൯. അപായിമ്ഹവഗ്ഗോ

[൮൧] ൧. സുരാപാനജാതകവണ്ണനാ

അപായിമ്ഹ അനച്ചിമ്ഹാതി ഇദം സത്ഥാ കോസമ്ബിം ഉപനിസ്സായ ഘോസിതാരാമേ വിഹരന്തോ സാഗതത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി. ഭഗവതി ഹി സാവത്ഥിയം വസ്സം വസിത്വാ ചാരികാഗമനേന ഭദ്ദവതികം നാമ നിഗമം സമ്പത്തേ ഗോപാലകാ പസുപാലകാ കസ്സകാ പഥാവിനോ ച സത്ഥാരം ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘മാ, ഭന്തേ, ഭഗവാ അമ്ബതിത്ഥം അഗമാസി, അമ്ബതിത്ഥേ ജടിലസ്സ അസ്സമേ അമ്ബതിത്ഥകോ നാമ നാഗോ ആസീവിസോ ഘോരവിസോ, സോ ഭഗവന്തം വിഹേഠേയ്യാ’’തി വാരയിംസു. ഭഗവാപി തേസം കഥം അസുണന്തോ വിയ തേസു യാവതതിയം വാരയമാനേസുപി അഗമാസിയേവ.

തത്ര സുദം ഭഗവാ ഭദ്ദവതികായ അവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്മിം വനസണ്ഡേ വിഹരതി. തേന ഖോ പന സമയേന ബുദ്ധൂപട്ഠാകോ സാഗതോ നാമ ഥേരോ പോഥുജ്ജനികായ ഇദ്ധിയാ സമന്നാഗതോ തം അസ്സമം ഉപസങ്കമിത്വാ തസ്സ നാഗരാജസ്സ വസനട്ഠാനേ തിണസന്ഥാരകം പഞ്ഞാപേത്വാ പല്ലങ്കേന നിസീദി. നാഗോ മക്ഖം അസഹമാനോ ധൂമായി, ഥേരോപി ധൂമായി. നാഗോ പജ്ജലി, ഥേരോപി പജ്ജലി. നാഗസ്സ തേജോ ഥേരം ന ബാധതി, ഥേരസ്സ തേജോ നാഗം ബാധതി. ഏവം സോ ഖണേന തം നാഗരാജാനം ദമേത്വാ സരണേസു ച സീലേസു ച പതിട്ഠാപേത്വാ സത്ഥു സന്തികം അഗമാസി.

സത്ഥാ ഭദ്ദവതികായം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ കോസമ്ബിം അഗമാസി. സാഗതത്ഥേരേന നാഗസ്സ ദമിതഭാവോ സകലജനപദം പത്ഥരി. കോസമ്ബിനഗരവാസിനോ സത്ഥു പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ സാഗതത്ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതാ ഏവമാഹംസു ‘‘ഭന്തേ, യം തുമ്ഹാകം ദുല്ലഭം, തം വദേയ്യാഥ, തദേവ മയം പടിയാദേസ്സാമാ’’തി. ഥേരോ തുണ്ഹീ അഹോസി. ഛബ്ബഗ്ഗിയാ പനാഹംസു ‘‘ആവുസോ, പബ്ബജിതാനം നാമ കാപോതികാ സുരാ ദുല്ലഭാ ചേവ മനാപാ ച. സചേ തുമ്ഹേ ഥേരസ്സ പസന്നാ, കാപോതികം സുരം പടിയാദേഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ സത്ഥാരം സ്വാതനായ നിമന്തേത്വാ നഗരം പവിസിത്വാ അത്തനോ അത്തനോ ഗേഹേ ‘‘ഥേരസ്സ ദസ്സാമാ’’തി കാപോതികം സുരം പസന്നം പടിയാദേത്വാ ഥേരം നിമന്തേത്വാ ഘരേ ഘരേ പസന്നം സുരം അദംസു. ഥേരോ പിവിത്വാ സുരാമദമത്തോ നഗരതോ നിക്ഖമന്തോ ദ്വാരന്തരേ പതിത്വാ വിലപമാനോ നിപജ്ജി.

സത്ഥാ കതഭത്തകിച്ചോ നഗരാ നിക്ഖമന്തോ ഥേരം തേനാകാരേന നിപന്നം ദിസ്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഭിക്ഖവേ, സാഗത’’ന്തി ഗാഹാപേത്വാ ആരാമം അഗമാസി. ഭിക്ഖൂ ഥേരസ്സ സീസം തഥാഗതസ്സ പാദമൂലേ കത്വാ തം നിപജ്ജാപേസും, സോ പരിവത്തിത്വാ പാദേ തഥാഗതാഭിമുഖേ കത്വാ നിപജ്ജി. സത്ഥാ ഭിക്ഖൂ പടിപുച്ഛി ‘‘കിം നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യം പുബ്ബേ സാഗതസ്സ മയി ഗാരവം, തം ഇദാനി അത്ഥീ’’തി? ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഭിക്ഖവേ, അമ്ബതിത്ഥകം നാഗരാജാനം കോ ദമേസീ’’തി. ‘‘സാഗതോ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം പനേതരഹി, ഭിക്ഖവേ, സാഗതോ ഉദകദേഡ്ഡൂഭകമ്പി ദമേതും സക്കുണേയ്യാ’’തി. ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘അപി നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഏവരൂപം പാതും യുത്തം, യം പിവിത്വാ ഏവംവിസഞ്ഞീ ഹോതീ’’തി. ‘‘അയുത്തം, ഭന്തേ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഥേരം ഗരഹിത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ‘‘സുരാമേരയപാനേ പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൩൨൭) സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഗന്ധകുടിം പാവിസി.

ധമ്മസഭായം സന്നിപതിതാ ഭിക്ഖൂ സുരാപാനസ്സ അവണ്ണം കഥയിംസു ‘‘യാവ മഹാദോസഞ്ചേതം, ആവുസോ, സുരാപാനം നാമ, താവ പഞ്ഞാസമ്പന്നം നാമ ഇദ്ധിമന്തം സാഗതം യഥാ സത്ഥു ഗുണമത്തമ്പി ന ജാനാതി, തഥാ അകാസീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ സുരം പിവിത്വാ പബ്ബജിതാ വിസഞ്ഞിനോ ഹോന്തി, പുബ്ബേപി അഹേസുംയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ കാസിരട്ഠേ ഉദിച്ചബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച ഉപ്പാദേത്വാ ഝാനകീളം കീളന്തോ ഹിമവന്തപ്പദേസേ വസതി പഞ്ചഹി അന്തേവാസികസതേഹി പരിവുതോ. അഥ നം വസ്സാനസമയേ സമ്പത്തേ അന്തേവാസികാ ആഹംസു ‘‘ആചരിയ, മനുസ്സപഥം ഗന്ത്വാ ലോണമ്ബിലം സേവിത്വാ ആഗച്ഛാമാ’’തി. ‘‘ആവുസോ, അഹം ഇധേവ വസിസ്സാമി, തുമ്ഹേ പന ഗന്ത്വാ സരീരം സന്തപ്പേത്വാ വസ്സം വീതിനാമേത്വാ ആഗച്ഛഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി ആചരിയം വന്ദിത്വാ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ രാജുയ്യാനേ വസിത്വാ പുനദിവസേ ബഹിദ്വാരഗാമേയേവ ഭിക്ഖായ ചരിത്വാ സുഹിതാ ഹുത്വാ പുനദിവസേ നഗരം പവിസിംസു. മനുസ്സാ സമ്പിയായമാനാ ഭിക്ഖം അദംസു. കതിപാഹച്ചയേന ച രഞ്ഞോപി ആരോചേസും ‘‘ദേവ, ഹിമവന്തതോ പഞ്ചസതാ ഇസയോ ആഗന്ത്വാ ഉയ്യാനേ വസന്തി ഘോരതപാ പരമധിതിന്ദ്രിയാ സീലവന്തോ’’തി. രാജാ തേസം ഗുണേ സുത്വാ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ കതപടിസന്ഥാരോ വസ്സാനം ചതുമാസം തത്ഥേവ വസനത്ഥായ പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ നിമന്തേസി, തേ തതോ പട്ഠായ രാജഗേഹേയേവ ഭുഞ്ജിത്വാ ഉയ്യാനേ വസന്തി.

അഥേകദിവസം നഗരേ സുരാനക്ഖത്തം നാമ അഹോസി. രാജാ ‘‘പബ്ബജിതാനം സുരാ ദുല്ലഭാ’’തി ബഹും ഉത്തമസുരം ദാപേസി. താപസാ സുരം പിവിത്വാ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ സുരാമദമത്താ ഹുത്വാ ഏകച്ചേ ഉട്ഠായ നച്ചിംസു, ഏകച്ചേ ഗായിംസു, നച്ചിത്വാ ഗായിത്വാ ഖാരികാദീനി അവത്ഥരിത്വാ നിദ്ദായിത്വാ സുരാമദേ ഛിന്നേ പബുജ്ഝിത്വാ തം അത്തനോ വിപ്പകാരം ദിസ്വാ ‘‘ന അമ്ഹേഹി പബ്ബജിതസാരുപ്പം കത’’ന്തി രോദിത്വാ പരിദേവിത്വാ ‘‘മയം ആചരിയേന വിനാഭൂതത്താ ഏവരൂപം പാപകമ്മം കരിമ്ഹാ’’തി തങ്ഖണഞ്ഞേവ ഉയ്യാനം പഹായ ഹിമവന്തം ഗന്ത്വാ പടിസാമിതപരിക്ഖാരാ ആചരിയം വന്ദിത്വാ നിസീദിത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ, താതാ, മനുസ്സപഥേ ഭിക്ഖായ അകിലമമാനാ സുഖം വസിത്ഥ, സമഗ്ഗവാസഞ്ച പന വസിത്ഥാ’’തി പുച്ഛിതാ ‘‘ആചരിയ, സുഖം വസിമ്ഹ, അപിച ഖോ പന മയം അപാതബ്ബയുത്തകം പിവിത്വാ വിസഞ്ഞീഭൂതാ സതിം പച്ചുപട്ഠാപേതും അസക്കോന്താ നച്ചിമ്ഹ ചേവ ഗായിമ്ഹ ചാ’’തി ഏതമത്ഥം ആരോചേന്താ ഇമം ഗാഥം സമുട്ഠാപേത്വാ ആഹംസു –

൮൧. ‘‘അപായിമ്ഹ അനച്ചിമ്ഹ, അഗായിമ്ഹ രുദിമ്ഹ ച;

വിസഞ്ഞീകരണിം പിത്വാ, ദിട്ഠാ നാഹുമ്ഹ വാനരാ’’തി.

