛിജ്ജി, വിനിച്ഛയട്ഠാനം ഛഡ്ഡേതബ്ബഭാവം പത്തം, ഇദാനി മയാ അത്തനോ അഗുണം പരിയേസിതും വട്ടതി ‘അയം നാമ മേ അഗുണോ’തി സുത്വാ തം പഹായ ഗുണേസുയേവ വത്തിസ്സാമീ’’തി. തതോ പട്ഠായ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ മേ കോചി അഗുണവാദീ’’തി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ അന്തോവളഞ്ജകാനം അന്തരേ കഞ്ചി അഗുണവാദിം അദിസ്വാ അത്തനോ ഗുണകഥമേവ സുത്വാ ‘‘ഏതേ മയ്ഹം ഭയേനാപി അഗുണം അവത്വാ ഗുണമേവ വദേയ്യു’’ന്തി ബഹിവളഞ്ജനകേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ തത്ഥാപി അദിസ്വാ അന്തോനഗരേ പരിഗ്ഗണ്ഹി. ബഹിനഗരേ ചതൂസു ദ്വാരേസു ചതുഗാമകേ പരിഗ്ഗണ്ഹി. തത്ഥാപി കഞ്ചി അഗുണവാദിം അദിസ്വാ അത്തനോ ഗുണകഥമേവ സുത്വാ ‘‘ജനപദം പരിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി അമച്ചേ രജ്ജം പടിച്ഛാപേത്വാ രഥം ആരുയ്ഹ സാരഥിമേവ ഗഹേത്വാ അഞ്ഞാതകവേസേന നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ ജനപദം പരിഗ്ഗണ്ഹമാനോ യാവ പച്ചന്തഭൂമിം ഗന്ത്വാ കഞ്ചി അഗുണവാദിം അദിസ്വാ അത്തനോ ഗുണകഥമേവ സുത്വാ പച്ചന്തസീമതോ മഹാമഗ്ഗേന നഗരാഭിമുഖോയേവ നിവത്തി.

തസ്മിം പന കാലേ ബല്ലികോ നാമ കോസലരാജാപി ധമ്മേന രജ്ജം കാരേന്തോ അഗുണകഥം ഗവേസന്തോ ഹുത്വാ അന്തോവളഞ്ജകാദീസു അഗുണവാദിം അദിസ്വാ അത്തനോ ഗുണകഥമേവ സുത്വാ ജനപദം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ തം പദേസം അഗമാസി. തേ ഉഭോപി ഏകസ്മിം നിന്നട്ഠാനേ സകടമഗ്ഗേ അഭിമുഖാ അഹേസും, രഥസ്സ ഉക്കമനട്ഠാനം നത്ഥി. അഥ ബല്ലികരഞ്ഞോ സാരഥി ബാരാണസിരഞ്ഞോ സാരഥിം ‘‘തവ രഥം ഉക്കമാപേഹീ’’തി ആഹ. സോപി ‘‘അമ്ഭോ സാരഥി, തവ രഥം ഉക്കമാപേഹി, ഇമസ്മിം രഥേ ബാരാണസിരജ്ജസാമികോ ബ്രഹ്മദത്തമഹാരാജാ നിസിന്നോ’’തി ആഹ. ഇതരോപി നം ‘‘അമ്ഭോ സാരഥി, ഇമസ്മിം രഥേ കോസലരജ്ജസാമികോ ബല്ലികമഹാരാജാ നിസിന്നോ, തവ രഥം ഉക്കമാപേത്വാ അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ രഥസ്സ ഓകാസം ദേഹീ’’തി ആഹ. ബാരാണസിരഞ്ഞോ സാരഥി ‘‘അയമ്പി കിര രാജായേവ, കിം നു ഖോ കാതബ്ബ’’ന്തി ചിന്തേന്തോ ‘‘അത്ഥേസോ ഉപായോ’’തി വയം പുച്ഛിത്വാ ‘‘ദഹരസ്സ രഥം ഉക്കമാപേത്വാ മഹല്ലകസ്സ ഓകാസം ദാപേസ്സാമീ’’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ തം സാരഥിം കോസലരഞ്ഞോ വയം പുച്ഛിത്വാ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഉഭിന്നമ്പി സമാനവയഭാവം ഞത്വാ രജ്ജപരിമാണം ബലം ധനം യസം ജാതിം ഗോത്തം കുലപദേസന്തി സബ്ബം പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഉഭോപി തിയോജനസതികസ്സ രജ്ജസ്സ സാമിനോ സമാനബലധനയസജാതിഗോത്തകുലപദേസാ’’തി ഞത്വാ ‘‘സീലവന്തസ്സ ഓകാസം ദസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഭോ സാരഥി, തുമ്ഹാകം രഞ്ഞോ സീലാചാരോ കീദിസോ’’തി പുച്ഛി. സോ ‘‘അയഞ്ച അയഞ്ച അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ സീലാചാരോ’’തി അത്തനോ രഞ്ഞോ അഗുണമേവ ഗുണതോ പകാസേന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧. ‘‘ദള്ഹം ദള്ഹസ്സ ഖിപതി, ബല്ലികോ മുദുനാ മുദും;

സാധുമ്പി സാധുനാ ജേതി, അസാധുമ്പി അസാധുനാ;

ഏതാദിസോ അയം രാജാ, മഗ്ഗാ ഉയ്യാഹി സാരഥീ’’തി.

തത്ഥ ദള്ഹം ദള്ഹസ്സ ഖിപതീതി യോ ദള്ഹോ ഹോതി ബലവദള്ഹേന പഹാരേന വാ വചനേന വാ ജിനിതബ്ബോ, തസ്സ ദള്ഹമേവ പഹാരം വാ വചനം വാ ഖിപതി. ഏവം ദള്ഹോവ ഹുത്വാ തം ജിനാതീതി ദസ്സേതി. ബല്ലികോതി തസ്സ രഞ്ഞോ നാമം. മുദുനാ മുദുന്തി മുദുപുഗ്ഗലം സയമ്പി മുദു ഹുത്വാ മുദുനാവ ഉപായേന ജിനാതി. സാധുമ്പി സാധുനാ ജേതീതി യേ സാധൂ സപ്പുരിസാ, തേ സയമ്പി സാധു ഹുത്വാ സാധുനാവ ഉപായേന ജിനാതി. അസാധുമ്പി അസാധുനാതി യേ പന അസാധൂ, തേ സയമ്പി അസാധു ഹുത്വാ അസാധുനാവ ഉപായേന ജിനാതീതി ദസ്സേതി. ഏതാദിസോ അയം രാജാതി അയം അമ്ഹാകം കോസലരാജാ സീലാചാരേന ഏവരൂപോ. മഗ്ഗാ ഉയ്യാഹി സാരഥീതി അത്തനോ രഥം മഗ്ഗാ ഉക്കമാപേത്വാ ഉയ്യാഹി, ഉപ്പഥേന യാഹി, അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ മഗ്ഗം ദേഹീതി വദതി.

അഥ നം ബാരാണസിരഞ്ഞോ സാരഥി ‘‘അമ്ഭോ, കിം പന തയാ അത്തനോ രഞ്ഞോ ഗുണകഥാ കഥിതാ’’തി വത്വാ ‘‘ആമാ’’തി വുത്തേ ‘‘യദി പന ഏതേ ഗുണാതി വദസി, അഗുണാ പന കീദിസീ’’തി വത്വാ ‘‘ഏതേ താവ അഗുണാ ഹോന്തു, തുമ്ഹാകം പന രഞ്ഞോ കീദിസോ ഗുണോ’’തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി സുണാഹീ’’തി ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൨. ‘‘അക്കോധേന ജിനേ കോധം, അസാധും സാധുനാ ജിനേ;

ജിനേ കദരിയം ദാനേന, സച്ചേനാലികവാദിനം;

ഏതാദിസോ അയം രാജാ, മഗ്ഗാ ഉയ്യാഹി സാരഥീ’’തി.

തത്ഥ ഏതാദിസോതി ഏതേഹി ‘‘അക്കോധേന ജിനേ കോധ’’ന്തിആദിവസേന വുത്തേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതോ. അയഞ്ഹി കുദ്ധം പുഗ്ഗലം സയം അക്കോധോ ഹുത്വാ അക്കോധേന ജിനാതി, അസാധും പന സയം സാധു ഹുത്വാ സാധുനാവ ഉപായേന ജിനാതി, കദരിയം ഥദ്ധമച്ഛരിം സയം ദായകോ ഹുത്വാ ദാനേന ജിനാതി. സച്ചേനാലികവാദിനന്തി മുസാവാദിം സയം സച്ചവാദീ ഹുത്വാ സച്ചേന ജിനാതി. മഗ്ഗാ ഉയ്യാഹി സാരഥീതി, സമ്മ സാരഥി, മഗ്ഗതോ അപഗച്ഛ. ഏവംവിധസീലാചാരഗുണയുത്തസ്സ അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ മഗ്ഗം ദേഹി, അമ്ഹാകം രാജാ മഗ്ഗസ്സ അനുച്ഛവികോതി.

ഏവം വുത്തേ ബല്ലികരാജാ ച സാരഥി ച ഉഭോപി രഥാ ഓതരിത്വാ അസ്സേ മോചേത്വാ രഥം അപനേത്വാ ബാരാണസിരഞ്ഞോ മഗ്ഗം അദംസു. ബാരാണസിരാജാ ബല്ലികരഞ്ഞോ ‘‘രഞ്ഞാ നാമ ഇദഞ്ചിദഞ്ച കാതും വട്ടതീ’’തി ഓവാദം ദത്വാ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ സഗ്ഗപുരം പൂരേസി. ബല്ലികരാജാപി തസ്സ ഓവാദം ഗഹേത്വാ ജനപദം പരിഗ്ഗഹേത്വാ അത്തനോ അഗുണവാദിം അദിസ്വാവ സകനഗരം ഗന്ത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ സഗ്ഗപുരമേവ പൂരേസി.

സത്ഥാ കോസലരാജസ്സ ഓവാദത്ഥായ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ബല്ലികരഞ്ഞോ സാരഥി മോഗ്ഗല്ലാനോ അഹോസി, ബല്ലികരാജാ ആനന്ദോ, ബാരാണസിരഞ്ഞോ സാരഥി സാരിപുത്തോ, ബാരാണസിരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

രാജോവാദജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൧൫൨] ൨. സിങ്ഗാലജാതകവണ്ണനാ

അസമേക്ഖിതകമ്മന്തന്തി ഇദം സത്ഥാ കൂടാഗാരസാലായം വിഹരന്തോ വേസാലിവാസികം ഏകം ന്ഹാപിതപുത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്സ കിര പിതാ രാജൂനം രാജോരോധാനം രാജകുമാരാനം രാജകുമാരികാനഞ്ച മസ്സുകരണകേസസണ്ഠപനഅട്ഠപദട്ഠപനാദീനി സബ്ബകിച്ചാനി കരോതി സദ്ധോ പസന്നോ തിസരണഗതോ സമാദിന്നപഞ്ചസീലോ, അന്തരന്തരേ സത്ഥു ധമ്മം സുണന്തോ കാലം വീതിനാമേതി. സോ ഏകസ്മിം ദിവസേ രാജനിവേസനേ കമ്മം കാതും ഗച്ഛന്തോ അത്തനോ പുത്തം ഗഹേത്വാ ഗതോ. സോ തത്ഥ ഏകം ദേവച്ഛരാപടിഭാഗം അലങ്കതപടിയത്തം ലിച്ഛവികുമാരികം ദിസ്വാ കിലേസവസേന പടിബദ്ധചിത്തോ ഹുത്വാ പിതരാ സദ്ധിം രാജനിവേസനാ നിക്ഖമിത്വാ ‘‘ഏതം കുമാരികം ലഭമാനോ ജീവിസ്സാമി, അലഭമാനസ്സ മേ ഏത്ഥേവ മരണ’’ന്തി ആഹാരുപച്ഛേദം കത്വാ മഞ്ചകം പരിസ്സജിത്വാ നിപജ്ജി.

അഥ നം പിതാ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘താത, അവത്ഥുമ്ഹി ഛന്ദരാഗം മാ കരി, ഹീനജച്ചോ ത്വം ന്ഹാപിതപുത്തോ, ലിച്ഛവികുമാരികാ ഖത്തിയധീതാ ജാതിസമ്പന്നാ, ന സാ തുയ്ഹം അനുച്ഛവികാ, അഞ്ഞം തേ ജാതിഗോത്തേഹി സദിസം കുമാരികം ആനേസ്സാമീ’’തി ആഹ. സോ പിതു കഥം ന ഗണ്ഹി. അഥ നം മാതാ ഭാതാ ഭഗിനീ ചൂളപിതാ ചൂളമാതാതി സബ്ബേപി ഞാതകാ ചേവ മിത്തസുഹജ്ജാ ച സന്നിപതിത്വാ സഞ്ഞാപേന്താപി സഞ്ഞാപേതും നാസക്ഖിംസു. സോ തത്ഥേവ സുസ്സിത്വാ പരിസുസ്സിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപുണി. അഥസ്സ പിതാ സരീരകിച്ചപേതകിച്ചാനി കത്വാ തനുസോകോ ‘‘സത്ഥാരം വന്ദിസ്സാമീ’’തി ബഹും ഗന്ധമാലാവിലേപനം ഗഹേത്വാ മഹാവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം പൂജേത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ‘‘കിം നു ഖോ, ഉപാസക, ബഹൂനി ദിവസാനി ന ദിസ്സസീ’’തി വുത്തേ തമത്ഥം ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘ന ഖോ, ഉപാസക, ഇദാനേവ തവ പുത്തോ അവത്ഥുസ്മിം ഛന്ദരാഗം ഉപ്പാദേത്വാ വിനാസം പാപുണി, പുബ്ബേപി പത്തോയേവാ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ഹിമവന്തപദേസേ സീഹയോനിയം നിബ്ബത്തി. തസ്സ ഛ കനിട്ഠഭാതരോ ഏകാ ച ഭഗിനീ അഹോസി, സബ്ബേപി കഞ്ചനഗുഹായം വസന്തി. തസ്സാ പന ഗുഹായ അവിദൂരേ രജതപബ്ബതേ ഏകാ ഫലികഗുഹാ അത്ഥി, തത്ഥേകോ സിങ്ഗാലോ വസതി. അപരഭാഗേ സീഹാനം മാതാപിതരോ കാലമകംസു. തേ ഭഗിനിം സീഹപോതികം കഞ്ചനഗുഹായം ഠപേത്വാ ഗോചരായ പക്കമിത്വാ മംസം ആഹരിത്വാ തസ്സാ ദേന്തി. സോ സിങ്ഗാലോ തം സീഹപോതികം ദിസ്വാ പടിബദ്ധചിത്തോ അഹോസി. തസ്സാ പന മാതാപിതൂനം ധരമാനകാലേ ഓകാസം നാലത്ഥ, സോ സത്തന്നമ്പി തേസം ഗോചരായ പക്കന്തകാലേ ഫലികഗുഹായ ഓതരിത്വാ കഞ്ചനഗുഹായ ദ്വാരം ഗന്ത്വാ സീഹപോതികായ പുരതോ ലോകാമിസപടിസംയുത്തം ഏവരൂപം രഹസ്സകഥം കഥേസി – ‘‘സീഹപോതികേ, അഹമ്പി ചതുപ്പദോ, ത്വമ്പി ചതുപ്പദാ, ത്വം മേ പജാപതീ ഹോഹി, അഹം തേ പതി ഭവിസ്സാമി, തേ മയം സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ വസിസ്സാമ, ത്വം ഇതോ പട്ഠായ മം കിലേസവസേന സങ്ഗണ്ഹാഹീ’’തി. സാ തസ്സ വചനം സുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം സിങ്ഗാലോ ചതുപ്പദാനം അന്തരേ ഹീനോ പടികുട്ഠോ ചണ്ഡാലസദിസോ, മയം ഉത്തമരാജകുലസമ്മതാ, ഏസ ഖോ മയാ സദ്ധിം അസബ്ഭിം അനനുച്ഛവികം കഥം കഥേതി, അഹം ഏവരൂപം കഥം സുത്വാ ജീവിതേന കിം കരിസ്സാമി, നാസാവാതം സന്നിരുജ്ഝിത്വാ മരിസ്സാമീ’’തി. അഥസ്സാ ഏതദഹോസി – ‘‘മയ്ഹം ഏവമേവ മരണം അയുത്തം, ഭാതികാ താവ മേ ആഗച്ഛന്തു, തേസം കഥേത്വാ മരിസ്സാമീ’’തി. സിങ്ഗാലോപി തസ്സാ സന്തികാ പടിവചനം അലഭിത്വാ ‘‘ഇദാനി ഏസാ മയ്ഹം കുജ്ഝതീ’’തി ദോമനസ്സപ്പത്തോ ഫലികഗുഹായം പവിസിത്വാ നിപജ്ജി.