തത്ഥ അപായിമ്ഹാതി സുരം പിവിമ്ഹ. അനച്ചിമ്ഹാതി തം പിവിത്വാ ഹത്ഥപാദേ ലാളേന്താ നച്ചിമ്ഹ. അഗായിമ്ഹാതി മുഖം വിവരിത്വാ ആയതകേന സരേന ഗായിമ്ഹ. രുദിമ്ഹ ചാതി പുന വിപ്പടിസാരിനോ ‘‘ഏവരൂപം നാമ അമ്ഹേഹി കത’’ന്തി രോദിമ്ഹ ച. വിസഞ്ഞീകരണിം പിത്വാ, ദിട്ഠാ നാഹുമ്ഹ വാനരാതി ഏവരൂപം സഞ്ഞാവിനാസനതോ വിസഞ്ഞീകരണിം സുരം പിവിത്വാ ‘‘ഏതദേവ സാധു, യം വാനരാ നാഹുമ്ഹാ’’തി. ഏവം തേ അത്തനോ അഗുണം കഥേസും.

ബോധിസത്തോ ‘‘ഗരുസംവാസരഹിതാനം നാമ ഏവരൂപം ഹോതിയേവാ’’തി തേ താപസേ ഗരഹിത്വാ ‘‘പുന ഏവരൂപം മാകരിത്ഥാ’’തി തേസം ഓവാദം ദത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനോ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി. ഇതോ പട്ഠായ ഹി ‘‘അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ’’തി ഇദമ്പി ന വക്ഖാമ. തദാ ഇസിഗണോ ബുദ്ധപരിസാ അഹോസി, ഗണസത്ഥാ പന അഹമേവ അഹോസിന്തി.

സുരാപാനജാതകവണ്ണനാ പഠമാ.

[൮൨] ൨. മിത്തവിന്ദകജാതകവണ്ണനാ

അതിക്കമ്മ രമണകന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ദുബ്ബചഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. ഇമസ്സ പന ജാതകസ്സ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലികം വത്ഥു, തം ദസകനിപാതേ മഹാമിത്തവിന്ദകജാതകേ (ജാ. ൧.൧.൮൨; ൧.൫.൧൦൦ ആദയോ) ആവി ഭവിസ്സതി. തദാ പന ബോധിസത്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൮൨. ‘‘അതിക്കമ്മ രമണകം, സദാമത്തഞ്ച ദൂഭകം;

സ്വാസി പാസാണമാസീനോ, യസ്മാ ജീവം ന മോക്ഖസീ’’തി.

തത്ഥ രമണകന്തി തസ്മിം കാലേ ഫലികസ്സ നാമം, ഫലികപാസാദഞ്ച അതിക്കന്തോസീതി ദീപേതി. സദാമത്തഞ്ചാതി രജതസ്സ നാമം, രജതപാസാദഞ്ച അതിക്കന്തോസീതി ദീപേതി. ദൂഭകന്തി മണിനോ നാമം, മണിപാസാദഞ്ച അതിക്കന്തോസീതി ദീപേതി. സ്വാസീതി സോ അസി ത്വം. പാസാണമാസീനോതി ഖുരചക്കം നാമ പാസാണമയം വാ ഹോതി രജതമയം വാ മണിമയം വാ, തം പന പാസാണമയമേവ. സോ ച തേന ആസീനോ അതിനിവിട്ഠോ അജ്ഝോത്ഥടോ. തസ്മാ പാസാണേന ആസീനത്താ ‘‘പാസാണാസീനോ’’തി വത്തബ്ബേ ബ്യഞ്ജനസന്ധിവസേന മകാരം ആദായ ‘‘പാസാണമാസീനോ’’തി വുത്തം. പാസാണം വാ ആസീനോ, തം ഖുരചക്കം ആസജ്ജ പാപുണിത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. യസ്മാ ജീവം ന മോക്ഖസീതി യസ്മാ ഖുരചക്കാ യാവ തേ പാപം ന ഖീയതി, താവ ജീവന്തോയേവ ന മുച്ചിസ്സസി, തം ആസീനോസീതി.

ഇമം ഗാഥം വത്വാ ബോധിസത്തോ അത്തനോ വസനട്ഠാനംയേവ ഗതോ. മിത്തവിന്ദകോപി ഖുരചക്കം ഉക്ഖിപിത്വാ മഹാദുക്ഖം അനുഭവമാനോ പാപകമ്മേ പരിക്ഖീണേ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മിത്തവിന്ദകോ ദുബ്ബചഭിക്ഖു അഹോസി, ദേവരാജാ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മിത്തവിന്ദകജാതകവണ്ണനാ ദുതിയാ.

[൮൩] ൩. കാളകണ്ണിജാതകവണ്ണനാ

മിത്തോ ഹവേ സത്തപദേന ഹോതീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം അനാഥപിണ്ഡികസ്സ മിത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര അനാഥപിണ്ഡികേന സദ്ധിം സഹപംസുകീളികോ ഏകാചരിയസ്സേവ സന്തികേ ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പോ നാമേന കാളകണ്ണീ നാമ. സോ ഗച്ഛന്തേ കാലേ ദുഗ്ഗതോ ഹുത്വാ ജീവിതും അസക്കോന്തോ സേട്ഠിസ്സ സന്തികം അഗമാസി. സോ തം സമസ്സാസേത്വാ പരിബ്ബയം ദത്വാ അത്തനോ കുടുമ്ബം പടിച്ഛാപേസി. സോ സേട്ഠിനോ ഉപകാരകോ ഹുത്വാ സബ്ബകിച്ചാനി കരോതി. തം സേട്ഠിസ്സ സന്തികം ആഗതകാലേ ‘‘തിട്ഠ, കാളകണ്ണി, നിസീദ, കാളകണ്ണി, ഭുഞ്ജ കാളകണ്ണീ’’തി വദന്തി. അഥേകദിവസം സേട്ഠിനോ മിത്താമച്ചാ സേട്ഠിം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹംസു ‘‘മഹാസേട്ഠി, മാ ഏതം തവ സന്തികേ കരി, ‘തിട്ഠ, കാളകണ്ണി, നിസീദ കാളകണ്ണി, ഭുഞ്ജ കാളകണ്ണീ’തി ഹി ഇമിനാ സദ്ദേന യക്ഖോപി പലായേയ്യ, ന ചേസ തയാ സമാനോ, ദുഗ്ഗതോ ദുരൂപേതോ, കിം തേ ഇമിനാ’’തി. അനാഥപിണ്ഡികോ ‘‘നാമം നാമ വോഹാരമത്തം, ന തം പണ്ഡിതാ പമാണം കരോന്തി, സുതമങ്ഗലികേന നാമ ഭവിതും ന വട്ടതി, ന സക്കാ മയാ നാമമത്തം നിസ്സായ സഹപംസുകീളികം സഹായം പരിച്ചജിതു’’ന്തി തേസം വചനം അനാദായ ഏകദിവസം അത്തനോ ഭോഗഗാമം ഗച്ഛന്തോ തം ഗേഹരക്ഖകം കത്വാ അഗമാസി.

ചോരാ ‘‘സേട്ഠി കിര ഭോഗഗാമം ഗതോ, ഗേഹമസ്സ വിലുമ്പിസ്സാമാ’’തി നാനാവുധഹത്ഥാ രത്തിഭാഗേ ആഗന്ത്വാ ഗേഹം പരിവാരേസും. ഇതരോപി ചോരാനഞ്ഞേവ ആഗമനം ആസങ്കമാനോ അനിദ്ദായന്തോവ നിസീദി. സോ ചോരാനം ആഗതഭാവം ഞത്വാ മനുസ്സേ പബോധേതും ‘‘ത്വം സങ്ഖം ധമ, ത്വം മുദിങ്ഗം വാദേഹീ’’തി മഹാസമജ്ജം കരോന്തോ വിയ സകലനിവേസനം ഏകസദ്ദം കാരേസി. ചോരാ ‘‘സുഞ്ഞം ഗേഹന്തി ദുസ്സുതം അമ്ഹേഹി, അത്ഥേവ ഇധ മഹാസേട്ഠീ’’തി പാസാണമുഗ്ഗരാദീനി തത്ഥേവ ഛഡ്ഡേത്വാ പലായിംസു.