അഥേകോ സീഹപോതകോ മഹിംസവാരണാദീസു അഞ്ഞതരം വധിത്വാ മംസം ഖാദിത്വാ ഭഗിനിയാ ഭാഗം ആഹരിത്വാ ‘‘അമ്മ, മംസം ഖാദസ്സൂ’’തി ആഹ. ‘‘ഭാതിക, നാഹം മംസം ഖാദാമി, മരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ’’തി? സാ തം പവത്തിം ആചിക്ഖി. ‘‘ഇദാനി കഹം സോ സിങ്ഗാലോ’’തി ച വുത്തേ ഫലികഗുഹായം നിപന്നം സിങ്ഗാലം ‘‘ആകാസേ നിപന്നോ’’തി മഞ്ഞമാനാ ‘‘ഭാതിക, കിം ന പസ്സസി, ഏസോ രജതപബ്ബതേ ആകാസേ നിപന്നോ’’തി. സീഹപോതകോ തസ്സ ഫലികഗുഹായം നിപന്നഭാവം അജാനന്തോ ‘‘ആകാസേ നിപന്നോ’’തി സഞ്ഞീ ഹുത്വാ ‘‘മാരേസ്സാമി ന’’ന്തി സീഹവേഗേന പക്ഖന്ദിത്വാ ഫലികഗുഹം ഹദയേനേവ പഹരി. സോ ഹദയേന ഫലിതേന തത്ഥേവ ജീവിതക്ഖയം പത്വാ പബ്ബതപാദേ പതി. അഥാപരോ ആഗച്ഛി, സാ തസ്സപി തഥേവ കഥേസി. സോപി തഥേവ കത്വാ ജീവിതക്ഖയം പത്വാ പബ്ബതപാദേ പതി.

ഏവം ഛസുപി ഭാതികേസു മതേസു സബ്ബപച്ഛാ ബോധിസത്തോ ആഗച്ഛി. സാ തസ്സപി തം കാരണം ആരോചേത്വാ ‘‘ഇദാനി സോ കുഹി’’ന്തി വുത്തേ ‘‘ഏസോ രജതപബ്ബതമത്ഥകേ ആകാസേ നിപന്നോ’’തി ആഹ. ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘സിങ്ഗാലാനം ആകാസേ പതിട്ഠാ നാമ നത്ഥി, ഫലികഗുഹായം നിപന്നകോ ഭവിസ്സതീ’’തി. സോ പബ്ബതപാദം ഓതരിത്വാ ഛ ഭാതികേ മതേ ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ അത്തനോ ബാലതായ പരിഗ്ഗണ്ഹനപഞ്ഞായ അഭാവേന ഫലികഗുഹഭാവം അജാനിത്വാ ഹദയേന പഹരിത്വാ മതാ ഭവിസ്സന്തി, അസമേക്ഖിത്വാ അതിതുരിതം കരോന്താനം കമ്മം നാമ ഏവരൂപം ഹോതീ’’തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൩. ‘‘അസമേക്ഖിതകമ്മന്തം, തുരിതാഭിനിപാതിനം;

സാനി കമ്മാനി തപ്പേന്തി, ഉണ്ഹംവജ്ഝോഹിതം മുഖേ’’തി.

തത്ഥ അസമേക്ഖിതകമ്മന്തം, തുരിതാഭിനിപാതിനന്തി യോ പുഗ്ഗലോ യം കമ്മം കത്തുകാമോ ഹോതി, തത്ഥ ദോസം അസമേക്ഖിത്വാ അനുപധാരേത്വാ തുരിതോ ഹുത്വാ വേഗേനേവ തം കമ്മം കാതും അഭിനിപതതി പക്ഖന്ദതി പടിപജ്ജതി, തം അസമേക്ഖിതകമ്മന്തം തുരിതാഭിനിപാതിനം ഏവം സാനി കമ്മാനി തപ്പേന്തി, സോചേന്തി കിലമേന്തി. യഥാ കിം? ഉണ്ഹംവജ്ഝോഹിതം മുഖേതി, യഥാ ഭുഞ്ജന്തേന ‘‘ഇദം സീതലം ഇദം ഉണ്ഹ’’ന്തി അനുപധാരേത്വാ ഉണ്ഹം അജ്ഝോഹരണീയം മുഖേ അജ്ഝോഹരിതം ഠപിതം മുഖമ്പി കണ്ഠമ്പി കുച്ഛിമ്പി ദഹതി സോചേതി കിലമേതി, ഏവം തഥാരൂപം പുഗ്ഗലം സാനി കമ്മാനി തപ്പേന്തി.

ഇതി സോ സീഹോ ഇമം ഗാഥം വത്വാ ‘‘മമ ഭാതികാ അനുപായകുസലതായ ‘സിങ്ഗാലം മാരേസ്സാമാ’തി അതിവേഗേന പക്ഖന്ദിത്വാ സയം മതാ, അഹം പന ഏവരൂപം അകത്വാ സിങ്ഗാലസ്സ ഫലികഗുഹായം നിപന്നസ്സേവ ഹദയം ഫാലേസ്സാമീ’’തി സിങ്ഗാലസ്സ ആരോഹനഓരോഹനമഗ്ഗം സല്ലക്ഖേത്വാ തദഭിമുഖോ ഹുത്വാ തിക്ഖത്തും സീഹനാദം നദി, പഥവിയാ സദ്ധിം ആകാസം ഏകനിന്നാദം അഹോസി. സിങ്ഗാലസ്സ ഫലികഗുഹായം നിപന്നസ്സേവ സീതതസിതസ്സ ഹദയം ഫലി, സോ തത്ഥേവ ജീവിതക്ഖയം പാപുണി.

സത്ഥാ ‘‘ഏവം സോ സിങ്ഗാലോ സീഹനാദം സുത്വാ ജീവിതക്ഖയം പത്തോ’’തി വത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൪. ‘‘സീഹോ ച സീഹനാദേന, ദദ്ദരം അഭിനാദയി;

സുത്വാ സീഹസ്സ നിഗ്ഘോസം, സിങ്ഗാലോ ദദ്ദരേ വസം;

ഭീതോ സന്താസമാപാദി, ഹദയഞ്ചസ്സ അപ്ഫലീ’’തി.

തത്ഥ സീഹോതി ചത്താരോ സീഹാ – തിണസീഹോ, പണ്ഡുസീഹോ, കാളസീഹോ, സുരത്തഹത്ഥപാദോ കേസരസീഹോതി. തേസു കേസരസീഹോ ഇധ അധിപ്പേതോ. ദദ്ദരം അഭിനാദയീതി തേന അസനിപാതസദ്ദസദിസേന ഭേരവതരേന സീഹനാദേന തം രജതപബ്ബതം അഭിനാദയി ഏകനിന്നാദം അകാസി. ദദ്ദരേ വസന്തി ഫലികമിസ്സകേ രജതപബ്ബതേ വസന്തോ. ഭീതോ സന്താസമാപാദീതി മരണഭയേന ഭീതോ ചിത്തുത്രാസം ആപാദി. ഹദയഞ്ചസ്സ അപ്ഫലീതി തേന ചസ്സ ഭയേന ഹദയം ഫലീതി.

ഏവം സീഹോ സിങ്ഗാലം ജീവിതക്ഖയം പാപേത്വാ ഭാതരോ ഏകസ്മിം ഠാനേ പടിച്ഛാദേത്വാ തേസം മതഭാവം ഭഗിനിയാ ആചിക്ഖിത്വാ തം സമസ്സാസേത്വാ യാവജീവം കഞ്ചനഗുഹായം വസിത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉപാസകോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ സിങ്ഗാലോ ന്ഹാപിതപുത്തോ അഹോസി, സീഹപോതികാ ലിച്ഛവികുമാരികാ, ഛ കനിട്ഠഭാതരോ അഞ്ഞതരഥേരാ അഹേസും, ജേട്ഠഭാതികസീഹോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സിങ്ഗാലജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൧൫൩] ൩. സൂകരജാതകവണ്ണനാ

ചതുപ്പദോ അഹം, സമ്മാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം മഹല്ലകത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകസ്മിഞ്ഹി ദിവസേ രത്തിം ധമ്മസ്സവനേ വത്തമാനേ സത്ഥരി ഗന്ധകുടിദ്വാരേ രമണീയേ സോപാനഫലകേ ഠത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സുഗതോവാദം ദത്വാ ഗന്ധകുടിം പവിട്ഠേ ധമ്മസേനാപതി സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ അത്തനോ പരിവേണം അഗമാസി. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോപി പരിവേണമേവ ഗന്ത്വാ മുഹുത്തം വിസ്സമിത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികം ആഗന്ത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛി, പുച്ഛിതപുച്ഛിതം ധമ്മസേനാപതി ഗഗനതലേ പുണ്ണചന്ദം ഉട്ഠാപേന്തോ വിയ വിസ്സജ്ജേത്വാ പാകടമകാസി. ചതസ്സോപി പരിസാ ധമ്മം സുണമാനാ നിസീദിംസു. തത്ഥേകോ മഹല്ലകത്ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘സചാഹം ഇമിസ്സാ പരിസായ മജ്ഝേ സാരിപുത്തം ആലുളേന്തോ പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമി, അയം മേ പരിസാ ‘ബഹുസ്സുതോ അയ’ന്തി ഞത്വാ സക്കാരസമ്മാനം കരിസ്സതീ’’തി പരിസന്തരാ ഉട്ഠായ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം ഠത്വാ ‘‘ആവുസോ സാരിപുത്ത, മയമ്പി തം ഏകം പഞ്ഹം പുച്ഛാമ, അമ്ഹാകമ്പി ഓകാസം കരോഹി, ദേഹി മേ വിനിച്ഛയം ആവേധികായ വാ നിവേധികായ വാ നിഗ്ഗഹേ വാ പഗ്ഗഹേ വാ വിസേസേ വാ പടിവിസേസേ വാ’’തി ആഹ. ഥേരോ തം ഓലോകേത്വാ ‘‘അയം മഹല്ലകോ ഇച്ഛാചാരേ ഠിതോ തുച്ഛോ ന കിഞ്ചി ജാനാതീ’’തി തേന സദ്ധിം അകഥേത്വാവ ലജ്ജമാനോ ബീജനിം ഠപേത്വാ ആസനാ ഓതരിത്വാ പരിവേണം പാവിസി, മോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോപി അത്തനോ പരിവേണമേവ അഗമാസി.

മനുസ്സാ ഉട്ഠായ ‘‘ഗണ്ഹഥേതം തുച്ഛമഹല്ലകം, മധുരധമ്മസ്സവനം നോ സോതും ന അദാസീ’’തി അനുബന്ധിംസു. സോ പലായന്തോ വിഹാരപച്ചന്തേ ഭിന്നപദരായ വച്ചകുടിയാ പതിത്വാ ഗൂഥമക്ഖിതോ അട്ഠാസി. മനുസ്സാ തം ദിസ്വാ വിപ്പടിസാരിനോ ഹുത്വാ സത്ഥു സന്തികം അഗമംസു. സത്ഥാ തേ ദിസ്വാ ‘‘കിം ഉപാസകാ അവേലായ ആഗതത്ഥാ’’തി പുച്ഛി, മനുസ്സാ തമത്ഥം ആരോചേസും. സത്ഥാ ‘‘ന ഖോ ഉപാസകാ ഇദാനേവേസ മഹല്ലകോ ഉപ്പിലാവിതോ ഹുത്വാ അത്തനോ ബലം അജാനിത്വാ മഹാബലേഹി സദ്ധിം പയോജേത്വാ ഗൂഥമക്ഖിതോ ജാതോ, പുബ്ബേപേസ ഉപ്പിലാവിതോ ഹുത്വാ അത്തനോ ബലം അജാനിത്വാ മഹാബലേഹി സദ്ധിം പയോജേത്വാ ഗൂഥമക്ഖിതോ അഹോസീ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സീഹോ ഹുത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ പബ്ബതഗുഹായ വാസം കപ്പേസി. തസ്സാ അവിദൂരേ ഏകം സരം നിസ്സായ ബഹൂ സൂകരാ നിവാസം കപ്പേസും. തമേവ സരം നിസ്സായ താപസാപി പണ്ണസാലാസു വാസം കപ്പേസും. അഥേകദിവസം സീഹോ മഹിംസവാരണാദീസു അഞ്ഞതരം വധിത്വാ യാവദത്ഥം മംസം ഖാദിത്വാ തം സരം ഓതരിത്വാ പാനീയം പിവിത്വാ ഉത്തരി. തസ്മിം ഖണേ ഏകോ ഥൂലസൂകരോ തം സരം നിസ്സായ ഗോചരം ഗണ്ഹാതി. സീഹോ തം ദിസ്വാ ‘‘അഞ്ഞം ഏകദിവസം ഇമം ഖാദിസ്സാമി, മം ഖോ പന ദിസ്വാ പുന ന ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി തസ്സ അനാഗമനഭയേന സരതോ ഉത്തരിത്വാ ഏകേന പസ്സേന ഗന്തും ആരഭി. സൂകരോ ഓലോകേത്വാ ‘‘ഏസ മം ദിസ്വാ മമ ഭയേന ഉപഗന്തും അസക്കോന്തോ ഭയേന പലായതി, അജ്ജ മയാ ഇമിനാ സീഹേന സദ്ധിം പയോജേതും വട്ടതീ’’തി സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ തം യുദ്ധത്ഥായ അവ്ഹയന്തോ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൫. ‘‘ചതുപ്പദോ അഹം സമ്മ, ത്വമ്പി സമ്മ ചതുപ്പദോ;

ഏഹി സമ്മ നിവത്തസ്സു, കിം നു ഭീതോ പലായസീ’’തി.