പുനദിവസേ മനുസ്സാ തത്ഥ തത്ഥ ഛഡ്ഡിതേ പാസാണമുഗ്ഗരാദയോ ദിസ്വാ സംവേഗപ്പത്താ ഹുത്വാ ‘‘സചേ അജ്ജ ഏവരൂപോ ബുദ്ധിസമ്പന്നോ ഘരവിചാരകോ നാഭവിസ്സ, ചോരേഹി യഥാരുചിയാ പവിസിത്വാ സബ്ബം ഗേഹം വിലുത്തം അസ്സ, ഇമം ദള്ഹമിത്തം നിസ്സായ സേട്ഠിനോ വുഡ്ഢി ജാതാ’’തി തം പസംസിത്വാ സേട്ഠിസ്സ ഭോഗഗാമതോ ആഗതകാലേ സബ്ബം തം പവത്തിം ആരോചയിംസു. അഥ നേ സേട്ഠി അവോച ‘‘തുമ്ഹേ ഏവരൂപം മമ ഗേഹരക്ഖകം മിത്തം നിക്കഡ്ഢാപേഥ, സചായം തുമ്ഹാകം വചനേന മയാ നിക്കഡ്ഢിതോ അസ്സ, അജ്ജ മേ കുടുമ്ബം കിഞ്ചി നാഭവിസ്സ, നാമം നാമ അപ്പമാണം, ഹിതചിത്തമേവ പമാണ’’ന്തി തസ്സ ഉത്തരിതരം പരിബ്ബയം ദത്വാ ‘‘അത്ഥി ദാനി മേ ഇദം കഥാപാഭത’’ന്തി സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ആദിതോ പട്ഠായ സബ്ബം തം പവത്തിം ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘ന ഖോ, ഗഹപതി, ഇദാനേവ കാളകണ്ണിമിത്തോ അത്തനോ മിത്തസ്സ ഘരേ കുടുമ്ബം രക്ഖതി, പുബ്ബേപി രക്ഖിയേവാ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ മഹായസോ സേട്ഠി അഹോസി. തസ്സ കാളകണ്ണീ നാമ മിത്തോതി സബ്ബം പച്ചുപ്പന്നവത്ഥുസദിസമേവ. ബോധിസത്തോ ഭോഗഗാമതോ ആഗതോ തം പവത്തിം സുത്വാ ‘‘സചേ മയാ തുമ്ഹാകം വചനേന ഏവരൂപോ മിത്തോ നിക്കഡ്ഢിതോ അസ്സ, അജ്ജ മേ കുടുമ്ബം കിഞ്ചി നാഭവിസ്സാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൮൩. ‘‘മിത്തോ ഹവേ സത്തപദേന ഹോതി, സഹായോ പന ദ്വാദസകേന ഹോതി;

മാസഡ്ഢമാസേന ച ഞാതി ഹോതി, തതുത്തരിം അത്തസമോപി ഹോതി;

സോഹം കഥം അത്തസുഖസ്സ ഹേതു, ചിരസന്ഥുതം കാളകണ്ണിം ജഹേയ്യ’’ന്തി.

തത്ഥ ഹവേതി നിപാതമത്തം. മേത്തായതീതി മിത്തോ, മേത്തം പച്ചുപട്ഠാപേതി, സിനേഹം കരോതീതി അത്ഥോ. സോ പനേസ സത്തപദേന ഹോതി, ഏകതോ സത്തപദവീതിഹാരഗമനമത്തേന ഹോതീതി അത്ഥോ. സഹായോ പന ദ്വാദസകേന ഹോതീതി സബ്ബകിച്ചാനി ഏകതോ കരണവസേന സബ്ബിരിയാപഥേസു സഹ ഗച്ഛതീതി സഹായോ. സോ പനേസ ദ്വാദസകേന ഹോതി, ദ്വാദസാഹം ഏകതോ നിവാസേന ഹോതീതി അത്ഥോ. മാസഡ്ഢമാസേന ചാതി മാസേന വാ അഡ്ഢമാസേന വാ. ഞാതി ഹോതീതി ഞാതിസമോ ഹോതി. തതുത്തരിന്തി തതോ ഉത്തരിം ഏകതോ വാസേന അത്തസമോപി ഹോതിയേവ. ജഹേയ്യന്തി ‘‘ഏവരൂപം സഹായം കഥം ജഹേയ്യ’’ന്തി മിത്തസ്സ ഗുണം കഥേസി. തതോ പട്ഠായ പുന കോചി തസ്സ അന്തരേ വത്താ നാമ നാഹോസീതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കാളകണ്ണീ ആനന്ദോ അഹോസി, ബാരാണസിസേട്ഠി പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കാളകണ്ണിജാതകവണ്ണനാ തതിയാ.

[൮൪] ൪. അത്ഥസ്സദ്വാരജാതകവണ്ണനാ

ആരോഗ്യമിച്ഛേ പരമഞ്ച ലാഭന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം അത്ഥകുസലം കുലപുത്തം ആരബ്ഭ കഥേസി. സാവത്ഥിയഞ്ഹി ഏകസ്സ മഹാവിഭവസ്സ സേട്ഠിനോ പുത്തോ ജാതിയാ സത്തവസ്സോ പഞ്ഞവാ അത്ഥകുസലോ. സോ ഏകദിവസം പിതരം ഉപസങ്കമിത്വാ അത്ഥസ്സ ദ്വാരപഞ്ഹം നാമ പുച്ഛി, സോ തം ന ജാനാതി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘അയം പഞ്ഹോ അതിസുഖുമോ, ഠപേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധം അഞ്ഞോ ഉപരി ഭവഗ്ഗേന, ഹേട്ഠാ ച അവീചിനാ പരിച്ഛിന്നേ ലോകസന്നിവാസേ ഏതം പഞ്ഹം കഥേതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥീ’’തി. സോ പുത്തമാദായ ബഹും മാലാഗന്ധവിലേപനം ഗാഹാപേത്വാ ജേതവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം പൂജേത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച ‘‘അയം, ഭന്തേ, ദാരകോ പഞ്ഞവാ അത്ഥകുസലോ മം അത്ഥസ്സ ദ്വാരപഞ്ഹം നാമ പുച്ഛി, അഹം തം പഞ്ഹം അജാനന്തോ തുമ്ഹാകം സന്തികം ആഗതോ, സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ തം പഞ്ഹം കഥേതൂ’’തി. സത്ഥാ ‘‘പുബ്ബേപാഹം, ഉപാസക, ഇമിനാ കുമാരകേനേതം പഞ്ഹം പുട്ഠോ, മയാ ചസ്സ കഥിതോ, തദാ നം ഏസ ജാനാതി, ഇദാനി പന ഭവസങ്ഖേപഗതത്താ ന സല്ലക്ഖേതീ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ മഹാവിഭവോ സേട്ഠി അഹോസി. അഥസ്സ പുത്തോ സത്തവസ്സികോ ജാതിയാ പഞ്ഞവാ അത്ഥകുസലോ. സോ ഏകദിവസം പിതരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘താത, അത്ഥസ്സ ദ്വാരം നാമ കി’’ന്തി അത്ഥസ്സ ദ്വാരപഞ്ഹം പുച്ഛി. അഥസ്സ പിതാ തം പഞ്ഹം കഥേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൮൪. ‘‘ആരോഗ്യമിച്ഛേ പരമഞ്ച ലാഭം, സീലഞ്ച വുദ്ധാനുമതം സുതഞ്ച;

ധമ്മാനുവത്തീ ച അലീനതാ ച, അത്ഥസ്സ ദ്വാരാ പമുഖാ ഛളേതേ’’തി.

തത്ഥ ആരോഗ്യമിച്ഛേ പരമഞ്ച ലാഭന്തി ച-കാരോ നിപാതമത്തം. താത, പഠമമേവ ആരോഗ്യസങ്ഖാതം പരമം ലാഭം ഇച്ഛേയ്യാതി ഇമമത്ഥം ദീപേന്തോ ഏവമാഹ. തത്ഥ ആരോഗ്യം നാമ സരീരസ്സ ചേവ ചിത്തസ്സ ച അരോഗഭാവോ അനാതുരതാ. സരീരേ ഹി രോഗാതുരേ നേവ അലദ്ധം ഭോഗലാഭം ഉപ്പാദേതും സക്കോതി, ന ലദ്ധം പരിഭുഞ്ജിതും, അനാതുരേ പന ഉഭയമ്പേതം സക്കോതി. ചിത്തേ ച കിലേസാതുരേ നേവ അലദ്ധം ഝാനാദിഭേദം ലാഭം ഉപ്പാദേതും സക്കോതി, ന ലദ്ധം പുന സമാപത്തിവസേന പരിഭുഞ്ജിതും. ഏതസ്മിം അനാരോഗ്യേ സതി അലദ്ധോപി ലാഭോ ന ലബ്ഭതി, ലദ്ധോപി നിരത്ഥകോ ഹോതി, അസതി പനേതസ്മിം അലദ്ധോപി ലാഭോ ലബ്ഭതി, ലദ്ധോപി സാത്ഥകോ ഹോതീതി ആരോഗ്യം പരമോ ലാഭോ നാമ. തം സബ്ബപഠമം ഇച്ഛിതബ്ബം. ഇദമേകം അത്ഥസ്സ ദ്വാരന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. സീലഞ്ചാതി ആചാരസീലം. ഇമിനാ ലോകചാരിത്തം ദസ്സേതി. വുദ്ധാനുമതന്തി ഗുണവുദ്ധാനം പണ്ഡിതാനം അനുമതം. ഇമിനാ ഞാണസമ്പന്നാനം ഗരൂനം ഓവാദം ദസ്സേതി. സുതഞ്ചാതി കാരണനിസ്സിതം സുതം. ഇമിനാ ഇമസ്മിം ലോകേ അത്ഥനിസ്സിതം ബാഹുസച്ചം ദസ്സേതി. ധമ്മാനുവത്തീ ചാതി തിവിധസ്സ സുചരിതധമ്മസ്സ അനുവത്തനം. ഇമിനാ ദുച്ചരിതധമ്മം വജ്ജേത്വാ സുചരിതധമ്മസ്സ അനുവത്തനഭാവം ദസ്സേതി. അലീനതാ ചാതി ചിത്തസ്സ അലീനതാ അനീചതാ. ഇമിനാ ചിത്തസ്സ അസങ്കോചതം പണീതഭാവം ഉത്തമഭാവം ദസ്സേതി. അത്ഥസ്സ ദ്വാരാ പമുഖാ ഛളേതേതി അത്ഥോ നാമ വുഡ്ഢി, തസ്സ വുഡ്ഢിസങ്ഖാതസ്സ ലോകിയലോകുത്തരസ്സ അത്ഥസ്സ ഏതേ പമുഖാ ഉത്തമാ ഛ ദ്വാരാ ഉപായാ അധിഗമമുഖാനീതി.

ഏവം ബോധിസത്തോ പുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ ദ്വാരപഞ്ഹം കഥേസി. സോ തതോ പട്ഠായ തേസു ഛസു ധമ്മേസു വത്തി. ബോധിസത്തോപി ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ പുത്തോവ പച്ചുപ്പന്നപുത്തോ, മഹാസേട്ഠി പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അത്ഥസ്സദ്വാരജാതകവണ്ണനാ ചതുത്ഥാ.

[൮൫] ൫. കിംപക്കജാതകവണ്ണനാ

ആയതിം ദോസം നാഞ്ഞായാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. അഞ്ഞതരോ കിര കുലപുത്തോ ബുദ്ധസാസനേ ഉരം ദത്വാ പബ്ബജിതോ ഏകദിവസം സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരന്തോ ഏകം അലങ്കതഇത്ഥിം ദിസ്വാ ഉക്കണ്ഠി. അഥ നം ആചരിയുപജ്ഝായാ സത്ഥു സന്തികം ആനയിംസു. സത്ഥാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം ഭിക്ഖു ഉക്കണ്ഠിതോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ച’’ന്തി വുത്തേ ‘‘പഞ്ച കാമഗുണാ നാമേതേ ഭിക്ഖു പരിഭോഗകാലേ രമണീയാ. സോ പന തേസം പരിഭോഗോ നിരയാദീസു പടിസന്ധിദായകത്താ കിംപക്കഫലപരിഭോഗസദിസോ ഹോതി. കിംപക്കഫലം നാമ വണ്ണഗന്ധരസസമ്പന്നം, ഖാദിതം പന അന്താനി ഖണ്ഡിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേതി. പുബ്ബേ ബഹൂ ബാലജനാ തസ്സ ദോസം അദിസ്വാ വണ്ണഗന്ധരസേസു ബജ്ഝിത്വാ തം ഫലം പരിഭുഞ്ജിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപുണിംസൂ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സത്ഥവാഹോ ഹുത്വാ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി പുബ്ബന്താപരന്തം ഗച്ഛന്തോ അടവിമുഖം പത്വാ മനുസ്സേ സന്നിപാതേത്വാ ‘‘ഇമിസ്സാ അടവിയാ വിസരുക്ഖാ നാമ അത്ഥി, മാ ഖോ മം അനാപുച്ഛാ പുബ്ബേ അഖാദിതപുബ്ബാനി ഫലാഫലാനി ഖാദിത്ഥാ’’തി ഓവദി. മനുസ്സാ അടവിം അതിക്കമിത്വാ അടവിമുഖേ ഏകം കിംപക്കരുക്ഖം ഫലഭാരഓണമിതസാഖം അദ്ദസംസു. തസ്സ ഖന്ധസാഖാപത്തഫലാനി സണ്ഠാനവണ്ണരസഗന്ധേഹി അമ്ബസദിസാനേവ. തേസു ഏകച്ചേ വണ്ണഗന്ധരസേസു ബജ്ഝിത്വാ അമ്ബഫലസഞ്ഞായ ഫലാനി ഖാദിംസു, ഏകച്ചേ ‘‘സത്ഥവാഹം പുച്ഛിത്വാ ഖാദിസ്സാമാ’’തി ഗഹേത്വാ അട്ഠംസു. ബോധിസത്തോ തം ഠാനം പത്വാ യേ ഗഹേത്വാ ഠിതാ, തേ ഫലാനി ഛഡ്ഡാപേത്വാ, യേ ഖാദമാനാ അട്ഠംസു, തേ വമനം കാരേത്വാ തേസം ഭേസജ്ജം അദാസി. തേസു ഏകച്ചേ അരോഗാ ജാതാ, പഠമമേവ ഖാദിത്വാ ഠിതാ പന ജീവിതക്ഖയം പത്താ. ബോധിസത്തോപി ഇച്ഛിതട്ഠാനം സോത്ഥിനാ ഗന്ത്വാ ലാഭം ലഭിത്വാ പുന സകട്ഠാനമേവ ആഗന്ത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ തം വത്ഥും കഥേത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൮൫. ‘‘ആയതിം ദോസം നാഞ്ഞായ, യോ കാമേ പടിസേവതി;

വിപാകന്തേ ഹനന്തി നം, കിംപക്കമിവ ഭക്ഖിത’’ന്തി.

തത്ഥ ആയതിം ദോസം നാഞ്ഞായാതി അനാഗതേ ദോസം ന അഞ്ഞായ, അജാനിത്വാതി അത്ഥോ. യോ കാമേ പടിസേവതീതി യോ വത്ഥുകാമേ ച കിലേസകാമേ ച പടിസേവതി. വിപാകന്തേ ഹനന്തി നന്തി തേ കാമാ തം പുരിസം അത്തനോ വിപാകസങ്ഖാതേ അന്തേ നിരയാദീസു ഉപ്പന്നം നാനപ്പകാരേന ദുക്ഖേന സംയോജയമാനാ ഹനന്തി. കഥം? കിംപക്കമിവ ഭക്ഖിതന്തി, യഥാ പരിഭോഗകാലേ വണ്ണഗന്ധരസസമ്പത്തിയാ മനാപം കിംപക്കഫലം അനാഗതദോസം അദിസ്വാ ഭക്ഖിതം അന്തേ ഹനതി, ജീവിതക്ഖയം പാപേതി, ഏവം പരിഭോഗകാലേ മനാപാപി കാമാ വിപാകകാലേ ഹനന്തീതി ദേസനം യഥാനുസന്ധിം പാപേത്വാ സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലം പാപുണി. സേസപരിസായപി കേചി സോതാപന്നാ, കേചി സകദാഗാമിനോ, കേചി അനാഗാമിനോ, കേചി അരഹന്തോ അഹേസും.

സത്ഥാപി ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ പരിസാ ബുദ്ധപരിസാ അഹോസി, സത്ഥവാഹോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കിംപക്കജാതകവണ്ണനാ പഞ്ചമാ.

[൮൬] ൬. സീലവീമംസകജാതകവണ്ണനാ

സീലം കിരേവ കല്യാണന്തി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം സീലവീമംസകം ബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി. സോ കിര കോസലരാജാനം നിസ്സായ ജീവതി തിസരണം ഗതോ അഖണ്ഡപഞ്ചസീലോ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ. രാജാ ‘‘അയം സീലവാ’’തി തസ്സ അതിരേകസമ്മാനം കരോതി. സോ ചിന്തേസി ‘‘അയം രാജാ മയ്ഹം അഞ്ഞേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി അതിരേകസമ്മാനം കരോതി, അതിവിയ മം ഗരും കത്വാ പസ്സതി, കിം നു ഖോ ഏസ മമ ജാതിഗോത്തകുലപ്പദേസസിപ്പസമ്പത്തിം നിസ്സായ ഇമം സമ്മാനം കരോതി, ഉദാഹു സീലസമ്പത്തിം, വീമംസിസ്സാമി താവാ’’തി. സോ ഏകദിവസം രാജൂപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഘരം ആഗച്ഛന്തോ ഏകസ്സ ഹേരഞ്ഞികസ്സ ഫലകതോ അനാപുച്ഛിത്വാ ഏകം കഹാപണം ഗഹേത്വാ അഗമാസി, ഹേരഞ്ഞികോ ബ്രാഹ്മണേ ഗരുഭാവേന കിഞ്ചി അവത്വാ നിസീദി. പുനദിവസേ ദ്വേ കഹാപണേ ഗണ്ഹി, ഹേരഞ്ഞികോ തഥേവ അധിവാസേസി. തതിയദിവസേ കഹാപണമുട്ഠിം അഗ്ഗഹേസി, അഥ നം ഹേരഞ്ഞികോ ‘‘അജ്ജ തേ തതിയോ ദിവസോ രാജകുടുമ്ബം വിലുമ്പന്തസ്സാ’’തി ‘‘രാജകുടുമ്ബവിലുമ്പകചോരോ മേ ഗഹിതോ’’തി തിക്ഖത്തും വിരവി. അഥ നം മനുസ്സാ ഇതോ ചിതോ ച ആഗന്ത്വാ ‘‘ചിരംദാനി ത്വം സീലവാ വിയ വിചരീ’’തി ദ്വേ തയോ പഹാരേ ദത്വാ ബന്ധിത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസും.