സീഹോ തസ്സ കഥം സുത്വാ ‘‘സമ്മ സൂകര, അജ്ജ അമ്ഹാകം തയാ സദ്ധിം സങ്ഗാമോ നത്ഥി, ഇതോ പന സത്തമേ ദിവസേ ഇമസ്മിംയേവ ഠാനേ സങ്ഗാമോ ഹോതൂ’’തി വത്വാ പക്കാമി. സൂകരോ ‘‘സീഹേന സദ്ധിം സങ്ഗാമേസ്സാമീ’’തി ഹട്ഠപഹട്ഠോ തം പവത്തിം ഞാതകാനം ആരോചേസി. തേ തസ്സ കഥം സുത്വാ ഭീതതസിതാ ‘‘ഇദാനി ത്വം സബ്ബേപി അമ്ഹേ നാസേസ്സസി, അത്തനോ ബലം അജാനിത്വാ സീഹേന സദ്ധിം സങ്ഗാമം കത്തുകാമോതി, സീഹോ ആഗന്ത്വാ സബ്ബേപി അമ്ഹേ ജീവിതക്ഖയം പാപേസ്സതി, സാഹസികകമ്മം മാ കരീ’’തി ആഹംസു. സോപി ഭീതതസിതോ ‘‘ഇദാനി കിം കരോമീ’’തി പുച്ഛി. സൂകരാ ‘‘സമ്മ, ത്വം ഏതേസം താപസാനം ഉച്ചാരഭൂമിം ഗന്ത്വാ പൂതിഗൂഥേ സത്ത ദിവസാനി സരീരം പരിവട്ടേത്വാ സുക്ഖാപേത്വാ സത്തമേ ദിവസേ സരീരം ഉസ്സാവബിന്ദൂഹി തേമേത്വാ സീഹസ്സ ആഗമനതോ പുരിമതരം ഗന്ത്വാ വാതയോഗം ഞത്വാ ഉപരിവാതേ തിട്ഠ, സുചിജാതികോ സീഹോ തവ സരീരഗന്ധം ഘായിത്വാ തുയ്ഹം ജയം ദത്വാ ഗമിസ്സതീ’’തി ആഹംസു. സോ തഥാ കത്വാ സത്തമേ ദിവസേ തത്ഥ അട്ഠാസി. സീഹോ തസ്സ സരീരഗന്ധം ഘായിത്വാ ഗൂഥമക്ഖിതഭാവം ഞത്വാ ‘‘സമ്മ സൂകര, സുന്ദരോ തേ ലേസോ ചിന്തിതോ, സചേ ത്വം ഗൂഥമക്ഖിതോ നാഭവിസ്സ, ഇധേവ തം ജീവിതക്ഖയം അപാപേസ്സം, ഇദാനി പന തേ സരീരം നേവ മുഖേന ഡംസിതും, ന പാദേന പഹരിതും സക്കാ, ജയം തേ ദമ്മീ’’തി വത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൬. ‘‘അസുചി പൂതിലോമോസി, ദുഗ്ഗന്ധോ വാസി സൂകര;

സചേ യുജ്ജിതുകാമോസി, ജയം സമ്മ ദദാമി തേ’’തി.

തത്ഥ പൂതിലോമോതി മീള്ഹമക്ഖിതത്താ ദുഗ്ഗന്ധലോമോ. ദുഗ്ഗന്ധോ വാസീതി അനിട്ഠജേഗുച്ഛപടികൂലഗന്ധോ ഹുത്വാ വായസി. ജയം, സമ്മ, ദദാമി തേതി ‘‘തുയ്ഹം ജയം ദേമി, അഹം പരാജിതോ, ഗച്ഛ ത്വ’’ന്തി വത്വാ സീഹോ തതോവ നിവത്തിത്വാ ഗോചരം ഗഹേത്വാ സരേ പാനീയം പിവിത്വാ പബ്ബതഗുഹമേവ ഗതോ. സൂകരോപി ‘‘സീഹോ മേ ജിതോ’’തി ഞാതകാനം ആരോചേസി. തേ ഭീതതസിതാ ‘‘പുന ഏകദിവസം ആഗച്ഛന്തോ സീഹോ സബ്ബേവ അമ്ഹേ ജീവിതക്ഖയം പാപേസ്സതീ’’തി പലായിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ അഗമംസു.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ സൂകരോ മഹല്ലകോ അഹോസി, സീഹോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സൂകരജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൧൫൪] ൪. ഉരഗജാതകവണ്ണനാ

ഇധൂരഗാനം പവരോ പവിട്ഠോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സേണിഭണ്ഡനം ആരബ്ഭ കഥേസി. കോസലരഞ്ഞോ കിര സേവകാ സേണിപമുഖാ ദ്വേ മഹാമത്താ അഞ്ഞമഞ്ഞം ദിട്ഠട്ഠാനേ കലഹം കരോന്തി, തേസം വേരിഭാവോ സകലനഗരേ പാകടോ ജാതോ. തേ നേവ രാജാ, ന ഞാതിമിത്താ സമഗ്ഗേ കാതും സക്ഖിംസു. അഥേകദിവസം സത്ഥാ പച്ചൂസസമയേ ബോധനേയ്യബന്ധവേ ഓലോകേന്തോ തേസം ഉഭിന്നമ്പി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ പുനദിവസേ ഏകകോവ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ തേസു ഏകസ്സ ഗേഹദ്വാരേ അട്ഠാസി. സോ നിക്ഖമിത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ സത്ഥാരം അന്തോനിവേസനം പവേസേത്വാ ആസനം പഞ്ഞപേത്വാ നിസീദാപേസി. സത്ഥാ നിസീദിത്വാ തസ്സ മേത്താഭാവനായ ആനിസംസം കഥേത്വാ കല്ലചിത്തതം ഞത്വാ സച്ചാനി പകാസേസി, സോ സച്ചപരിയോസാനേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി.

സത്ഥാ തസ്സ സോതാപന്നഭാവം ഞത്വാ തമേവ പത്തം ഗാഹാപേത്വാ ഉട്ഠായ ഇതരസ്സ ഗേഹദ്വാരം അഗമാസി. സോപി നിക്ഖമിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ‘‘പവിസഥ, ഭന്തേ’’തി ഘരം പവേസേത്വാ നിസീദാപേസി. ഇതരോപി പത്തം ഗഹേത്വാ സത്ഥാരാ സദ്ധിംയേവ പാവിസി. സത്ഥാ തസ്സ ഏകാദസ മേത്താനിസംസേ വണ്ണേത്വാ കല്ലചിത്തതം ഞത്വാ സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ സോപി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ഇതി തേ ഉഭോപി സോതാപന്നാ ഹുത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അച്ചയം ദസ്സേത്വാ ഖമാപേത്വാ സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ ഏകജ്ഝാസയാ അഹേസും. തം ദിവസഞ്ഞേവ ച ഭഗവതോ സമ്മുഖാവ ഏകതോ ഭുഞ്ജിംസു. സത്ഥാ ഭത്തകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ വിഹാരം അഗമാസി. തേ ബഹൂനി മാലാഗന്ധവിലേപനാനി ചേവ സപ്പിമധുഫാണിതാദീനി ച ആദായ സത്ഥാരാ സദ്ധിംയേവ നിക്ഖമിംസു. സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന വത്തേ ദസ്സിതേ സുഗതോവാദം ദത്വാ ഗന്ധകുടിം പാവിസി.

ഭിക്ഖൂ സായന്ഹസമയേ ധമ്മസഭായം സത്ഥു ഗുണകഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, സത്ഥാ അദന്തദമകോ, യേ നാമ ദ്വേ മഹാമത്തേ ചിരം വായമമാനോപി നേവ രാജാ സമഗ്ഗേ കാതും സക്ഖി, ന ഞാതിമിത്താദയോ സക്ഖിംസു, തേ ഏകദിവസേനേവ തഥാഗതേന ദമിതാ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവാഹം ഇമേ ദ്വേ ജനേ സമഗ്ഗേ അകാസിം, പുബ്ബേപേതേ മയാ സമഗ്ഗാ കതായേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബാരാണസിയം ഉസ്സവേ ഘോസിതേ മഹാസമജ്ജം അഹോസി. ബഹൂ മനുസ്സാ ചേവ ദേവനാഗസുപണ്ണാദയോ ച സമജ്ജദസ്സനത്ഥം സന്നിപതിംസു. തത്രേകസ്മിം ഠാനേ ഏകോ നാഗോ ച സുപണ്ണോ ച സമജ്ജം പസ്സമാനാ ഏകതോ അട്ഠംസു. നാഗോ സുപണ്ണസ്സ സുപണ്ണഭാവം അജാനന്തോ അംസേ ഹത്ഥം ഠപേസി. സുപണ്ണോ ‘‘കേന മേ അംസേ ഹത്ഥോ ഠപിതോ’’തി നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തോ നാഗം സഞ്ജാനി. നാഗോപി ഓലോകേന്തോ സുപണ്ണം സഞ്ജാനിത്വാ മരണഭയതജ്ജിതോ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ നദീപിട്ഠേന പലായി. സുപണ്ണോപി ‘‘തം ഗഹേസ്സാമീ’’തി അനുബന്ധി. തസ്മിം സമയേ ബോധിസത്തോ താപസോ ഹുത്വാ തസ്സാ നദിയാ തീരേ പണ്ണസാലായ വസമാനോ ദിവാ ദരഥപടിപ്പസ്സമ്ഭനത്ഥം ഉദകസാടികം നിവാസേത്വാ വക്കലം ബഹി ഠപേത്വാ നദിം ഓതരിത്വാ ന്ഹായതി. നാഗോ ‘‘ഇമം പബ്ബജിതം നിസ്സായ ജീവിതം ലഭിസ്സാമീ’’തി പകതിവണ്ണം വിജഹിത്വാ മണിക്ഖന്ധവണ്ണം മാപേത്വാ വക്കലന്തരം പാവിസി. സുപണ്ണോ അനുബന്ധമാനോ തം തത്ഥ പവിട്ഠം ദിസ്വാ വക്കലേ ഗരുഭാവേന അഗ്ഗഹേത്വാ ബോധിസത്തം ആമന്തേത്വാ ‘‘ഭന്തേ, അഹം ഛാതോ, തുമ്ഹാകം വക്കലം ഗണ്ഹഥ, ഇമം നാഗം ഖാദിസ്സാമീ’’തി ഇമമത്ഥം പകാസേതും പഠമം ഗാഥമാഹ –

൭. ‘‘ഇധൂരഗാനം പവരോ പവിട്ഠോ, സേലസ്സ വണ്ണേന പമോക്ഖമിച്ഛം;

ബ്രഹ്മഞ്ച വണ്ണം അപചായമാനോ, ബുഭുക്ഖിതോ നോ വിതരാമി ഭോത്തു’’ന്തി.

തത്ഥ ഇധൂരഗാനം പവരോ പവിട്ഠോതി ഇമസ്മിം വക്കലേ ഉരഗാനം പവരോ നാഗരാജാ പവിട്ഠോ. സേലസ്സ വണ്ണേനാതി മണിവണ്ണേന, മണിക്ഖന്ധോ ഹുത്വാ പവിട്ഠോതി അത്ഥോ. പമോക്ഖമിച്ഛന്തി മമ സന്തികാ മോക്ഖം ഇച്ഛമാനോ. ബ്രഹ്മഞ്ച വണ്ണം അപചായമാനോതി അഹം പന തുമ്ഹാകം ബ്രഹ്മവണ്ണം സേട്ഠവണ്ണം പൂജേന്തോ ഗരും കരോന്തോ. ബുഭുക്ഖിതോ നോ വിതരാമി ഭോത്തുന്തി ഏതം നാഗം വക്കലന്തരം പവിട്ഠം ഛാതോപി സമാനോ ഭക്ഖിതും ന സക്കോമീതി.

ബോധിസത്തോ ഉദകേ ഠിതോയേവ സുപണ്ണരാജസ്സ ഥുതിം കത്വാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൮. ‘‘സോ ബ്രഹ്മഗുത്തോ ചിരമേവ ജീവ, ദിബ്യാ ച തേ പാതുഭവന്തു ഭക്ഖാ;

യോ ബ്രഹ്മവണ്ണം അപചായമാനോ, ബുഭുക്ഖിതോ നോ വിതരാസി ഭോത്തു’’ന്തി.

തത്ഥ സോ ബ്രഹ്മഗുത്തോതി സോ ത്വം ബ്രഹ്മഗോപിതോ ബ്രഹ്മരക്ഖിതോ ഹുത്വാ. ദിബ്യാ ച തേ പാതുഭവന്തു ഭക്ഖാതി ദേവതാനം പരിഭോഗാരഹാ ഭക്ഖാ ച തവ പാതുഭവന്തു, മാ പാണാതിപാതം കത്വാ നാഗമംസഖാദകോ അഹോസി.

ഇതി ബോധിസത്തോ ഉദകേ ഠിതോവ അനുമോദനം കത്വാ ഉത്തരിത്വാ വക്കലം നിവാസേത്വാ തേ ഉഭോപി ഗഹേത്വാ അസ്സമപദം ഗന്ത്വാ മേത്താഭാവനായ വണ്ണം കഥേത്വാ ദ്വേപി ജനേ സമഗ്ഗേ അകാസി. തേ തതോ പട്ഠായ സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ സുഖം വസിംസു.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ നാഗോ ച സുപണ്ണോ ച ഇമേ ദ്വേ മഹാമത്താ അഹേസും, താപസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഉരഗജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൧൫൫] ൫. ഭഗ്ഗജാതകവണ്ണനാ

ജീവ വസ്സസതം ഭഗ്ഗാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനസമീപേ പസേനദികോസലേന രഞ്ഞാ കാരിതേ രാജകാരാമേ വിഹരന്തോ അത്തനോ ഖിപിതകം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഏകസ്മിഞ്ഹി ദിവസേ സത്ഥാ രാജകാരാമേ ചതുപരിസമജ്ഝേ നിസീദിത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഖിപി. ഭിക്ഖൂ ‘‘ജീവതു, ഭന്തേ ഭഗവാ, ജീവതു, സുഗതോ’’തി ഉച്ചാസദ്ദം മഹാസദ്ദം അകംസു, തേന സദ്ദേന ധമ്മകഥായ അന്തരായോ അഹോസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അപി നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഖിപിതേ ‘ജീവാ’തി വുത്തോ തപ്പച്ചയാ ജീവേയ്യ വാ മരേയ്യ വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം ഭന്തേ’’തി. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഖിപിതേ ‘ജീവാ’തി വത്തബ്ബോ, യോ വദേയ്യ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (ചൂളവ. ൨൮൮). തേന ഖോ പന സമയേന മനുസ്സാ ഭിക്ഖൂനം ഖിപിതേ ‘‘ജീവഥ, ഭന്തേ’’തി വദന്തി, ഭിക്ഖൂ കുക്കുച്ചായന്താ നാലപന്തി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ സമണാ സക്യപുത്തിയാ ‘ജീവഥ, ഭന്തേ’തി വുച്ചമാനാ നാലപിസ്സന്തീ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ഗിഹീ, ഭിക്ഖവേ, മങ്ഗലികാ, അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗിഹീനം ‘‘ജീവഥ, ഭന്തേ’’തി വുച്ചമാനേന ‘‘ചിരം ജീവാ’’തി വത്തുന്തി. ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം പുച്ഛിംസു – ‘‘ഭന്തേ, ജീവപടിജീവം നാമ കദാ ഉപ്പന്ന’’ന്തി? സത്ഥാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, ജീവപടിജീവം നാമ പോരാണകാലേ ഉപ്പന്ന’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാസിരട്ഠേ ഏകസ്മിം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ പിതാ വോഹാരം കത്വാ ജീവികം കപ്പേതി, സോ സോളസവസ്സുദ്ദേസികം ബോധിസത്തം മണികഭണ്ഡം ഉക്ഖിപാപേത്വാ ഗാമനിഗമാദീസു ചരന്തോ ബാരാണസിം പത്വാ ദോവാരികസ്സ ഘരേ ഭത്തം പചാപേത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ നിവാസട്ഠാനം അലഭന്തോ ‘‘അവേലായ ആഗതാ ആഗന്തുകാ കത്ഥ വസന്തീ’’തി പുച്ഛി. അഥ നം മനുസ്സാ ‘‘ബഹിനഗരേ ഏകാ സാലാ അത്ഥി, സാ പന അമനുസ്സപരിഗ്ഗഹിതാ. സചേ ഇച്ഛഥ, തത്ഥ വസഥാ’’തി ആഹംസു. ബോധിസത്തോ ‘‘ഏഥ, താത, ഗച്ഛാമ, മാ യക്ഖസ്സ ഭായിത്ഥ, അഹം തം ദമേത്വാ തുമ്ഹാകം പാദേസു പാതേസ്സാമീ’’തി പിതരം ഗഹേത്വാ തത്ഥ ഗതോ. അഥസ്സ പിതാ ഫലകേ നിപജ്ജി, സയം പിതു പാദേ സമ്ബാഹന്തോ നിസീദി. തത്ഥ അധിവത്ഥോ യക്ഖോ ദ്വാദസ വസ്സാനി വേസ്സവണം ഉപട്ഠഹിത്വാ തം സാലം ലഭന്തോ ‘‘ഇമം സാലം പവിട്ഠമനുസ്സേസു യോ ഖിപിതേ ‘ജീവാ’തി വദതി, യോ ച ‘ജീവാ’തി വുത്തേ ‘പടിജീവാ’തി വദതി, തേ ജീവപടിജീവഭാണിനോ ഠപേത്വാ അവസേസേ ഖാദേയ്യാസീ’’തി ലഭി. സോ പിട്ഠിവംസഥൂണായ വസതി. സോ ‘‘ബോധിസത്തസ്സ പിതരം ഖിപാപേസ്സാമീ’’തി അത്തനോ ആനുഭാവേന സുഖുമചുണ്ണം വിസ്സജ്ജേസി, ചുണ്ണോ ആഗന്ത്വാ തസ്സ നാസപുടേ പാവിസി. സോ ഫലകേ നിപന്നകോവ ഖിപി, ബോധിസത്തോ ന ‘‘ജീവാ’’തി ആഹ. യക്ഖോ തം ഖാദിതും ഥൂണായ ഓതരതി. ബോധിസത്തോ തം ഓതരന്തം ദിസ്വാ ‘‘ഇമിനാ മേ പിതാ ഖിപാപിതോ ഭവിസ്സതി, അയം സോ ഖിപിതേ ‘ജീവാ’തി അവദന്തം ഖാദകയക്ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി പിതരം ആരബ്ഭ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൯. ‘‘ജീവ വസ്സസതം ഭഗ്ഗ, അപരാനി ച വീസതിം;

മാ മം പിസാചാ ഖാദന്തു, ജീവ ത്വം സരദോസത’’ന്തി.

തത്ഥ ഭഗ്ഗാതി പിതരം നാമേനാലപതി. അപരാനി ച വീസതിന്തി അപരാനി ച വീസതി വസ്സാനി ജീവ. മാ മം പിസാചാ ഖാദന്തൂതി മം പിസാചാ മാ ഖാദന്തു. ജീവ ത്വം സരദോസതന്തി ത്വം പന വീസുത്തരം വസ്സസതം ജീവാതി. സരദോസതഞ്ഹി ഗണിയമാനം വസ്സസതമേവ ഹോതി, തം പുരിമേഹി വീസായ സദ്ധിം വീസുത്തരം ഇധ അധിപ്പേതം.

യക്ഖോ ബോധിസത്തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘ഇമം താവ മാണവം ‘ജീവാ’തി വുത്തത്താ ഖാദിതും ന സക്കാ, പിതരം പനസ്സ ഖാദിസ്സാമീ’’തി പിതു സന്തികം അഗമാസി. സോ തം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം സോ ‘പടിജീവാ’തി അഭണന്താനം ഖാദകയക്ഖോ ഭവിസ്സതി, പടിജീവം കരിസ്സാമീ’’തി. സോ പുത്തം ആരബ്ഭ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൦. ‘‘ത്വമ്പി വസ്സസതം ജീവം, അപരാനി ച വീസതിം;

വിസം പിസാചാ ഖാദന്തു, ജീവ ത്വം സരദോസത’’ന്തി.

തത്ഥ വിസം പിസാചാ ഖാദന്തൂതി പിസാചാ ഹലാഹലവിസം ഖാദന്തു.

യക്ഖോ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘ഉഭോപി മേ ന സക്കാ ഖാദിതു’’ന്തി പടിനിവത്തി. അഥ നം ബോധിസത്തോ പുച്ഛി – ‘‘ഭോ യക്ഖ, കസ്മാ ത്വം ഇമം സാലം പവിട്ഠമനുസ്സേ ഖാദസീ’’തി? ‘‘ദ്വാദസ വസ്സാനി വേസ്സവണം ഉപട്ഠഹിത്വാ ലദ്ധത്താ’’തി. ‘‘കിം പന സബ്ബേവ ഖാദിതും ലഭസീ’’തി? ‘‘ജീവപടിജീവഭാണിനോ ഠപേത്വാ അവസേസേ ഖാദാമീ’’തി. ‘‘യക്ഖ, ത്വം പുബ്ബേപി അകുസലം കത്വാ കക്ഖളോ ഫരുസോ പരവിഹിംസകോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ, ഇദാനിപി താദിസം കമ്മം കത്വാ തമോ തമപരായണോ ഭവിസ്സതി, തസ്മാ ഇതോ പട്ഠായ പാണാതിപാതാദീഹി വിരമസ്സൂ’’തി തം യക്ഖം ദമേത്വാ നിരയഭയേന തജ്ജേത്വാ പഞ്ചസു സീലേസു പതിട്ഠാപേത്വാ യക്ഖം പേസനകാരകം വിയ അകാസി.

പുനദിവസേ സഞ്ചരന്താ മനുസ്സാ യക്ഖം ദിസ്വാ ബോധിസത്തേന ചസ്സ ദമിതഭാവം ഞത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും – ‘‘ദേവ, ഏകോ മാണവോ തം യക്ഖം ദമേത്വാ പേസനകാരകം വിയ കത്വാ ഠിതോ’’തി. രാജാ ബോധിസത്തം പക്കോസാപേത്വാ സേനാപതിട്ഠാനേ ഠപേസി, പിതു ചസ്സ മഹന്തം യസം അദാസി. സോ യക്ഖം ബലിപടിഗ്ഗാഹകം കത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ സഗ്ഗപുരം പൂരേസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘ജീവപടിജീവം നാമ തസ്മിം കാലേ ഉപ്പന്ന’’ന്തി വത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ യക്ഖോ അങ്ഗുലിമാലോ അഹോസി, രാജാ ആനന്ദോ, പിതാ കസ്സപോ, പുത്തോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഭഗ്ഗജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൧൫൬] ൬. അലീനചിത്തജാതകവണ്ണനാ

അലീനചിത്തം നിസ്സായാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഓസ്സട്ഠവീരിയം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു ഏകാദസനിപാതേ സംവരജാതകേ (ജാ. ൧.൧൧.൯൭ ആദയോ) ആവിഭവിസ്സതി. സോ പന ഭിക്ഖു സത്ഥാരാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, വീരിയം ഓസ്സജീ’’തി വുത്തേ ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘നനു ത്വം, ഭിക്ഖു, പുബ്ബേ വീരിയം അവിസ്സജ്ജേത്വാ മംസപേസിസദിസസ്സ ദഹരകുമാരസ്സ ദ്വാദസയോജനികേ ബാരാണസിനഗരേ രജ്ജം ഗഹേത്വാ അദാസി, ഇദാനി കസ്മാ ഏവരൂപേ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ വീരിയം ഓസ്സജസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബാരാണസിതോ അവിദൂരേ വഡ്ഢകീഗാമോ അഹോസി, തത്ഥ പഞ്ചസതാ വഡ്ഢകീ വസന്തി. തേ നാവായ ഉപരിസോതം ഗന്ത്വാ അരഞ്ഞേ ഗേഹസമ്ഭാരദാരൂനി കോട്ടേത്വാ തത്ഥേവ ഏകഭൂമികദ്വിഭൂമികാദിഭേദേ ഗേഹസമ്ഭാരേ സജ്ജേത്വാ ഥമ്ഭതോ പട്ഠായ സബ്ബദാരൂസു സഞ്ഞം കത്വാ നദീതീരം നേത്വാ നാവം ആരോപേത്വാ അനുസോതേന നഗരം ആഗന്ത്വാ യേ യാദിസാനി ഗേഹാനി ആകങ്ഖന്തി, തേസം താദിസാനി കത്വാ കഹാപണേ ഗഹേത്വാ പുന തത്ഥേവ ഗന്ത്വാ ഗേഹസമ്ഭാരേ ആഹരന്തി. ഏവം തേസം ജീവികം കപ്പേന്താനം ഏകസ്മിം കാലേ ഖന്ധാവാരം ബന്ധിത്വാ ദാരൂനി കോട്ടേന്താനം അവിദൂരേ ഏകോ ഹത്ഥീ ഖദിരഖാണുകം അക്കമി. തസ്സ സോ ഖാണുകോ പാദം വിജ്ഝി, ബലവവേദനാ വത്തന്തി, പാദോ ഉദ്ധുമായിത്വാ പുബ്ബം ഗണ്ഹി. സോ വേദനാപ്പത്തോ തേസം ദാരുകോട്ടനസദ്ദം സുത്വാ ‘‘ഇമേ വഡ്ഢകീ നിസ്സായ മയ്ഹം സോത്ഥി ഭവിസ്സതീ’’തി മഞ്ഞമാനോ തീഹി പാദേഹി തേസം സന്തികം ഗന്ത്വാ അവിദൂരേ നിപജ്ജി, വഡ്ഢകീ തം ഉദ്ധുമാതപാദം ദിസ്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ പാദേ ഖാണുകം ദിസ്വാ തിഖിണവാസിയാ ഖാണുകസ്സ സമന്തതോ ഓധിം ദത്വാ രജ്ജുയാ ബന്ധിത്വാ ആകഡ്ഢന്താ ഖാണും നീഹരിത്വാ പുബ്ബം മോചേത്വാ ഉണ്ഹോദകേന ധോവിത്വാ തദനുരൂപേഹി ഭേസജ്ജേഹി മക്ഖേത്വാ നചിരസ്സേവ വണം ഫാസുകം കരിംസു.

ഹത്ഥീ അരോഗോ ഹുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘മയാ ഇമേ വഡ്ഢകീ നിസ്സായ ജീവിതം ലദ്ധം, ഇദാനി തേസം മയാ ഉപകാരം കാതും വട്ടതീ’’തി. സോ തതോ പട്ഠായ വഡ്ഢകീഹി സദ്ധിം രുക്ഖേ നീഹരതി, തച്ഛേന്താനം പരിവത്തേത്വാ ദേതി, വാസിആദീനി ഉപസംഹരതി, സോണ്ഡായ വേഠേത്വാ കാളസുത്തകോടിയം ഗണ്ഹാതി. വഡ്ഢകീപിസ്സ ഭോജനവേലായ ഏകേകം പിണ്ഡം ദേന്താ പഞ്ച പിണ്ഡസതാനി ദേന്തി. തസ്സ പന ഹത്ഥിസ്സ പുത്തോ സബ്ബസേതോ ഹത്ഥാജാനീയപോതകോ അത്ഥി, തേനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അഹം ഏതരഹി മഹല്ലകോ. ഇദാനി മയാ ഇമേസം വഡ്ഢകീനം കമ്മകരണത്തായ പുത്തം ദത്വാ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി. സോ വഡ്ഢകീനം അനാചിക്ഖിത്വാവ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ പുത്തം ആനേത്വാ ‘‘അയം ഹത്ഥിപോതകോ മമ പുത്തോ, തുമ്ഹേഹി മയ്ഹം ജീവിതം ദിന്നം, അഹം വോ വേജ്ജവേതനത്ഥായ ഇമം ദമ്മി, അയം തുമ്ഹാകം ഇതോ പട്ഠായ കമ്മാനി കരിസ്സതീ’’തി വത്വാ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ, പുത്തക, യം മയാ കത്തബ്ബം കമ്മം, തം ത്വം കരോഹീ’’തി പുത്തം ഓവദിത്വാ വഡ്ഢകീനം ദത്വാ സയം അരഞ്ഞം പാവിസി.