രാജാ വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ ‘‘കസ്മാ, ബ്രാഹ്മണ, ഏവരൂപം ദുസ്സീലകമ്മം കരോസീ’’തി വത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ, തസ്സ രാജാണം കരോഥാ’’തി ആഹ. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘നാഹം, മഹാരാജ, ചോരോ’’തി ആഹ. അഥ ‘‘കസ്മാ രാജകുടുമ്ബികസ്സ ഫലകതോ കഹാപണേ ഗണ്ഹീ’’തി? ‘‘ഏതം മയാ തയി മമ അതിസമ്മാനം കരോന്തേ ‘കിം നു ഖോ രാജാ മമ ജാതിആദീനി നിസ്സായ അതിസമ്മാനം കരോതി, ഉദാഹു സീലം നിസ്സായാ’തി വീമംസനത്ഥായ കതം, ഇദാനി പന മയാ ഏകംസേന ഞാതം. യഥാ സീലമേവ നിസ്സായ തയാ മമ സമ്മാനോ കതോ, ന ജാതിആദീനി. തഥാ ഹി മേ ഇദാനി രാജാണം കാരേസി, സ്വാഹം ഇമിനാ കാരണേന ‘ഇമസ്മിം ലോകേ സീലമേവ ഉത്തമം സീലം പമുഖ’ന്തി സന്നിട്ഠാനം ഗതോ. ഇമസ്സ പനാഹം സീലസ്സ അനുച്ഛവികം കരോന്തോ ഗേഹേ ഠിതോ കിലേസേ പരിഭുഞ്ജന്തോ ന സക്ഖിസ്സാമി കാതും, അജ്ജേവ ജേതവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമി, പബ്ബജ്ജം മേ ദേഥ, ദേവാ’’തി വത്വാ രാജാനം അനുജാനാപേത്വാ ജേതവനാഭിമുഖോ പായാസി.

അഥ നം ഞാതിസുഹജ്ജബന്ധവാ സന്നിപതിത്വാ നിവാരേതും അസക്കോന്താ നിവത്തിംസു. സോ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ പബ്ബജ്ജഞ്ച ഉപസമ്പദഞ്ച ലഭിത്വാ അവിസ്സട്ഠകമ്മട്ഠാനോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം പബ്ബജ്ജാ മത്ഥകം പത്താ’’തി അഞ്ഞം ബ്യാകാസി. തസ്സ തം അഞ്ഞബ്യാകരണം ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പാകടം ജാതം. അഥേകദിവസം ധമ്മസഭായം സന്നിപതിതാ ഭിക്ഖൂ ‘‘ആവുസോ, അസുകോ നാമ രഞ്ഞോ ഉപട്ഠാകബ്രാഹ്മണോ അത്തനോ സീലം വീമംസിത്വാ രാജാനം ആപുച്ഛിത്വാ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠിതോ’’തി തസ്സ ഗുണം കഥയമാനാ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനി അയമേവ ബ്രാഹ്മണോ അത്തനോ സീലം വീമംസിത്വാ പബ്ബജിത്വാ അത്തനോ പതിട്ഠം അകാസി, പുബ്ബേപി പണ്ഡിതാ അത്തനോ സീലം വീമംസിത്വാ പബ്ബജിത്വാ അത്തനോ പതിട്ഠം കരിംസൂ’’തി വത്വാ തേഹി യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ തസ്സ പുരോഹിതോ അഹോസി ദാനാധിമുത്തോ സീലജ്ഝാസയോ അഖണ്ഡപഞ്ചസീലോ. രാജാ സേസബ്രാഹ്മണേഹി അതിരേകം തസ്സ സമ്മാനം കരോതീതി സബ്ബം പുരിമസദിസമേവ. ബോധിസത്തേ പന ബന്ധിത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം നീയമാനേ അഹിതുണ്ഡികാ അന്തരവീഥിയം സപ്പം കീളാപേന്താ നങ്ഗുട്ഠേ ഗണ്ഹന്തി, ഗീവായ ഗണ്ഹന്തി, ഗലേ വേഠേന്തി. ബോധിസത്തോ തേ ദിസ്വാ ‘‘മാ, താതാ, ഏവം സപ്പം നങ്ഗുട്ഠേ ഗണ്ഹഥ, മാ ഗീവായ ഗണ്ഹഥ, മാ ഗലേ വേഠേഥ. അയഞ്ഹി വോ ഡംസിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേയ്യാ’’തി ആഹ. അഹിതുണ്ഡികാ ‘‘അയം, ബ്രാഹ്മണ, സപ്പോ സീലവാ ആചാരസമ്പന്നോ താദിസോ ദുസ്സീലോ ന ഹോതി, ത്വം പന അത്തനോ ദുസ്സീലതായ അനാചാരേന രാജകുടുമ്ബവിലുമ്പകചോരോതി ബന്ധിത്വാ നീയസീ’’തി ആഹംസു.

സോ ചിന്തേസി ‘‘സപ്പാപി താവ അഡംസന്താ അവിഹേഠേന്താ ‘സീലവന്തോ’തി നാമം ലഭന്തി, കിമങ്ഗം പന മനുസ്സഭൂതാ. സീലമേവ ഇമസ്മിം ലോകേ ഉത്തമം, നത്ഥി തതോ ഉത്തരിതര’’ന്തി. അഥ നം നേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസും. രാജാ ‘‘കിം ഇദം, താതാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘രാജകുടുമ്ബവിലുമ്പകോ ചോരോ, ദേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹിസ്സ രാജാണം കരോഥാ’’തി. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘നാഹം, മഹാരാജ, ചോരോ’’തി ആഹ. ‘‘അഥ കസ്മാ കഹാപണേ അഗ്ഗഹേസീ’’തി ച വുത്തേ പുരിമനയേനേവ സബ്ബം ആരോചേന്തോ ‘‘സ്വാഹം ഇമിനാ കാരണേന ‘ഇമസ്മിം ലോകേ സീലമേവ ഉത്തമം, സീലം പാമോക്ഖ’ന്തി സന്നിട്ഠാനം ഗതോ’’തി വത്വാ ‘‘തിട്ഠതു താവ ഇദം, ആസീവിസോപി താവ അഡംസന്തോ അവിഹേഠേന്തോ ‘സീലവാ’തി വത്തബ്ബതം ലഭതി. ഇമിനാപി കാരണേന സീലമേവ ഉത്തമം, സീലം പവര’’ന്തി സീലം വണ്ണേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൮൬. ‘‘സീലം കിരേവ കല്യാണം, സീലം ലോകേ അനുത്തരം;

പസ്സ ഘോരവിസോ നാഗോ, സീലവാതി ന ഹഞ്ഞതീ’’തി.

തത്ഥ സീലം കിരേവാതി കായവാചാചിത്തേഹി അവീതിക്കമസങ്ഖാതം ആചാരസീലമേവ. കിരാതി അനുസ്സവവസേന വദതി. കല്യാണന്തി സുന്ദരതരം. അനുത്തരന്തി ജേട്ഠകം സബ്ബഗുണദായകം. പസ്സാതി അത്തനാ ദിട്ഠകാരണം അഭിമുഖം കരോന്തോ കഥേതി. സീലവാതി ന ഹഞ്ഞതീതി ഘോരവിസോപി സമാനോ അഡംസനഅവിഹേഠനമത്തകേന സീലവാതി പസംസം ലഭതി, ന ഹഞ്ഞതി ന വിഹഞ്ഞതീതി. ഇമിനാപി കാരണേന സീലമേവ ഉത്തമന്തി.

ഏവം ബോധിസത്തോ ഇമായ ഗാഥായ രഞ്ഞോ ധമ്മം ദേസേത്വാ കാമേ പഹായ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, രാജപരിസാ ബുദ്ധപരിസാ, പുരോഹിതോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സീലവീമംസകജാതകവണ്ണനാ ഛട്ഠാ.

[൮൭] ൭. മങ്ഗലജാതകവണ്ണനാ

യസ്സ മങ്ഗലാ സമൂഹതാതി ഇദം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ഏകം സാടകലക്ഖണബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി. രാജഗഹവാസികോ കിരേകോ ബ്രാഹ്മണോ കോതുഹലമങ്ഗലികോ തീസു രതനേസു അപ്പസന്നോ മിച്ഛാദിട്ഠികോ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ, തസ്സ സമുഗ്ഗേ ഠപിതം സാടകയുഗം മൂസികാ ഖാദിംസു. അഥസ്സ സീസം ന്ഹായിത്വാ ‘‘സാടകേ ആഹരഥാ’’തി വുത്തകാലേ മൂസികായ ഖാദിതഭാവം ആരോചയിംസു. സോ ചിന്തേസി ‘‘സചേ ഇദം മൂസികാദട്ഠം സാടകയുഗം ഇമസ്മിം ഗേഹേ ഭവിസ്സതി, മഹാവിനാസോ ഭവിസ്സതി. ഇദഞ്ഹി അവമങ്ഗലം കാളകണ്ണിസദിസം പുത്തധീതാദീനം വാ ദാസകമ്മകരാദീനം വാ ന സക്കാ ദാതും. യോ ഹി ഇദം ഗണ്ഹിസ്സതി, സബ്ബസ്സ മഹാവിനാസോ ഭവിസ്സതി, ആമകസുസാനേ തം ഛഡ്ഡാപേസ്സാമി, ന ഖോ പന സക്കാ ദാസകമ്മകരാദീനം ഹത്ഥേ ദാതും. തേ ഹി ഏത്ഥ ലോഭം ഉപ്പാദേത്വാ ഇമം ഗഹേത്വാ വിനാസം പാപുണേയ്യും, പുത്തസ്സ തം ഹത്ഥേ ദസ്സാമീ’’തി. സോ പുത്തം പക്കോസാപേത്വാ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ ‘‘ത്വമ്പി നം, താത, ഹത്ഥേന അഫുസിത്വാ ദണ്ഡകേന ഗഹേത്വാ ആമകസുസാനേ ഛഡ്ഡേത്വാ സീസം ന്ഹായിത്വാ ഏഹീ’’തി പേസേസി.