തതോ പട്ഠായ ഹത്ഥിപോതകോ വഡ്ഢകീനം വചനകരോ ഓവാദക്ഖമോ ഹുത്വാ സബ്ബകിച്ചാനി കരോതി. തേപി തം പഞ്ചഹി പിണ്ഡസതേഹി പോസേന്തി, സോ കമ്മം കത്വാ നദിം ഓതരിത്വാ ന്ഹത്വാ കീളിത്വാ ആഗച്ഛതി, വഡ്ഢകീദാരകാപി തം സോണ്ഡാദീസു ഗഹേത്വാ ഉദകേപി ഥലേപി തേന സദ്ധിം കീളന്തി. ആജാനീയാ പന ഹത്ഥിനോപി അസ്സാപി പുരിസാപി ഉദകേ ഉച്ചാരം വാ പസ്സാവം വാ ന കരോന്തി, തസ്മാ സോപി ഉദകേ ഉച്ചാരപസ്സാവം അകത്വാ ബഹിനദീതീരേയേവ കരോതി. അഥേകസ്മിം ദിവസേ ഉപരിനദിയാ ദേവോ വസ്സി, അഥ സുക്ഖം ഹത്ഥിലണ്ഡം ഉദകേന നദിം ഓതരിത്വാ ഗച്ഛന്തം ബാരാണസീനഗരതിത്ഥേ ഏകസ്മിം ഗുമ്ബേ ലഗ്ഗേത്വാ അട്ഠാസി. അഥ രഞ്ഞോ ഹത്ഥിഗോപകാ ‘‘ഹത്ഥീ ന്ഹാപേസ്സാമാ’’തി പഞ്ച ഹത്ഥിസതാനി നയിംസു. ആജാനീയലണ്ഡസ്സ ഗന്ധം ഘായിത്വാ ഏകോപി ഹത്ഥീ നദിം ഓതരിതും ന ഉസ്സഹി. സബ്ബേപി നങ്ഗുട്ഠം ഉക്ഖിപിത്വാ പലായിതും ആരഭിംസു, ഹത്ഥിഗോപകാ ഹത്ഥാചരിയാനം ആരോചേസും. തേ ‘‘ഉദകേ പരിപന്ഥേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ഉദകം സോധാപേത്വാ തസ്മിം ഗുമ്ബേ തം ആജാനീയലണ്ഡം ദിസ്വാ ‘‘ഇദമേത്ഥ കാരണ’’ന്തി ഞത്വാ ചാടിം ആഹരാപേത്വാ ഉദകസ്സ പൂരേത്വാ തം തത്ഥ മദ്ദിത്വാ ഹത്ഥീനം സരീരേ സിഞ്ചാപേസും, സരീരാനി സുഗന്ധാനി അഹേസും. തസ്മിം കാലേ തേ നദിം ഓതരിത്വാ ന്ഹായിംസു.

ഹത്ഥാചരിയാ രഞ്ഞോ തം പവത്തിം ആരോചേത്വാ ‘‘തം ഹത്ഥാജാനീയം പരിയേസിത്വാ ആനേതും വട്ടതി, ദേവാ’’തി ആഹംസു. രാജാ നാവാസങ്ഘാടേഹി നദിം പക്ഖന്ദിത്വാ ഉദ്ധംഗാമീഹി നാവാസങ്ഘാടേഹി വഡ്ഢകീനം വസനട്ഠാനം സമ്പാപുണി. ഹത്ഥിപോതകോ നദിയം കീളന്തോ ഭേരിസദ്ദം സുത്വാ ഗന്ത്വാ വഡ്ഢകീനം സന്തികേ അട്ഠാസി. വഡ്ഢകീ രഞ്ഞോ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ ‘‘ദേവ, സചേ ദാരൂഹി അത്ഥോ, കിം കാരണാ ആഗതത്ഥ, കിം പേസേത്വാ ആഹരാപേതും ന വട്ടതീ’’തി ആഹംസു. ‘‘നാഹം, ഭണേ, ദാരൂനം അത്ഥായ ആഗതോ, ഇമസ്സ പന ഹത്ഥിസ്സ അത്ഥായ ആഗതോമ്ഹീ’’തി. ‘‘ഗാഹാപേത്വാ ഗച്ഛഥ, ദേവാ’’തി. ഹത്ഥിപോതകോ ഗന്തും ന ഇച്ഛി. ‘‘കിം കാരാപേതി, ഭണേ, ഹത്ഥീ’’തി? ‘‘വഡ്ഢകീനം പോസാവനികം ആഹരാപേതി, ദേവാ’’തി. ‘‘സാധു, ഭണേ’’തി രാജാ ഹത്ഥിസ്സ ചതുന്നം പാദാനം സോണ്ഡായ നങ്ഗുട്ഠസ്സ ച സന്തികേ സതസഹസ്സസതസഹസ്സകഹാപണേ ഠപാപേസി. ഹത്ഥീ ഏത്തകേനാപി അഗന്ത്വാ സബ്ബവഡ്ഢകീനം ദുസ്സയുഗേസു വഡ്ഢകീഭരിയാനം നിവാസനസാടകേസു ദിന്നേസു സദ്ധിംകീളിതാനം ദാരകാനഞ്ച ദാരകപരിഹാരേ കതേ നിവത്തിത്വാ വഡ്ഢകീ ച ഇത്ഥിയോ ച ദാരകേ ച ഓലോകേത്വാ രഞ്ഞാ സദ്ധിം അഗമാസി.

രാജാ തം ആദായ നഗരം ഗന്ത്വാ നഗരഞ്ച ഹത്ഥിസാലഞ്ച അലങ്കാരാപേത്വാ ഹത്ഥിം നഗരം പദക്ഖിണം കാരേത്വാ ഹത്ഥിസാലം പവേസേത്വാ സബ്ബാലങ്കാരേഹി അലങ്കരിത്വാ അഭിസേകം ദത്വാ ഓപവയ്ഹം കത്വാ അത്തനോ സഹായട്ഠാനേ ഠപേത്വാ ഉപഡ്ഢരജ്ജം ഹത്ഥിസ്സ ദത്വാ അത്തനാ സമാനപരിഹാരം അകാസി. ഹത്ഥിസ്സ ആഗതകാലതോ പട്ഠായ രഞ്ഞോ സകലജമ്ബുദീപേ രജ്ജം ഹത്ഥഗതമേവ അഹോസി. ഏവം കാലേ ഗച്ഛന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ രഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തസ്സാ ഗബ്ഭപരിപാകകാലേ രാജാ കാലമകാസി. ഹത്ഥീ പന സചേ രഞ്ഞോ കാലകതഭാവം ജാനേയ്യ, തത്ഥേവസ്സ ഹദയം ഫലേയ്യ, തസ്മാ ഹത്ഥിം രഞ്ഞോ കാലകതഭാവം അജാനാപേത്വാവ ഉപട്ഠഹിംസു. രഞ്ഞോ പന കാലകതഭാവം സുത്വാ ‘‘തുച്ഛം കിര രജ്ജ’’ന്തി അനന്തരസാമന്തകോസലരാജാ മഹതിയാ സേനായ ആഗന്ത്വാ നഗരം പരിവാരേസി. നഗരവാസിനോ ദ്വാരാനി പിദഹിത്വാ കോസലരഞ്ഞോ സാസനം പഹിണിംസു – ‘‘അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസീ പരിപുണ്ണഗബ്ഭാ ‘ഇതോ കിര സത്തമേ ദിവസേ പുത്തം വിജായിസ്സതീ’തി അങ്ഗവിജ്ജാപാഠകാ ആഹംസു. സചേ സാ പുത്തം വിജായിസ്സതി, മയം സത്തമേ ദിവസേ യുദ്ധം ദസ്സാമ, ന രജ്ജം, ഏത്തകം കാലം ആഗമേഥാ’’തി. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി.

ദേവീ സത്തമേ ദിവസേ പുത്തം വിജായി. തസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ പന മഹാജനസ്സ അലീനചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹന്തോ ജാതോതി ‘‘അലീനചിത്തകുമാരോ’’ത്വേവസ്സ നാമം അകംസു. ജാതദിവസതോയേവ പനസ്സ പട്ഠായ നാഗരാ കോസലരഞ്ഞാ സദ്ധിം യുജ്ഝിംസു. നിന്നായകത്താ സങ്ഗാമസ്സ മഹന്തമ്പി ബലം യുജ്ഝമാനം ഥോകം ഥോകം ഓസക്കതി. അമച്ചാ ദേവിയാ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ ‘‘മയം ഏവം ഓസക്കമാനേ ബലേ പരാജയഭാവസ്സ ഭായാമ, അമ്ഹാകം പന രഞ്ഞോ കാലകതഭാവം, പുത്തസ്സ ജാതഭാവം, കോസലരഞ്ഞോ ആഗന്ത്വാ യുജ്ഝാനഭാവഞ്ച രഞ്ഞോ സഹായകോ മങ്ഗലഹത്ഥീ ന ജാനാതി, ജാനാപേമ ന’’ന്തി പുച്ഛിംസു. സാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ പുത്തം അലങ്കരിത്വാ ദുകൂലചുമ്ബടകേ നിപജ്ജാപേത്വാ പാസാദാ ഓരുയ്ഹ അമച്ചഗണപരിവുതാ ഹത്ഥിസാലം ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തം ഹത്ഥിസ്സ പാദമൂലേ നിപജ്ജാപേത്വാ ‘‘സാമി, സഹായോ തേ കാലകതോ, മയം തുയ്ഹം ഹദയഫാലനഭയേന നാരോചയിമ്ഹ, അയം തേ സഹായസ്സ പുത്തോ, കോസലരാജാ ആഗന്ത്വാ നഗരം പരിവാരേത്വാ തവ പുത്തേന സദ്ധിം യുജ്ഝതി, ബലം ഓസക്കതി, തവ പുത്തം ത്വഞ്ഞേവ വാ മാരേഹി, രജ്ജം വാസ്സ ഗണ്ഹിത്വാ ദേഹീ’’തി ആഹ.

തസ്മിം കാലേ ഹത്ഥീ ബോധിസത്തം സോണ്ഡായ പരാമസിത്വാ ഉക്ഖിപിത്വാ കുമ്ഭേ ഠപേത്വാ രോദിത്വാ ബോധിസത്തം ഓതാരേത്വാ ദേവിയാ ഹത്ഥേ നിപജ്ജാപേത്വാ ‘‘കോസലരാജം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഹത്ഥിസാലതോ നിക്ഖമി. അഥസ്സ അമച്ചാ വമ്മം പടിമുഞ്ചിത്വാ അലങ്കരിത്വാ നഗരദ്വാരം അവാപുരിത്വാ തം പരിവാരേത്വാ നിക്ഖമിംസു. ഹത്ഥീ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ കോഞ്ചനാദം കത്വാ മഹാജനം സന്താസേത്വാ പലാപേത്വാ ബലകോട്ഠകം ഭിന്ദിത്വാ കോസലരാജാനം ചൂളായ ഗഹേത്വാ ആനേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ പാദമൂലേ നിപജ്ജാപേത്വാ മാരണത്ഥായസ്സ ഉട്ഠിതേ വാരേത്വാ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ അപ്പമത്തോ ഹോഹി, ‘കുമാരോ ദഹരോ’തി സഞ്ഞം മാ കരീ’’തി ഓവദിത്വാ ഉയ്യോജേസി. തതോ പട്ഠായ സകലജമ്ബുദീപേ രജ്ജം ബോധിസത്തസ്സ ഹത്ഥഗതമേവ ജാതം, അഞ്ഞോ പടിസത്തു നാമ ഉട്ഠഹിതും സമത്ഥോ നാഹോസി. ബോധിസത്തോ സത്തവസ്സികകാലേ അഭിസേകം കത്വാ അലീനചിത്തരാജാ നാമ ഹുത്വാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ സഗ്ഗപുരം പൂരേസി.

സത്ഥാ ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമം ഗാഥാദ്വയമാഹ –

൧൧. ‘‘അലീനചിത്തം നിസ്സായ, പഹട്ഠാ മഹതീ ചമൂ;

കോസലം സേനാസന്തുട്ഠം, ജീവഗ്ഗാഹം അഗാഹയി.

൧൨. ‘‘ഏവം നിസ്സയസമ്പന്നോ, ഭിക്ഖു ആരദ്ധവീരിയോ;

ഭാവയം കുസലം ധമ്മം, യോഗക്ഖേമസ്സ പത്തിയാ;

പാപുണേ അനുപുബ്ബേന, സബ്ബസംയോജനക്ഖയ’’ന്തി.

തത്ഥ അലീനചിത്തം നിസ്സായാതി അലീനചിത്തം രാജകുമാരം നിസ്സായ. പഹട്ഠാ മഹതീ ചമൂതി ‘‘പവേണീരജ്ജം നോ ദിട്ഠ’’ന്തി ഹട്ഠതുട്ഠാ ഹുത്വാ മഹതീ സേനാ. കോസലം സേനാസന്തുട്ഠന്തി കോസലരാജാനം സേന രജ്ജേന അസന്തുട്ഠം പരരജ്ജലോഭേന ആഗതം. ജീവഗ്ഗാഹം അഗാഹയീതി അമാരേത്വാവ സാ ചമൂ തം രാജാനം ഹത്ഥിനാ ജീവഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹാപേസി. ഏവം നിസ്സയസമ്പന്നോതി യഥാ സാ ചമൂ, ഏവം അഞ്ഞോപി കുലപുത്തോ നിസ്സയസമ്പന്നോ കല്യാണമിത്തം ബുദ്ധം വാ ബുദ്ധസാവകം വാ നിസ്സയം ലഭിത്വാ. ഭിക്ഖൂതി പരിസുദ്ധാധിവചനമേതം. ആരദ്ധവീരിയോതി പഗ്ഗഹിതവീരിയോ ചതുദോസാപഗതേന വീരിയേന സമന്നാഗതോ. ഭാവയം കുസലം ധമ്മന്തി കുസലം നിരവജ്ജം സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയസങ്ഖാതം ധമ്മം ഭാവേന്തോ. യോഗക്ഖേമസ്സ പത്തിയാതി ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമസ്സ നിബ്ബാനസ്സ പാപുണനത്ഥായ തം ധമ്മം ഭാവേന്തോ. പാപുണേ അനുപുബ്ബേന, സബ്ബസംയോജനക്ഖയന്തി ഏവം വിപസ്സനതോ പട്ഠായ ഇമം കുസലം ധമ്മം ഭാവേന്തോ സോ കല്യാണമിത്തുപനിസ്സയസമ്പന്നോ ഭിക്ഖു അനുപുബ്ബേന വിപസ്സനാഞാണാനി ച ഹേട്ഠിമമഗ്ഗഫലാനി ച പാപുണന്തോ പരിയോസാനേ ദസന്നമ്പി സംയോജനാനം ഖയന്തേ ഉപ്പന്നത്താ സബ്ബസംയോജനക്ഖയസങ്ഖാതം അരഹത്തം പാപുണാതി. യസ്മാ വാ നിബ്ബാനം ആഗമ്മ സബ്ബസംയോജനാനി ഖീയന്തി, തസ്മാ തമ്പി സബ്ബസംയോജനക്ഖയമേവ, ഏവം അനുപുബ്ബേന നിബ്ബാനസങ്ഖാതം സബ്ബസംയോജനക്ഖയം പാപുണാതീതി അത്ഥോ.

ഇതി ഭഗവാ അമതമഹാനിബ്ബാനേന ധമ്മദേസനായ കൂടം ഗഹേത്വാ ഉത്തരിപി സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഓസ്സട്ഠവീരിയോ ഭിക്ഖു അരഹത്തേ പതിട്ഠഹി. ‘‘തദാ മാതാ മഹാമായാ, പിതാ സുദ്ധോദനമഹാരാജാ അഹോസി, രജ്ജം ഗഹേത്വാ ദിന്നഹത്ഥീ അയം ഓസ്സട്ഠവീരിയോ ഭിക്ഖു, ഹത്ഥിസ്സ പിതാ സാരിപുത്തോ, സാമന്തകോസലരാജാ മോഗ്ഗല്ലാനോ, അലീനചിത്തകുമാരോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അലീനചിത്തജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൧൫൭] ൭. ഗുണജാതകവണ്ണനാ

യേന കാമം പണാമേതീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ സാടകസഹസ്സലാഭം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഥേരസ്സ കോസലരഞ്ഞോ അന്തേപുരേ ധമ്മവാചനവത്ഥു ഹേട്ഠാ മഹാസാരജാതകേ (ജാ. ൧.൧.൯൨) ആഗതമേവ. ഇതി ഥേരേ രഞ്ഞോ അന്തേപുരേ ധമ്മം വാചേന്തേ രഞ്ഞോ സഹസ്സഗ്ഘനികാനം സാടകാനം സഹസ്സം ആഹരിയിത്ഥ. രാജാ തതോ പഞ്ച സാടകസതാനി പഞ്ചന്നം ദേവീസതാനം അദാസി. താ സബ്ബാപി തേ സാടകേ ഠപേത്വാ പുനദിവസേ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ദത്വാ സയം പുരാണസാടകേയേവ പാരുപിത്വാ രഞ്ഞോ പാതരാസട്ഠാനം അഗമംസു.

രാജാ ‘‘മയാ തുമ്ഹാകം സഹസ്സഗ്ഘനികാ സാടകാ ദാപിതാ, കസ്മാ തുമ്ഹേ തേ അപാരുപിത്വാവ ആഗതാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ദേവ, അമ്ഹേഹി തേ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ദിന്നാ’’തി. ‘‘ആനന്ദത്ഥേരേന സബ്ബേ ഗഹിതാ’’തി? ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന തിചീവരം അനുഞ്ഞാതം, ആനന്ദത്ഥേരോ ദുസ്സവണിജ്ജം മഞ്ഞേ കരിസ്സതി, അതിബഹൂ തേന സാടകാ ഗഹിതാ’’തി ഥേരസ്സ കുജ്ഝിത്വാ ഭുത്തപാതരാസോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ പരിവേണം പവിസിത്വാ ഥേരം വന്ദിത്വാ നിസിന്നോ പുച്ഛി – ‘‘അപി, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ഘരേ ഇത്ഥിയോ തുമ്ഹാകം സന്തികേ ധമ്മം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തി വാ സുണന്തി വാ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, ഗഹേതബ്ബയുത്തകം ഗണ്ഹന്തി, സോതബ്ബയുത്തകം സുണന്തീ’’തി. ‘‘കിം താ സുണന്തിയേവ, ഉദാഹു തുമ്ഹാകം നിവാസനം വാ പാരുപനം വാ ദദന്തീ’’തി? ‘‘താ അജ്ജ, മഹാരാജ, സഹസ്സഗ്ഘനികാനി പഞ്ച സാടകസതാനി അദംസൂ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേഹി ഗഹിതാനി താനി, ഭന്തേ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘നനു, ഭന്തേ, സത്ഥാരാ തിചീവരമേവ അനുഞ്ഞാത’’ന്തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ തിചീവരമേവ പരിഭോഗസീസേന അനുഞ്ഞാതം, പടിഗ്ഗഹണം പന അവാരിതം, തസ്മാ മയാപി അഞ്ഞേസം ജിണ്ണചീവരികാനം ദാതും തേ സാടകാ പടിഗ്ഗഹിതാ’’തി. ‘‘തേ പന ഭിക്ഖൂ തുമ്ഹാകം സന്തികാ സാടകേ ലഭിത്വാ പോരാണചീവരാനി കിം കരിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘പോരാണസങ്ഘാടിം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘പോരാണഉത്തരാസങ്ഗം കിം കരിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘അന്തരവാസകം കരിസ്സന്തീ’’തി. ‘‘പോരാണഅന്തരവാസകം കിം കരിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘പച്ചത്ഥരണം കരിസ്സന്തീ’’തി. ‘‘പോരാണപച്ചത്ഥരണം കിം കരിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘ഭുമ്മത്ഥരണം കരിസ്സന്തീ’’തി. ‘‘പോരാണഭുമ്മത്ഥരണം കിം കരിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘പാദപുഞ്ഛനം കരിസ്സന്തീ’’തി. ‘‘പോരാണപാദപുഞ്ഛനം കിം കരിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘മഹാരാജ, സദ്ധാദേയ്യം നാമ വിനിപാതേതും ന ലബ്ഭതി, തസ്മാ പോരാണപാദപുഞ്ഛനം വാസിയാ കോട്ടേത്വാ മത്തികായ മക്ഖേത്വാ സേനാസനേസു മത്തികാലേപനം കരിസ്സന്തീ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം ദിന്നം യാവ പാദപുഞ്ഛനാപി നസ്സിതും ന ലബ്ഭതീ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, അമ്ഹാകം ദിന്നം നസ്സിതും ന ലബ്ഭതി, പരിഭോഗമേവ ഹോതീ’’തി.

രാജാ തുട്ഠോ സോമനസ്സപ്പത്തോ ഹുത്വാ ഇതരാനിപി ഗേഹേ ഠപിതാനി പഞ്ച സാടകസതാനി ആഹരാപേത്വാ ഥേരസ്സ ദത്വാ അനുമോദനം സുത്വാ ഥേരം വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. ഥേരോ പഠമലദ്ധാനി പഞ്ച സാടകസതാനി ജിണ്ണചീവരികാനം ഭിക്ഖൂനം അദാസി. ഥേരസ്സ പന പഞ്ചമത്താനി സദ്ധിവിഹാരികസതാനി, തേസു ഏകോ ദഹരഭിക്ഖു ഥേരസ്സ ബഹൂപകാരോ പരിവേണം സമ്മജ്ജതി, പാനീയപരിഭോജനീയം ഉപട്ഠപേതി, ദന്തകട്ഠം മുഖോദകം ന്ഹാനോദകം ദേതി, വച്ചകുടിജന്താഘരസേനാസനാനി പടിജഗ്ഗതി, ഹത്ഥപരികമ്മപാദപരികമ്മപിട്ഠിപരികമ്മാദീനി കരോതി. ഥേരോ പച്ഛാ ലദ്ധാനി പഞ്ച സാടകസതാനി ‘‘അയം മേ ബഹൂപകാരോ’’തി യുത്തവസേന സബ്ബാനി തസ്സേവ അദാസി. സോപി സബ്ബേ തേ സാടകേ ഭാജേത്വാ അത്തനോ സമാനുപജ്ഝായാനം അദാസി.

ഏവം സബ്ബേപി തേ ലദ്ധസാടകാ ഭിക്ഖൂ സാടകേ ഛിന്ദിത്വാ രജിത്വാ കണികാരപുപ്ഫവണ്ണാനി കാസായാനി നിവാസേത്വാ ച പാരുപിത്വാ ച സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഭന്തേ, സോതാപന്നസ്സ അരിയസാവകസ്സ മുഖോലോകനദാനം നാമ അത്ഥീ’’തി. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകാനം മുഖോലോകനദാനം നാമ അത്ഥീ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായേന ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികത്ഥേരേന സഹസ്സഗ്ഘനികാനം സാടകാനം പഞ്ച സതാനി ഏകസ്സേവ ദഹരഭിക്ഖുനോ ദിന്നാനി, സോ പന അത്തനാ ലദ്ധേ ഭാജേത്വാ അമ്ഹാകം അദാസീ’’തി. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ആനന്ദോ മുഖോലോകനഭിക്ഖം ദേതി, സോ പനസ്സ ഭിക്ഖു ബഹൂപകാരോ, തസ്മാ അത്തനോ ഉപകാരസ്സ ഉപകാരവസേന ഗുണവസേന യുത്തവസേന ‘ഉപകാരസ്സ നാമ പച്ചുപകാരോ കാതും വട്ടതീ’തി കതഞ്ഞുകതവേദിഭാവേന അദാസി. പോരാണകപണ്ഡിതാപി ഹി അത്തനോ ഉപകാരാനഞ്ഞേവ പച്ചുപകാരം കരിംസൂ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സീഹോ ഹുത്വാ പബ്ബതഗുഹായം വസതി. സോ ഏകദിവസം ഗുഹായ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബതപാദം ഓലോകേസി, തം പന പബ്ബതപാദം പരിക്ഖിപിത്വാ മഹാസരോ അഹോസി. തസ്സ ഏകസ്മിം ഉന്നതട്ഠാനേ ഉപരിഥദ്ധകദ്ദമപിട്ഠേ മുദൂനി ഹരിതതിണാനി ജായിംസു. സസകാ ചേവ ഹരിണാദയോ ച സല്ലഹുകമിഗാ കദ്ദമമത്ഥകേ വിചരന്താ താനി ഖാദന്തി. തം ദിവസമ്പി ഏകോ മിഗോ താനി ഖാദന്തോ വിചരതി. സീഹോ ‘‘തം മിഗം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി പബ്ബതമത്ഥകാ ഉപ്പതിത്വാ സീഹവേഗേന പക്ഖന്ദി, മിഗോ മരണഭയതജ്ജിതോ വിരവന്തോ പലായി. സീഹോ വേഗം സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ കലലപിട്ഠേ നിപതിത്വാ ഓസീദിത്വാ ഉഗ്ഗന്തും അസക്കോന്തോ ചത്താരോ പാദാ ഥമ്ഭാ വിയ ഓസീദിത്വാ സത്താഹം നിരാഹാരോ അട്ഠാസി.

അഥ നം ഏകോ സിങ്ഗാലോ ഗോചരപ്പസുതോ തം ദിസ്വാ ഭയേന പലായി. സീഹോ തം പക്കോസിത്വാ ‘‘ഭോ സിങ്ഗാല, മാ പലായി, അഹം കലലേ ലഗ്ഗോ, ജീവിതം മേ ദേഹീ’’തി ആഹ. സിങ്ഗാലോ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘അഹം തം ഉദ്ധരേയ്യം, ഉദ്ധടോ പന മം ഖാദേയ്യാസീതി ഭായാമീ’’തി ആഹ. ‘‘മാ ഭായി, നാഹം തം ഖാദിസ്സാമി, മഹന്തം പന തേ ഗുണം കരിസ്സാമി, ഏകേനുപായേന മം ഉദ്ധരാഹീ’’തി. സിങ്ഗാലോ തസ്സ പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ചതുന്നം പാദാനം സമന്താ കലലേ അപനേത്വാ ചതുന്നമ്പി പാദാനം ചതസ്സോ മാതികാ ഖണിത്വാ ഉദകാഭിമുഖം അകാസി, ഉദകം പവിസിത്വാ കലലം മുദും അകാസി. തസ്മിം ഖണേ സിങ്ഗാലോ സീഹസ്സ ഉദരന്തരം അത്തനോ സീസം പവേസേത്വാ ‘‘വായാമം കരോഹി, സാമീ’’തി ഉച്ചാസദ്ദം കരോന്തോ സീസേന ഉദരം പഹരി. സീഹോ വേഗം ജനേത്വാ കലലാ ഉഗ്ഗന്ത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ ഥലേ അട്ഠാസി. സോ മുഹുത്തം വിസ്സമിത്വാ സരം ഓരുയ്ഹ കദ്ദമം ധോവിത്വാ ന്ഹായിത്വാ ദരഥം പടിപ്പസ്സമ്ഭേത്വാ ഏകം മഹിംസം വധിത്വാ ദാഠാഹി ഓവിജ്ഝിത്വാ മംസം ഉബ്ബത്തേത്വാ ‘‘ഖാദ, സമ്മാ’’തി സിങ്ഗാലസ്സ പുരതോ ഠപേത്വാ തേന ഖാദിതേ പച്ഛാ അത്തനാ ഖാദി. പുന സിങ്ഗാലോ ഏകം മംസപേസിം ഡംസിത്വാ ഗണ്ഹി. ‘‘ഇദം കിമത്ഥായ, സമ്മാ’’തി ച വുത്തേ ‘‘തുമ്ഹാകം ദാസീ അത്ഥി, തസ്സാ ഭാഗോ ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹ. സീഹോ ‘‘ഗണ്ഹാഹീ’’തി വത്വാ സയമ്പി സീഹിയാ അത്ഥായ മംസം ഗണ്ഹിത്വാ ‘‘ഏഹി, സമ്മ, അമ്ഹാകം പബ്ബതമുദ്ധനി ഠത്വാ സഖിയാ വസനട്ഠാനം ഗമിസ്സാമാ’’തി വത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ മംസം ഖാദാപേത്വാ സിങ്ഗാലഞ്ച സിങ്ഗാലിഞ്ച അസ്സാസേത്വാ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ ഇദാനി അഹം തുമ്ഹേ പടിജഗ്ഗിസ്സാമീ’’തി അത്തനോ വസനട്ഠാനം നേത്വാ ഗുഹായ ദ്വാരേ അഞ്ഞിസ്സാ ഗുഹായ വസാപേസി. തേ തതോ പട്ഠായ ഗോചരായ ഗച്ഛന്താ സീഹിഞ്ച സിങ്ഗാലിഞ്ച ഠപേത്വാ സിങ്ഗാലേന സദ്ധിം ഗന്ത്വാ നാനാമിഗേ വധിത്വാ ഉഭോപി തത്ഥേവ മംസം ഖാദിത്വാ ഇതരാസമ്പി ദ്വിന്നം ആഹരിത്വാ ദേന്തി.

ഏവം കാലേ ഗച്ഛന്തേ സീഹീ ദ്വേ പുത്തേ വിജായി, സിങ്ഗാലീപി ദ്വേ പുത്തേ വിജായി. തേ സബ്ബേപി സമഗ്ഗവാസം വസിംസു. അഥേകദിവസം സീഹിയാ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം സീഹോ സിങ്ഗാലഞ്ച സിങ്ഗാലിഞ്ച സിങ്ഗാലപോതകേ ച അതിവിയ പിയായതി, നൂനമസ്സ സിങ്ഗാലിയാ സദ്ധിം സന്ഥവോ അത്ഥി, തസ്മാ ഏവം സിനേഹം കരോതി, യംനൂനാഹം ഇമം പീളേത്വാ തജ്ജേത്വാ ഇതോ പലാപേയ്യ’’ന്തി. സാ സീഹസ്സ സിങ്ഗാലം ഗഹേത്വാ ഗോചരായ ഗതകാലേ സിങ്ഗാലിം പീളേസി തജ്ജേസി ‘‘കിംകാരണാ ഇമസ്മിം ഠാനേ വസതി, ന പലായസീ’’തി? പുത്താപിസ്സാ സിങ്ഗാലിപുത്തേ തഥേവ തജ്ജയിംസു. സിങ്ഗാലീ തമത്ഥം സിങ്ഗാലസ്സ കഥേത്വാ ‘‘സീഹസ്സ വചനേന ഏതായ ഏവം കതഭാവമ്പി ന ജാനാമ, ചിരം വസിമ്ഹാ, നാസാപേയ്യാപി നോ, അമ്ഹാകം വസനട്ഠാനമേവ ഗച്ഛാമാ’’തി ആഹ. സിങ്ഗാലോ തസ്സാ വചനം സുത്വാ സീഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ – ‘‘സാമി, ചിരം അമ്ഹേഹി തുമ്ഹാകം സന്തികേ നിവുത്ഥം, അതിചിരം വസന്താ നാമ അപ്പിയാ ഹോന്തി, അമ്ഹാകം ഗോചരായ പക്കന്തകാലേ സീഹീ സിങ്ഗാലിം വിഹേഠേതി ‘ഇമസ്മിം ഠാനേ കസ്മാ വസഥ, പലായഥാ’തി തജ്ജേതി, സീഹപോതകാപി സിങ്ഗാലപോതകേ തജ്ജേന്തി. യോ നാമ യസ്സ അത്തനോ സന്തികേ വാസം ന രോചേതി, തേന സോ ‘യാഹീ’തി നീഹരിതബ്ബോവ, വിഹേഠനം നാമ കിമത്ഥിയ’’ന്തി വത്വാ പഠമം ഗാഥമാഹ –

൧൩. ‘‘യേന കാമം പണാമേതി, ധമ്മോ ബലവതം മിഗീ;

ഉന്നദന്തീ വിജാനാഹി, ജാതം സരണതോ ഭയ’’ന്തി.