സത്ഥാപി ഖോ തം ദിവസം പച്ചൂസസമയേ ബോധനേയ്യബന്ധവേ ഓലോകേന്തോ ഇമേസം പിതാപുത്താനം സോതാപത്തിഫലസ്സ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ മിഗവീഥിം ഗഹേത്വാ മിഗലുദ്ദകോ വിയ ഗന്ത്വാ ആമകസുസാനദ്വാരേ നിസീദി ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേന്തോ. മാണവോപി പിതു വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ അജഗരസപ്പം വിയ തം യുഗസാടകം യട്ഠികോടിയാ ഗഹേത്വാ ആമകസുസാനദ്വാരം പാപുണി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘കിം കരോസി മാണവാ’’തി ആഹ. ‘‘ഭോ ഗോതമ, ഇദം സാടകയുഗം മൂസികാദട്ഠം കാളകണ്ണിസദിസം ഹലാഹലവിസൂപമം, മമ പിതാ ‘അഞ്ഞോ ഏതം ഛഡ്ഡേന്തോ ലോഭം ഉപ്പാദേത്വാ ഗണ്ഹേയ്യാ’തി ഭയേന മം പഹിണി, അഹമേതം ഛഡ്ഡേത്വാ സീസം ന്ഹായിസ്സാമീതി ആഗതോമ്ഹി, ഭോ ഗോതമാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഛഡ്ഡേഹീ’’തി. മാണവോ ഛഡ്ഡേസി, സത്ഥാ ‘‘അമ്ഹാകം ദാനി വട്ടതീ’’തി തസ്സ സമ്മുഖാവ ഗണ്ഹി. ‘‘അവമങ്ഗലം, ഭോ ഗോതമ, ഏതം കാളകണ്ണിസദിസം, മാ ഗണ്ഹി മാ ഗണ്ഹീ’’തി തസ്മിം വാരയമാനേയേവ തം ഗഹേത്വാ വേളുവനാഭിമുഖോ പായാസി.

മാണവോ വേഗേന ഗന്ത്വാ പിതു ആരോചേസി ‘‘താത, മയാ ആമകസുസാനേ ഛഡ്ഡിതം സാടകയുഗം സമണോ ഗോതമോ ‘അമ്ഹാകം വട്ടതീ’തി മയാ വാരിയമാനോപി ഗഹേത്വാ വേളുവനം ഗതോ’’തി. ബ്രാഹ്മണോ ചിന്തേസി ‘‘തം സാടകയുഗം അവമങ്ഗലം കാളകണ്ണിസദിസം, തം വളഞ്ജേന്തോ സമണോപി ഗോതമോ നസ്സിസ്സതി, വിഹാരോപി നസ്സിസ്സതി, തതോ അമ്ഹാകം ഗരഹാ ഭവിസ്സതി, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അഞ്ഞേ ബഹൂ സാടകേ ദത്വാ തം ഛഡ്ഡാപേസ്സാമീ’’തി. സോ ബഹൂ സാടകേ ഗാഹാപേത്വാ പുത്തേന സദ്ധിം വേളുവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം ദിസ്വാ ഏകമന്തം ഠിതോ ഏവമാഹ ‘‘സച്ചം കിര വോ, ഭോ ഗോതമ, ആമകസുസാനേ സാടകയുഗം ഗഹിത’’ന്തി? ‘‘സച്ചം, ബ്രാഹ്മണാ’’തി. ‘‘ഭോ ഗോതമ, തം സാടകയുഗം അവമങ്ഗലം, തുമ്ഹേ തം പരിഭുഞ്ജമാനാ നസ്സിസ്സഥ, സകലവിഹാരോപി നസ്സിസ്സതി. സചേ വോ നിവാസനം വാ പാരുപനം വാ നപ്പഹോതി, ഇമേ സാടകേ ഗഹേത്വാ തം ഛഡ്ഡാപേഥാ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘മയം ബ്രാഹ്മണ പബ്ബജിതാ നാമ, അമ്ഹാകം ആമകസുസാനേ അന്തരവീഥിയം സങ്കാരട്ഠാനേ ന്ഹാനതിത്ഥേ മഹാമഗ്ഗേതി ഏവരൂപേസു ഠാനേസു ഛഡ്ഡിതാ വാ പതിതാ വാ പിലോതികാ വട്ടതി, ത്വം പന ന ഇദാനേവ ഏവംലദ്ധികോ, പുബ്ബേപി ഏവംലദ്ധികോയേവാ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ മഗധരട്ഠേ രാജഗഹനഗരേ ധമ്മികോ മഗധരാജാ രജ്ജം കാരേസി. തദാ ബോധിസത്തോ ഏകസ്മിം ഉദിച്ചബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ഹിമവന്തേ വസമാനോ ഏകസ്മിം കാലേ ഹിമവന്തതോ നിക്ഖമിത്വാ രാജഗഹനഗരേ രാജുയ്യാനം പത്വാ തത്ഥ വസിത്വാ ദുതിയദിവസേ ഭിക്ഖാചാരത്ഥായ നഗരം പാവിസി. രാജാ തം ദിസ്വാ പക്കോസാപേത്വാ പാസാദേ നിസീദാപേത്വാ ഭോജേത്വാ ഉയ്യാനേയേവ വസനത്ഥായ പടിഞ്ഞം ഗണ്ഹി. ബോധിസത്തോ രഞ്ഞോ നിവേസനേ ഭുഞ്ജിത്വാ ഉയ്യാനേ വസതി. തസ്മിം കാലേ രാജഗഹനഗരേ ദുസ്സലക്ഖണബ്രാഹ്മണോ നാമ അഹോസി. തസ്സ സമുഗ്ഗേ ഠപിതം സാടകയുഗന്തി സബ്ബം പുരിമസദിസമേവ.

മാണവേ പന സുസാനം ഗച്ഛന്തേ ബോധിസത്തോ പഠമതരം ഗന്ത്വാ സുസാനദ്വാരേ നിസീദിത്വാ തേന ഛഡ്ഡിതം സാടകയുഗം ഗഹേത്വാ ഉയ്യാനം അഗമാസി. മാണവോ ഗന്ത്വാ പിതു ആരോചേസി. പിതാ ‘‘രാജകുലൂപകോ താപസോ നസ്സേയ്യാ’’തി ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘താപസ, തയാ ഗഹിതസാടകേ ഛഡ്ഡേഹി, മാ നസ്സീ’’തി ആഹ. താപസോ ‘‘അമ്ഹാകം സുസാനേ ഛഡ്ഡിതപിലോതികാ വട്ടതി, ന മയം കോതുഹലമങ്ഗലികാ, കോതുഹലമങ്ഗലം നാമേതം ന ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധബോധിസത്തേഹി വണ്ണിതം, തസ്മാ പണ്ഡിതേന നാമ കോതുഹലമങ്ഗലികേന ന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ബ്രാഹ്മണസ്സ ധമ്മം ദേസേസി. ബ്രാഹ്മണോ ധമ്മം സുത്വാ ദിട്ഠിം ഭിന്ദിത്വാ ബോധിസത്തം സരണം ഗതോ. ബോധിസത്തോപി അപരിഹീനജ്ഝാനോ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ അഹോസി.

സത്ഥാപി ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൮൭. ‘‘യസ്സ മങ്ഗലാ സമൂഹതാ, ഉപ്പാതാ സുപിനാ ച ലക്ഖണാ ച;

സോ മങ്ഗലദോസവീതിവത്തോ, യുഗയോഗാധിഗതോ ന ജാതുമേതീ’’തി.

തത്ഥ യസ്സ മങ്ഗലാ സമൂഹതാതി യസ്സ അരഹതോ ഖീണാസവസ്സ ദിട്ഠമങ്ഗലം, സുതമങ്ഗലം, മുതമങ്ഗലന്തി ഏതേ മങ്ഗലാ സമുച്ഛിന്നാ. ഉപ്പാതാ സുപിനാ ച ലക്ഖണാ ചാതി ‘‘ഏവരൂപോ ചന്ദഗ്ഗാഹോ ഭവിസ്സതി, ഏവരൂപോ സൂരിയഗ്ഗാഹോ ഭവിസ്സതി, ഏവരൂപോ നക്ഖത്തഗ്ഗാഹോ ഭവിസ്സതി, ഏവരൂപോ ഉക്കാപാതോ ഭവിസ്സതി, ഏവരൂപോ ദിസാഡാഹോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഇമേ പഞ്ച മഹാഉപ്പാതാ, നാനപ്പകാരാ സുപിനാ, സുഭഗലക്ഖണം, ദുബ്ഭഗലക്ഖണം, ഇത്ഥിലക്ഖണം, പുരിസലക്ഖണം, ദാസിലക്ഖണം, ദാസലക്ഖണം, അസിലക്ഖണം, ഹത്ഥിലക്ഖണം, അസ്സലക്ഖണം, ഉസഭലക്ഖണം, ആവുധലക്ഖണം, വത്ഥലക്ഖണന്തി ഏവമാദികാനി ലക്ഖണാനി ഇമേ ച ദിട്ഠിട്ഠാനാ യസ്സ സമൂഹതാ, ന ഏതേഹി ഉപ്പാതാദീഹി അത്തനോ മങ്ഗലം വാ അവമങ്ഗലം വാ പച്ചേതി. സോ മങ്ഗലദോസവീതിവത്തോതി സോ ഖീണാസവോ സബ്ബമങ്ഗലദോസേ വീതിവത്തോ അതിക്കന്തോ പജഹിത്വാ ഠിതോ. യുഗയോഗാധിഗതോതി ‘‘കോധോ ച ഉപനാഹോ ച, മക്ഖോ ച പളാസോ ചാ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൮൩൩) നയേന ദ്വേ ദ്വേ ഏകതോ ആഗതകിലേസാ യുഗാ നാമ. കാമയോഗോ, ഭവയോഗോ, ദിട്ഠിയോഗോ, അവിജ്ജായോഗോതി ഇമേ സംസാരേ യോജനഭാവതോ ചത്താരോ യോഗാ നാമ. തേ യുഗേ ച യോഗേ ചാതി യുഗയോഗേ അധിഗതോ അഭിഭവിത്വാ ഗതോ വീതിവത്തോ സമതിക്കന്തോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു. ന ജാതുമേതീതി പുന പടിസന്ധിവസേന ഏകംസേനേവ ഇമം ലോകം ന ഏതി നാഗച്ഛതീതി.

ഏവം സത്ഥാ ഇമായ ഗാഥായ ബ്രാഹ്മണസ്സ ധമ്മം ദേസേത്വാ സച്ചാനി പകാസേസി, സച്ചപരിയോസാനേ ബ്രാഹ്മണോ സദ്ധിം പുത്തേന സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. സത്ഥാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ഏതേവ പിതാപുത്താ ഇദാനി പിതാപുത്താ അഹേസും, താപസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

മങ്ഗലജാതകവണ്ണനാ സത്തമാ.

[൮൮] ൮. സാരമ്ഭജാതകവണ്ണനാ

കല്യാണിമേവ മുഞ്ചേയ്യാതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഓമസവാദസിക്ഖാപദം (പാചി. ൧൫) ആരബ്ഭ കഥേസി. ദ്വേപി വത്ഥൂനി ഹേട്ഠാ നന്ദിവിസാലജാതകേ വുത്തസദിസാനേവ. ഇമസ്മിം പന ജാതകേ ബോധിസത്തോ ഗന്ധാരരട്ഠേ തക്കസിലായം അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സാരമ്ഭോ നാമ ബലിബദ്ദോ അഹോസി. സത്ഥാ ഇദം അതീതവത്ഥും കഥേത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൮൮. ‘‘കല്യാണിമേവ മുഞ്ചേയ്യ, ന ഹി മുഞ്ചേയ്യ പാപികം;

മോക്ഖോ കല്യാണിയാ സാധു, മുത്വാ തപ്പതി പാപിക’’ന്തി.

തത്ഥ കല്യാണിമേവ മുഞ്ചേയ്യാതി ചതുദോസവിനിമുത്തം കല്യാണിം സുന്ദരം അനവജ്ജം വാചമേവ മുഞ്ചേയ്യ വിസ്സജ്ജേയ്യ കഥേയ്യ. ന ഹി മുഞ്ചേയ്യ പാപികന്തി പാപികം ലാമികം പരേസം അപ്പിയം അമനാപം ന മുഞ്ചേയ്യ ന കഥേയ്യ. മോക്ഖോ കല്യാണിയാ സാധൂതി കല്യാണവാചായ വിസ്സജ്ജനമേവ ഇമസ്മിം ലോകേ സാധു സുന്ദരം ഭദ്ദകം. മുത്വാ തപ്പതി പാപികന്തി പാപികം ഫരുസവാചം മുഞ്ചിത്വാ വിസ്സജ്ജേത്വാ കഥേത്വാ സോ പുഗ്ഗലോ തപ്പതി സോചതി കിലമതീതി.

ഏവം സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ബ്രാഹ്മണോ ആനന്ദോ അഹോസി, ബ്രാഹ്മണീ ഉപ്പലവണ്ണാ, സാരമ്ഭോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

സാരമ്ഭജാതകവണ്ണനാ അട്ഠമാ.

[൮൯] ൯. കുഹകജാതകവണ്ണനാ

വാചാവ കിര തേ ആസീതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം കുഹകഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി. കുഹകവത്ഥു ഉദ്ദാലകജാതകേ ആവി ഭവിസ്സതി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ഏകം ഗാമകം ഉപനിസ്സായ ഏകോ കൂടജടിലോ കുഹകതാപസോ വസതി. ഏകോ കുടുമ്ബികോ തസ്സ അരഞ്ഞേ പണ്ണസാലം കാരേത്വാ തത്ഥ നം വാസേന്തോ അത്തനോ ഗേഹേ പണീതാഹാരേന പടിജഗ്ഗതി. സോ തം കൂടജടിലം ‘‘സീലവാ ഏസോ’’തി സദ്ദഹിത്വാ ചോരഭയേന സുവണ്ണനിക്ഖസതം തസ്സ പണ്ണസാലം നേത്വാ ഭൂമിഗതം കത്വാ ‘‘ഇദം ഓലോകേയ്യാസി, ഭന്തേ’’തി ആഹ. അഥ നം താപസോ ‘‘പബ്ബജിതാനം നാമ, ആവുസോ, ഏവരൂപം കഥേതും, ന വട്ടതി, അമ്ഹാകം പന പരസന്തകേ ലോഭോ നാമ നത്ഥീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി തസ്സ വചനം സദ്ദഹിത്വാ പക്കാമി. ദുട്ഠതാപസോ ‘‘സക്കാ ഏത്തകേന ജീവിതു’’ന്തി കതിപാഹം അതിക്കമിത്വാ തം സുവണ്ണം ഗഹേത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകസ്മിം ഠാനേ ഠപേത്വാ ആഗന്ത്വാ പണ്ണസാലായമേവ വസിത്വാ പുനദിവസേ തസ്സ ഗേഹേ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ ഏവമാഹ ‘‘ആവുസോ, മയം തുമ്ഹേ നിസ്സായ ചിരം വസിമ്ഹ, അതിചിരം ഏകസ്മിം ഠാനേ വസന്താനം മനുസ്സേഹി സദ്ധിം സംസഗ്ഗോ ഹോതി, സംസഗ്ഗോ ച നാമ പബ്ബജിതാനം മലം, തസ്മാ ഗച്ഛാമഹ’’ന്തി വത്വാ തേന പുനപ്പുനം യാചിയമാനോപി നിവത്തിതും ന ഇച്ഛി. അഥ നം സോ ‘‘ഏവം സന്തേ ഗച്ഛഥ, ഭന്തേ’’തി യാവ ഗാമദ്വാരം അനുഗന്ത്വാ നിവത്തി. താപസോപി ഥോകം ഗന്ത്വാവ ‘‘ഇമം കുടുമ്ബികം മയാ വഞ്ചേതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ജടാനം അന്തരേ തിണം ഠപേത്വാ പടിനിവത്തി. കുടുമ്ബികോ ‘‘കിം, ഭന്തേ, നിവത്തിത്ഥാ’’തി പുച്ഛി. ആവുസോ തുമ്ഹാകം ഗേഹച്ഛദനതോ മേ ജടാസു ഏകതിണം ലഗ്ഗം, അദിന്നാദാനഞ്ച നാമ പബ്ബജിതാനം ന വട്ടതി, തം ആദായ ആഗതോമ്ഹീതി. കുടുമ്ബികോ ‘‘ഛഡ്ഡേത്വാ ഗച്ഛഥ, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ‘‘തിണസലാകമ്പി നാമ പരസന്തകം ന ഗണ്ഹാതി, അഹോ കുക്കുച്ചകോ മേ അയ്യോ’’തി പസീദിത്വാ വന്ദിത്വാ ഉയ്യോജേസി.

തദാ പന ബോധിസത്തേന ഭണ്ഡത്ഥായ പച്ചന്തം ഗച്ഛന്തേന തസ്മിം നിവേസനേ നിവാസോ ഗഹിതോ ഹോതി. സോ താപസസ്സ വചനം സുത്വാവ ‘‘അദ്ധാ ഇമിനാ ദുട്ഠതാപസേന ഇമസ്സ കിഞ്ചി ഗഹിതം ഭവിസ്സതീ’’തി കുടുമ്ബികം പുച്ഛി ‘‘അത്ഥി പന തേ, സമ്മ, കിഞ്ചി ഏതസ്സ താപസസ്സ സന്തികേ നിക്ഖിത്ത’’ന്തി? ‘‘അത്ഥി, സമ്മ, സുവണ്ണനിക്ഖസത’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛ, തം ഉപധാരേഹീ’’തി. സോ പണ്ണസാലം ഗന്ത്വാ തം അദിസ്വാ വേഗേനാഗന്ത്വാ ‘‘നത്ഥി, സമ്മാ’’തി ആഹ. ‘‘ന തേ സുവണ്ണം അഞ്ഞേന ഗഹിതം, തേനേവ കുഹകതാപസേന ഗഹിതം, ഏഹി, തം അനുബന്ധിത്വാ ഗണ്ഹാമാ’’തി വേഗേന ഗന്ത്വാ കൂടതാപസം ഗണ്ഹിത്വാ ഹത്ഥേഹി ച പാദേഹി ച പോഥേത്വാ സുവണ്ണം ആഹരാപേത്വാ ഗണ്ഹിംസു. ബോധിസത്തോ സുവണ്ണം ദിസ്വാ ‘‘നിക്ഖസതം ഹരമാനോ അസജ്ജിത്വാ തിണമത്തേ സത്തോസീ’’തി വത്വാ തം ഗരഹന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൮൯. ‘‘വാചാവ കിര തേ ആസി, സണ്ഹാ സഖിലഭാണിനോ;

തിണമത്തേ അസജ്ജിത്ഥോ, നോ ച നിക്ഖസതം ഹര’’ന്തി.