തത്ഥ യേന കാമം പണാമേതി, ധമ്മോ ബലവതന്തി ബലവാ നാമ ഇസ്സരോ അത്തനോ സേവകം യേന ദിസാഭാഗേന ഇച്ഛതി, തേന ദിസാഭാഗേന സോ പണാമേതി നീഹരതി. ഏസ ധമ്മോ ബലവതം അയം ഇസ്സരാനം സഭാവോ പവേണിധമ്മോവ, തസ്മാ സചേ അമ്ഹാകം വാസം ന രോചേഥ, ഉജുകമേവ നോ നീഹരഥ, വിഹേഠനേന കോ അത്ഥോതി ദീപേന്തോ ഏവമാഹ. മിഗീതി സീഹം ആലപതി. സോ ഹി മിഗരാജതായ മിഗാ അസ്സ അത്ഥീതി മിഗീ. ഉന്നദന്തീതിപി തമേവ ആലപതി. സോ ഹി ഉന്നതാനം ദന്താനം അത്ഥിതായ ഉന്നതാ ദന്താ അസ്സ അത്ഥീതി ഉന്നദന്തീ. ‘‘ഉന്നതദന്തീ’’തിപി പാഠോയേവ. വിജാനാഹീതി ‘‘ഏസ ഇസ്സരാനം ധമ്മോ’’തി ഏവം ജാനാഹി. ജാതം സരണതോ ഭയന്തി അമ്ഹാകം തുമ്ഹേ പതിട്ഠാനട്ഠേന സരണം, തുമ്ഹാകഞ്ഞേവ സന്തികാ ഭയം ജാതം, തസ്മാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ ഗമിസ്സാമാതി ദീപേതി.

അപരോ നയോ – തവ മിഗീ സീഹീ ഉന്നദന്തീമമ പുത്തദാരം തജ്ജേന്തീ യേന കാമം പണാമേതി, യേന യേനാകാരേന ഇച്ഛതി, തേന പണാമേതി പവത്തതി, വിഹേഠേതിപി പലാപേതിപി, ഏവം ത്വം വിജാനാഹി, തത്ഥ കിം സക്കാ അമ്ഹേഹി കാതും. ധമ്മോ ബലവതം ഏസ ബലവന്താനം സഭാവോ, ഇദാനി മയം ഗമിസ്സാമ. കസ്മാ? ജാതം സരണതോ ഭയന്തി.

തസ്സ വചനം സുത്വാ സീഹോ സീഹിം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, അസുകസ്മിം നാമ കാലേ മമ ഗോചരത്ഥായ ഗന്ത്വാ സത്തമേ ദിവസേ ഇമിനാ സിങ്ഗാലേന ഇമായ ച സിങ്ഗാലിയാ സദ്ധിം ആഗതഭാവം സരസീ’’തി. ‘‘ആമ, സരാമീ’’തി. ‘‘ജാനാസി പന മയ്ഹം സത്താഹം അനാഗമനസ്സ കാരണ’’ന്തി? ‘‘ന ജാനാമി, സാമീ’’തി. ‘‘ഭദ്ദേ, അഹം ‘ഏകം മിഗം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’തി വിരജ്ഝിത്വാ കലലേ ലഗ്ഗോ, തതോ നിക്ഖമിതും അസക്കോന്തോ സത്താഹം നിരാഹാരോ അട്ഠാസിം, സ്വാഹം ഇമം സിങ്ഗാലം നിസ്സായ ജീവിതം ലഭിം, അയം മേ ജീവിതദായകോ സഹായോ. മിത്തധമ്മേ ഠാതും സമത്ഥോ ഹി മിത്തോ ദുബ്ബലോ നാമ നത്ഥി, ഇതോ പട്ഠായ മയ്ഹം സഹായസ്സ ച സഹായികായ ച പുത്തകാനഞ്ച ഏവരൂപം അവമാനം മാ അകാസീ’’തി വത്വാ സീഹോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ –

൧൪. ‘‘അപി ചേപി ദുബ്ബലോ മിത്തോ, മിത്തധമ്മേസു തിട്ഠതി;

സോ ഞാതകോ ച ബന്ധു ച, സോ മിത്തോ സോ ച മേ സഖാ;

ദാഠിനി മാതിമഞ്ഞിത്ഥോ, സിങ്ഗാലോ മമ പാണദോ’’തി.

തത്ഥ അപി ചേപീതി ഏകോ അപിസദ്ദോ അനുഗ്ഗഹത്ഥോ, ഏകോ സമ്ഭാവനത്ഥോ. തത്രായം യോജനാ – ദുബ്ബലോപി ചേ മിത്തോ മിത്തധമ്മേസു അപി തിട്ഠതി, സചേ ഠാതും സക്കോതി, സോ ഞാതകോ ച ബന്ധു ച, സോ മേത്തചിത്തതായ മിത്തോ, സോ ച മേ സഹായട്ഠേന സഖാ. ദാഠിനി മാതിമഞ്ഞിത്ഥോതി, ഭദ്ദേ, ദാഠാസമ്പന്നേ സീഹി മാ മയ്ഹം സഹായം വാ സഹായിം വാ അതിമഞ്ഞി, അയഞ്ഹി സിങ്ഗാലോ മമ പാണദോതി.

സാ തസ്സ വചനം സുത്വാ സിങ്ഗാലിം ഖമാപേത്വാ തതോ പട്ഠായ സപുത്തായ തായ സദ്ധിം സമഗ്ഗവാസം വസി. സീഹപോതകാപി സിങ്ഗാലപോതകേഹി സദ്ധിം കീളമാനാ സമ്മോദമാനാ മാതാപിതൂനം അതിക്കന്തകാലേപി മിത്തഭാവം അഭിന്ദിത്വാ സമ്മോദമാനാ വസിംസു. തേസം കിര സത്തകുലപരിവട്ടേ അഭിജ്ജമാനാ മേത്തി അഗമാസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – സച്ചപരിയോസാനേ കേചി സോതാപന്നാ, കേചി സകദാഗാമിനോ, കേചി അനാഗാമിനോ, കേചി അരഹന്തോ അഹേസും. ‘‘തദാ സിങ്ഗാലോ ആനന്ദോ അഹോസി, സീഹോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

ഗുണജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൧൫൮] ൮. സുഹനുജാതകവണ്ണനാ

നയിദം വിസമസീലേനാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ദ്വേ ചണ്ഡഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്മിഞ്ഹി സമയേ ജേതവനേപി ഏകോ ഭിക്ഖു ചണ്ഡോ അഹോസി ഫരുസോ സാഹസികോ ജനപദേപി. അഥേകദിവസം ജാനപദോ ഭിക്ഖു കേനചിദേവ കരണീയേന ജേതവനം അഗമാസി, സാമണേരാ ചേവ ദഹരഭിക്ഖൂ ച തസ്സ ചണ്ഡഭാവം ജാനന്തി. ‘‘തേസം ദ്വിന്നം ചണ്ഡാനം കലഹം പസ്സിസ്സാമാ’’തി കുതൂഹലേന തം ഭിക്ഖും ജേതവനവാസികസ്സ പരിവേണം പഹിണിംസു. തേ ഉഭോപി ചണ്ഡാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ദിസ്വാവ പിയസംവാസം സംസന്ദിംസു സമിംസു, ഹത്ഥപാദപിട്ഠിസമ്ബാഹനാദീനി അകംസു. ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, ചണ്ഡാ ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞേസം ഉപരി ചണ്ഡാ ഫരുസാ സാഹസികാ, അഞ്ഞമഞ്ഞം പന ഉഭോപി സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ പിയസംവാസാ ജാതാ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേതേ അഞ്ഞേസം ചണ്ഡാ ഫരുസാ സാഹസികാ, അഞ്ഞമഞ്ഞം പന സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ പിയസംവാസാ ച അഹേസു’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ സബ്ബത്ഥസാധകോ അത്ഥധമ്മാനുസാസകോ അമച്ചോ അഹോസി. സോ പന രാജാ ഥോകം ധനലോഭപകതികോ, തസ്സ മഹാസോണോ നാമ കൂടഅസ്സോ അത്ഥി. അഥ ഉത്തരാപഥകാ അസ്സവാണിജാ പഞ്ച അസ്സസതാനി ആനേസും, അസ്സാനം ആഗതഭാവം രഞ്ഞോ ആരോചേസും. തതോ പുബ്ബേ പന ബോധിസത്തോ അസ്സേ അഗ്ഘാപേത്വാ മൂലം അപരിഹാപേത്വാ ദാപേസി. രാജാ തം പരിഹായമാനോ അഞ്ഞം അമച്ചം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘താത, അസ്സേ അഗ്ഘാപേഹി, അഗ്ഘാപേന്തോ ച പഠമം മഹാസോണം യഥാ തേസം അസ്സാനം അന്തരം പവിസതി, തഥാ വിസ്സജ്ജേത്വാ അസ്സേ ഡംസാപേത്വാ വണിതേ കാരാപേത്വാ ദുബ്ബലകാലേ മൂലം ഹാപേത്വാ അസ്സേ അഗ്ഘാപേയ്യാസീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തഥാ അകാസി.

അസ്സവാണിജാ അനത്തമനാ ഹുത്വാ തേന കതകിരിയം ബോധിസത്തസ്സ ആരോചേസും. ബോധിസത്തോ ‘‘കിം പന തുമ്ഹാകം നഗരേ കൂടഅസ്സോ നത്ഥീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അത്ഥി സാമി, സുഹനു നാമ കൂടഅസ്സോ ചണ്ഡോ ഫരുസോ’’തി. ‘‘തേന ഹി പുന ആഗച്ഛന്താ തം അസ്സം ആനേയ്യാഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ പുന ആഗച്ഛന്താ തം കൂടസ്സം ഗാഹാപേത്വാ ആഗച്ഛിംസു. രാജാ ‘‘അസ്സവാണിജാ ആഗതാ’’തി സുത്വാ സീഹപഞ്ജരം ഉഗ്ഘാടേത്വാ അസ്സേ ഓലോകേത്വാ മഹാസോണം വിസ്സജ്ജാപേസി. അസ്സവാണിജാപി മഹാസോണം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ സുഹനും വിസ്സജ്ജാപേസും. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പത്വാ സരീരാനി ലേഹന്താ സമ്മോദമാനാ അട്ഠംസു. രാജാ ബോധിസത്തം പുച്ഛി – ‘‘പസ്സസി ഇമേ ദ്വേ കൂടസ്സാ അഞ്ഞേസം ചണ്ഡാ ഫരുസാ സാഹസികാ, അഞ്ഞേ അസ്സേ ഡംസിത്വാ ഗേലഞ്ഞം പാപേന്തി, ഇദാനി അഞ്ഞമഞ്ഞം പന സരീരം ലേഹന്താ സമ്മോദമാനാ അട്ഠംസു, കിം നാമേത’’ന്തി? ബോധിസത്തോ ‘‘നയിമേ, മഹാരാജ, വിസമസീലാ, സമസീലാ സമധാതുകാ ച ഏതേ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥാദ്വയമാഹ –

൧൫. ‘‘നയിദം വിസമസീലേന, സോണേന സുഹനൂ സഹ;

സുഹനൂപി താദിസോയേവ, യോ സോണസ്സ സഗോചരോ.

൧൬. ‘‘പക്ഖന്ദിനാ പഗബ്ഭേന, നിച്ചം സന്ദാനഖാദിനാ;

സമേതി പാപം പാപേന, സമേതി അസതാ അസ’’ന്തി.

തത്ഥ നയിദം വിസമസീലേന, സോണേന സുഹനൂ സഹാതി യം ഇദം സുഹനു കൂടസ്സോ സോണേന സദ്ധിം പേമം കരോതി, ഇദം ന അത്തനോ വിസമസീലേന, അഥ ഖോ അത്തനോ സമസീലേനേവ സദ്ധിം കരോതി. ഉഭോപി ഹേതേ അത്തനോ അനാചാരതായ ദുസ്സീലതായ സമസീലാ സമധാതുകാ. സുഹനൂപി താദിസോയേവ, യോ സോണസ്സ സഗോചരോതി യാദിസോ സോണോ, സുഹനുപി താദിസോയേവ, യോ സോണസ്സ സഗോചരോ യംഗോചരോ സോണോ, സോപി തംഗോചരോയേവ. യഥേവ ഹി സോണോ അസ്സഗോചരോ അസ്സേ ഡംസേന്തോവ ചരതി, തഥാ സുഹനുപി. ഇമിനാ നേസം സമാനഗോചരതം ദസ്സേതി.

തേ പന ആചാരഗോചരേ ഏകതോ കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘പക്ഖന്ദിനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പക്ഖന്ദിനാതി അസ്സാനം ഉപരി പക്ഖന്ദനസീലേന പക്ഖന്ദനഗോചരേന. പഗബ്ഭേനാതി കായപാഗബ്ഭിയാദിസമന്നാഗതേന ദുസ്സീലേന. നിച്ചം സന്ദാനഖാദിനാതി സദാ അത്തനോ ബന്ധനയോത്തം ഖാദനസീലേന ഖാദനഗോചരേന ച. സമേതി പാപം പാപേനാതി ഏതേസു അഞ്ഞതരേന പാപേന സദ്ധിം അഞ്ഞതരസ്സ പാപം ദുസ്സീല്യം സമേതി. അസതാ അസന്തി ഏതേസു അഞ്ഞതരേന അസതാ അനാചാരഗോചരസമ്പന്നേന സഹ ഇതരസ്സ അസം അസാധുകമ്മം സമേതി, ഗൂഥാദീനി വിയ ഗൂഥാദീഹി ഏകതോ സംസന്ദതി സദിസം നിബ്ബിസേസമേവ ഹോതീതി.