തത്ഥ വാചാവ കിര തേ ആസി, സണ്ഹാ സഖിലഭാണിനോതി ‘‘പബ്ബജിതാനം തിണമത്തമ്പി അദിന്നം ആദാതും ന വട്ടതീ’’തി ഏവം സഖിലം മുദുവചനം വദന്തസ്സ വാചാ ഏവ കിര തേ സണ്ഹാ ആസി, വചനമത്തമേവ മട്ഠം അഹോസീതി അത്ഥോ. തിണമത്തേ അസജ്ജിത്ഥോതി കൂടജടില ഏകിസ്സാ തിണസലാകായ കുക്കുച്ചം കുരുമാനോ ത്വം സത്തോ ആസത്തോ ലഗ്ഗോ അഹോസി. നോ ച നിക്ഖസതം ഹരന്തി ഇമം പന നിക്ഖസതം ഹരന്തോ അസത്തോ നില്ലഗ്ഗോവ ജാതോസീതി.

ഏവം ബോധിസത്തോ തം ഗരഹിത്വാ ‘‘മാ പുന, കൂടജടില, ഏവരൂപമകാസീ’’തി ഓവാദം ദത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവേസ ഭിക്ഖു കുഹകോ, പുബ്ബേപി കുഹകോയേവാ’’തി വത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ കൂടതാപസോ കുഹകഭിക്ഖു അഹോസി, പണ്ഡിതപുരിസോ പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

കുഹകജാതകവണ്ണനാ നവമാ.

[൯൦] ൧൦. അകതഞ്ഞുജാതകവണ്ണനാ

യോ പുബ്ബേ കതകല്യാണോതി ഇദം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അനാഥപിണ്ഡികം ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്സ കിരേകോ പച്ചന്തവാസികോ സേട്ഠി അദിട്ഠസഹായോ അഹോസി. സോ ഏകദാ പച്ചന്തേ ഉട്ഠാനകഭണ്ഡസ്സ പഞ്ച സകടസതാനി പൂരേത്വാ കമ്മന്തികമനുസ്സേ ആഹ – ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭോ, ഇമം ഭണ്ഡം സാവത്ഥിം നേത്വാ അമ്ഹാകം സഹായകസ്സ അനാഥപിണ്ഡികമഹാസേട്ഠിസ്സ പച്ചഗ്ഘേന വിക്കിണിത്വാ പടിഭണ്ഡം ആഹരഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി തസ്സ വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ മഹാസേട്ഠിം ദിസ്വാ പണ്ണാകാരം ദത്വാ തം പവത്തിം ആരോചേസും. മഹാസേട്ഠി ‘‘സ്വാഗതം വോ’’തി തേസം ആവാസഞ്ച പരിബ്ബയഞ്ച ദാപേത്വാ സഹായകസ്സ സുഖം പുച്ഛിത്വാ ഭണ്ഡം വിക്കിണിത്വാ പടിഭണ്ഡം ദാപേസി. തേ പച്ചന്തം ഗന്ത്വാ തമത്ഥം അത്തനോ സേട്ഠിസ്സ ആരോചേസും.

അപരഭാഗേ അനാഥപിണ്ഡികോപി തഥേവ പഞ്ച സകടസതാനി തത്ഥ പേസേസി. മനുസ്സാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ പണ്ണാകാരം ആദായ പച്ചന്തവാസികസേട്ഠിം പസ്സിംസു. സോ ‘‘കുതോ ആഗച്ഛഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സാവത്ഥിതോ തുമ്ഹാകം സഹായകസ്സ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ സന്തികാ’’തി വുത്തേ ‘‘അനാഥപിണ്ഡികോതി കസ്സചി പുരിസസ്സ നാമം ഭവിസ്സതീ’’തി പരിഹാസം കത്വാ പണ്ണാകാരം ഗഹേത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ’’തി ഉയ്യോജേസി, നേവ നിവാസം, ന പരിബ്ബയം ദാപേസി. തേ സയമേവ ഭണ്ഡം വിക്കിണിത്വാ പടിഭണ്ഡം ആദായ സാവത്ഥിം ആഗന്ത്വാ സേട്ഠിസ്സ തം പവത്തിം ആരോചേസും.

അഥ സോ പച്ചന്തവാസീ പുനപി ഏകവാരം തഥേവ പഞ്ച സകടസതാനി സാവത്ഥിം പേസേസി, മനുസ്സാ പണ്ണാകാരം ആദായ മഹാസേട്ഠിം പസ്സിംസു. തേ പന ദിസ്വാ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ മനുസ്സാ ‘‘മയം, സാമി, ഏതേസം നിവാസഞ്ച ഭത്തഞ്ച പരിബ്ബയഞ്ച ജാനിസ്സാമാ’’തി വത്വാ തേസം സകടാനി ബഹിനഗരേ തഥാരൂപേ ഠാനേ മോചാപേത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ ഇധേവ വസഥ, അമ്ഹാകം വോ ഘരേ യാഗുഭത്തഞ്ച പരിബ്ബയോ ച ഭവിസ്സതീ’’തി ഗന്ത്വാ ദാസകമ്മകരേ സന്നിപാതേത്വാ മജ്ഝിമയാമസമനന്തരേ പഞ്ച സകടസതാനി വിലുമ്പിത്വാ നിവാസനപാരുപനാനിപി നേസം അച്ഛിന്ദിത്വാ ഗോണേ പലാപേത്വാ സകടാനി വിചക്കാനി കത്വാ ഭൂമിയം ഠപേത്വാ ചക്കാനിപി ഗണ്ഹിത്വാവ അഗമംസു. പച്ചന്തവാസിനോ നിവാസനമത്തസ്സപി സാമികാ അഹുത്വാ ഭീതാ വേഗേന പലായിത്വാ പച്ചന്തമേവ ഗതാ. സേട്ഠിമനുസ്സാപി തമത്ഥം മഹാസേട്ഠിനോ ആരോചേസും. സോ ‘‘അത്ഥി ദാനിദം കഥാപാഭത’’ന്തി സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ആദിതോ പട്ഠായ സബ്ബം തം പവത്തിം ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘ന ഖോ, ഗഹപതി, സോ പച്ചന്തവാസീ ഇദാനേവ ഏവംസീലോ, പുബ്ബേപി ഏവംസീലോയേവ അഹോസീ’’തി വത്വാ തേന യാചിതോ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ ബാരാണസിയം മഹാവിഭവോ സേട്ഠി അഹോസി. തസ്സേകോ പച്ചന്തവാസികോ സേട്ഠി അദിട്ഠസഹായോ അഹോസി. സബ്ബം അതീതവത്ഥു പച്ചുപ്പന്നവത്ഥുസദിസമേവ ബോധിസത്തോ പന അത്തനോ മനുസ്സേഹി ‘‘അജ്ജ അമ്ഹേഹി ഇദം നാമ കത’’ന്തി ആരോചിതേ ‘‘പഠമം അത്തനോ കതം ഉപകാരം അജാനന്താ പച്ഛാ ഏവരൂപം ലഭന്തിയേവാ’’തി വത്വാ സമ്പത്തപരിസായ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൦. ‘‘യോ പുബ്ബേ കതകല്യാണോ, കതത്ഥോ നാവബുജ്ഝതി;

പച്ഛാ കിച്ചേ സമുപ്പന്നേ, കത്താരം നാധിഗച്ഛതീ’’തി.

തത്രായം പിണ്ഡത്ഥോ – ഖത്തിയാദീസു യോ കോചി പുരിസോ പുബ്ബേ പഠമതരം അഞ്ഞേന കതകല്യാണോ കതൂപകാരോ കതത്ഥോ നിപ്ഫാദിതകിച്ചോ ഹുത്വാ തം പരേന അത്തനി കതം കല്യാണഞ്ചേവ അത്ഥഞ്ച ന ജാനാതി, സോ പച്ഛാ അത്തനോ കിച്ചേ സമുപ്പന്നേ തസ്സ കിച്ചസ്സ കത്താരം നാധിഗച്ഛതി ന ലഭതീതി.

ഏവം ബോധിസത്തോ ഇമായ ഗാഥായ ധമ്മം ദേസേത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ പച്ചന്തവാസീ ഇദാനീപി പച്ചന്തവാസീയേവ, ബാരാണസിസേട്ഠി പന അഹമേവ അഹോസി’’ന്തി.

അകതഞ്ഞുജാതകവണ്ണനാ ദസമാ.

അപായിമ്ഹവഗ്ഗോ നവമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

സുരാപാനം മിത്തവിന്ദം, കാളകണ്ണീ അത്ഥദ്വാരം;

കിംപക്കസീലവീമംസം, മങ്ഗലഞ്ചാപി സാരമ്ഭം;

കുഹകം അകതഞ്ഞൂ ചാതി.