ഏവം വത്വാ ച പന ബോധിസത്തോ ‘‘മഹാരാജ, രഞ്ഞാ നാമ അതിലുദ്ധേന ന ഭവിതബ്ബം, പരസ്സ സന്തകം നാമ നാസേതും ന വട്ടതീ’’തി രാജാനം ഓവദിത്വാ അസ്സേ അഗ്ഘാപേത്വാ ഭൂതമേവ മൂലം ദാപേസി. അസ്സവാണിജാ യഥാസഭാവമേവ മൂലം ലഭിത്വാ ഹട്ഠതുട്ഠാ അഗമംസു. രാജാപി ബോധിസത്തസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ദ്വേ അസ്സാ ഇമേ ദ്വേ ദുട്ഠഭിക്ഖൂ അഹേസും, രാജാ ആനന്ദോ, പണ്ഡിതാമച്ചോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സുഹനുജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൧൫൯] ൯. മോരജാതകവണ്ണനാ

ഉദേതയം ചക്ഖുമാ ഏകരാജാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ ഹി ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി സത്ഥു സന്തികം നീതോ ‘‘സച്ചം കിര, ത്വം ഭിക്ഖു, ഉക്കണ്ഠിതോ’’തി വുത്തേ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ‘‘കിം ദിസ്വാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഏകം അലങ്കതപടിയത്തസരീരം മാതുഗാമം ഓലോകേത്വാ’’തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ഭിക്ഖു മാതുഗാമോ നാമ കസ്മാ തുമ്ഹാദിസാനം ചിത്തം നാലുളേസ്സതി, പോരാണകപണ്ഡിതാനമ്പി ഹി മാതുഗാമസ്സ സദ്ദം സുത്വാ സത്ത വസ്സസതാനി അസമുദാചിണ്ണകിലേസാ ഓകാസം ലഭിത്വാ ഖണേനേവ സമുദാചരിംസു. വിസുദ്ധാപി സത്താ സംകിലിസ്സന്തി, ഉത്തമയസസമങ്ഗിനോപി ആയസക്യം പാപുണന്തി, പഗേവ അപരിസുദ്ധാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ മോരയോനിയം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ അണ്ഡകാലേപി കണികാരമകുളവണ്ണഅണ്ഡകോസോ ഹുത്വാ അണ്ഡം ഭിന്ദിത്വാ നിക്ഖന്തോ സുവണ്ണവണ്ണോ അഹോസി ദസ്സനീയോ പാസാദികോ പക്ഖാനം അന്തരേ സുരത്തരാജിവിരാജിതോ, സോ അത്തനോ ജീവിതം രക്ഖന്തോ തിസ്സോ പബ്ബതരാജിയോ അതിക്കമ്മ ചതുത്ഥായ പബ്ബതരാജിയാ ഏകസ്മിം ദണ്ഡകഹിരഞ്ഞപബ്ബതതലേ വാസം കപ്പേസി. സോ പഭാതായ രത്തിയാ പബ്ബതമത്ഥകേ നിസിന്നോ സൂരിയം ഉഗ്ഗച്ഛന്തം ഓലോകേത്വാ അത്തനോ ഗോചരഭൂമിയം രക്ഖാവരണത്ഥായ ബ്രഹ്മമന്തം ബന്ധന്തോ ‘‘ഉദേതയ’’ന്തിആദിമാഹ.

൧൭. ‘‘ഉദേതയം ചക്ഖുമാ ഏകരാജാ,

ഹരിസ്സവണ്ണോ പഥവിപ്പഭാസോ;

തം തം നമസ്സാമി ഹരിസ്സവണ്ണം പഥവിപ്പഭാസം,

തയാജ്ജ ഗുത്താ വിഹരേമു ദിവസ’’ന്തി.

തത്ഥ ഉദേതീതി പാചീനലോകധാതുതോ ഉഗ്ഗച്ഛതി. ചക്ഖുമാതി സകലചക്കവാളവാസീനം അന്ധകാരം വിധമിത്വാ ചക്ഖുപടിലാഭകരണേന യം തേന തേസം ദിന്നം ചക്ഖു, തേന ചക്ഖുനാ ചക്ഖുമാ. ഏകരാജാതി സകലചക്കവാളേ ആലോകകരാനം അന്തരേ സേട്ഠവിസിട്ഠട്ഠേന ഏകരാജാ. ഹരിസ്സവണ്ണോതി ഹരിസമാനവണ്ണോ, സുവണ്ണവണ്ണോതി അത്ഥോ. പഥവിപ്പഭാസോതി പഥവിയാ പഭാസോ. തം തം നമസ്സാമീതി തസ്മാ തം ഏവരൂപം ഭവന്തം നമസ്സാമി വന്ദാമി. തയാജ്ജ ഗുത്താ വിഹരേമു ദിവസന്തി തയാ അജ്ജ രക്ഖിതാ ഗോപിതാ ഹുത്വാ ഇമം ദിവസം ചതുഇരിയാപഥവിഹാരേന സുഖം വിഹരേയ്യാമ.

ഏവം ബോധിസത്തോ ഇമായ ഗാഥായ സൂരിയം നമസ്സിത്വാ ദുതിയഗാഥായ അതീതേ പരിനിബ്ബുതേ ബുദ്ധേ ചേവ ബുദ്ധഗുണേ ച നമസ്സതി.

‘‘യേ ബ്രാഹ്മണാ വേദഗൂ സബ്ബധമ്മേ, തേ മേ നമോ തേ ച മം പാലയന്തു;

നമത്ഥു ബുദ്ധാനം നമത്ഥു ബോധിയാ, നമോ വിമുത്താനം നമോ വിമുത്തിയാ;

ഇമം സോ പരിത്തം കത്വാ, മോരോ ചരതി ഏസനാ’’തി.

തത്ഥ യേ ബ്രാഹ്മണാതി യേ ബാഹിതപാപാ വിസുദ്ധിബ്രാഹ്മണാ. വേദഗൂതി വേദാനം പാരം ഗതാതിപി വേദഗൂ, വേദേഹി പാരം ഗതാതിപി വേദഗൂ. ഇധ പന സബ്ബേ സങ്ഖതാസങ്ഖതധമ്മേ വിദിതേ പാകടേ കത്വാ ഗതാതി വേദഗൂ. തേനേവാഹ ‘‘സബ്ബധമ്മേ’’തി. സബ്ബേ ഖന്ധായതനധാതുധമ്മേ സലക്ഖണസാമഞ്ഞലക്ഖണവസേന അത്തനോ ഞാണസ്സ വിദിതേ പാകടേ കത്വാ ഗതാ, തിണ്ണം മാരാനം മത്ഥകം മദ്ദിത്വാ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഉന്നാദേത്വാ ബോധിതലേ സമ്മാസമ്ബോധിം പത്വാ സംസാരം വാ അതിക്കന്താതി അത്ഥോ. തേ മേ നമോതി തേ മമ ഇമം നമക്കാരം പടിച്ഛന്തു. തേ ച മം പാലയന്തൂതി ഏവം മയാ നമസ്സിതാ ച തേ ഭഗവന്തോ മം പാലേന്തു രക്ഖന്തു ഗോപേന്തു. നമത്ഥു ബുദ്ധാനം നമത്ഥു ബോധിയാ, നമോ വിമുത്താനം നമോ വിമുത്തിയാതി അയം മമ നമക്കാരോ അതീതാനം പരിനിബ്ബുതാനം ബുദ്ധാനം അത്ഥു, തേസഞ്ഞേവ ചതൂസു ച മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു ഞാണസങ്ഖാതായ ബോധിയാ അത്ഥു, തഥാ തേസഞ്ഞേവ അരഹത്തഫലവിമുത്തിയാ വിമുത്താനം അത്ഥു, യാ ച നേസം തദങ്ഗവിമുത്തി വിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തി സമുച്ഛേദവിമുത്തി പടിപ്പസ്സദ്ധിവിമുത്തി നിസ്സരണവിമുത്തീതി പഞ്ചവിധാ വിമുത്തി, തസ്സാ നേസം വിമുത്തിയാപി അയം മയ്ഹം നമക്കാരോ അത്ഥൂതി. ‘‘ഇമം സോ പരിത്തം കത്വാ, മോരോ ചരതി ഏസനാ’’തി ഇദം പന പദദ്വയം സത്ഥാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ആഹ. തസ്സത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, സോ മോരോ ഇമം പരിത്തം ഇമം രക്ഖം കത്വാ അത്തനോ ഗോചരഭൂമിയം പുപ്ഫഫലാദീനം അത്ഥായ നാനപ്പകാരായ ഏസനായ ചരതി.

ഏവം ദിവസം ചരിത്വാ സായം പബ്ബതമത്ഥകേ നിസീദിത്വാ അത്ഥങ്ഗതം സൂരിയം ഓലോകേന്തോ ബുദ്ധഗുണേ ആവജ്ജേത്വാ നിവാസട്ഠാനേ രക്ഖാവരണത്ഥായ പുന ബ്രഹ്മമന്തം ബന്ധന്തോ ‘‘അപേതയ’’ന്തിആദിമാഹ.

൧൮. ‘‘അപേതയം ചക്ഖുമാ ഏകരാജാ, ഹരിസ്സവണ്ണോ പഥവിപ്പഭാസോ;

തം തം നമസ്സാമി ഹരിസ്സവണ്ണം പഥവിപ്പഭാസം, തയാജ്ജ ഗുത്താ വിഹരേമു രത്തിം.

‘‘യേ ബ്രാഹ്മണാ വേദഗൂ സബ്ബധമ്മേ, തേ മേ നമോ തേ ച മം പാലയന്തു;

നമത്ഥു ബുദ്ധാനം നമത്ഥു ബോധിയാ, നമോ വിമുത്താനം നമോ വിമുത്തിയാ;

ഇമം സോ പരിത്തം കത്വാ, മോരോ വാസമകപ്പയീ’’തി.

തത്ഥ അപേതീതി അപയാതി അത്ഥം ഗച്ഛതി. ഇമം സോ പരിത്തം കത്വാ, മോരോ വാസമകപ്പയീതി ഇദമ്പി അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ആഹ. തസ്സത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, സോ മോരോ ഇമം പരിത്തം ഇമം രക്ഖം കത്വാ അത്തനോ നിവാസട്ഠാനേ വാസം കപ്പയിത്ഥ, തസ്സ രത്തിം വാ ദിവാ വാ ഇമസ്സ പരിത്തസ്സാനുഭാവേന നേവ ഭയം, ന ലോമഹംസോ അഹോസി.

അഥേകോ ബാരാണസിയാ അവിദൂരേ നേസാദഗാമവാസീ നേസാദോ ഹിമവന്തപദേസേ വിചരന്തോ തസ്മിം ദണ്ഡകഹിരഞ്ഞപബ്ബതമത്ഥകേ നിസിന്നം ബോധിസത്തം ദിസ്വാ ആഗന്ത്വാ പുത്തസ്സ ആരോചേസി. അഥേകദിവസം ഖേമാ നാമ ബാരാണസിരഞ്ഞോ ദേവീ സുപിനേന സുവണ്ണവണ്ണം മോരം ധമ്മം ദേസേന്തം ദിസ്വാ പബുദ്ധകാലേ രഞ്ഞോ ആരോചേസി – ‘‘അഹം, ദേവ, സുവണ്ണവണ്ണസ്സ മോരസ്സ ധമ്മം സോതുകാമാ’’തി. രാജാ അമച്ചേ പുച്ഛി. അമച്ചാ ‘‘ബ്രാഹ്മണാ ജാനിസ്സന്തീ’’തി ആഹംസു. ബ്രാഹ്മണാ തം സുത്വാ ‘‘സുവണ്ണവണ്ണാ മോരാ നാമ ഹോന്തീ’’തി വത്വാ ‘‘കത്ഥ ഹോന്തീ’’തി വുത്തേ ‘‘നേസാദാ ജാനിസ്സന്തീ’’തി ആഹംസു. രാജാ നേസാദേ സന്നിപാതേത്വാ പുച്ഛി. അഥ സോ നേസാദപുത്തോ ‘‘ആമ, മഹാരാജ, ദണ്ഡകഹിരഞ്ഞപബ്ബതോ നാമ അത്ഥി, തത്ഥ സുവണ്ണവണ്ണോ മോരോ വസതീ’’തി ആഹ. ‘‘തേന ഹി തം മോരം അമാരേത്വാ ബന്ധിത്വാവ ആനേഹീ’’തി. നേസാദോ ഗന്ത്വാ തസ്സ ഗോചരഭൂമിയം പാസേ ഓഡ്ഡേസി. മോരേന അക്കന്തട്ഠാനേപി പാസോ ന സഞ്ചരതി. നേസാദോ ഗണ്ഹിതും അസക്കോന്തോ സത്ത വസ്സാനി വിചരിത്വാ തത്ഥേവ കാലമകാസി. ഖേമാപി ദേവീ പത്ഥിതം അലഭമാനാ കാലമകാസി.

രാജാ ‘‘മോരം മേ നിസ്സായ ദേവീ കാലകതാ’’തി കുജ്ഝിത്വാ ‘‘ഹിമവന്തപദേസേ ദണ്ഡകഹിരഞ്ഞപബ്ബതോ നാമ അത്ഥി, തത്ഥ സുവണ്ണവണ്ണോ മോരോ വസതി, യേ തസ്സ മംസം ഖാദന്തി, തേ അജരാ അമരാ ഹോന്തീ’’തി അക്ഖരം സുവണ്ണപട്ടേ ലിഖാപേത്വാ സുവണ്ണപട്ടം മഞ്ജൂസായ നിക്ഖിപാപേസി. തസ്മിം കാലകതേ അഞ്ഞോ രാജാ രജ്ജം പത്വാ സുവണ്ണപട്ടം വാചേത്വാ ‘‘അജരോ അമരോ ഭവിസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞം നേസാദം പേസേസി. സോപി ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തം ഗഹേതും അസക്കോന്തോ തത്ഥേവ കാലമകാസി. ഏതേനേവ നിയാമേന ഛ രാജപരിവട്ടാ ഗതാ. അഥ സത്തമോ രാജാ രജ്ജം പത്വാ ഏകം നേസാദം പഹിണി. സോ ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തേന അക്കന്തട്ഠാനേപി പാസസ്സ അസഞ്ചരണഭാവം, അത്തനോ പരിത്തം കത്വാ ഗോചരഭൂമിഗമനഭാവഞ്ചസ്സ ഞത്വാ പച്ചന്തം ഓതരിത്വാ ഏകം മോരിം ഗഹേത്വാ യഥാ ഹത്ഥതാളസദ്ദേന നച്ചതി, അച്ഛരാസദ്ദേന ച വസ്സതി, ഏവം സിക്ഖാപേത്വാ തം ആദായ ഗന്ത്വാ മോരേന പരിത്തേ അകതേ പാതോയേവ പാസയട്ഠിയോ രോപേത്വാ പാസേ ഓഡ്ഡേത്വാ മോരിം വസ്സാപേസി. മോരോ വിസഭാഗം മാതുഗാമസദ്ദം സുത്വാ കിലേസാതുരോ ഹുത്വാ പരിത്തം കാതും അസക്കുണിത്വാ ഗന്ത്വാ പാസേ ബജ്ഝി. അഥ നം നേസാദോ ഗഹേത്വാ ഗന്ത്വാ ബാരാണസിരഞ്ഞോ അദാസി.